I-03c Bijlage 2 - Trimbos - rapport GGZ uit de knel - 2023 (0098710294)
Tekst van het document
Zij hebben ook meer problemen op sociaal, psychisch en maatschappelijk terrein en lagere gezondheidsvaardigheden. De complexiteit en stapeling van problematiek bij bewoners van achterstandswijken vraagt om een andere praktijkorganisatie in die wijken. In die wijken moet het mogelijk worden om veel meer maatwerk te leveren. De huisarts en poh-ggz zouden hun tijd meer flexibel moeten kunnen inzetten om
Trimbos-instituut
51
mensen met complexere hulpvragen meer aandacht te kunnen geven. Sociale organisaties moeten elkaar onderling beter weten te vinden en een netwerk opbouwen met inwoners in de wijk. Gebiedsgebonden financiering is daarbij bevorderlijk, alsook een structurele financiële basis voor collectieve aanpakken gericht op leefbaarheid en sociale cohesie. Hoe complexer de zorgvraag, hoe minder de standaarden zullen werken, en dat betekent dus dat je heel veel maatwerk moet leveren. En voor maatwerk moet je heel veel afstemmen omdat je gedifferentieerd werkt met verschillende taken. Je hebt de generalisten en specialisten en het kan niet anders dan dat je investeert in ze alsof ze een team zijn. Dus de opgave daar is: ga handelen alsof je één team bent. Wat heb je daarvoor nodig: elkaar frequent zien. Die werelden veranderen pas als ze tijd hebben om met elkaar om te gaan. Dus als je die buurtteammedewerker helemaal vollaadt met caseload en de huisartsenpraktijk helemaal vollaadt, wanneer gaan ze dat dan doen. Dus wat is de meest succesvolle interventie om mee te beginnen: bij elkaar koffiedrinken. Zorg ervoor dat je elkaar in de ogen kijkt en bij het koffiezetapparaat zegt: heb je pietje al gezien hoe gaat het er mee. (Aanjager bij Netwerk Krachtige Basiszorg).
Bouwsteen 3: Integraal kijken en samenwerken in de eerste lijn Zorg dat huisartsen en poh-ggz meer ingebed raken in de wijk. Zij dienen geequipeerd te worden om (psychische) hulpvragen integraal te benaderen en samen te werken met het sociaal domein en herstel/zelfregiecentra. Zorg dat huisartsen meer ruimte hebben om flexibel tijd in te plannen. Werk toe naar een systeem waarbij er meer eerstelijnscapaciteit beschikbaar wordt gemaakt in achterstandswijken.
52
Trimbos-instituut
Praktijkvoorbeeld: Krachtige Basiszorg/4D model Initiatiefnemer(s): Huisartsen en buurtteammedewerkers in achterstandswijk Utrecht Overvecht (in samenwerking met Zilveren Kruis). Wat is het: Een integrale aanpak in de eerste lijn waarbij de samenspraak met de cliënt en de samenwerking tussen het medische en sociale domein de uitgangspunten zijn. In de aanpak werken de huisartsenpraktijk en het buurtteam nauw samen in de begeleiding van een cliënt met problemen op meerdere gebieden (vaak psychisch, medisch en sociaal). Afhankelijk van de problematiek wordt daarbij ook met andere eerstelijns- en welzijnsdisciplines in de wijk samengewerkt en/of met specialisten in de tweedelijn waarvan de inzet laagdrempelig op en af kunnen worden geschaald. Doelgroep(en): De 15-20% bewoners met hoge gezondheidsrisico’s en/of hoge zorgkosten en problemen in meerdere leefdomeinen. Werkwijze: • Er wordt een netwerk opgezet van zorg- en hulpverleners in de wijk die proactief en structureel samenwerking met elkaar zoeken. Om dit te realiseren zijn vaste overlegmomenten en werkafspraken essentieel en binnen krachtige basiszorg wordt tijd geïnvesteerd in het elkaar persoonlijk leren kennen zodat zorgverleners elkaar gemakkelijk kunnen bereiken, bijvoorbeeld via vaste aanspreekpunten in de wijk.
• Vaak heeft een poh of praktijkverpleegkundige een centrale rol in de samenwerking en vormt de verbinding tussen huisartsenpraktijk en zorgverleners in de wijk/het sociaal domein. • Bij ervaren complexiteit van een hulpvraag wordt er meer tijd voor de patiënt vrijgemaakt tijdens het consult; hiervoor zijn middelen beschikbaar. • Het 4D-model (Volte, 2015) wordt gebruikt om de hulpvraag in kaart te brengen, waarbij expliciet gekeken wordt naar alle leefdomeinen: fysieke, psychische, sociale en maatschappelijke aspecten. • Het model wordt vervolgens gebruikt om te komen tot domeinoverstijgend samenwerken rond de patiënt. Doelstelling(en): De zogeheten quadruple aim van waardegedreven zorg: een betere (ervaren) gezondheid van de populatie, verbetering van de kwaliteit van zorg, reductie van kosten en verbetering van werkplezier van zorgprofessionals.
Trimbos-instituut
53
Resultaten/ervaringen tot nu toe: Krachtige Basiszorg werd tussen 2014 en 2016 ontwikkeld en beproefd in de Utrechtse wijk Overvecht, en werd vervolgens geïmplementeerd in 10 huisartspraktijken en gezondheidscentra in achterstandswijken binnen de vier grote steden. De praktijken kregen veel vrijheid om zelf te beslissen welke activiteiten zij voor hun eigen populatie relevant achtten. Uit een evaluatie van het Nivel (Leemrijse & Korevaar, 2021) blijkt dat in alle praktijken meer tijd werd ingeruimd voor de patiënt met gestapelde problematiek, een meer integrale diagnostiek, meer samenwerking van de huisartsenpraktijk met andere zorg- en hulpverleners in de wijk en minder werkdruk in de praktijken. Aanvullend kozen praktijken verschillende activiteiten en veranderingen die zij voor hun specifieke praktijk passend vonden. Zo werd in Overvecht met succes ingezet op meer bewegen in de wijk. Overeenkomstig de algemene doelstellingen wijzen de resultaten van een monitor bij de tien nieuwe locaties op: • Verbetering ervaren kwaliteit van zorg en gezondheid van cliënten. • Afname tweedelijns zorggebruik. • Verbetering tevredenheid en werkplezier professionals. • Capaciteitsproblemen en wachtlijsten in de ggz bemoeilijkten de samenwerking, waardoor de poh-ggz meer moest opvangen dan wenselijk.
Knelpunten/belemmeringen voor opschaling: • Binnen het huidige model van financieren van de eerstelijnszorg krijgt elke huisarts evenveel geld, onafhankelijk van de locatie, terwijl er netto meer formatie nodig is in gebieden waar veel complexe hulpvragen zijn. De krachtige basiszorgpraktijken die de werkwijze na de pilotperiode willen voortzetten, moeten daarvoor zonder aanvullende tegemoetkoming extra investeren in personele inzet. • De proeftuinen hadden last van de tendens van baan-hoppen, waardoor opgebouwde samenwerkingen weer uiteenvielen als mensen naar een andere baan vertrokken.
54
Trimbos-instituut
Praktijkvoorbeeld: Proeftuin Ruwaard/Samenwerkwijze Initiatiefnemer(s): Gemeente Oss, ONS welzijn, Krachtig Thuis, JIJ advies, Deelgenoten/Werklab, Pantein, GGZ Oost-Brabant, KUBUS, Brabant Wonen, Brabant Zorg, Muzelinck, Verdihuis, GGD HVB. Wat is het: Proeftuin Ruwaard is een initiatief waarbij op allerlei manieren wordt toegewerkt naar een meer vitale wijk waar inwoners tegen lagere kosten een betere (positieve) gezondheid ervaren. Doelgroep(en): Inwoners van de wijk Ruwaard in Oss, en in het bijzonder inwoners met een (complexe) hulpvraag. Werkwijze: • Dertien organisaties werken aan een gemeenschappelijk doel, namelijk een vitale wijk waar inwoners tegen lagere kosten een betere (positieve) gezondheid ervaren. Een belangrijk principe is gebiedsgerichte financiering. Het budget voor de wijk geldt voor de deelnemende partijen en is bepaald op basis van de indicaties individuele ondersteuning, dagbesteding en huishoudelijke verzorging voor die wijk. De ambitie is hierbij in de toekomst ook zorg vanuit jeugdwet, Zvw en Wlz te betrekken. • In de proeftuin is een nieuwe manier van werken ontwikkeld: de ‘Samenwerkwijze’. De vraag van de inwoner staat centraal. Vanuit eigen methodieken en ervaring komen professionals en inwoners samen tot een brede vraagverheldering op alle leefgebieden, die wordt vastgelegd in een Samenwerkplan.
Vanuit dit Samenwerkplan wordt bekeken welke betrokkenen en expertise nodig zijn om antwoord te kunnen geven op de vraag van de inwoner. Waar nodig wordt er een Samenwerkoverleg georganiseerd bij de inwoner thuis en worden acties afgesproken die binnen 6 weken worden uitgevoerd. Ook wordt afgesproken wie met de inwoner regie voert op het Samenwerkplan en wanneer geëvalueerd wordt om te kijken of de oplossing gewerkt heeft. Door middel van microanalyses wordt gekeken naar het maatschappelijk rendement (welbevinden + kosten). De bevindingen uit de praktijk worden op procesniveau geëvalueerd in leersessies. Doelstelling(en): 1. Betere gezondheid en ervaren kwaliteit van leven van individuele inwoners. 2. Meer gezamenlijke betrokkenheid en verantwoordelijkheid van inwoners. 3. Meer en betere gezamenlijk georganiseerde zorg, welzijn en wonen. 4. Lagere maatschappelijke kosten. 5. Betere steunende systemen.
Trimbos-instituut
55
Resultaten/ervaringen tot nu toe: Uit de eindevaluatie van projectmanagementbureau Blom (Blom & Bressers, 2022), op basis van interviews en de micro-analyses, blijkt dat de samenwerkwijze stevig verankerd is in de proeftuin. Deze heeft gezorgd voor een omslag in het denken: er wordt vaker ontkokerd gedacht, niet vanuit één levensdomein of één stelsel, maar levensbreed over alle domeinen heen. Professionals met verschillende expertises weten elkaar goed te vinden. Er worden meer integrale, passende oplossingen gevonden voor zorg en ondersteuning aan de inwoner. Ontmoetingsplekken ‘Ons huis van de Wijk’ en ‘de Haard’ worden hoog gewaardeerd. De proeftuin heeft een voorbeeldfunctie gekregen voor heel Oss. Knelpunten/belemmeringen voor opschaling: • Bijna alle organisaties maken meer uren en kosten dan mogelijk binnen hun subsidie. Dit is op de langere termijn niet houdbaar. • Samenwerking komt niet automatisch tot stand. Vooral het samenwerken tussen de verschillende lagen (professionals, managers en bestuurders) en met organisaties die buiten de proeftuin vallen, is ingewikkeld. • De mogelijkheden van gebiedsgerichte financiering worden nog onvoldoende benut, waardoor definitieve conclusies nog niet kunnen worden getrokken en verbreding naar andere wijken te voorbarig is. Ook is het nu nog niet mogelijk om financiële stromen over de domeinen heen te verbinden (bijv. Zvw).
• Monitoren van resultaten vraagt aandacht. Aan de ene kant wordt monitoring gezien als een belemmering voor de proeftuin en getuigt van ‘oud denken’ waar de proeftuin los wil komen van systeemdenken. Aan de andere kant is er behoefte aan inzicht in de resultaten. Dit leidt tot een zekere tweeslachtigheid, waardoor het meten van effecten nu moeilijk van de grond komt.
56
Trimbos-instituut
4.1.4 Integraal kijken en samenwerken bij de poort van de ggz Geïnterviewden hopen en verwachten dat door het ontwikkelen van preventief aanbod en meer mogelijkheden voor goede laagdrempelige hulp bij (psychische) problematiek (bouwsteen 1 t/m 3), uiteindelijk minder mensen hun toevlucht (hoeven te) zoeken bij de ggz. Tegelijkertijd blijft de ggz onverminderd belangrijk. Wel dienen er forse veranderingen te worden doorgevoerd in hoe de ggz werkt. Essentieel is dat een integralere blik op psychisch lijden mogelijk wordt gemaakt, en de dominantie van diagnostisering op basis van de DSM vermindert. Dat begint met het aanpassen van de intakeprocedure. Geïnterviewden zijn er voorstander van om eenieder die voor hulp aanklopt bij de ggz een brede, integrale probleemanalyse, dan wel herstelondersteunende intake aan te bieden. Daarin wordt gezamenlijk met de cliënt, en eventueel diens netwerk, in kaart gebracht wat er aan de hand is, of waarom iemand dreigt vast te lopen. Na die integrale vraag- en probleemverheldering, zou volgens geïnterviewden een triagering moeten volgen waarbij, samen met de cliënt, de beste partner(s) worden gevonden om die persoon verder te helpen. Dat hoeft niet noodzakelijkerwijs een partner te zijn die in de ggz zit.
Een andere route, bijvoorbeeld in het welzijn en ondersteuningswerk of een werk-leertraject, al dan niet in combinatie met een kortdurende online of ggzbehandeling kan mogelijk passender zijn. Het sociale perspectief wordt belangrijker: hoe is de leefsituatie van de persoon? Zijn daarbinnen factoren aan te wijzen die psychische problemen veroorzaken of in stand houden? Er moet in de toekomst ruimte georganiseerd worden om in zo’n geval te kiezen voor (eerst) het bieden van hulp bij de sociale problemen, waarmee soms de noodzaak voor een behandeling al ondervangen is. De ingeslepen route van huisarts naar ggz wordt zo minder automatisch. In andere gevallen zal er sprake zijn van en-en oplossingen, waarbij de aanpak van sociale problemen de kans op succes van een behandelcomponent zal vergroten en mogelijk de duur van behandelen kan verkorten. Heel vaak zien wij dat het wel een ggz-problematiek is, als je ernaar kijkt zouden wij er een diagnose op plakken, maar de vraag zit bijvoorbeeld eigenlijk bij schuldhulpverlening. Dan kunnen wij nog een lange behandeling aanbieden, maar de schulden zijn er nog, en de problemen en de zwaarte zitten daar nog. Ik denk dat wij de ggz wat bescheidener geworden zijn in dat we dus, even flauw gezegd, niet meer denken dat we met een drie jaar durende persoonlijkheidsstoornis-behandeling alle problemen oplossen. Dat dachten we vroeger wel.
Soms zit het primair veel meer op andere domeinen dan de ggz. En wij hebben alle vragen die binnenkwamen vertaald naar ggz vraagstukken, en daar hulp op geworpen, met allemaal goede intentie, maar soms niet aansluitend bij waar die cliënt was. (Directeur Behandelzaken bij ggz-instelling). Dan doe je die intake, en bij die intake denk ik wel degelijk dat je moet zeggen: wat is hier het beste, niet alleen vanuit medisch perspectief, maar ook vanuit sociaal perspectief, vanuit wonen of wat dan ook voor perspectief. En ook daar kan ik me voorstellen dat je zegt: we gaan bij deze persoon behandeling nog niet starten
Trimbos-instituut
57
maar eerst iets anders doen, en dat je daar meer vrijheidsgraden in hebt. Kijk als je denkt van goh we kunnen hier iemand wel behandelen maar de randvoorwaarden waarbinnen iemand leeft die zitten het enorm in de weg, dus na de behandeling valt die meteen terug, dan moet je niet gaan behandelen maar iets aan die randvoorwaarden doen. Want als je in een kamer zit die lekt en gehorig is, dan heb je veel meer mentale problemen dan als je in een goed huis zit. (Voorzitter bij zorgverzekeraar). Het idee is dat we eerst vragen in een herstelondersteunende intake: wat is er gebeurd, waar ben je goed in wat zijn je kwetsbaarheden, waar wil je naar toe en wat heb je nodig? En dat we op basis daarvan zicht krijgen de hersteldoelen van de client. Anders dan ‘waar heb je last van, en waar kan ik het antwoord vinden in de DSM 5’. Die diagnostische fase komt dan iets later wel, maar dan in functie van de hersteldoelen van de cliënt. En vervolgens ga je op basis van die hersteldoelen kijken op de spin van Huber wie de cliënt nodig heeft om die hersteldoelen daadwerkelijk te realiseren. En ja, dan komt er op de mentale as ook tweedelijns specialistische behandeling aan te pas. Soms, en soms ook niet, maar altijd naast de andere interventies op de spin van Huber.
Dat is de basis van Netwerkpsychiatrie: een trits van een herstelondersteunende netwerkintake, het vormen van een resourcegroep op basis van de hersteldoelen van de cliënt, en het daadwerkelijk werken rondom die cliënt in het netwerk in een resourcegroep. Gefocust op microniveau. (Bestuurder bij ggz-instelling). Om integraal kijken en triageren mogelijk te maken zien geïnterviewden heil in het doorontwikkelen en implementeren van innovatieve intake-instrumenten, die de professional(s) helpen om daadwerkelijk breed en integraal te kijken en aan te sluiten bij de leefwereld van de persoon. Ook zien zij kansen om bij het intakeproces standaard generalisten, specialisten en ervaringsdeskundigen te betrekken. Door deze integrale vraagverheldering hopen zij te voorkomen dat sommige mensen te snel en te automatisch een ggz-traject ingaan, en te bewerkstelligen dat mensen met ernstige problematiek snel intensieve zorg aangeboden krijgen en er niet eerst allemaal kortdurende trajecten, leidend tot vertraging en verdere ontwrichting. Voorwaarde hiervoor is wel dat de betrokken professionals vanuit gelijkwaardigheid en met het doel elkaar aan te vullen en van elkaar te leren, willen samenwerken. Genoeg tijd om een hulpvraag gezamenlijk te onderzoeken is een tweede voorwaarde; het is immers vaak niet in één gesprek helder waar de ‘angel’ zit in een kluwen van problematiek.
Het principe van deze integrale blik aan de voordeur wordt breed onderschreven, maar het is nog een uitzoekpunt welke manier van organiseren van deze bouwsteen (ook gezien lokale omstandigheden) het meest passend is. De nieuwe intakeprocedure moet de weg naar passende zorg bevorderen en niet verder vertragen. Een mogelijkheid is een apart centrum, mits met uitstekende verbindingen met huisarts en sociaal domein. De intake kan ook georganiseerd worden vanuit een integraal werkend wijkteam waar
58
Trimbos-instituut
– zoals nu al in verschillende regio’s het geval is – bij voorkeur ook de loketfunctie vanuit de Wmo aan boord is (bouwsteen 6). Ook kan toegegroeid worden naar een model waarin deze functie primair wordt ingevuld in het gezondheidscentrum of wijkteam van bouwsteen 3, waarbij bijvoorbeeld een psychiater of gz-psycholoog laagdrempelig beschikbaar is voor consultatie en diagnostiek.
Bouwsteen 4: Integraal kijken en samenwerken bij de poort van de ggz Zorg dat er bij de poort van de ggz, integraal wordt gekeken naar de hulpvraag van de cliënt. Organiseer tijd om de hulpvraag goed te onderzoeken. Stuur mensen niet onnodig door naar specialistische behandeling: onderzoek de mogelijke sociale aard van problemen en werk samen met het sociaal domein. Zorg tegelijkertijd dat mensen met ernstiger/complexer problemen juist wel direct naar specialistische hulp worden verwezen en niet eerst in kortdurende vormen van zorg terecht komen die niet toereikend zijn, met vertraging tot gevolg.
Trimbos-instituut
59
Praktijkvoorbeeld: Netwerk Intake Initiatiefnemer(s): UMC Utrecht Wat is het: Een methode/gespreksvorm, gebaseerd op positieve gezondheid, voor een integrale probleemanalyse over wat er speelt in iemands leven, waarom iemand is vastgelopen, en wat is ervoor nodig om dat te herstellen. De analyse richt zich nadrukkelijk niet alleen op het inventariseren van de klachten of symptomen en het onderliggend lijden maar ook op krachtbronnen en problemen op sociaal-maatschappelijk gebied die de klachten kunnen onderhouden, veroorzaken of versterken, en dus ook moeten worden aangepakt om echt tot herstel te komen. Doelgroep(en): Cliënten bij poh-ggz en ggz, maar kan ook in sociaal domein gebruikt worden. Werkwijze: Drie stappen leiden tot een herstelondersteunende probleemanalyse met de evaluatie als vierde stap: 1) Inventarisatie van belemmerende en helpende thema’s, 2) Gewenste verandering en haalbaarheid bepalen, 3) Bepalen wie wat gaat doen, 4) Evaluatie. Kenmerkend voor de werkwijze is dat het verhaal en de vraag wat iemand nodig heeft om tot herstel te komen of zijn leven weer in balans te krijgen of te houden, centraal staat. Er wordt hierbij ook nadrukkelijk gekeken naar wat informele hulpbronnen kunnen doen. Vervolgens wordt het netwerk van ondersteuning met elkaar verbonden, zodat er geen gaten maar ook geen doublures in de zorg ontstaan.
Doelstelling(en): Het faciliteren van integrale (netwerk)zorg rondom de patiënt. Resultaten/ervaringen tot nu toe: Het UMCU is in 2022 gestart met onderzoek bij jongvolwassenen met psychische problemen om de methode te beproeven en te optimaliseren. Knelpunten/belemmeringen voor opschaling: • De implementatie kan ingewikkeld zijn, omdat de systemen niet ingericht zijn om een integrale kijk te faciliteren. • Het is methodologisch uitdagend en kost in de eerste fase van zorg/ondersteuning meer tijd (maar levert uiteindelijk meer tijd op).
60
Trimbos-instituut
Praktijkvoorbeeld: Mentale Gezondheidscentra Initiatiefnemer(s): GGz Breburg, Indigo en CZ Wat is het: Het Mentaal Gezondheidscentrum is een kleinschalig wijkcentrum waar cliënten laagdrempelig kunnen werken aan mentale gezondheid en snel te weten komen of intensievere hulpverlening nodig is en waar zij de best passende hulp kunnen krijgen. Doelgroep(en): Mensen die de huisarts in principe wil doorverwijzen naar de ggz. Werkwijze: • Preventief trainings- en cursusaanbod (selectieve en geïndiceerde preventie) voor mensen met lichte problemen en naasten om toename van klachten te voorkomen. Dit aanbod is ook zonder huisartsverwijzing beschikbaar. • Verkennend integraal gesprek nog vóór diagnose en daadwerkelijke verwijzing naar ggz, om de vraag, omstandigheden en hulpmogelijkheden van cliënten en naasten scherp te krijgen. Zowel nieuwe cliënten, als cliënten op de wachtlijst, wordt een verkennend gesprek aangeboden. • Advies over vervolgstappen. Als ggz-behandeling een oplossing is, volgt een intakegesprek of psychodiagnostisch onderzoek. Maar behandeling is niet de enig mogelijke oplossing; er kan ook worden doorverwezen naar aanbod in het sociaal domein of soms blijkt behandeling/ begeleiding niet nodig. • Binnen MG mogelijkheid tot kortdurende basis ggz (en eventueel specialistische ggz) behandeling.
Voor stoornisgerichte behandeling bij complexere problematiek volgt alsnog een verwijzing naar gespecialiseerde expertisecentra. De nazorg, indien nodig, vindt dan weer binnen het MG plaats. • Het is ook mogelijk voor zorgprofessionals in de regio om het MG te consulteren voor advies over mentale klachten van cliënten (inclusief medicatieconsulten voor huisartsen). • Voor optimale verbinding met de eerste lijn, sluiten behandelaren uit het MG aan bij het multidisciplinair overleg van huisartsen. Doelstelling(en): • Het MG helpt cliënten en naasten snel met ondersteuning die aansluit bij hun vraag. • Medewerkers van het MG hebben autonomie en werken met plezier. • Het MG werkt nauw samen met zorgprofessionals in de regio. • Het MG bespaart zorgkosten door meer cliënten hulpverlening te bieden zonder extra financiële middelen.
Trimbos-instituut
61
Resultaten/ervaringen tot nu toe: • Er zijn 5 MGs opgericht in regio Midden- en West-Brabant, en er komen er nog 4 bij. De achtergronden en uitwerking van het concept MG is door de Argumentenfabriek beschreven (Wessels en Van Eersel, 2022). • Er loopt wetenschappelijk (actie-)onderzoek van GGz Breburg/Tilburg University. Tussentijdse resultaten laten zien dat 30% van de nieuwe cliënten na het verkennend gesprek niet doorgaat in de ggz, maar wordt verwezen naar (bijv.) het sociaal domein. Voor de cliënten die al op de wachtlijst stonden, krijgt 20% bij het verkennend gesprek het advies voor een andere vorm van hulpverlening (buiten de ggz). Nog eens 8% krijgt bij een andere ggz-aanbieder hulp. • De vraag of de implementatie van het MG zich vertaalt in kortere wachtlijsten, kan op basis van de tussentijdse resultaten nog niet worden vastgesteld. • In de huidige vorm is het MG niet standaard de voordeur van de ggz. Het wordt ingezet als de huisarts extra onderzoek nodig acht om naar de meest geschikte zorg te verwijzen. Verkend wordt hoe breed of smal het MG als voordeur voor de GGZ wordt ingericht. Knelpunten/belemmeringen voor opschaling: • Structurele bekostiging is nodig om meer ggz-aanbieders die via het MG hulp bieden aan een groeiend aantal cliënten, te faciliteren. Het verkennend gesprek wordt (nog) niet standaard vergoed (heeft nog geen betaaltitel).
• De bemensing van het MG is een uitdaging in tijden van schaarste. Het MG komt erbij maar de totale capaciteit blijft hetzelfde, dat betekent dat het grootste deel van het personeel uit GGz Breburg zelf komt.
62
Trimbos-instituut
4.1.5 Van ‘geholpen worden’ naar ‘jezelf (en anderen) leren helpen’ Wanneer het (na integrale probleemanalyse) duidelijk is dat iemand specialistische ggz-behandeling behoeft, dan is het van belang dat dit op korte termijn mogelijk is. “Juist door de mensen die niet in de ggz thuishoren, omdat ze eenzaam zijn, of identiteitsvraagstukken hebben, of concentratieproblemen, op andere manieren te helpen en ondersteunen in de samenleving, kan de ggz weer toegespitst worden op de mensen die het het hardst nodig hebben: de mensen met ingewikkeldere psychiatrische en psychosociale problemen,” aldus een van de geïnterviewden. Hoewel de meeste geïnterviewden vinden dat specialistische behandelprogramma’s voor specifieke aandoeningen (denk aan eetstoornissen, dwang, autisme) beschikbaar moeten blijven, zijn geïnterviewden van mening dat voor de grootste groep geldt dat behandelprogramma’s veel flexibeler, transdiagnostischer, herstelondersteunender en holistischer moeten worden georganiseerd. Diagnostiek blijft belangrijk maar de behandeling dient zich primair te richten op de leefwereld van de persoon, de onderliggende processen die tot problemen leiden en de mogelijkheden om (te leren) hier duurzame antwoorden op te formuleren.
De belofte van ‘kant-en-klaar oplossingen’ in de vorm van specifieke ggz-trajecten voor specifieke diagnosecategorieën, moet plaatsmaken voor een ggz die in de kern helpt en ondersteunt bij het (zelf en samen) leren omgaan met de ontstane ontwrichting, zo luidt het. Daarbij is erkenning nodig van de wisselwerking24 tussen individuele, (intra)psychische factoren enerzijds, en sociale, interpersoonlijke, en contextuele factoren anderzijds. Het structureel betrekken van en samenwerken met naasten en ervaringsdeskundigen moet vanzelfsprekend worden, het (weer) zinvol maatschappelijk meedoen het doel van behandeling (niet de daling van het aantal symptomen). Van professionals vraagt deze manier van werken een brede kennis over psychiatrische problematiek (i.p.v. een nauw subgespecialiseerd frame), een dialogische kwaliteit en een naar buiten gerichte houding: hij/zij moet zich (kunnen) verdiepen in de leefwereld van de cliënt, weten hoe het netwerk in elkaar zit en goed op de hoogte zijn van de lokale sociale kaart. Professionals moeten zich voldoende toegerust voelen om met het hele steunsysteem (in plaats van met alleen de individuele cliënt) samen te werken. Voorwaarde voor dit alles is een fundamentele herwaardering van (sociaalpsychiatrische) principes als presentie, relationeel werken en outreach in de ggz, als ook een verstevigde positie van ervaringskennis.
Ook in de opleidingen van psychiater en psycholoog moet hiervoor ruim aandacht zijn. Er dient een professioneel klimaat te worden gecreëerd op basis van ruimte, vertrouwen, reflectie en inspiratie.
24 Hierbij het gaat het bijvoorbeeld om: a) het inzicht dat ongunstige sociale factoren bijdragen aan het ontstaan van, en in stand houden van psychische problematiek, b) het inzicht dat gunstige sociale factoren bijdragen aan herstel, en c) het inzicht dat psychische problemen, kunnen leiden tot toenemende sociale ontwrichting en exclusie.
Trimbos-instituut
63
De categorie waar de psychiatrie zich weer hoofdzakelijk op zou moeten richten is de mensen die in een neerwaartse spiraal komen waarbij psychiatrische ongezondheid en ongezonde omstandigheden, of ongunstige omstandigheden met elkaar een negatieve spiraal worden. Voor mij is dat de groep waar de psychiatrie zich als belangrijkste op zou moeten richten. Op het weer insluiten van die groepen. Ik denk dat daar namelijk de psychiatrie een expertrol heeft. Niet zozeer om het probleem op te lossen maar in het hervinden van verbindingen. Dus het is wat mij betreft een misverstand dat de psychiatrie alleen een medische wetenschap is. Wat mij betreft is de psychiatrie ook een sociale wetenschap. Dat aspect dat vind ik erg ondergesneeuwd. Ik mis professionals met een kennis en goede kijk op het systeem. De ggz moet de sociale psychiatrie herontdekken. (Beleidsmedewerker bij gemeente). De ggz is heel nauw georiënteerd geraakt. Deels moeten we wat we geleerd hebben, behouden, maar tegelijkertijd moeten we het generieke, transdiagnostische stuk, weer veel centraler laten zijn, zodat de zorg echt op maat is. En we moeten de verantwoordelijkheid minder overnemen, echt die cliënt…. De kretologie is ‘cliënt centraal’, maar om dat ook echt in de praktijk te brengen. Daar moeten we naar toe. (Directeur Behandelzaken bij ggz-instelling).
Ook de mogelijkheden voor samenwerken aan herstel door peers onderling, zouden moeten worden versterkt en uitgebreid. Geïnterviewden zien in het toekomstige zorg- en ondersteuningslandschap voor mensen met (ernstige) psychische problemen, een grote(re) rol weggelegd voor herstelacademies, peer support en zelfregiecentra. In iedere (sub)regio moeten deze voorzieningen aanwezig zijn, zichtbaar en laagdrempelig toegankelijk. Essentieel is dat op deze plekken daadwerkelijke ‘vrije ruimte’ wordt gecreëerd voor het samenwerken aan herstel, dat wil zeggen, dat er letterlijke (fysieke, sociale) maar ook metaforische ‘ruimte’ ontstaat die volledig ingevuld mag en kan worden aan de hand van de leerprocessen van de deelnemers/bezoekers zelf. Dat betekent ook dat professionals, bestuurders en managers geen inhoudelijke rol spelen in deze voorzieningen, behalve dan dat zij zich idealiter geroepen voelen om deze vrije ruimte te faciliteren en te bewaken. Ik zie veel kansen in een soort van Enik-achtige, herstelruimtes/academies waarin je consumer run, ervaringsdeskundig aanbod hebt, toegespitst op wat men in die wijk wil en nodig heeft. Van kunst maken, tot winkeltjes, wat je maar leuk vindt en fijn vindt en nodig hebt. (Psychiater en behandelcoördinator bij ggz-instelling).
64
Trimbos-instituut
Wat mij betreft is de plek van de herstelacademie midden in die samenleving, met een stevig been binnen de psychiatrie, of in de verslavingszorg. Open voor iedereen. Je uitstraling naar buiten moet zijn: we zijn er voor burgers, met een speciale aandacht voor de groep die het minst makkelijk over die drempel komt. (...) Maar het is wel belangrijk dat die vrije ruimte daar echt gefaciliteerd wordt. Zorg ervoor dat iedereen er met zijn klauwen vanaf blijft. Laat mensen nou met elkaar daar een richting in vinden, gebaseerd op goede ideeën over wat nou peer support en zelfhulp is. (Beleidsadviseur Ervaringsdeskundigheid bij Branchevereniging Valente). Ik kan me voorstellen dat er in alle wijken herstelcentra zijn. Herstelacademies. Enik en Ixta Noa doen dat natuurlijk heel goed. Die zijn hartstikke bekend, maar zo zijn er heel veel herstelcentra, en ik kan me voorstellen dat dat de plek is waar je naartoe gaat als er sprake is van dat je op een vlak op meerdere vlakken vastloopt, of problemen ervaart, of je niet prettig voelt, en dat je daar met elkaar kijkt, oké hoe kunnen we dit samen doen met lotgenoten en ervaringsdeskundigen.
Trainingen volgen, deelnemen aan gespreksgroepen, super laagdrempelig, en als je dan bijvoorbeeld merkt dat bepaalde dingen niet lichter worden, dat je dan kijkt, oké wat voor zorg moeten we op dit thema inzetten, bijvoorbeeld trauma is niet iets wat je makkelijk met een gespreksgroep oplost, daar moet je gewoon echt iets specialistisch tegen aan gooien, dan kan ik me voorstellen dat die persoon een uitstapje maakt, hele goede traumabehandeling krijgt en weer terug die herstel community ingaat. (Manager Zorg bij instelling voor verslavingszorg en maatschappelijke opvang).
Bouwsteen 5: Van ‘geholpen worden’ naar ‘jezelf (en anderen) leren helpen’ Zorg dat bij mensen of gezinnen die vastlopen altijd de eigenlijke (hulp)vraag of behoefte centraal staat. Investeer in het opleiden van professionals in dialogische vaardigheden om het proces van de persoon en zijn systeem, in de leefwereld, te kunnen ondersteunen. Herwaardeer generalistisch , sociaal-psychiatrisch en relationeel werken en verstevig de positie van ervaringskennis binnen de ggz. Zorg ervoor dat er in elke regio voldoende mogelijkheden zijn om (in alternatief of als aanvulling op behandeling) samen met peers aan herstel van psychische ontwrichting te werken. Bewaak en bescherm de ‘vrije ruimte’ die binnen zelfregiecentra en herstelacademies wordt gecreëerd en zorg dat deze ruimte niet (alsnog) wordt ingenomen door professionele logica of strategische (organisatie)belangen.
Trimbos-instituut
65
Praktijkvoorbeeld: Resourcegroepen Initiatiefnemer(s): Een breed gedragen initiatief in ggz-instellingen door het land waaronder: Antes, GGZ Ingeest, Lentis, GGz Breburg, Altrecht, Reinier van Arkel, HVO Querido, Leviaan, GGZ WNB. Naar Zweeds voorbeeld. Wat is het: Een groep mensen, door de cliënt uitgekozen, die voor de cliënt belangrijk is en die hem helpt persoonlijke, zelfgekozen hersteldoelen te bereiken. Deze doelen kunnen te maken hebben met alle dimensies van herstel, zoals persoonlijk herstel (herstel van identiteit), maatschappelijk herstel (zinvolle participatie) en herstel van gezondheid (behandelen en verbeteren van lichamelijke en geestelijke symptomen). Eigenaarschap en regie bij de cliënt liggen. Hij is de beoogde regisseur van de groep. Doelgroep(en): De aanpak is als eerste beproefd bij mensen met EPA in FACT-teams, wordt nu ook beproefd in het sociaal domein en de jeugdpsychiatrie, en kan in principe in de volle breedte van het zorglandschap worden toegepast. Werkwijze: • De cliënt wordt uitgedaagd na te denken over wie hij in de groep zou willen (‘nomineren’). Dit kunnen familieleden of andere naasten zijn, maar ook (familie-)ervaringsdeskundigen en professionals van binnen of buiten de ggz en het sociaal domein. Tezamen vormen zij de resourcegroep. • De cliënt werkt – in samenwerking met de regieondersteuner – aan zijn eigen plan.
Daarin staan hersteldoelen voor de korte en langere termijn. • De groep komt meermaals per jaar samen, afhankelijk van de behoefte. De cliënt wordt uitgenodigd om, met meer of minder ondersteuning van de regieondersteuner, de agenda van deze bijeenkomsten te maken en te bepalen welke hersteldoelen tijdens de bijeenkomst aan de orde komen, wie de voorzitter is en waar de groep samenkomt. • Tussen de bijeenkomsten door gaat de cliënt werken aan de hersteldoelen, samen met de verschillende groepsleden. Doelstelling(en): Via empowerment en samenwerking de cliënt helpen met het bereiken van zijn doelen. Resultaten/ervaringen tot nu toe: In een pilot tussen 2016-2021 in FACT-teams van negen ggz-instellingen werd de RG-methode geïmplementeerd en gevolgd met gerandomiseerd (kosten)effectiviteitsonderzoek en case studies (Tjaden, 2022). Het onderzoek laat zien dat het bij een ruime meerderheid van de cliënten lukt om de aanpak goed van de grond te krijgen. De resourcegroep draagt bij aan empowerment, met bijkomende gunstige effecten op het merendeel van de gemeten domeinen (herstel, kwaliteit van leven, kwaliteit sociale relaties, algemeen functioneren). De maatschappelijke en gezondheidskosten zijn bovendien eerder lager dan hoger.
66
Trimbos-instituut
Knelpunten, belemmeringen voor opschaling: • Initiële stijging van ‘workload’ voor ggz-medewerkers die het programma implementeren zorgen voor barrières om te beginnen met RG. • Een aantal jaar na de start van de RG-pilots hebben diverse instellingen de implementatie in de organisatie verbreed en verstevigd, maar zijn andere instellingen gestopt. Mogelijke redenen zijn: hoog personeelsverloop, financiële krapte om innovaties door te voeren en te behouden, en het wegvallen van de ondersteuning van het onderzoeksteam. Naast solide ondersteuning en intervisie, is een paradigmaverschuiving nodig om van triadisch werken (dus met cliënt en diens betrokkenen) een vanzelfsprekendheid te maken.
Trimbos-instituut
67
Praktijkvoorbeeld: (Peer-supported) Open DIalogue Initiatiefnemer(s): Open Dialogue (OD) werd vanaf de jaren ‘80 ontwikkeld in Finland. Peer-supported OD (POD) is een Engelse adaptatie. In 2016 is in Nederland de pilot Peer-supported Open Dialogue gestart binnen Altrecht, Lister, MET ggz en GGzE. Wat is het: Een zorgpraktijk bij psychische crises die zich richt op het direct betrekken van iemands netwerk en het wezenlijk bespreken van zorgen, wensen, betekenissen en passende deskundige behandelingen. POD omvat zowel het organiseren van een behandelsysteem als een vorm van therapeutische gespreksvoering (dialogisme) binnen dat systeem. Uitgangspunt is niet om te komen tot een diagnose maar om ruimte te maken voor de verschillende verhalen van cliënt en betrokkenen. De professionele kennis wordt met terughoudendheid toegepast evenals medicatie en opname in een kliniek. Doelgroep(en): Cliënten die te maken hebben met (psychische) ontwrichting. Werkwijze: • Netwerkgesprekken: Wanneer iemand hulp zoekt, wordt zo snel mogelijk een netwerkgesprek gepland. Degene die hulp zoekt, wordt gevraagd welke naasten kunnen aansluiten bij het gesprek. In de loop van de gesprekken kan de samenstelling van het netwerk veranderen al naar gelang de behoefte van de cliënt. • Meerstemmigheid: Het bevorderen van de dialoog tussen de leden van het netwerk staat voorop.
Er wordt veel tijd genomen om verschillende perspectieven op te laten komen, nieuwe ideeën te laten ontstaan. De POD-ers worden toegankelijke gesprekspartners die samen met het netwerk zoeken naar de deskundigheid die het meest ondersteunend is. Wanneer er een bepaalde behandeling passend blijkt, kan die parallel aan de netwerkgesprekken worden uitgevoerd. • Reflecties: In het netwerkgesprek zijn altijd twee POD’ers aanwezig, waarvan een met ervaringsdeskundigheid. Zij stellen open vragen die de leden van het netwerk stimuleren om woorden te vinden voor hun gevoelens, ervaringen en wensen. • Buiten de netwerkgesprekken spreken de hulpverleners niet over de cliënt of zijn netwerk. • Psychologische continuïteit: na beëindiging is er bij het opstarten van een nieuwe reeks dialooggesprekken ten minste 1 van de facilitators uit het voorgaande traject betrokken. • Flexibiliteit en mobiliteit: qua inhoud van de dialoog, qua vorm, frequentie en lengte, alles kan ter discussie staan en overal wordt zo flexibel als mogelijk mee omgegaan. Doelstelling(en): Ruimte maken voor alle perspectieven van cliënt, naasten en hulpverleners en samen te zoeken naar welke zorg of ondersteuning kan helpen.
68
Trimbos-instituut
Resultaten/ervaringen tot nu toe: Onderzoek van de OD-ontwikkelaars in Lapland wijst op minder terugval en (her)opnamen, minder medicatiegebruik en lagere zorgkosten. In Engeland (Kent) blijkt het mogelijk POD met tevredenheid en toenemend welbevinden van gebruikers te implementeren (Kinane et al, 2022). Een overzichtsartikel van 23 studies, waaronder 6 met uitkomstdata, laat geen conclusie over de effectiviteit toe (Freeman e.a., 2019). In Nederland is nog geen effectonderzoek uitgevoerd. Wel blijkt uit een interne evaluatie (Peer-supported Open Dialogue in Nederland Evaluatie van het eerste jaar POD in 4 ggz-organisaties), dat de kernprincipes van POD voldoende tot goed in de praktijk te brengen zijn en dat cliënten en hun netwerken veelal positief zijn over de methode. De reflectiemogelijkheid, het zich gehoord voelen, het gevoel van veiligheid en ruimte om alles te kunnen zeggen, en de andere rol van de hulpverlener (meer gelijkwaardig) worden gewaardeerd. Binnen de netwerken komt een andere manier van communiceren op gang. Men begrijpt elkaar beter. Voor mensen in het netwerk voelt het prettig om meer betrokken te zijn bij de zorg van hun naaste. Knelpunten/belemmeringen voor opschaling : • POD wijkt inhoudelijk en organisatorisch stevig af van de gangbare werkwijze en de evidentie is nog onzeker; dit tempert het draagvlak op bestuurlijk en werkvloerniveau.
Meer in het bijzonder: • POD vraagt ruimte in de agenda, wat een uitdaging is in relatie tot de bestaande werk- en productiedruk. • Sommige hulpverleners vinden het lastig in een andere rol op te treden dan ze gewend zijn (het kunnen en willen verdragen van onzekerheid). Sommigen zijn sceptisch. • POD-team heeft geen organisatorische back-up binnen organisaties, er is geen duidelijke teamverantwoordelijkheid en dat voelt riskant. Er moet een verantwoorde structuur komen om ermee door te kunnen gaan.
Trimbos-instituut
69
Praktijkvoorbeeld: Enik Recovery College Initiatiefnemer(s): Lister (op veel plaatsen elders in het land zijn de laatste jaren vergelijkbare initiatieven van de grond gekomen). Wat is het: Een herstelacademie: een leeromgeving en ontmoetingsplek. Doelgroep(en): Mensen die persoonlijk ervaring hebben met ontwrichting door een psychische kwetsbaarheid of verslaving, en die willen werken aan hun (verdere) herstel. Werkwijze: Enik staat voor 100% peer support, dat wil zeggen: alle activiteiten worden door mensen met eigen ervaring ontwikkeld en gerund. Binnen Enik is het mogelijk om aan workshops, trainingen en werkgroepen deel te nemen over uiteenlopende thema’s die te maken hebben met herstel (college). Daarnaast is er een inloop, waar mensen elkaar kunnen ontmoeten (sociaal trefpunt). Ook is het mogelijk om als vrijwilliger bij Enik te werken. Doelstelling(en): Het creëren van een (vrije) ruimte waarbinnen mensen ervaringen kunnen delen en van elkaar kunnen leren over het omgaan met psychische ontwrichting. Resultaten/ervaringen tot nu toe: De eerste locatie (Hoograven) ging open in 2015. Vanaf 2018 is het aantal locaties uitgebreid naar meerdere stadsdelen in stad Utrecht en omliggende regio’s: Overvecht (2018), Leidsche Rijn en Houten (2020), IJsselstein, Nieuwegein en Woerden (2021).
De totstandkoming en het eerste jaar van Enik werd gevolgd met onderzoek (Muusse & Boumans, 2016). Hieruit kwam de unieke waarde van Enik duidelijk naar voren, maar dit onderzoek richtte zich niet op ‘effecten’ op deelnemers. Momenteel loopt er een vierjarig (kosten)effectiviteits- en kwalitatief onderzoek door Tilburg University/Trimbos-instituut, waarvan we de resultaten in de komende jaren kunnen verwachten. Knelpunten/belemmeringen voor opschaling: Een blijvende uitdaging is het bewaken van de vrije ruimte die alleen ontstaat door het structureel en duurzaam kantelen van bestaande (machts)verhoudingen en het ontwikkelen van (of het strijden voor) nieuwe verhoudingen waarbinnen abstracte waarden en idealen rond herstel, peer support en zelfhulp zo nauwgezet mogelijk naar concrete praktijken kunnen worden vertaald. Onafhankelijkheid in financiële zin zou daaraan bijdragen, maar is vooralsnog onhaalbaar.
70
Trimbos-instituut
4.1.6 G eïntegreerde (netwerk)zorg en ondersteuning voor mensen met EPA Voor mensen die een langere periode intensieve zorg en ondersteuning nodig blijven hebben, of als gedurende hun leven periodes van minder zorgbehoefte zich afwisselen met periodes van meer zorgbehoefte (al dan niet met opnames), is volgens geïnterviewden continuïteit het sleutelwoord. Zoals beschreven in hoofdstuk 2, signaleren geïnterviewden juist deze mensen met een langduriger zorgvraag in de huidige ggz vaak niet de juiste zorg krijgen. Door zorgverkaveling en -verschraling dreigt verwaarlozing van deze groep. Volgens geïnterviewden is snelle versterking van geïntegreerde, ambulante, herstel-ondersteunende zorg daarom noodzakelijk. In plaats van ketenzorg (van a naar b naar c, of: a of b of c) moet het model van netwerkpsychiatrie leidend worden, waarbij zorg en begeleiding flexibel en naar behoefte met relationele continuïteit op- en afgeschaald kan worden. Dit omvat ‘waakvlamzorg’ met behoud van continuïteit die op het eerste oog weinig met behandeling of begeleiding te maken heeft. Soms zie je aan die ene peuk in de asbak dat het misgaat en dat zie je alleen maar als je iemand heel lang kent en er bij betrokken blijft, ook als je feitelijk ‘niks doet’. Dan kan je heel veel voorkomen. Maar het vervelende is: dat ‘niks doen’ vinden verzekeraars ingewikkeld.
Ik zou het liefste hebben dat Optimaal leven gewoon in een hele kleine dosis langer door kan gaan. Misschien dat ik op een gegeven moment zeg: die casemanager gaan we ergens anders gebruiken. Je komt 1x in de maand, 1x in het halfjaar even bij mij langs of bij de psycholoog. Of mensen die je inderdaad naar de poh laat gaan maar dan wel met de verzekering: zodra er weer wat aan de hand is bel ons dan en dan stuur ik gelijk de casemanager die hem kent daarheen. Er zijn allerlei varianten mogelijk. (Psychiater en behandelcoördinator bij ggz-instelling). Kenmerkend voor netwerkpsychiatrie is dat de persoon vanuit het positieve gezondheidsmodel, steeds vanuit een brede, integrale en contextuele blik wordt benaderd. “Geen gesteggel meer over ‘hoor jij bij mij of niet”, aldus een geïnterviewde. Vervolgens worden oplossingsrichtingen gezocht vanuit diezelfde integrale blik, over de grenzen van classificaties en domeinen heen. Domeinoverstijgend werken is daarbij geen doel op zich maar een middel om beter aan te sluiten en ‘mee te bewegen’ met het proces van de persoon en zijn of haar netwerk. Om dit waar te maken is effectieve en structurele samenwerking nodig tussen disciplines uit de gezondheidszorg en het sociaal domein, bij voorkeur door deze disciplines samen te brengen in een team.
Belangrijk is dat het centrale aanspreekpunt van de cliënt binnen zo’n fluïde samenwerkingsmodel steeds dezelfde blijft.25 “Niet alleen cliënten hebben baat bij die continuïteit, ook voor professionals is het veel leuker werken,” aldus een geïnterviewde.
25 De resourcegroepen uit bouwsteen 5 kunnen op een alternatieve manier voorzien in relationele continuïteit door de samenstelling ervan flexibel te laten meebewegen op geleide van de wens en behoefte van de cliënt.
Trimbos-instituut
71
Ik vind dat de mensen met EPA één vast iemand moeten hebben waar ze een relatie mee kunnen opbouwen, die heel goed het bio/psycho/sociale/existentiële snapt, en echt in staat is om mensen te volgen in hun ontwikkeling, levensloop en in hun reis door die verschillende sectoren. (Lector GGZ en Samenleving). Qua uitwerking zien veel geïnterviewden aanknopingspunten in het versterken/verrijken van de FACT-infrastructuur. Daarvoor is allereerst het samenbrengen van behandeling, begeleiding en vroegsignalering binnen FACT nodig, zodat een FACT-team daadwerkelijk geïntegreerde zorg en ondersteuning kan bieden, een relatie met de cliënt en zijn netwerk kan aangaan en er kan ‘zijn’, in de leefwereld van de persoon om daar generieke, transdiagnostische zorg op maat te bieden die het herstelproces ondersteunt. Het conform de FACT-standaard bemensen van teams met sociaal werkers, ervaringsdeskundigen, job coach, en andere hulpverleners zoals een psychomotore therapeut, wordt toegejuicht, alsook het steviger verankeren van FACT in een wijk, waardoor FACT beter verbonden kan worden met de huisarts en initiatieven in de sociale basis. Een uitdaging is het vinden van een goede balans tussen generalistisch en specialistisch werk in deze integrale teams.
In de organisatie van specialistische (behandel)interventies dient oog te zijn voor het behoud van expertise (en werkplezier) van specialisten in een bepaald vakgebied én voor hun inbedding in het bredere (niet diagnose- of doelgroepspecifieke) team. Dit kan op verschillende manieren. Sommige geïnterviewden willen de expertise van specialisten in de integrale teams op peil houden en bevorderen via lerende netwerken. Andere geïnterviewden denken – mede gezien de huidige personeelsschaarste – aan een apart behandelhuis dat goed is aangesloten op diverse integraal opererende teams. Weer anderen denken dat deze uitdaging van het al dan niet bundelen van specialisten en generalisten onnodig geproblematiseerd wordt en met de benodigde cultuurverandering in ggz en sociaal domein aan urgentie zal verliezen. Ik zeg niet dat alles in een team moet gebeuren, maar het is vaak wel de beste manier om effectief samen te werken. Als je iedereen in je team hebt en je bepaalt alles in je team, en je bespreekt alle patiënten met zijn allen, ja dat werkt verreweg het beste. En dan hoeven niet alle teamleden dezelfde werkgever of financier te hebben. Je moet de randvoorwaarden creëren zodat mensen uit verschillende organisaties als één team kunnen samenwerken.
Het is ook zorgen dat je in je FACTteam iemand hebt die ECHT iets weet van schuldhulpverlening, en niet een spv’er die denkt dat ie dat weet. (Voorzitter bij Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie). In FACT-teams moet je zorgen dat je veel sociaal werkers inzet, en niet zoals nu vaak maar eentje. De kracht van FACT is die geïntegreerde zorg op alle leefgebieden, dus dan zul je moeten zorgen dat je daar sociaal werk en behandeling beter integreert. En je zou dat op- en afschalen, heel flexibel moeten kunnen doen. (Manager Zorg bij instelling voor verslavingszorg en maatschappelijke opvang).
72
Trimbos-instituut
Enkele geïnterviewden zijn van mening dat multidisciplinaire teams voor EPA-zorg niet per se onderdeel hoeven te zijn van de ggz, maar dat deze ook vanuit het sociaal domein kunnen worden opgezet. Voordeel daarvan is dat de verbinding met community building en gemeentelijk werk vanzelfsprekender is en er minder hiërarchische verhoudingen in de weg zitten om effectief samen te werken. Wel moet voorkomen worden dat er meerdere teams in de dezelfde regio gaan concurreren om de EPA patiënt. Verzin een plan waarbij je duurzaam die veelomvattende hulpverlening, rondom klanten, de praktische hulp en de spelverdelersrol in de psychiatrie, maximaal tot wasdom laat komen. Er moet iets moois uitkomen. Maar dat je dus FACT-achtige teams, maar het hoeft geen FACT te zijn maar het mag ook iets anders eruitzien, bijvoorbeeld vanuit het sociaal domein. Maar dat je daarmee de verbinding en verantwoordelijkheid voor die groepen organiseert. Op een schaal die herkenbaar is. Maar dan ook met budget vanuit het zorgverzekeringsdeel, liefst op basis van de populatie en dus niet op het niveau van het individu. (Beleidsmedewerker bij gemeente). In deze bouwsteen is de zorg voor mensen met EPA uitgelicht, omdat die groep volgens vele geïnterviewden te weinig prioriteit heeft kunnen krijgen in het huidige systeem. Dat betekent niet dat de essentie van bouwsteen 6 is voorbehouden aan deze doelgroep.
Sommige geïnterviewden wijzen op ervaringen elders, zoals in Triëst en Lille, waarin de gehele ggz op deze leest is geschoeid, en zonder dat mensen met EPA daarin ondergesneeuwd raken. Dat niet-ondersneeuwen kan niet genoeg benadrukt worden. Een breder ingestoken team kan dermate druk zijn met intakes en het opstarten van behandelingen bij nieuwe cliënten, dat nieuwe kansen voor behandeling en herstel én dreigende terugval bij mensen die al lang in zorg zijn gemist worden.
Bouwsteen 6: Geintegreerde zorg en ondersteuning voor mensen met EPA Biedt mensen die langdurig, intensieve zorg en nodig hebben, geintegreerde zorg en ondersteuning, door multidisciplinaire teams, gericht op maatschappelijke inclusie. Stap af van de ‘stepped care’ ketenzorg met zijn door- en terugverwijzingen en ga over op netwerkzorg waarin professionals uit het zorgdomein en het sociaal domein samen optrekken. Faciliteer deze samenwerking door de ‘knip’ die is aangebracht tussen behandeling en begeleiding te repareren.
Trimbos-instituut
73
Praktijkvoorbeeld: Optimaal Leven Initiatiefnemer(s): GGZ Drenthe, Cosis, Zilveren Kruis, VGZ, Verslavingszorg Noord Nederland, diverse Drentse gemeenten. (Er zijn diverse andere initiatieven om FACT te versterken vanuit het sociaal domein, zoals FACT+ in Friesland en Tilburg.) Wat is het: Ambulante teams, bestaande uit medewerkers uit zorg, begeleiding en welzijn, die geïntegreerde herstel- en persoonsgerichte zorg en ondersteuning bieden in de eigen omgeving. Doelgroep(en): EPA (dit is geen messcherpe afbakening, het model kan in principe evolueren naar een breder ggz-wijkteam) Werkwijze: In de Optimaal Leven werkwijze zijn drie pijlers te onderscheiden: 1. Integraal: Vanuit één team behandeling én begeleiding én welzijn. Daarbij geldt één cliënt = één plan. Zo hoeven er geen keuzes gemaakt te worden over welk probleem als eerste wordt opgepakt. Professionals werken multidisciplinair samen met elkaar en stemmen processen, werkwijze en expertise nauw op elkaar af. Dit maakt het ook mogelijk dat de aard en intensiteit van de geboden zorg en ondersteuning binnen het team laagdrempelig aangepast kan worden op de behoeften van de cliënt. 2. Herstelondersteunend: Zorg op maat gericht op zowel persoonlijk, maatschappelijk als klinisch herstel. Dit betekent dat zorg op meerdere levensdomeinen wordt gegeven. Eigen regie staat hierbij centraal.
Net als laagdrempelig contact met hulpverleners, inzet van ervaringsdeskundigen en het betrekken van naasten bij de zorg en ondersteuning. Er wordt gebruik gemaakt van herstelgerichte instrumenten als de I.ROC en Mijn herstelplan. 3. Gebiedsgericht: Het Optimaal Leven team heeft een locatie in de wijk, dicht bij hun cliënten. Drie van de vier teams zijn gevestigd in een wijkcentrum samen met andere partners uit de wijk. Ook is er sprake van nauwe samenwerking met lokale samenwerkingspartners (zoals thuiszorg, huisarts, Wmo-loket gemeente). Doelstelling(en): • Ontschotting/integrale zorg. • Verbeterde kwaliteit van leven (hoop, dagelijks functioneren, daginvulling, eigen regie, zingeving en weerbaarheid), meer stabiliteit en minder crisissen. • Gelijkblijvende of afnemende kosten.
74
Trimbos-instituut
Resultaten/ervaringen tot nu toe: • Optimaal Leven is gestart in 2018. Er zijn ambulante integrale teams opgezet in Assen, Emmen, Hoogeveen/De Wolden en Midden Drenthe. In deze proeftuinen hebben de Optimaal Leven teams de ruimte gekregen om vanaf de werkvloer, bottom-up, integrale zorg en ondersteuning vorm te geven. • Kwalitatieve evaluatie vanuit de deelnemende instellingen (Nijdam, Diekman & Dorland, 2022) suggereert dat een Optimaal Leven aanpak tot stand is gekomen die bijdraagt aan meer passende zorg en ten goede komt aan het herstel en kwaliteit van leven van mensen met EPA zonder dat de zorgkosten toenemen. Cliënten hebben het gevoel dat zij meer als mens worden gezien, de ondersteuning aansluit op wat er voor hen toe doet en dat hij/zij de regie behoudt in hoe de ondersteuning eruitziet. Er is een verbeterde zorgintegratie en meer aandacht voor herstel in brede zin. Cliënten vallen minder snel tussen wal en schip en hebben minder last van schotten en aparte regels voor de verschillende vormen van zorg en ondersteuning. Cliënten kunnen laagdrempelig oefenen met lichtere zorg, de ondersteuning blijft uit hetzelfde team komen en een hulpverlener kan zo weer betrokken worden als dat nodig is. Medewerkers vinden dat zij met deze aanpak meer voor de cliënt kunnen betekenen.
Knelpunten/belemmeringen voor opschaling: • Door de manier waarop het zorgstelsel in Nederland georganiseerd is, hebben domeinoverstijgende initiatieven als Optimaal Leven te maken met systeemproblemen; het gaat dan om het eigenaarschapsprobleem en dat het investeren in passende zorg niet loont (wrong pocket probleem). Deze problemen bemoeilijken een optimale domeinoverstijgende samenwerking en daardoor het vorm kunnen geven van een optimaal passend zorg- en ondersteuningsaanbod voor mensen met EPA. • Blijvende aandacht voor de gewenste omvang en samenstelling van het team, in het bijzonder als het gaat om de inzet van medewerkers uit welzijnsorganisaties. En het vinden van de juiste balans in het verder ontwikkelen van de proeftuin: medewerkers kunnen niet te veel dingen tegelijkertijd structureel anders gaan doen, dat vergt meer tijdsinvestering buiten productie om. • Wachttijd- en capaciteitsproblemen zijn in de OL-teams fors, zij het minder groot dan in de (nog niet geconverteerde) FACT-teams in Drenthe. Dit belemmert de integrale werkwijze.
Trimbos-instituut
75
Praktijkvoorbeeld: Welkracht Initiatiefnemer(s): Wij Zijn Traverse Groep Wat is het: Zelf organiserende, (fluïde) multidisciplinaire ggz-teams naar het voorbeeld van FACT, maar opgericht vanuit een welzijnsorganisatie, gepositioneerd in de wijk, waarin professionals met verschillende achtergronden, geïntegreerde zorg en ondersteuning bieden. Doelgroep(en): Mensen met EPA, dus met een psychische kwetsbaarheid en verslavingsproblematiek die op meerdere levensgebieden langdurige uitdagingen ervaren. Werkwijze: • Teams bestaande uit psychiaters, psychologen, verpleegkundigen, maatschappelijk werkers en ervaringswerkers. • Herstelondersteunende intake en één integraal plan. • Korte lijnen + veel samenwerking met het lokale welzijns- en maatschappelijk werk in de wijk. Doelstelling(en): • Cliënten weer aansluiten in de maatschappij. • Medicalisering tegengaan. • ‘Gezondere’ gezondheidszorg. Resultaten/ervaringen tot nu toe: Welkracht is zeer recent (januari 2022) begonnen in zeven verschillende gemeenten in WestBrabant en Zeeland. Eerste resultaten laten nog op zich wachten. Knelpunten, belemmeringen voor opschaling: • Stroeve samenwerking met ggz-partners, waaronder FACT.
76
Trimbos-instituut
4.2 De verwachte opbrengsten van de bouwstenen De zes bouwstenen komen bovenal voort uit inhoudelijke/morele overwegingen: het toewerken naar een beter uitgebalanceerd en verbonden veld van preventie, (zelf)hulp en zorg, dat minder medicaliseert, en beter aansluit bij de noden van de huidige generaties. Dat dit nodig is, daar zijn alle geïnterviewden het over eens. De meeste geïnterviewden verwachten echter dat geschetste oplossingsrichtingen niet alleen inhoudelijke opbrengsten hebben maar ook een effect zullen hebben op de toekomstige druk op/ omvang van de ggz, en dus een oplossing vormen voor de in hoofdstuk 3 geschetste problemen. Zij voorzien een gaandeweg mentaal gezonder wordende en meer weerbare samenleving die beter in staat zal zijn een antwoord te bieden op psychische gezondheidsvraagstukken, waardoor mogelijk op de langere termijn een afname van bepaalde type zorgvragen in de ggz kan worden waargenomen. Als bovendien een deel van de mensen dat nu in de ggz geholpen wordt, in de toekomst volledig of deels elders (bijv. in het sociaal domein, in de eerste lijn of in herstelacademies) kan worden bediend, kan ook dat tot leiden tot minder druk op de ggz, en kan de ggz zich weer richten op de (kleinere groep met de) meest complexe problematiek, zo verwachten zij.
Dit is in lijn met de premisse van het GEM-model (Ecosysteem Mentale Gezondheid) waarbij een verlichting van de druk op de ggz en zelfs een uiteindelijke reductie als logisch gevolg wordt gezien van de opbouw (en het onderling verbinden) van voorzieningen in het sociaal domein, de eerste lijn en een meer flexibel in te zetten ggz. We rekenen het door in het boek26, en wat we daar zien is dat uiteindelijk geld gaat lekken uit de ggz. Wat nu in de specialistische ggz zit, dat gaat naar de herstelondersteunende intake, naar een publieke ggz van e-communities, naar groepstherapieën gegeven door ervaringsdeskundigen en professionals, naar recovery colleges, naar sociale experimenten en organiseren van social holding vanuit de Wmo. Dus dat je een soort herverdeling krijgt van gelden in het ecosysteem en dat we ook zien dat in de recovery colleges een niet gering deel van het specialistische behandelaanbod wordt overgenomen. In de vorm van stemmenhoordersgroepen, medicatiemanagementgroepen, ondraaglijk-lijdengroepen, en ook dat er veel meer contact gaat ontstaan met sociaal ondernemen. Daar waar nu behandelgeld is, gaat dat zijn weg vinden naar sociaal ondernemen. (Hoogleraar Psychiatrische epidemiologie en Publieke ggz). Wel waarschuwen verschillende geïnterviewden er expliciet voor dat het belangrijk is om niet op voorhand een reductie van de ggz in te boeken.
Eventuele financiële opbrengsten zijn op zijn vroegst over veel jaren zichtbaar en worden mogelijk deels tenietgedaan door andere ontwikkelingen. Zo vermoeden enkele geïnterviewden dat een remmend effect op de toestroom wellicht deels gecompenseerd zal worden (of zal 26 Os, J.van., Spronsen, M. van. (2021) Wij zijn God niet. Pleidooi voor een nieuwe psychiatrie van
samenwerking. Lannoo Campus.
Trimbos-instituut
77
moeten worden) door inspanningen (en investeringen) om toegang en kwaliteit van de specialistische ggz te verbeteren voor de groep mensen die gebaat is bij (herstelondersteunende) ggz-expertise, maar die hulp nu niet of niet voldoende krijgt. Andere geïnterviewden denken dat de inzet op mentale gezondheid en domeinoverstijgend kijken en werken, effect zullen hebben maar de ggz toch onverminderd belangrijk blijft. Weer anderen wijzen erop dat een toegenomen aandacht voor preventie en vroegsignalering paradoxaal genoeg ook tot een grotere toestroom naar de ggz kunnen zorgen. Ten dele bedoeld (als de noodzaak voor behandeling sneller aan het licht komt), ten dele onbedoeld, wanneer meer mensen zich bewust worden van hun mentale kwetsbaarheden en die gaan bestempelen als iets dat (door de ggz) ‘gefikst’ moet worden. Ik geloof wel dat de ggz kleiner kan worden als je je alleen gaat richten op de meest zieken. Tegelijkertijd, als je kijkt naar het percentage mensen dat ernstige psychiatrische problemen heeft, kom je volgens mij ook nog ergens tussen de 6 en 8% van de bevolking uit. Waarvan je toch wel kan zeggen dat ze serieuze problemen hebben. Dus als je 6% van de NL-bevolking zou nemen, dan kom je alsnog op 1 miljoen mensen. En nu worden er in de totale ggz 1.2 miljoen behandeld waarvan een groot deel door de poh-ggz.