CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-03c Bijlage 2 - Trimbos - rapport GGZ uit de knel - 2023 (0098710294)

Raadsvergadering 19 mei 2025, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken37.257 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 5

28

Trimbos-instituut

sturen op kortere, minder intensieve dbc’s. Dit leidde ertoe dat het leveren van complexe zorg minder aantrekkelijk werd en enkelvoudige, gespecialiseerde zorg (gericht op één type patiënt) juist aantrekkelijker. Dit heeft volgens geïnterviewden in de praktijk geleid tot een dubbele werkelijkheid waarbij kleinere spelers op de markt, vrij lucratief, mensen met meer eenduidige problematiek behandelen (met risico op overbehandeling) en de grote regionale ggz-instellingen achterblijven met ingewikkelde, financieel onvoldoende gedekte zorg (met risico op onderbehandeling). “Niet zo gek dat ook zij inmiddels de pavlovreactie hebben om de meer eenvoudige mensen binnen te halen, want anders kan je het zware niet overeind houden”, aldus een geïnterviewde. En daar vind ik wel als je kijkt naar het veld, dat er een enorme toename is gekomen, dat deel ik met de psychiaters, van de lichtere zorgvragen die tegen een goed rendement, vrij makkelijk te verhelpen zijn, ten koste van zwaardere zorg. (Voorzitter bij Nederlands Instituut van Psychologen). We hebben een adagium in Nederland en dat heet keuzevrijheid. De zorgaanbieder mag zeggen: ik kies voor een bepaald type patiënt. Mijn stelling is: keuzevrijheid past niet in iets wat je collectief met elkaar financiert en waar het schaarse middelen betreft. Keuzevrijheid is prima voor mobiele telefoons, maar niet voor dit soort domeinen.

Daar mag je zeker wel keuzemogelijkheden hebben zodat je niet iedereen klem zet maar je zult met elkaar veel gerichter en sturender moeten optreden. (Voorzitter bij zorgverzekeraar). In de grotere specialistische ggz-instellingen zoals PsyQ is in de afgelopen 10 jaar de doelgroep sterk veranderd. En dat komt omdat om zo’n instelling heen nu allemaal kleine instellinkjes zitten van 1 tot 10 psychologen, misschien een psychiater erbij, allemaal met heel veel exclusiecriteria: ben je niet zo slim, ben je suïcidaal, heb je comorbiditeit, ben je een beetje asociaal, zit er een vlekje aan: ga maar naar PsyQ. Die romen de makkelijke doelgroep af. Omgekeerd zijn er bij de grote ggz-instellingen wachtlijsten. Wie bereid is en het vermogen heeft 20-30% van de zorgkosten zelf te dragen, kan direct terecht bij een kleine concurrent die zonder contract met de verzekeraar werkt. Dat zijn de kansrijke mensen met een betere kans op herstel. En de verzekeraar zegt: jullie behandelen allebei depressie. Ja PsyQ, jullie doen er veel langer over, leg maar uit. En het feit dat jij dan ook nog allemaal artsen en psychologen opleidt, een crisisdienst in de lucht houdt… Dat zijn van die systemische dingen waar die grote ggz-instellingen aan kapot gaan. De complexiteit van zorgvragen wordt niet meer gezien.

En waarom ik mij hard maak voor verandering in de ggz is omdat de langdurige groep met complexe problemen daar de pineut van is. Het geld dat daarvoor bedoeld is (zoals de ambulantiseringsgelden) komt bij kleine instellingen terecht die juist milde problematiek behandelen. Ik vind dat we, vanuit mensenrechtenperspectief, de doelgroep met langdurige en ernstige problemen te kort doen in Nederland. (Onderzoeker en klinisch psycholoog bij ggz-instelling).

Trimbos-instituut

29

3.2 Andere factoren die bijdragen aan de actuele problemen in de ggz Naast de hiervoor beschreven (sociologische, economische) factoren die de toestroom richting de ggz beïnvloeden, wijzen geïnterviewden erop dat er ook binnen de ggz een aantal mechanismen werkzaam zijn, die de problemen bestendigen en zelfs verergeren.

3.2.1 De keerzijde van een curatieve focus Geïnterviewden benoemen dat de verenging van de psychische hulpverlening tot het domein van de medisch-biologische curatie van het individu en het werken met classificaties, ertoe heeft geleid dat specialistische (behandel)expertise in aanzien toenam, waar generalistische, sociaal-psychiatrische expertise juist aan belang (en aanzien/ status) moest inboeten. Hoewel de curatieve focus oorspronkelijk inhoudelijk gemotiveerd was vanuit de wens om beter aan te sluiten op de vraag van de patiënt met de best beschikbare kennis, waarschuwen geïnterviewden dat het een goede, effectieve op herstel gerichte behandeling, ook in de weg kan staan. Het probleem is dat het algehele zicht op de verwevenheid tussen verschillende typen problemen, en op de rol van de sociale context in het ontstaan of voortduren van psychische problemen, hierdoor vertroebeld zijn geraakt. Dit heeft vooral gevolgen voor mensen die niet in één classificatie te vangen zijn en mensen van wie de psychische problemen een sociale oorsprong kennen. Geïnterviewden signaleren dat deze mensen soms eindeloos van het kastje naar de muur, van afdeling naar afdeling worden gestuurd en op (een of meerdere) wachtlijsten staan in een vergeefse zoektocht naar de best passende zorg.

Bij deze groep wordt zowel goede, geïntegreerde behandeling op psychiatrisch gebied, een daadwerkelijke focus op persoonlijk én maatschappelijk herstel, en continuïteit van zorg gemist, waardoor cliënten lang in de ggz blijven of steeds weer in de ggz terugkomen (zie ook §3.9 Dilemma’s rond uitstroom). Door die focus hebben we ook wel goed onderzoek kunnen doen naar heel veel vormen van therapie en behandeling. En dat heeft veel goeds opgeleverd op traumagebied bijvoorbeeld, daar hebben we veel bij ontwikkeld, dat vind ik fantastisch dat was er vroeger helemaal niet zo. Maar eigenlijk zijn we wel, en dat is schaamtevol, gekomen op een punt van ‘pas jij in mijn koker’. We zijn patiënten gaan selecteren: ‘pas je in angst- en stemming, ok dat hok in’, ‘pas je bij persoonlijkheidsproblemen, dat hok in’. Dat is wel gênant. Het heeft ons opgeleverd dat we echt hele goede behandelingen hebben ontwikkeld, maar eigenlijk is het nooit meer voor iemand precies geschikt. (Directeur Behandelzaken bij ggz-instelling). Mijn achtergrond is sociaal psychiatrisch verpleegkundige. Dit type professional, met de voeten in de klei, moest plaats maken voor de verpleegkundig specialist. Dat gebeurde door de verantwoordelijkheden en waardering voor de sociaal psychiatrisch verpleegkundigen te verminderen.

Dat betekent niet dat er geen gedreven verpleegkundig specialisten zijn met hart voor de sociale psychiatrie, maar wel

30

Trimbos-instituut

dat we meer bewegen naar een zuiver medisch model. (Beleidsmedewerker bij gemeente). Een onbedoeld gevolg van de curatieve focus is dat superspecialisten het hoogst gewaardeerd en betaald worden. Dat is bizar. Omdat het generalist zijn overzicht vraagt; nadenken over het grotere geheel. En in de somatische geneeskunde is dat niet anders als in de psychiatrie: comorbiditeit is regel, geen uitzondering. Als jij in een ongezonde leefsituatie zit heb je meer kans op lichamelijke problemen, psychische problemen, schuldenproblemen etc. dat gaat heel vaak samen, dat weten we allemaal. Dus als jij dan zegt: ja maar, ik ben een topspecialist op dit terrein, en daardoor verdien ik ook nog eens veel meer dan mijn collegae, maar ik kan geen algemene dienst meer doen… Dit zien we overal. Maar we waarderen het zelfs. En burgers eisen: ik heb deze ziekte, ik wil die topspecialist. Dan moet je eigenlijk de vraag stellen: Ja maar heeft u niet liever iemand die het geheel kan overzien? Ik heb niks tegen superspecialisten, die hebben een belangrijke consultatieve rol in het zorglandschap. Maar je moet in die afweging de generalist misschien wel hoger waarderen dan de specialist. (Voorzitter bij Nederlandse Vereniging voor psychiatrie).

3.2.2 De fuik van ‘getrapte’ zorg Een en ander wordt versterkt door het nog steeds op veel plekken leidende principe van ‘stepped care’: de patiënt wordt niet zwaarder behandeld dan strikt noodzakelijk is, er wordt gestart met de eenvoudigste interventie die past bij de aandoening of de klachten en er wordt zo nodig stapsgewijs opgeschaald. Hoewel dit principe logisch klinkt, pakt het, vooral voor mensen met ernstiger problemen, averechts uit. Als de behandeling onvoldoende heeft gewerkt, wordt iemand doorgeschoven naar een volgend echelon, waar vaak het traject van diagnostiek en behandeling (na een lange wachttijd) opnieuw begint. Volgens geïnterviewden is het door ‘horten en stoten’ gekenmerkte zorgpad dat zo ontstaat niet alleen schadelijk voor het vertrouwen van de persoon in de zorg en in zichzelf, maar ook ongunstig voor het beloop van de problematiek. Bovendien ontstaat er een soort fuik waarbij mensen steeds meer ingekapseld raken in het systeem van zorg, en er minder snel weer uit zullen komen, bijdragend aan toenemende druk op de ggz. Het hele stepped care principe, dat hebben we wel gehad. Volgens mij hebben we daarvan echt gezien dat het niet leidt tot minder zorg en ook niet tot beter herstelde patiënten. Maar het leidt wel tot veel vertraging voor mensen die echt ernstige problemen hebben. Matched care is daarom het nieuwe streven.

(Voorzitter bij Nederlandse Vereniging voor psychiatrie). Een van de grote problemen in de oude ggz is dat cliënten verdwalen in de black box, als het tegenzit komen ze van de ene echelon in het andere, van de ene wachtlijst op de andere. En ook wij hebben gewoon mensen die 1,5 jaar inge-

Trimbos-instituut

31

schreven staan, op drie verschillende wachtlijsten hebben gestaan en vervolgens de boodschap krijgen dat ze toch niet helemaal passen. Dat gebeurt nog te vaak. (Bestuurder bij ggz-instelling).

3.2.3 Basisuitgangspunten van de decentralisatie in 2015 waren incorrect Met de decentralisatie van 2015 zijn de in de vorige paragrafen beschreven knelpunten volgens veel geïnterviewden verergerd. Een belangrijk oogmerk van de decentralisatie was dat de ‘lichtere’ en de meer sociale, generalistische en preventieve functies van psychische hulpverlening dichter bij de burger georganiseerd moesten worden, en dat de ggz zich (nog meer) moest richten op specialistische (evidence based) behandeling van psychische ‘ziekten’. Hoewel de geïnterviewden een grotere rol van het sociaal domein toejuichen, zijn veel van hen van mening dat de ‘knip’ tussen curatie en preventie, tussen ‘medisch’ en ‘sociaal’, heeft geleid tot een splitsing van verantwoordelijkheden die bestaande problemen verergerde en nieuwe introduceerde. Volgens geïnterviewden is het niet zo dat als zorg financieel wordt verschoven richting het sociaal domein, er minder middelen nodig zijn, of dat de zorg automatisch ‘socialer’ of ‘integraler’ wordt, of dat dichterbij wonende financiers automatisch een beter zicht hebben op de problemen van de doelgroep. Met andere woorden, de basisuitgangspunten van de transitie waren niet correct. Bovendien had de decentralisatie allerlei onvoorziene bijwerkingen. Met de komst van de Zvw en de Wmo was preventie en vroegsignalering niet meer duidelijk belegd.

Preventie-afdelingen in de ggz verdwenen, casefinding/bemoeizorg paste niet meer binnen de op de dbc’s gebaseerde Zvw-financiering en verdween uit FACT, en straatwerk/kwartiermaken in het welzijn werd afgebouwd om plaats te maken voor (minder outreachende) wijkteams. Vanuit de gemeenten was er ondertussen nog onbekendheid met het werken met mensen met (ernstige) psychische problematiek wat leidde tot verwarring rond de organisatie van beschermd wonen, dagbesteding en ambulante begeleiding en een overdreven focus op incidenten via de aanpak van ‘verward gedrag’. Volgens geïnterviewden is het tij inmiddels aan het keren, maar dat neemt niet weg dat met name voor mensen met EPA de decentralisatie, niet direct tot betere en snellere zorg maar vooral tot verdere verkokering en fragmentatie van zorg heeft geleid, doordat zij te maken kregen met verschillende wetten, regelgevingen, financieringen en professionals. Als we kijken naar analyses waarom die stap naar het ‘voorveld’ zo slecht is gegaan, dan is dat omdat er tegelijkertijd een bezuinigingsslag als wel een grote transformatie heeft plaatsgevonden. (Voorzitter bij Nederlands Instituut van Psychologen). FACT was een ontzettend hoopgevende ontwikkeling. Aan de slag met ervaringsdeskundigheid en werkbegeleiders. Maar deze ontwikkeling is sinds de ‘knip’ in 2015 gestagneerd. (Strategisch adviseur bij gemeente).

32

Trimbos-instituut

Wat heel erg fout is, is dat ze in een FACT team zo medisch moesten gaan werken. Dat is helemaal niet de bedoeling geweest. Als je kijkt hoe moeilijk het is om aan het werk te komen, hoe moeilijk het is om uit een achterstandspositie in die samenleving je weg te vinden, vind ik dat daar veel meer deskundigheid op moet zitten, dan dat we alleen maar medisch gaan zitten doen. (Beleidsadviseur Ervaringsdeskundigheid bij Branchevereniging Valente). In de afgelopen 15 jaar is de hele preventietaak van de ggz verloren gegaan. Vroeger hadden we afdelingen preventie, vroegsignalering, KOPP-programma’s, wrap around care. Dat zijn voor mij nu indirecte kosten die ik nergens kwijt kan, die gaan er als eerste af. Allemaal buitengewoon lastig te financieren. Ik zeg niks nieuws maar dat is de kern. (Bestuurder bij ggz-instelling).

3.2.4 Dilemma’s rond uitstroom De factoren die in de subparagrafen hierboven werden beschreven (de focus op curatie in de ggz, de echelonnering, en de splitsing van verantwoordelijkheden tussen Wmo en Zvw) hebben tot slot ook geleid tot het ontstaan van dilemma’s rond uitstroom. Enerzijds signaleren geïnterviewden dat soms onnodig lang behandeld wordt: met name aan ‘lichte’ cliënten waarbij duidelijke resultaten kunnen worden geboekt, worden aanvullende behandelingen aangeboden. Bij cliënten met langdurige problematiek speelt juist dat een gebrek aan adequate behandeling onnodige chronificering in de hand werkt. Een grotere uitstroom van cliënten met langdurige problematiek is alleen mogelijk wanneer kritisch wordt gekeken naar welke behandeling mensen feitelijk ontvangen hebben. Geïnterviewden wijzen erop dat een druk op sneller uitstromen ook averechts kan werken. Men signaleert dat door de curatieve focus, de marktwerking en de grote nadruk op autonomie en zelfredzaamheid die in de afgelopen jaren leidend was, mensen van wie de behandelcomponent (tijdelijk) minder intensief is, steeds sneller (terug)verwezen worden naar de huisarts en het buurtteam. Voor velen van hen hoeft de zorg lang niet altijd even intensief te zijn, maar wel beschikbaar om op terug te vallen wanneer er tegenslagen ontstaan in het herstelproces.

Hoewel iedereen het erover eens is dat het onnodig vasthouden van mensen in de zorg niet wenselijk is, ziet men dat het terugverwijzen naar de huisarts van doelgroepen met complexe problematiek die (tijdelijk) ‘uitbehandeld’ zijn, op dit moment in de praktijk vaak niet goed uitpakt: de realiteit is dat veel mensen na verloop van tijd weer intensievere zorg nodig hebben waar de eerste lijn en sociale basis onvoldoende voor zijn toegerust. Menig huisarts heeft momenteel ook gewoonweg te weinig tijd voor de begeleiding van patiënten uit de ggz. Voordat een patiënt weer in zorg is, moet hij soms weer het hele intaketraject doorlopen, met alle gevolgen van dien (zie ook §3.2.2). Geïnterviewden zijn van mening dat in zo’n geval een relationele benadering veel meer ruimte zou moeten krijgen, maar precies dat is binnen het huidige model moeilijk te legitimeren. In de praktijk leidt dit tot dilemma’s voor ggz-instellingen. Wanneer het juiste

Trimbos-instituut

33

moment is om uit te stromen, is niet op voorhand vast te stellen. Echter onder druk van financiële maatregelen, is er soms geen andere keus dan mensen ‘los te laten’ waarvan professionals eigenlijk weten dat ze op termijn weer voor hulp zullen aankloppen. Wat ook gebeurt, is dat ggz-instellingen ervoor kiezen om de schadelast op de koop toe te nemen om patiënten langer bij zich te kunnen houden. “Ook geen ideale oplossing, maar er zijn weinig goede alternatieven”, aldus een van de geïnterviewden. Wat je vaak ziet is dat de verslaving enigszins onder controle komt. De verslavingsbehandeling sluit af. Maar op een gegeven moment, dat is altijd zo met herstel, krijg je momenten waarop je gierende trek krijgt en waarop je soms terugvalt in gebruik, en als er dan niet even snel iemand komt en die zegt: kom op, zitten, wat is je crisisplan ook alweer, hoe zat die terugvalpreventie in elkaar, kom op we zetten ‘m opnieuw in de stijgers. Dan moeten onze mensen weer op een wachtlijst, moeten we eerst naar de dokter toe, opnieuw een verwijsbrief halen. Dat duurt te lang waarmee het risico op terugval in volledig gebruik toeneemt. (Manager Zorg bij instelling voor verslavingszorg en maatschappelijke opvang). Of het grootste probleem in de ggz die grote toestroom is dat weet ik niet.

Misschien zit in het afhandelen van het huidige klantenbestand, en hoe je daarmee omgaat wel een belangrijker vraagstuk. Alleen moet je je daarbij afvragen: krijgen de mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen voldoende zorg? Ik denk het niet. Wat ik weet, tegen ben gekomen, wat ik heb gezien, is dat die groep over het algemeen behoorlijk verwaarloosd wordt. (Bestuurder Stichting HerstelTalent). Ik denk als mensen goede behandeling hebben gehad, dat kun je hard maken, dan kan je misschien zeggen we kunnen kijken of we de uitstroom kunnen vergroten. Ik denk wel dat in doorstroom, uitstroom iets te doen is. Maar ik vind het lastig worden als het gaat om mensen die nooit adequate behandeling hebben gehad, dat is vooral voor de doelgroep met langdurige en ernstige problemen vaak het geval. (Onderzoeker en klinisch psycholoog bij ggz-instelling).

3.2.5 Personeel gezocht Een laatste factor die volgens geïnterviewden de druk op de ggz verhoogt, is dat financiële overwegingen sinds de aanloop naar de decentralisaties een steeds groter onderdeel uit zijn gaan maken van de dagelijkse gang van zaken binnen instellingen. Daarbij is de verantwoordelijkheid voor de inhoud en kwaliteit van zorg juist steeds meer “weggeorganiseerd” bij degenen die de zorg daadwerkelijk leveren. Het werk in de ggz instellingen is door deze ontwikkelingen ingrijpend veranderd. Omdat de inhoud steeds meer volgend werd op bekostiging, er van professionals steeds meer productie werd verwacht en zij zich bovendien steeds stringenter moesten verantwoorden en op individuele resultaten kunnen worden afgerekend (zie ook §4.3.3), ligt het voor de hand dat het werk veeleisender en minder aantrekkelijk is geworden, met risico op toenemend ziekteverzuim en, als uiterste gevolg, dat professionals de sector verlaten.

34

Trimbos-instituut

Wij spraken net iemand die nog bij een grotere ggz-instelling werkt en graag bij ons wil komen werken. Die geeft ook aan: ik heb in FACT-teams gezeten, ik heb in die ambulante dienst gezeten, het is allemaal kommer en kwel, omdat wij niet kunnen doen wat we ten diepste vinden wat er zou moeten gebeuren. Hij zei het heel mooi, hij zei: de inhoud is niet leidend, de bedrijfsvoering is leidend. De bedrijfsvoerders bepalen hoe mijn werk eruitziet overdag. Dat kan niet de bedoeling zijn. Zij weten helemaal niet waar ik mee te maken heb en hoe ik goed gefaciliteerd dien te worden. Het moment waarop je de controlerende principes van de financiering en bijkomende verantwoording, leidend laat zijn dan verdwijnt de balans met de visie, de diepere bedoeling waar je voor staat, direct voor die mensen die die ondersteuning nodig hebben. Je gaat intern dan steeds minder de scherpe dialoog aan, en ga je als professional uiteindelijk ook naar buiten toe gedragen alsof je alleen maar daarvoor bent. Je gaat geloven dat dat je werkelijkheid is. Kortom, je bent te ver afgegleden van waar je ten diepste voor op aarde bent. (Bestuurder bij organisatie voor maatschappelijk welzijn). Het zal toch een keer anders moeten in de ggz, anders houd je het personeel niet vast. Je ziet al wat voor lijst aan vacatures er is. Mensen gaan eruit.

Ze gaan allemaal of als zzp’er aan de gang, of ze gaan in een kleine ggz-teampje werken ergens. Dus je zal dit moeten gaan doen, omdat dit niet alleen voor klanten en hun netwerk niet te doen is, maar het is voor de medewerkers ook niet te doen. Het is gewoon een uithollen. (Beleidsadviseur Ervaringsdeskundigheid bij Branchevereniging Valente).

3.3 Samengevat In dit hoofdstuk zagen we dat er in de laatste jaren een aantal hardnekkige mechanismen in de samenleving én in het zorgsysteem zijn geslopen, bestendigd door het financieringssysteem, die de druk op de ggz verhogen of op zijn minst in stand houden, en bovendien schadelijk kunnen zijn voor mensen die hulp zoeken, met name zij die te maken hebben met problemen op meerdere gebieden. Allereerst zijn er diverse sociologische- en systeemfactoren die de toestroom naar de ggz beïnvloeden. De medisch-biologische premisse van individuele curatie en de introductie van marktprincipes in de zorg, worden genoemd als mechanismen die voor een aanzuigende werking van het systeem zorgen, met een voorkeur voor relatief eenduidige problematiek. Voor mensen met EPA/complexere (multi)problematiek, geldt dat vanwege de doorgeschoten curatieve focus, overdreven specialisering, en ‘stepped care’ - allemaal principes en maatregelen, die oorspronkelijk bedoeld waren om de zorg beter te maken – de continuïteit van zorg in het geding is gekomen, er eerder wordt onderbehandeld dan overbehandeld, en bovendien het zicht op de verwevenheid tussen psychische en sociale problematiek steeds meer verloren is gegaan. Omdat de decentralisaties van 2015 gepaard gingen met bezuinigingen, die werden geëffectueerd

Trimbos-instituut

35

voordat het sociaal domein was uitgekristalliseerd, en er niet werd geanticipeerd op de problemen die ontstaan wanneer mensen met een zorgbehoefte te maken krijgen met verschillende wetten en financieringskaders, raakte de zorg voor mensen met EPA verder gefragmenteerd. Rond uitstroom ontstonden er bovendien nieuwe dilemma’s waarbij de opties grotendeels teruggebracht werden tot twee smaken: ‘in zorg houden’ met het risico op betutteling en chronificering plus hoge kosten, of ‘terugsturen naar de huisarts’ met risico op onvoldoende ondersteuning bij terugval en ‘draaideurpraktijken’. In dezelfde periode werd het personeelstekort in de ggz nijpender, mogelijk samenhangend met het feit dat financiële overwegingen de alledaagse praktijk gingen bepalen, leidend tot gevoelens van vervreemding bij de professional.

36

Trimbos-instituut

4 Waar moet het heen? Een uitwerking in bouwstenen en praktijken

Dit hoofdstuk beschrijft, op basis van de analyse van de interviews met stakeholders, aan welke oplossingsrichtingen er wordt gedacht voor de ontstane knelpunten in de ggz. Gevraagd werd aan geïnterviewden welke ideeën zij hebben over de gewenste richting waarop het veld moet bewegen en welke concrete veranderingen nodig zijn. In dit hoofdstuk worden de verschillende elementen (‘bouwstenen’), beschreven, geïllustreerd aan de hand van beloftevolle voorbeelden waarin de betreffende bouwsteen reeds in de praktijk wordt gebracht. De beschrijving van de praktijkinitiatieven berust op de interviews met sleutelpersonen binnen die initiatieven en beschikbare documentatie.

4.1 Een nieuw hervormingsnarratief Uit de interviews komt naar voren dat er een breed gedeeld gevoel van urgentie heerst bij de stakeholders om na te denken over nieuwe manieren om het beroep op zorg te beïnvloeden, de kwaliteit en toegankelijkheid van de ggz te verbeteren en in de toekomst te borgen. Men is het er over eens dat herijking en herordening van de ggz nodig is, maar de veranderrichting beperkt zich niet tot de ggz zelf: geïnterviewden vinden dat veranderingen nodig zijn over het hele continuüm van het preventieve veld (feitelijk de hele samenleving) tot aan de hoog gespecialiseerde EPA-zorg. Uiteraard leggen verschillende stakeholders daarbinnen andere accenten. De een richt zich meer op de mogelijkheden van lokale mentale gezondheidsbevordering door het sociaal domein, een ander richt zich op de rol van de huisarts, weer een ander op de toegang naar de ggz, en weer een ander op het vormgeven van domeinoverstijgende samenwerking bij mensen met EPA. Ondanks deze accentverschillen is het opvallend hoe relatief eensgezind geïnterviewden zijn. Er is een breed gedeeld besef dat we (toenemende) mentale problemen niet uitsluitend meer in een individualiserend en medicaliserend kader kunnen aanpakken. Onderliggende gedachten zijn dat de mentale gezondheid moet worden bevorderd, en dat alternatieven naast de ggz worden doorontwikkeld, opgezet en benut.

Als mensen een beroep op zorg doen, moet goed worden gekeken of de oplossing in de ggz ligt of dat er passender alternatieven buiten de ggz zijn, danwel of verschillende oplossingsrichtingen van binnen en buiten de ggz kunnen worden gecombineerd, om de kans op succesvol (persoonlijk & maatschappelijk) herstel te vergroten. Bovendien is men gelijkgestemd in de taal en concepten die worden gehanteerd bij het beschrijven van

Trimbos-instituut

37

de beweging die men noodzakelijk acht. Dit verbindend hervormingsnarratief kenmerkt zich door kernwoorden als, ‘positieve gezondheid’ (Huber et al 2016), ‘demedicalisering’, ‘integraal kijken’ (met aandacht voor ‘sociale determinanten’), ‘domeinoverstijgend (samen)werken’ (tussen ggz, sociaal domein en huisartsenzorg), ‘systemisch en contextgericht denken’ (samenwerking met het netwerk van de cliënt), ‘preventie’, ‘mentale gezondheidsbevordering’, en (zij het in mindere mate benadrukt) ‘digitalisering’ en ‘e-communities’. Deze kernprincipes worden door geïnterviewden concreet gemaakt in een zestal oplossingsrichtingen, hier samengevat als zes ‘bouwstenen’ voor de opbouw van een vernieuwend landschap, passend bij de inhoudelijke en strategische uitdagingen van de toekomst. De zes bouwstenen worden hieronder verder uitgewerkt . Bouwstenen van het nieuwe hervormingsnarratief (op basis van de interviews) 1. Promotie van mentale gezondheid gedurende de gehele levensloop. 2. Laagdrempelige hulp bij beginnende problemen, zonder label. 3. Integraal kijken en samenwerken in de eerste lijn. 4. Integraal kijken en samenwerken bij de poort van de ggz. 5. Van ‘geholpen worden’ naar ‘jezelf (en anderen) leren helpen’. 6. Geïntegreerde zorg en ondersteuning voor mensen met EPA.

4.1.1 Promotie van mentale gezondheid gedurende de gehele levensloop (en in alle relevante leefomgevingen) De eerste bouwsteen is het investeren in programma’s en maatregelen ter bevordering van de mentale gezondheid, veerkracht en weerbaarheid van de populatie. Hierbij ligt primair een taak voor (deels nieuw te ontwikkelen) initiatieven vanuit de publieke gezondheidszorg (GGD) en de sociale basis. In de kern gaat het erom dat ieder mens de kans krijgt om mentale gezondheid te ontwikkelen en op peil te houden. Volgens geïnterviewden kan dit alleen slagen vanuit een levensloopperspectief, met andere woorden: het ondersteunen van de ontwikkeling van mentale gezondheid van de hele bevolking, van jong tot oud, over generaties heen, en in de volle breedte, met oog voor kwetsbare mensen, kwetsbare perioden, situaties en transities in de levensloop van mensen. Er moet daarbij oog zijn voor de impact van de leefomgeving(en) waarbinnen mensen zich bewegen, en nadrukkelijk niet gemedicaliseerd worden, maar juist ingezet worden op normaliseren en diversiteit. Een op zes mensen werkt momenteel in de zorg en dat gaat niet groeien. Dat zou wel noodzakelijk zijn met de groeiende zorgvraag, de ontwikkeling van medische technologie, vergrijzing, ontgroening et cetera. Dus de maatschappelijke opgave is gigantisch.

Willen we de toegankelijkheid van zorg borgen, en die staat zeker in de ggz onder druk, dan zullen we dus ook andere manieren moeten ontwikkelen om gezond te blijven, of weer te worden. En dat betekent dat we dus ziekte en zorgvraag moeten gaan voorkomen. (Strategisch Adviseur bij Zorgverzekeraars Nederland). 38

Trimbos-instituut

Geïnterviewden zijn allereerst voorstander van investeren in mentale gezondheid in het onderwijs. Geïnterviewden roepen op tot een heroverweging van de overdreven focus op cognitieve prestaties en het radicaal inzetten op de ontwikkeling van sociaalemotionele vaardigheden. Kinderen zouden al vroeg handvatten aangereikt moeten krijgen om te leren omgaan met stress, moeilijke emoties en mentale uitdagingen. Het praten over psychische kwetsbaarheid en psychische diversiteit als onderdeel van het leven, zou al op de basisschoolleeftijd genormaliseerd moeten worden en op de middelbare school verder uitgediept. Volgens geïnterviewden is tegenwicht nodig tegen de impliciete en expliciete boodschap aan kinderen en jongeren dat de wereld perfect maakbaar is, en dat je zelf voor je eigen geluk kan zorgen (als je maar presteert). Door het gesprek over mentale gezondheid open te breken, kan een cultuur binnen een klas of school ontstaan die ondersteunend is, en zijn kinderen die een hulpvraag ontwikkelen (hopelijk) eerder geneigd en in staat om de juiste oplossing te vinden, bij voorkeur in hun directe omgeving, aldus geïnterviewden. In het onderwijs, net als we de schijf van vijf hebben, moeten we kinderen leren hoe je kan dealen met mentale uitdagingen. Net zoals pest-aanpakken die basisscholen gebruiken.

Je kunt onderwijs geven over hoe je omgaat met dingen die in je kop soms lastig zijn. Als we leren sporten kun je coping ook leren. (Bestuurder bij ggz-instelling). Er is veel winst te behalen op scholen. Ik denk dat we mensen veel jonger psychisch weerbaarder kunnen maken. (Onderzoeker en Voorzitter CWO bij Landelijke Vereniging POH-GGZ). Hoewel de promotie van mentale gezondheid bij jeugdigen het meest prominent naar voren komt in de interviews, roept men ook op tot bevordering en bescherming van mentale gezondheid in latere leeftijdsfasen, waar andere transities in de levensloop plaatsvinden en waar preventie volgens geïnterviewden veel effect kan hebben. Feitelijk is een levensloopaanpak nodig met specifieke aandacht bijvoorbeeld voor: studenten, werknemers, mensen met een migratieachtergrond, jonge ouders, mantelzorgers en alleenwonende ouderen. Veel geïnterviewden vinden dat ‘de stad’ en ‘de buurt’ hierbij aan zet zijn. Volgens geïnterviewden kan er op lokaal niveau in de samenleving heel veel worden gedaan om de mentale gezondheid van de populatie te verbeteren. Een lokale infrastructuur is nodig waarbij vloeiend kan worden aangesloten bij specifieke uitdagingen van de lokale populatie, specifieke doelgroepen daarbinnen en sleutelmomenten in het leven van deze doelgroepen.

Daarvoor is een ‘mental-health-in-all-policies’ beleid en samenwerking met de lokale inwoners, wijk- en buurtverenigingen essentieel. Aanpakken zouden zich enerzijds moeten richten op individuele burgers, waarbij de focus ligt op het aanleren van mentale gezondheidsvaardigheden die nodig zijn om de uitdagingen van het leven aan te kunnen, en het bevorderen van een mentaal gezonde leefstijl. Diverse vormen van voorlichting en collectieve preventieve activiteiten, on- en offline, kunnen daarbij helpen. Daarnaast zijn initiatieven nodig die zich richten op de

Trimbos-instituut

39

sociaal-maatschappelijke dimensie van mentale gezondheid. Zo kunnen het verbeteren van de algehele leefbaarheid in wijken, het terugdringen van eenzaamheid en kansongelijkheid en het zorgen voor structuren van steun waardoor mensen zich verbonden voelen en niet alleen komen te staan, als preventieve opgaven ten gunste van mentale gezondheid worden opgevat. Om dit te bereiken is een netwerk van gemeenten, sociaal werk en andere maatschappelijke organisaties en sociale basisvoorzieningen, nodig die in eerste instantie niet medisch is. Maar wat ik ook zie is armoede. Ik vind dat armoede een enorme katalysator is van ernstige psychische en sociale problematiek. Ik denk niet dat je het oplost door meer zorg erop te zetten. Dat is leuk maar je moet echt goed gaan kijken, wat veroorzaakt nou die problematiek en daar moet je op insteken, en echt durven om maatschappelijke veranderingen door te gaan voeren, het is ook politiek. Het zit ‘m ook simpel in een fatsoenlijk basisinkomen. (Manager Zorg bij instelling voor verslavingszorg en maatschappelijke opvang).

Present en oplossingsgericht werken vanuit een visie op positieve gezondheid, kennis op alle leefgebieden, het inzetten op een inclusieve samenleving, compassie en empowerment in communities; al deze elementen worden vanuit onze sociaal werk opgave ingebracht in het onderwijsveld, het jeugdwerk, het wijkteam, buurtcoaches, het opbouwwerk, het straatwerk, het vrijwilligerswerk, job coaching, sociale ondernemingen, in maatschappelijke steunsystemen, maatjesprojecten, in kleinschalige peer-voorzieningen, creatieve broedplaatsen en zelfregiecentra. (Bestuurder bij organisatie voor maatschappelijk welzijn).

Bouwsteen 1: Promotie van mentale gezondheid gedurende de gehele levensloop en in alle relevante leefomgevingen Zorg dat de sociale basis op orde is. Ontwikkel programma’s binnen scholen ter bevordering van de mentale gezondheid van kinderen en jongeren. Zet in op de sociaal-emotionele onwikkeling en verminder taboes rond psychische klachten. Onwikkel ook programma’s ter bevordering van mentale gezondheid in een wijk of stad. Richt je op de specifieke lokale situatie en werk samen met inwoners. Investeer in programma’s ter bevordering van mentale weerbaarheid en sociale cohesie. Heb daarbij speciaal oog voor kansongelijkheid en leefbaarheidsvraagstukken in achterstandswijken.

40

Trimbos-instituut

Praktijkvoorbeeld: MIND Young academy Initiatiefnemer(s): MIND & Diversion Wat is het: Een onderwijsprogramma waarin met verschillende werkvormen het taboe over psychische klachten wordt doorbroken, begrip en herkenning wordt gecreëerd en kennis wordt vergroot. Doelgroep(en): Leerlingen en studenten op de bovenbouw van het vmbo, havo en vwo en eerste- en tweedejaars mbo-studenten. Werkwijze: Jonge ervaringsdeskundigen (peer educators) die zelf of in hun directe omgeving te maken hebben (gehad) met psychische problemen delen hun ervaringen met jongeren in de klas. Via deze persoonlijke verhalen maken zij dit onderwerp op een laagdrempelige en interactieve manier bespreekbaar. Op basis van nauw contact met de docent van de deelnemende groep(en) en zorgprofessionals in de school breken de peer educators het gesprek open. En zorgen zij dat de jongeren, indien nodig, de weg naar verdere hulp, binnen school, of daarbuiten, kennen. De interventie bestaat uit een driedelige lessenreeks. Onderwijsinstellingen krijgen voor- en nazorg aangeboden in de vorm van intakegesprekken, evaluaties en leskaarten. Doelstelling(en): Het voorkomen en vroegtijdig signaleren van psychische problemen bij jongeren, door het thema op een laagdrempelige manier bespreekbaar te maken. Doelgroep(en): Leerlingen en studenten op de bovenbouw van het vmbo, havo en vwo en eerste- en tweedejaars mbo-studenten.

Resultaten/ervaringen tot nu toe: Het programma loopt sinds 2019 en is geëvalueerd door Verweij-Jonker instituut (Winter-Koçak, Vugt en Klooster, 2019). De evaluatie bestond uit interviews (met professionals uit het onderwijs, peer educators en leerlingen), observaties tijdens de lessen en een enquête onder in totaal 302 leerlingen tussen 12 en 21 jaar. Uit de resultaten blijkt dat MIND Young Academy goed aansluit bij leerlingen en de verwachtingen van scholen. De peer educators lijken de drempel tot het bespreken van en hulp vragen bij psychische problematiek te verlagen, wel blijft de drempel om hierover met klasgenoten te praten groot. 89% van de geënquêteerde leerlingen geeft aan dat zij na de lessen beter weten wat psychische klachten zijn. Dit was geen effectonderzoek, maar de onderzoekers verwachten een bijdrage aan preventie en vroegsignalering van psychische problematiek. Knelpunten/belemmeringen voor opschaling: • Duurzame financiering ontbreekt nog. • Er dient een manier te worden ontwikkeld om de kennis duurzaam binnen een school borgen.

Trimbos-instituut

41

Praktijkvoorbeeld: Amsterdam Mentaal Gezond: Thrive Initiatiefnemer(s): Gemeente Amsterdam Wat is het: Een collectief programma ter bevordering van de mentale gezondheid en veerkracht van de inwoners van Amsterdam. Doelgroep(en): Inwoners Amsterdam, en in het bijzonder A) jongeren & studenten, B) mensen met een migratieachtergrond in wijken en buurten, C) zelfstandig ondernemers in het midden- en kleinbedrijf (mkb). Werkwijze: Op basis van onderzoekscijfers en onder andere door samen te werken met sleutelfiguren in de stad, worden signalen omtrent de mentale gezondheid van de lokale populatie verzameld. Aan de hand daarvan worden (lange en kortdurende) projecten opgezet. Soms door nieuwe initiatieven te ontwikkelen, meestal door bestaande initiatieven, bijvoorbeeld in het sociaal domein, te ondersteunen of te koppelen met andere initiatieven. Activiteiten zijn gericht op: voorlichting (over factoren van mentale gezondheid), overtuiging (van eigen kunnen, wegnemen van taboe) en facilitering (zelfhulp/zorgaanbod). Verhalen en ervaringen van inwoners staan altijd centraal.

Doelstelling(en): Minder mentale problemen, eerdere herkenning van milde klachten, minder uitval door mentale problemen, steunende omgeving voor mensen met mentale klachten, het taboe rond psychische kwetsbaarheid verminderen, inwoners handvatten bieden om mentaal weerbaar te worden; mental health in all policies bevorderen. Resultaten/ervaringen tot nu toe: Thrive loopt sinds 2019. Er is nog geen onderzoek gedaan naar effecten. Wel is in 2021 een uitvoerige inventarisatie gedaan van de activiteiten uitgevoerd door, of in opdracht van, Thrive (Amsterdam Mentaal gezond – Thrive Terugblik 2019-2021). Daaronder vallen onder andere: de ‘studyroomservice’, gratis coaching via hulplijn Uptalk, de ontwikkeling van routekaarten Mentale Gezondheid, wandeling Rondje Mentaal Gezond, Webinars mentale gezondheid, bankpraatsessies, cursussen MHFA, fototentoonstelling ‘OPEN over depressiviteit’ en de anti-stigmacampagne ‘Op het eerste gezicht’. Ongeveer de helft van de activiteiten die, mede onder de vlag van Thrive, worden uitgevoerd zijn langdurig/structureel en aangehaakt bij andere organisaties en programma’s. Bij zo’n 40% van de activiteiten was Thrive projectleider en (mede) financier. Bij de overige activiteiten had Thrive de rol van adviseur (33%) of aanjager en verbinder (25%).

42

Trimbos-instituut

Knelpunten/belemmeringen voor opschaling: • (Een nieuw type) onderzoek is nodig om de effecten van een initiatief als Thrive in kaart te brengen. • Samenwerking met huisartsen en andere professionals binnen zorg en welzijn, loopt (nog) niet optimaal, en ook kan er nog meer ingezet worden op samenwerking met onderwijsen culturele instellingen, het sociaal domein, werkgevers en zowel publieke als commerciële organisaties. • Doordat er meer aandacht uitgaat naar mentale gezondheid, ontstaan er steeds meer initiatieven, platforms, ideeën en tools. Dit kan verwarring en versnippering geven. Dit vraagt om continue aandacht voor de rol die Thrive moet vervullen als expert, facilitator, raadgever en verbinder. • Het doorbreken van het taboe en veranderen van de norm is een lange adem. • Een bredere (overheids)financiering in alle fases en leefgebieden (school, thuis, werk) is uiteindelijk noodzakelijk.

Trimbos-instituut

43

4.1.2 Laagdrempelige hulp bij (beginnende) problemen, zonder label In aanvulling op meer universele aanpakken ter bevordering van mentale gezondheid, zijn er volgens geïnterviewden overal voldoende mogelijkheden nodig waar mensen terecht kunnen als ze tegen problemen aanlopen. Geïnterviewden zijn daarbij vooral voorstander van laagdrempelige (inloop)plekken, fysiek in de wijk, waar mensen advies kunnen inwinnen van peers en/of professionals. Essentieel is de erkenning dat het ontstaan van problemen vaak gerelateerd is aan belangrijke levenstransities en identiteitsvraagstukken, en dat het dus vaak gaat om universele, ‘normale’ vormen van lijden. “Je redt het nog goed op de middelbare school, je gaat op jezelf wonen, studeren, de structuur valt weg en je gaat onderuit, je partner verlaat je, iemand overlijdt, er zijn bijna altijd transities waardoor de balans die je wist te behouden met je omgeving verstoord raakt en je vast begint te lopen. Dat zijn momenten dat we mensen veel meer zouden kunnen ondersteunen,” aldus een van de geïnterviewden. Door met collectieve, laagdrempelige advies- en steunvormen in de wijken, een hand te reiken naar mensen die beginnen te worstelen, kunnen ze weer in hun kracht komen en aan het stuur blijven, en kan worden voorkomen dat dit type lijden (onterecht) wordt gemedicaliseerd.

In het huidige systeem is het een nulletje of eentje, dus je krijgt geen zorg, tot je heel erg bent vastgelopen, dan heb je recht op zorg. We moeten toe naar hybride hulp en ondersteuning waarbij je ondersteuning kunt krijgen als je vast begint te lopen, maar zonder dat je direct een label en een identiteit als patiënt krijgt, en in een afhankelijkheidspositie wordt gebracht. Over bijvoorbeeld existentiële kwesties zou je zoveel van elkaar kunnen leren. Alleen er is eigenlijk helemaal niks. Misschien literatuur, toevallig een roman erover, maar anders is het meteen naar een psycholoog of coach gaan. Ik denk: daar zijn allerlei tussenvormen te bedenken, en dat bedoel ik met ‘hybride’: ontmoetingsplekken of verhalenbanken waar je peer-to-peer ervaringen kunt vinden van mensen met soortgelijke transities, zonder dat je gelijk hulpbehoevendheid wordt verondersteld. Dat is de kern. En misschien kan de professional daar ook best een rol inspelen, die kan ook advies geven, dat dat je rol is als professional, maar het zijn mensen zelf die het doen, die van elkaar kunnen leren. In dat soort dingen geloof ik heel erg. (Onderzoeker en klinisch psycholoog bij ggz-instelling).

Zoals in het citaat hierboven ook naar voren komt, zien geïnterviewden ook een rol voor professionals weggelegd in dergelijke initiatieven, bijvoorbeeld (sociaal-psychiatrisch) verpleegkundigen of sociaal werkers; alleen die rol is anders dan gebruikelijk. Uitgangspunt is dat advies van peers of andere vrijwilligers net zo waardevol is als advies van professionals, en dat het afhangt van de precieze vraag, wie het meest geschikt is om te ondersteunen. Voorwaarde hiervoor is dat de professional de juiste vaardigheden en mindset heeft, en zijn eigen rol kan relativeren. Idealiter wordt het binnen dit soort initiatieven in de toekomst ook mogelijk voor zowel peers als professionals om op anonieme basis een specialist te consulteren.19 19 Momenteel kan consultatie alleen betaald worden wanneer het BSN nummer van degene over wie er geconsulteerd wordt, gemeld wordt. Dit geeft een prikkel om snel mensen door te sturen naar de specialistische zorg, waar dit misschien helemaal niet nodig is.

44

Trimbos-instituut

Uit onderzoek weten we dat 75% van de psychische problematiek begint tussen 12 en 24 jaar. Hoe gaan jongeren daarmee om? Dat is met elkaar praten. Je moet jongeren verschillende mogelijkheden bieden om dat te doen. Peer-to-peer support. En de bulk van beginnende problematiek is daarmee in die periode af te vangen. Die jongeren hoeven daarna niet meer richting hulpverlening. Alleen, je moet wel een beveiliging inbouwen voor die kleine groep die in die leeftijdsperiode met zware problematiek heeft te maken. Dus als er iemand komt, die praat met leeftijdsgenoten, boos op moeder, vader, luduvudu, hoort er allemaal bij. Maar als er dan toch iets heftigs is waar een professional voor nodig is, dan zit die professional daarachter. Niet met diagnostiek, maar die is aanwezig in een andere kamer. En daar weer achter zit die psychiater die coaching kan geven in moeilijke gevallen. In mijn ogen is dat een volgorde die logisch is. (Voorzitter Bestuur @ease). Ik denk aan inloopplekken in de wijken, voor allerlei doelgroepen, voor jonge ouders, pubers, voor ouderen. Ook een soort psycho-educatie over allerlei onderwerpen: vriendschap, seksualiteit, intimiteit, geaardheid, geld, al dat soort dingen, die voor iedereen belangrijk en relevant zijn. (...) Je zou eigenlijk voor iedereen iets moeten hebben, heel laagdrempelig.

En dan dus niet alleen online, want dat is onpersoonlijk, dat is ook fijn maar juist fysiek, waarbij je ook nog samen kunt zijn, samen taart kunt bakken, dat soort dingen. De kern is, we moeten dus die dialoog misschien ook gewoon met elkaar aangaan over wat is er nodig, welke behoefte is er in een bepaalde wijk. Wat gaan we dan met elkaar doen, wat gaan we oprichten. En verschillende wijken hebben verschillende behoeftes. (Hoogleraar innovatie in de ggz). Naast inloopmogelijkheden, worden ook online chatfuncties, ‘e-communities’, apps en (telefonische) hulplijnen waarbij advies kan worden ingewonnen en ondersteuning beschikbaar is, gezien als essentieel aanbod in het (toekomstig) zorglandschap. Ook hier gaat het erom dat de insteek demedicaliserend is, maar dat er wel laagdrempelige, anonieme, (ook) professionele ondersteuning mogelijk wordt gemaakt en eventueel naar intensievere zorg kan worden doorverwezen. Ook voor naasten van mensen die problemen ervaren, moet er voldoende advies- en informatieaanbod bestaan, aldus geïnterviewden. Met een ruim 20% prevalentie van psychisch lijden à la Nemesis, kom je er niet als je geen publieke ggz in de vorm van e-communities hebt, waar jaarlijks 20-30 miljoen contacten kunnen zijn. (Hoogleraar Psychiatrische epidemiologie en Publieke ggz).

Bouwsteen 2: Laagdrempelige hulp bij (beginnende) problemen, zonder label Maak ervaringsdeskundige EN ggz-expertise laagdrempelig beschikbaar in de samenleving (on- en offline), waarbij het mogelijk moet zijn om advies in te winnnen bij een peer of ggz-professional, zonder direct een ggz-traject in te gaan. Realiseer aanvullend de mogelijkheid voor consultatie van een specialist, op anonieme basis.

Trimbos-instituut

45

Praktijkvoorbeeld: @ease Initiatiefnemer(s): Prof. dr. Thérèse van Amelsvoort (psychiater en Hoogleraar transitiepsychiatrie Maastricht University) en dr. Rianne Klaassen (kind- en jeugdpsychiater Levvel en opleider), naar het voorbeeld van het Australische ‘Headspace’. Headspace is inmiddels ook in andere landen, zoals Denemarken en Canada, beschikbaar. Wat is het: Laagdrempelige, overwegend door vrijwilligers gerunde ontmoetingsplek voor jongeren met psychosociale klachten of vragen. Doelgroep(en): Alle jongeren tussen 12 en 25 jaar die óf zelf een luisterend oor nodig hebben óf advies zoeken voor iemand anders. Ook jongeren die op een wachtlijst voor psychische hulp staan, ergens anders al zorg krijgen of juist al klaar zijn met therapie kunnen gewoon langskomen. Werkwijze: • Fysieke inlooplocatie & online (chat)platform. • Gesprek met vrijwilligers van dezelfde leeftijd waarbij vragen en zorgen besproken kunnen worden. • Gratis, anoniem, zonder afspraak en wachtlijst, openingstijden na schooltijd. • Vrijwilligers getraind in luisteren en herkennen van signalen die wijzen op eventuele ernstigere psychische problematiek. • Altijd zorgprofessional aanwezig die vragen kan beantwoorden en/of, als het nodig is, kan helpen de juiste zorg in de reguliere (geestelijke) gezondheidszorg te vinden.

• Psychiater bereikbaar als achterwacht voor overleg in het geval van ernstige problematiek of crisis. Maar alles in overleg met de jongere zelf. • Lokale crisisdienst komt, na ruggenspraak met achterwachtpsychiater en zonder tussenkomst van de huisarts, naar @ease in geval van crisis. Doelstelling(en): • Jongeren een veilige plek bieden (on- en offline) waar ze zich gehoord voelen en waar ze terecht kunnen als ze ergens mee zitten. • De drempel verlagen om hulp te zoeken voor jongeren met (beginnende) psychische en sociale problemen. • Het verergeren van bestaande (psychische) klachten tegengaan. • De eigen kracht en zelfstandigheid van jongeren stimuleren en jongeren maatwerk bieden: we normaliseren waar mogelijk en interveniëren alleen als dat nodig is. • Door problemen sneller te herkennen en naar een oplossing toe te werken, wil @ease voorkomen dat er (later) langdurige zorg nodig is.

46

Trimbos-instituut

Resultaten/ervaringen tot nu toe: @ease is in 2018 gestart in Amsterdam en Maastricht. Inmiddels actief in 7 gemeenten en 2 locaties die op korte termijn zullen starten. Promotieonderzoek (Leijdesdorff, 2021; Leijdesdorff et al, 2022) laat zien dat jonge mensen tussen 12-25 jaar bij @ease een luisterend oor vinden bij vragen of zorgen over hun mentale en fysieke gezondheid, of over financiën, seksualiteit, werk, educatie of hun sociale situatie. Na hun @ease-bezoek maakte 14% een afspraak met de huisarts, 17% was van plan een psycholoog te bezoeken en 33% koos ervoor om andere afspraken te maken, zoals het raadplegen van een studentenpsycholoog/mentor of het terugkeren naar @ease. De overige 37% ervoer hun bezoek aan @ease voorlopig als voldoende. Het eerste gecontroleerde effectonderzoek naar Headspace loopt momenteel in Denemarken. Knelpunten/belemmeringen voor opschaling: • Financiering (uitbreiding naar meer locaties alleen mogelijk wanneer gemeenten een locatie in hun gemeente willen financieren; maar algemene voorzieningen zijn juist afgebouwd in de afgelopen decennia). •  Landelijke financiering is essentieel voor algemene functies als communicatie, kwaliteitsmanagement, wetenschappelijk onderzoek, trainingen, etc. Omdat @ease er is voor jongeren jonger en ouder dan 18 jaar is het lastig om overheidsfinanciering te krijgen (verschillende potjes!).

• Risico dat ook bij @ease wachtlijsten ontstaan. • Werving en behoud van voldoende vrijwilligers is in sommige steden lastiger. • Het bekendmaken van @ease onder jongeren is essentieel om ze uiteindelijk ook te bewegen om hulp te zoeken. Een (kosten)intensief proces.

Trimbos-instituut

47

Praktijkvoorbeeld: 113 zelfmoordpreventie Initiatiefnemer(s): Stichting 113 zelfmoordpreventie Wat is het: Een gratis en anonieme hulplijn (via chat en telefoon) met laagdrempelige online hulpverlening door vrijwilligers en professionals. Doelgroep(en): Mensen met suïcidale gedachten en hun naasten Werkwijze: Mensen met suïcidale gedachten en hun naasten kunnen 24/7 anoniem en gratis gebruik maken van 113. De hulpverlening bestaat onder meer uit crisishulplijnen, therapeutische online begeleiding, digitale zelfhulpmogelijkheden en verwijzing naar passende zorg. Doelstelling(en): 113 streeft naar een land waarin niemand eenzaam of radeloos sterft door zelfmoord. Resultaten/ervaringen tot nu toe: 113 zelfmoordpreventie ging in 2009 live. In de loop van de tijd hebben steeds meer mensen de weg gevonden naar 113. In 2021 zijn er 138.847 hulplijngesprekken gevoerd, 8.783 behandelsessies gehouden, de website werd 1.297.563 keer bezocht, er werden 84.738 zelftesten gedaan, 13.897 unieke gebruikers rondden een onlinetraining af, 11.818 keer werden apps van 113 gedownload. In 2021 kent 4 van de 5 mensen 113. Knelpunten/belemmeringen voor opschaling: • Er is geen onderzoek gedaan naar de effecten voor gebruikers van 113. Vanwege de aard van het aanbod (anoniem, collectief, gevoelig) zijn effecten moeilijk inzichtelijk te maken.

Hierdoor komt het belang en de waarde van de praktijk soms minder goed over het voetlicht dan zou moeten. Recent, nog ongepubliceerd onderzoek van CZP en VLESP bij de Belgische variant van 113 wijst op afname van suïcidegevoelens na belcontact.

48

Trimbos-instituut

4.1.3 Integraal kijken en samenwerken in de eerste lijn Een derde bouwsteen voor het toekomstig zorg- en ondersteuningslandschap is dat er op de plekken waar mensen aankloppen met een hulpvraag met psychische component – vaak is dat in eerste instantie de huisarts en/of de poh-ggz, maar het kan ook het buurtteam zijn – standaard aan integrale vraagverheldering wordt gedaan waarbij de ‘gehele mens’ met al zijn levensdomeinen en leefomgevingen centraal staat, en er wordt samengewerkt met partners in andere disciplines. Doel is breed te onderzoeken waarom iemand dreigt vast te lopen, en breed te kijken wat en wie ervoor nodig is/zijn om dat te herstellen. Het wordt belangrijk geacht dat huisartsen en poh’s-ggz, wanneer er een psychische component lijkt te zijn, de ruimte (kunnen) nemen om het gesprek te voeren over sociale, psychische, medische, functionele en existentiële achtergronden van de problematiek, in lijn met het positieve gezondheidsmodel, aan de hand waarvan een open gesprek wordt gevoerd om grip te krijgen op de gehele situatie van de persoon. Vervolgens dient ook voor de oplossingsrichting breder te worden gekeken. “Het is belangrijk dat de neiging om bij psychische klachten te denken in drie smaken: aankijken, zelf adviseren en/of medicatie voorschrijven, of doorverwijzen naar de ggz, wordt doorbroken”, aldus een van de geïnterviewden.

Het palet van laagdrempelige (doorverwijs)mogelijkheden moet worden uitgebreid. Huisartsen en poh’s moeten meer verbonden zijn met lokale partners in het sociaal domein, waardoor mensen bij wie klachten vermoedelijk samenhangen met sociale problematiek zoals schulden of eenzaamheid, snel en vloeiend vanuit de huisarts naar het sociaal domein kunnen worden doorverwezen20. Daarnaast dient de verbinding met andere eerstelijns- en welzijnsprofessionals, zoals wijkverpleging, (psychosomatisch) fysiotherapeuten, apothekers, eerstelijnspsychologen, JGZ, beweegen sociaal makelaars, leefstijlcoaches en informele zorg, te worden versterkt21. Ik ben een voorstander om de huisartsenpraktijk daarin centraal in te houden. Maar dan ga ik misschien uit van een sociaal gevoel bij de huisarts die ze in feite al heel lang niet meer goed weten vorm te geven. Ook doordat zij onder druk staan. Dus ik besef dat ik een rare uitspraak doe. Ik dicht ze iets toe wat ze in de praktijk niet vorm kunnen geven. Maar daar zie ik wel het grootste aanknopingspunt. Want ik ben voorstander van het idee dat mensen burgers zijn, ten principale. Daarin speelt de huisarts, en misschien nu ook de poh, een belangrijke rol. (Bestuurder bij Stichting HerstelTalent).

20 Op dit moment zijn de mogelijkheden hiertoe beperkt. Menig huisarts en poh is onvoldoende bekend met de lokale mogelijkheden binnen het sociaal domein en/of is sceptisch over de opbrengsten ervan. De verwijsprocedures zijn – in tegenstelling tot de ggz – niet aangesloten op die van het zorgdomein. Het ontbreekt hen aan tijd om zich in daarin te verdiepen. 21 Zo zouden bijvoorbeeld mensen die stress-, spannings- of burn-outklachten ontwikkelen, vroegtijdig moeten worden geholpen door specifiek daarvoor opgeleide professionals zoals de psychosomatisch fysiotherapeut, waardoor uitval uit werk kan worden voorkomen. Ook voor de veel voorkomende slaap- en concentratieproblemen zouden er in de eerste lijn specifieke programma’s moeten zijn, aldus geinterviewden.

Trimbos-instituut

49

Veel poh’s zijn nu nog erg gericht op zelf behandelen in vijf gesprekken, maar die zouden in hun rolopvatting meer toch het sociale veld in moeten. (Bestuurder bij ggz-instelling). Ouderen zijn vaak eenzaam, zeker tijdens de coronacrisis. Ik denk dat die regelmatig veel meer hebben aan sociale activiteiten in de wijk dan aan een doorverwijzing naar de ggz. Ik werkte met een ouderencoach uit het sociaal domein, die benaderde de ouderen actief en nam ze mee op sleeptouw. Dat was nuttig, want er is vaak een drempel voor mensen om zelf actie te ondernemen. En het werkte veel beter voor de lange termijn dan een aantal gesprekken gericht op somberheid. (Onderzoeker en Voorzitter CWO bij Landelijke Vereniging POH-GGZ). Ook voor sociale professionals in de wijk is het volgens geïnterviewden nodig om breder te gaan kijken. Voor hen geldt vooral dat zij hun activiteiten veel nadrukkelijker in samenhang met de persoon, zijn/haar netwerk en andere betrokken organisaties/ professionals dienen vorm te geven. Voorkomen moet worden, zoals nu wel vaak het geval is, dat er vele afzonderlijke organisaties en professionals bij een persoon betrokken zijn, die allemaal een eigen idee hebben over wat er aan de hand is, wat er moet gebeuren en hoe dat moet gebeuren.

Door de werkwijze af te stemmen en te baseren op een brede vraagverheldering op alle leefgebieden kunnen bijvoorbeeld vragen rond wonen, financiële stabiliteit, sociale relaties en zinvolle dagbesteding in samenhang worden benaderd. Dit kan helpen om situaties van (dreigende) ontwrichting effectief en vroegtijdig te doorbreken. Sociale professionals willen graag samenwerken rond een persoon met een hulpvraag maar in de praktijk is dat lastig zolang organisaties in een aanbodgericht systeem zitten. Idealiter kijken professionals en inwoners altijd samen naar wat er nodig is. (Projectleider bij gemeente). Om te bereiken dat er binnen de gezondheidscentra en in de wijk integraler wordt gekeken en gewerkt, zijn verschillende dingen nodig. Geïnterviewden wijzen op het belang van het meer holistisch, integraal en dialogisch opleiden van de huisarts22, de poh-ggz en buurtteammedewerkers. Zij moeten zich meer bewust worden van hun blinde vlekken23.

22 Enkele geinterviewden zijn van mening dat vraagverheldering/’schifting’ rond psychische en sociale problematiek niet bij de huisarts thuishoort. Zo vindt een geinterviewde dat de huisarts dit moet overlaten aan ‘de wijk’ en zeggen een aantal anderen juist dat de ggz dit voorportaal zou moeten bemensen ipv de huisarts. Het overgrote meerendeel is echter van mening dat de huisarts zelf een stevigere rol moet krijgen en daar voor toegerust moet worden, in nauwer contact met andere organisaties. 23 Bij medisch geschoolde professionals is ‘het sociale’ de blinde vlek, bij sociale professionals juist ‘het medische’.

50

Trimbos-instituut

Daarnaast zouden hun mogelijkheden moeten worden gefaciliteerd om de hulpvraag van cliënten daadwerkelijk goed in kaart te brengen en samen te werken met andere partijen. Tools kunnen helpen om het gesprek over de hulpvraag breder te voeren, en een toegankelijke up to date sociale kaart en een eenvoudige verwijsprocedure zijn essentieel. Tegelijkertijd is van belang dat er binnen de gezondheidscentra en het sociaal domein überhaupt voldoende integraal aanbod wordt ontwikkeld. Een goed functionerend regionaal netwerk, inclusief structureel overleg tussen huisartsen en andere professionals in de wijk, zou dit kunnen vergemakkelijken, aldus verschillende geïnterviewden. Wat wij merken is: het zit nu gewoon niet in de opleiding van de huisartsen, of in ieder geval onvoldoende. En de huisarts is natuurlijk een medicus, die kijkt vanzelfsprekend naar een doorverwijzing naar de tweede lijn en niet naar het sociaal werk. Dus het vraagt investeren in een goed regionaal netwerk waarbij men elkaar kent. (Directeur-bestuurder bij Brancheorganisatie Sociaal Werk NL). We zijn vaak kritisch naar de huisarts en ggz en we vinden dat die te weinig naar het sociaal domein kijken, maar andersom geldt dat ook. Dus we proberen ook te kijken of we onze sociale professionals en welzijnsmensen wat meer kennis, expertise en feeling kunnen geven met ggz-achtige vragen. Het werkt twee kanten op.

(Beleidsmedewerker bij gemeente). De huisarts moet niet denken: dit neigt naar depressie, ik schrijf een antidepressivum voor, maar: wat is mijn blinde vlek, dat zijn die andere dingen. Dus dat die steeds moet bekijken: heb ik ook oog voor die gebieden waar ik minder verstand van heb, en dat je na een goede verwijzing lijntjes moet hebben. En ook moet bespreken wat de eigen opvatting is van iemand, hoe ziet die het zelf, en dan bekijken wat heeft het eerst aandacht nodig of moet tegelijkertijd. En als het bij welzijnswerk of opbouwwerker binnenkomt dat die zich moet realiseren dat zijn blinde vlek is dat er misschien een arts of psychiater naar moet kijken. Dus dat je altijd vanuit zo’n model moet denken, ook altijd de beleving, de betekenisgeving, het referentiekader van de persoon moet betrekken, en dat de financiering zo moet zijn, dat je ook heel flexibel kan wisselen of in kan zetten wat er nodig is. (Lector GGZ en Samenleving). Tot slot is een belangrijke factor waar geïnterviewden op wijzen, dat er meer erkenning nodig is dat de behoefte aan integrale eerstelijnszorg en sociale voorzieningen per wijk kan verschillen. In achterstandswijken is meer nodig dan in andere wijken. Inwoners van achterstandswijken hebben niet alleen vaker en op jongere leeftijd lichamelijke problemen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=3953af79-c8b3-4345-b252-6a9d6e48cd68