I-03c Bijlage 2 - Trimbos - rapport GGZ uit de knel - 2023 (0098710294)
Tekst van het document
Jenny Boumans, Hans Kroon, Bert van der Hoek
Ggz uit de knel Verkenning van mogelijkheden en valkuilen van het actuele hervormingsnarratief
Jenny Boumans, Hans Kroon, Bert van der Hoek
Ggz uit de knel Verkenning van mogelijkheden en valkuilen van het actuele hervormingsnarratief
Trimbos-instituut, Utrecht, 2023
Colofon Projectleiding Hans Kroon Bert van der Hoek Auteurs Jenny Boumans Hans Kroon Bert van der Hoek Vormgeving en productie Canon Nederland N.V. Beeld depositphotos.com Personen afgebeeld op de omslag van deze uitgave zijn modellen en hebben geen relatie tot het onderwerp van deze uitgave of ieder onderwerp binnen het onderzoeksdomein van het Trimbos-instituut. Deze uitgave is te bestellen via www.trimbos.nl/webwinkel met artikelnummer AF2059 Trimbos-instituut Da Costakade 45 Postbus 725 3500 AS Utrecht T: 030-297 11 00 © 2023, Trimbos-instituut, Utrecht. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande toestemming van het Trimbos-instituut.
Inhoudsopgave
Samenvatting
7
1 1.1 1.2 1.3 1.4
Inleiding Aanleiding Doel en scope van dit rapport Aanpak Leeswijzer
15 15 16 17 18
2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7
Wat is er aan de hand in de ggz? De druk op de ggz in cijfers Werd Nederland psychisch ongezonder? Zijn de kosten van de ggz gestegen? Neemt het gebruik van de ggz toe? De beweging naar het sociaal domein Mismatch zorgbehoefte en verleende zorg Wachttijden en personeelstekorten Samengevat
19 19 20 21 22 22 23 24
3 3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4 3.2.5 3.3
Wat is er aan de hand in de ggz? Een inhoudelijke analyse Verklaringen voor de toestroom richting de ggz Is de samenleving complexer geworden? Zijn we het lijden verleerd? De dans van vraag en aanbod Cherry picking Andere factoren die bijdragen aan de actuele problemen in de ggz De keerzijde van een curatieve focus De fuik van ‘getrapte’ zorg Basisuitgangspunten van de decentralisatie in 2015 waren incorrect Dilemma’s rond uitstroom Personeel gezocht Samengevat
25 25 25 27 28 28 30 30 31 32 33 34 35
Trimbos-instituut
5
4 Waar moet het heen? Een uitwerking in bouwstenen en praktijken 4.1 Een nieuw hervormingsnarratief 4.1.1 Promotie van mentale gezondheid gedurende de gehele levensloop (en in alle relevante leefomgevingen) 4.1.2 Laagdrempelige hulp bij (beginnende) problemen, zonder label 4.1.3 Integraal kijken en samenwerken in de eerste lijn 4.1.4 Integraal kijken en samenwerken bij de poort van de ggz 4.1.5 Van ‘geholpen worden’ naar ‘jezelf (en anderen) leren helpen’ 4.1.6 Geïntegreerde (netwerk)zorg en ondersteuning voor mensen met EPA 4.2 De verwachte opbrengsten van de bouwstenen 4.3 Samengevat
37 37
5 Randvoorwaarden van het hervormingsnarratief 5.1 Veel proeftuinen, weinig opschaling 5.2 Welke voorwaarden moeten volgens geïnterviewden nog op orde worden gebracht? 5.2.1 Sociaal domein equiperen voor aanpak mentale gezondheid 5.2.2 Faciliteren van een cultuur van samenwerken 5.2.3 Aanpassingen in het financieringssysteem/averechtse prikkels wegnemen 5.2.4 De beweging van evidentie voorzien 5.2.5 Middelen en capaciteit om de beweging op gang te krijgen 5.3 Samengevat
81 81 82 82 86 88 91 93 94
6 Reflectie: Wat kunnen we leren van eerdere hervormingen? 6.1 Het hervormingsnarratief en de vertaling naar beleid 6.1.1 Het Integraal Zorgakkoord 6.1.2 Herhaalt de geschiedenis zich? 6.2 Déjà vu van het hervormingsnarratief: Zorg van Velen 6.2.1 Analyse en aanbevelingen van Zorg van Velen 6.2.2 Beleidsreactie 6.2.3 Bedoelde en onbedoelde effecten 6.2.4 Wat kunnen we van Zorg van Velen leren voor de huidige hervormingen? 6.3 Samengevat
95 95 95 96 97 98 101 102 104 107
7
109
Tot slot
38 44 49 57 63 71 77 79
Bijlage 1 Lijst geïnterviewden
113
Literatuur
115
6
Trimbos-instituut
Samenvatting
De aanleiding voor dit rapport wordt gevormd door de grote uitdagingen waarvoor de geestelijke gezondheidszorg (ggz) zich momenteel gesteld ziet staan. Naast inhoudelijke vraagstukken over de kwaliteit van zorg, staat de toekomstbestendigheid van de ggz hoog op de agenda, met name veroorzaakt door de wachtlijstproblematiek en een toenemend capaciteitstekort. Het is niet langer vanzelfsprekend dat mensen die in psychische nood verkeren of te maken hebben met een langdurige psychische kwetsbaarheid, tijdige en passende zorg kunnen krijgen om verdere ontwrichting te voorkomen en herstel te bevorderen. Deze uitdagingen vragen om reflectie. In dit onderzoek stonden daarom drie vraagstellingen centraal: Wat is er aan de hand in de ggz? Waar moet het heen? En wat is daarvoor nodig? 44 stakeholders werden geïnterviewd, waaronder vertegenwoordigers van diverse beroepsgroepen, bestuurders, wetenschappers, professionals en betrokkenen bij veertien beloftevolle praktijkinitiatieven. Deze beloftevolle voorbeelden zijn niet uniek, maar dekken tezamen het spectrum van de oplossingen die de geïnterviewden voor ogen zien. De interviews werden thematisch geanalyseerd. Daarnaast werden registraties van CBS en Vektis, monitor- en adviesnota’s en overheidspublicaties, alsook onderzoeks- en evaluatierapporten van praktijkinitiatieven bestudeerd.
Wat is er aan de hand in de ggz? De zorgontwikkelingen in cijfers Het ggz-beleid van de overheid zette, mede vanuit beheersingsmotieven, het afgelopen decennium in op minder bedden met steviger inzet van ambulante ggz, poh-ggz en het sociaal domein. We zien deze beweging ten dele terug in het zorggebruik. Cliëntenaantallen in de intramurale ggz daalden tussen 2015 en 2020, en het gebruik van de poh-ggz groeide flink. Het aantal cliënten in het middendeel, de ambulante basis- en specialistische ggz, veranderde niet wezenlijk. Binnen het ggz-deel dat vanuit het sociaal domein wordt gefinancierd, steeg vooral de ‘achterkant’, het beschermd wonen (meer dan de daling in de intramurale ggz). Recent gepubliceerde gegevens van het populatie-onderzoek Nemesis laten zien dat het voorkomen van psychische aandoeningen in de algemene bevolking in het afgelopen decennium is gestegen. Er wordt wel beweerd dat de kosten van de ggz in dezelfde periode ook fors zijn gestegen, maar dat strookt niet met de feiten. Binnen de gehele sector zorg en welzijn laat de ggz (inclusief beschermd wonen en poh-ggz) één van
Trimbos-instituut
7
de laagste groeipercentages zien. In de periode tussen Nemesis 2 (2009) en Nemesis 3 (2021) groeide het reële ggz-budget met 11%, terwijl de jaarprevalentie van psychische stoornissen in dezelfde periode met 53% steeg en het zoeken van ggz-hulp daarvoor – ook volgens Nemesis – nog meer. Nu weten we dat lang niet iedereen met een psychische aandoening ook ggz-behandeling nodig heeft, maar deze discrepantie is wel erg groot. Tussen 2012 en 2017 was er zelfs een periode met reële daling van het ggz-budget en krimp van de personeelsformatie. Dus nog los van issues over kwaliteit, inhoud en samenwerking, is het te begrijpen dat de ggz in de knel raakte. Ondanks een in 2017 ingezet actieprogramma om de wachtlijsten in de ggz te beteugelen, zijn deze sindsdien eerder gegroeid dan gedaald. Medio 2022 wachtten 80.000 mensen op een intake of behandeling in de basis- en specialistische ggz, waarvan ongeveer de helft (52%) langer dan de treeknorm van veertien weken. Het personeelstekort in de ggz was al substantieel, liep verder op naar 7% openstaande vacatures in 2022, en zal volgens arbeidsmarktprognoses het komende decennium nog verder oplopen.
Reflectie van geïnterviewden op knelpunten in de ggz Geïnterviewden zien dat er in de laatste jaren een grotere toestroom naar de ggz plaatsvindt, met name naar lichtere vormen van zorg, en dat de toegang tot specialistische zorg onder druk is komen te staan. Ze schrijven deze ontwikkelingen toe aan verschillende sociologische en systeem-gerelateerde factoren: a. Een complexer wordende samenleving met meer prestatiedruk en bestaansonzekerheid, waarin structuren van sociale cohesie hebben plaatsgemaakt voor een belofte van individuele maakbaarheid. b. Een toenemende medicalisering van psychisch en psychosociaal lijden, waarbij het recht op zorg is georganiseerd aan de hand van ‘objectief’ vast te stellen medische diagnosecategorieën. c. Het model van gereguleerde marktwerking dat burgers in de rol van zorgconsument duwt en aanbieders dwingt om in concurrentie te treden met andere aanbieders, waardoor zij steeds meer zorgproducten ontwikkelen, die de zorgconsument in zijn zoektocht naar optimalisatie van de eigen gezondheid graag zal afnemen. d. De beperktheid van de Zorgverzekeringswet (Zvw) om op kwaliteit én doelmatigheid te sturen, laat staan op de bereikte doelgroep, waardoor het aantrekkelijk werd om ‘lichtere patiënten’ binnen te halen (met kortere, minder intensieve dbc’s1) en het leveren van complexe zorg juist onaantrekkelijker werd.
e. De focus op toegesneden, specialistische behandeling, oorspronkelijk inhoudelijk gemotiveerd vanuit de wens om beter aan te sluiten op de vraag van de patiënt met de best beschikbare kennis, maar in de praktijk leidend tot een vertroebeling van het zicht op de verwevenheid tussen verschillende typen problemen, met vooral gevolgen voor mensen met complexere problematiek, dan wel mensen met ernstige 1
8
Dbc staat voor diagnose-behandelcombinatie. Dit was tot 2022 de basis voor facturatie binnen de Zvw.
Trimbos-instituut
psychische aandoeningen (EPA). Zij worden soms eindeloos van het kastje naar de muur gestuurd en staan soms lang op (een of meerdere) wachtlijsten zonder dat het leidt tot een duidelijk (integraal) zorgplan. f. Het principe van ‘getrapte zorg’, dat vooral voor mensen met ernstiger problemen, averechts uitpakt omdat, als de behandeling niet heeft gewerkt, iemand doorgeschoven wordt naar een volgend echelon, waar vaak het hele traject van diagnostiek en behandeling (meestal na een lange periode op de wachtlijst) opnieuw begint. Dit heeft als gevolg dat mensen gaandeweg steeds meer ingekapseld raken in het systeem van zorg, en er minder snel weer uit zullen komen. g. Onvoorziene bijwerkingen van de decentralisatie, waaronder het feit dat preventie en vroegsignalering niet meer duidelijk belegd waren, preventie-afdelingen uit de ggz verdwenen, casefinding/bemoeizorg uit FACT (Flexible Assertive Community Treatment) verdween en straatwerk/kwartiermaken in het welzijn werden afgebouwd om plaats te maken voor (minder outreachende) wijkteams. h. Kwesties rond uitstroom, waaronder de onnodige chronificering van ‘zwaardere’ patiënten door gebrek aan adequate, integrale zorg, en het gebrek aan mogelijkheden voor waakvlam zorg voor mensen van wie de behandelcomponent (tijdelijk) minder intensief is.
(De realiteit is immers dat veel mensen na verloop van tijd weer intensievere zorg nodig hebben waar de eerste lijn en sociale basis onvoldoende voor zijn toegerust). Bovenstaande factoren worden versterkt door, en deels in stand gehouden door capaciteitsproblemen. Volgens geïnterviewden hebben die te maken met het feit dat de inhoud in de afgelopen decennia steeds meer volgend werd op bekostiging, er van professionals steeds meer productie werd verwacht, waarmee het werk veeleisender en minder aantrekkelijk is geworden, met risico op toenemend ziekteverzuim en, als uiterste gevolg, dat professionals de sector verlaten.
Waar moet het heen? Uit de analyse van de interviews komt naar voren dat er een breed gedeeld gevoel van urgentie is onder stakeholders om na te denken over nieuwe manieren om het beroep op zorg te beïnvloeden, de kwaliteit en toegankelijkheid van de ggz te verbeteren en in de toekomst te borgen. Daarbij tekent zich momenteel een nieuw hervormingsnarratief af met kernwoorden als: ‘positieve gezondheid’, ‘integraal kijken’, ‘demedicalisering’, ‘domeinoverstijgend (samen)werken’, ‘preventie’ en ‘mentale gezondheidsbevordering’. Onderliggende gedachten zijn dat de mentale gezondheid moet worden bevorderd, verergering van psychische problemen moeten worden voorkomen en dat alternatieven naast de ggz worden doorontwikkeld, opgezet en benut. Als mensen een beroep op zorg doen, moet goed worden gekeken of de oplossing in de ggz ligt of dat er passender alternatieven buiten de ggz zijn, danwel of verschillende oplossingsrichtingen van binnen en buiten de ggz kunnen worden gecombineerd, om de kans op succesvol
Trimbos-instituut
9
(persoonlijk & maatschappelijk) herstel te vergroten. Deze kernprincipes worden door alle geïnterviewden onderschreven en concreet gemaakt in een zestal oplossingsrichtingen, hier samengevat als zes ‘bouwstenen’ voor de opbouw van een vernieuwend zorglandschap, passend bij de uitdagingen van de toekomst. 1. Bouwsteen 1: Promotie van mentale gezondheid gedurende de gehele levensloop (en in alle relevante leefomgevingen). Zorg dat de sociale basis op orde is. Ontwikkel programma’s binnen scholen ter bevordering van de mentale gezondheid van kinderen en jongeren. Zet in op de sociaal-emotionele ontwikkeling en verminder taboes rond psychische klachten. Ontwikkel ook programma’s ter bevordering van mentale gezondheid in een wijk of stad. Richt je op de specifieke lokale situatie en werk samen met inwoners. Investeer in programma’s ter bevordering van mentale weerbaarheid en sociale cohesie. Heb daarbij speciaal oog voor kansongelijkheid en leefbaarheidsvraagstukken in achterstandswijken. 2. Bouwsteen 2: Laagdrempelige hulp bij (beginnende) problemen, zonder label. Maak ervaringsdeskundige expertise én ggz-expertise laagdrempelig beschikbaar in de samenleving (on- en offline), waarbij het mogelijk moet zijn om advies in te winnen bij een peer of ggz-professional, zonder direct een ggz-traject in te gaan.
Realiseer aanvullend de mogelijkheid voor consultatie van een specialist op anonieme basis. 3. Bouwsteen 3: Integraal kijken en samenwerken in de eerste lijn. Zorg dat huisartsen en poh’s-ggz meer ingebed raken in de wijk. Zij dienen verder geëquipeerd te worden om psychische hulpvragen integraal te benaderen en samen te werken met ggz (via consultatie), sociaal domein en herstel/zelfregiecentra. Zorg dat huisartsen meer ruimte hebben om flexibel tijd in te plannen. Werk toe naar een systeem waarbij er meer eerstelijnscapaciteit beschikbaar wordt gemaakt in achterstandswijken. 4. Bouwsteen 4: Integraal kijken en samenwerken bij de poort van de ggz. Zorg dat er bij de poort van de ggz integraal wordt gekeken naar de hulpvraag van de cliënt. Organiseer tijd om de hulpvraag goed te onderzoeken. Stuur mensen niet onnodig door naar specialistische behandeling: onderzoek de mogelijke sociale aard van problemen en werk samen met het sociaal domein. Zorg tegelijkertijd dat mensen met ernstigere/complexere problemen juist wel direct naar specialistische hulp worden verwezen en niet eerst in kortdurende vormen van zorg terecht komen die niet toereikend zijn, met vertraging tot gevolg. 5. Bouwsteen 5: Van ‘geholpen worden’ naar ‘jezelf (en anderen) leren helpen’. Zorg dat bij mensen of gezinnen die vastlopen altijd de eigenlijke (hulp)vraag of behoefte centraal staat.
Investeer in het opleiden van professionals in dialogische vaardigheden om het proces van de persoon en zijn systeem, in de leefwereld, te kunnen ondersteunen. Herwaardeer generalistisch, sociaalpsychiatrisch en relationeel werken en verstevig de positie van ervaringskennis. Zorg ervoor dat er in elke regio tevens voldoende mogelijkheden zijn om (als alternatief of aanvulling op behandeling) samen met peers aan herstel van psychische ontwrichting te werken. Bewaak en bescherm de ‘vrije ruimte’ die binnen zelfregiecentra en herstelacade-
10
Trimbos-instituut
mies wordt gecreëerd en zorg dat deze ruimte niet (alsnog) wordt ingenomen door professionele logica of strategische (organisatie)belangen. 6. Bouwsteen 6: Geïntegreerde zorg en ondersteuning voor mensen met EPA. Biedt mensen die langdurig, intensieve zorg en nodig hebben, geïntegreerde zorg en ondersteuning, door multidisciplinaire teams, gericht op maatschappelijke inclusie. Stap af van de ‘stepped care’ ketenzorg met zijn door- en terugverwijzingen en ga over op netwerkzorg waarin professionals uit het zorgdomein en het sociaal domein samen optrekken. Faciliteer deze samenwerking door de ‘knip’ die is aangebracht tussen behandeling en begeleiding te repareren. Deze bouwstenen vormen geen keuzemenu, maar dienen alle, met oog voor de onderlinge wisselwerking, aandacht te krijgen. Dat betekent ook dat niet elke bouwsteen apart georganiseerd hoeft te worden. Zo kan de integrale intake van bouwsteen 4 in een apart centrum worden georganiseerd, maar (deels) ook bij de huisartsenzorg van bouwsteen 3 en/of de geïntegreerde wijkteams van bouwsteen 6. De teams uit bouwsteen 6 hoeven zich niet te beperken tot zorg voor mensen met EPA, onder de voorwaarde dat deze doelgroep passende prioriteit krijgt. Figuur: bouwstenen en (bijbehorende) praktijkvoorbeelden Welkracht Optimaal Leven
MIND Young Academy
Geïntegreerde zorg en onder steuning voor mensen met EPA
Enik Recovery college
Van 'geholpen worden' naar 'jezelf (en anderen) leren helpen'
Peer supported open dialogue
Resourcegroepen
Mentale gezondheidscentra
Promotie en preventie gedurende de gehele levensloop
Thrive Amsterdam
Laagdrempelige hulp bij beginnende problemen, zonder label
Integraal kijken en samenwerken bij de poort van de ggz
Integraal kijken en samenwerken in de eerstelijn
Netwerk intake
@Ease
113 zelfmoord preventie
Krachtige Basiszorg Proeftuin Ruwaard
Trimbos-instituut
11
Wat is er nodig? In evaluaties van de praktijkvoorbeelden zijn eerste positieve ervaringen zichtbaar geworden. Wat echter opvalt is dat praktijken over het algemeen sterk leunen op de lokale bereidheid en commitment van betrokkenen om initiatieven in de lucht te houden, vooral wanneer de pilotfase voorbij is. Behouden en delen wat is geleerd is in veel gevallen zeer uitdagend, laat staan dat pilots eenvoudig kunnen worden opgeschaald. Volgens geïnterviewden komt dat omdat een aantal essentiële randvoorwaarden nog onvoldoende aanwezig zijn. A. Sociaal domein equiperen voor aanpak mentale gezondheid. Het veld heeft last van de jarenlange afbraak van - of gebrek aan opbouw van - sociale infrastructuur. De verschillen in kennis en kunde tussen regio’s zijn groot, het aanbod in een regio is veelal versnipperd en kampt met gebrek aan (financiële en inhoudelijke) continuïteit. Huisartsen hebben nog een te beperkt zicht op en vertrouwen in de mogelijkheden van het sociaal domein in het bevorderen van mentale gezondheid. B. Faciliteren van een cultuur van samenwerken.
Integraal kijken en vloeiende samenwerking tussen professionals uit verschillende expertises en domeinen is mooi in theorie maar komt in de praktijk niet vanzelfsprekend van de grond, onder andere door de botsing van paradigma’s, polarisatie in visies over goede zorg, en gebrek aan tijd en ruimte voor professionals om zich te richten op de kern van het mensenwerk. C. Aanpassingen in het financieringssysteem/averechtse prikkels wegnemen. Het hele idee van collectiever, integraler en meer domeinoverstijgend kijken en handelen, botst met de rationale die jarenlang bepalend was – en nog steeds is – voor het gehele systeem en de financiering van zorg. Individueel financieren en marktwerking zijn fundamentele belemmerende factoren die moeten worden geadresseerd om het veld daadwerkelijk in beweging te krijgen. Samenwerking tussen de domeinen moet aantrekkelijk zijn in plaats van gedoe geven. Dit omvat mogelijkheden voor integrale gebiedsgebonden financiering. D. De beweging van evidentie voorzien. Er is nog beperkt antwoord op de vraag welke innovatieve aanpakken en manieren van (samen)werken wel en niet werken, hoe ze werken en voor wie. Gevolg is dat het beleid vaak een ‘shot in the dark’ is, met incidentenpolitiek of gebrekkige samenhang tot gevolg. E. Middelen en capaciteit om de beweging op gang te brengen.
Er wordt vaak aangenomen dat verandering binnen een organisatie mogelijk is binnen de bestaande middelen en capaciteit, terwijl in feite extra investeringen nodig zijn om veranderingen duurzaam door te voeren. De neiging om financiële opbrengsten direct in te boeken, maakt de beweging kwetsbaar.
12
Trimbos-instituut
Tot slot Er zijn opmerkelijke parallellen tussen het actuele hervormingsnarratief, de neerslag daarvan in het Integraal Zorgakkoord én analyses en beleidsvoornemens van de afgelopen decennia. In dit rapport lichten we de analyse en plannen rond 2002 in de aanloop van de Zorgverzekeringswet eruit. Ook toen werd erop gehoopt dat met een beweging naar meer preventie en benutting van het sociaal domein de belangrijkste problemen in de ggz zouden worden opgelost. Dat we nu haast jaloers zijn op de problemen van 2002 betekent dat het beleid van destijds niet de gewenste gevolgen heeft gehad. Dat betekent niet dat we nu in pessimisme moeten vervallen, er zijn juist veel hoopgevende initiatieven. Het betekent wel dat de erkenning past dat er geen zekerheden zijn over de gevolgen van hervormingsnarratief en ook van de beleidsvoornemens in het IZA, al was het maar omdat wezenlijke elementen verder worden ingericht en nog niet op de gevolgen voor kwaliteit van leven en ggz-gebruik zijn onderzocht, laat staan dat vooraf inzichtelijk is hoe zij tezamen uitpakken in een, eveneens, veranderende maatschappij. Overkoepelend in de analyse is dat het streven naar een kleinere (of grotere) ggz als primaire insteek van hervormingen onvruchtbaar is. Als al besparingen beoogd worden (bijvoorbeeld op de specialistische ggz) dan kunnen deze niet op voorhand ingeboekt worden.
Wij achten het waarschijnlijker dat geslaagde hervormingen uiteindelijk leiden tot een ongeveer even grote ggz (qua aantallen cliënten en kosten), dan tot een fundamenteel grotere of kleinere ggz dan de huidige. Het gaat nu om én-én-én: vernieuwing binnen de ggz én buiten de ggz én de stimulering van de onderlinge samenhang daartussen. Er is op al die drie fronten een radicale verandering nodig leidend tot een sector waarin: • er oog is voor de gehele mens en de wisselwerking tussen mentale gezondheid en sociale en economische factoren in de samenleving. • professionals met meer werkplezier hun werk kunnen doen en waar instellingen uit de financiële kramp raken die innovatie in de weg staat. • er goede samenwerking is binnen een beter toegerust zorg, preventie- en welzijns netwerk. • het financieringssysteem bovenstaande als uitgangspunt heeft en faciliteert (wat meer is dan: niet in de weg staat). Dat we nog een lange weg te gaan hebben, is evident, maar wat ons betreft is het de enige manier om de ggz daadwerkelijk duurzaam ‘uit de knel’ te halen.
Trimbos-instituut
13
14
Trimbos-instituut
1 Inleiding 1.1 Aanleiding De huidige geestelijke gezondheidzorg kampt met twee grote uitdagingen. De eerste betreft een inhoudelijke: onder andere door de opkomst van het positieve gezondheidsdenken, wordt het ziektemodel, als (enige) referentiekader voor geestelijke gezondheidszorg, in toenemende mate ter discussie gesteld. De premisse van het medisch model heeft zich in de praktijk van de zorg vertaald in een situatie waarbij mensen van wie de hulpvraag ogenschijnlijk een psychische component bevat, vrij automatisch, via de huisarts en/of de praktijkondersteuner (poh-ggz), terechtkomen in de basis- of specialistische ggz. Daar wordt de problematiek vervolgens geclassificeerd op basis waarvan er een specifieke behandeling wordt aangeboden met als belangrijkste doel: klinisch herstel2. De kritiek, die ook gedeeld wordt door ervaringsdeskundigen uit de herstelbeweging, richt zich met name op het feit dat de context van iemands leven binnen een dergelijk model te veel buiten beschouwing wordt gelaten.
Doordat onderdelen van de problematiek geïsoleerd en als ‘defecten in het individu’ worden benaderd, ontstaat er (onnodige) medicalisering, een niet-vloeiend zorgpad en is bovendien de zorg onvoldoende in staat om duurzame ondersteuning te bieden bij waar het feitelijk om gaat, namelijk: mentaal welbevinden, het leren omgaan met ziekte en kwetsbaarheid, en zinvolle participatie in de samenleving (van der Hoek, 2018; van Bon-Martens et al, 2022; Huber et al, 2016; van Hoof et al, 2014). Naast deze kwesties rond de inhoud, speelt er een uitdaging rond de toekomstbestendigheid van de ggz. Dit vraagstuk beperkt zich niet alleen tot het domein van de ggz; ook in andere domeinen van de zorg, met name de somatische zorg en ouderenzorg, geldt dat de houdbaarheid in financieel, personeel en maatschappelijk opzicht steeds meer onder druk staat (WRR, 2021). De toenemende zorgvraag en schaarste aan personeel en middelen zorgen ervoor dat, als er niets verandert, de zorg niet op het huidige niveau kan worden behouden. In de ggz zijn vooral de wachtlijstproblematiek en een toenemend capaciteitstekort nijpend. Het is niet langer vanzelfsprekend dat mensen die in psychische nood verkeren of te maken hebben met een langdurige psychische kwetsbaarheid, spoedige en gepaste zorg kunnen krijgen, om verdere ontwrichting te voorkomen en herstel te bevorderen. 2
Met de komst van een nieuwe bekostigingssystematiek in 2022, het zorgprestatiemodel (zpm), is er ruimte ontstaan om de vanzelfsprekendheid van een koppeling tussen een specifieke psychiatrische diagnose aan een (vooraf bepaald, en vaststaand) behandeltraject en bijbehorende financiering, te heroverwegen. In theorie biedt het zpm en de bijbehorende zorgvraagtypering, kansen om psychische klachten op een meer integrale, transdiagnostische en domeinoverstijgende manier te benaderen. Of dit in de praktijk ook zo uitpakt, zal uit evaluaties moeten blijken.
Trimbos-instituut
15
Door de inhoudelijke kwesties in combinatie met wachtlijstproblemen heerst er een breed gevoel van urgentie om na te denken over nieuwe manieren om de kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid van de ggz te borgen (Ministerie van VWS, 2021; NZa & Zorginstituut Nederland, 2020; www.wegvandewachtlijst.nl). Deze vraagstukken domineren het maatschappelijk en politiek debat over zorg, worden in toenemende mate binnen het kennisdomein opgepakt en zijn aanleiding voor vele experimenten, proeftuinen en projecten in de praktijk. Binnen het beleidsdomein staan deze kwesties centraal in het recent gepubliceerde Integraal Zorgakkoord (IZA) (2022) en binnen de werkagenda Passende zorg van Zorginstituut Nederland. Binnen het kennisdomein zijn er diverse landelijke en regionale consortia in touw die zich richten op het ‘ontwerpen’ van een toekomstbestendige ggz (onder andere Ecosysteem Mentale Gezondheid, Redesigning psychiatry, Netwerkpsychiatrie). En in de praktijk is er volop aandacht voor het ontwikkelen van nieuwe vormen van integrale, domeinoverstijgende zorg en ondersteuning, gericht op het oplossen van inhoudelijke knelpunten en wachtlijsten, zoals Optimaal Leven en Mentale Gezondheidscentra (zie bijv. Brinkman, d’Fonseca & van der Stel, 2022; Kemp et al, 2020; Van den Broek et al, 2022).
1.2 Doel en scope van dit rapport De huidige knelpunten in de ggz en de diverse ontwikkelingen die hier een antwoord op (proberen te) bieden, waren aanleiding voor het onderzoek dat geleid heeft tot dit rapport. Drie centrale vragen stonden centraal: Wat is er aan de hand in de ggz? Waar moet het heen in de ggz? En wat is daarvoor nodig? Deze vragen werden uitgewerkt aan de hand van de volgende subvragen: 1. Is er feitelijk sprake van een toegenomen vraag en gebruik van de ggz? En zo ja, welke verklaringen geven stakeholders hiervoor? Zijn er andere factoren die bijdragen aan toegenomen druk op de ggz? 2. Welke oplossingsrichtingen worden door stakeholders benoemd? Hoe zien die er in de praktijk uit? Welke praktijken zijn volgens stakeholders ‘op de goede weg’? 3. Welke ervaringen zijn er opgedaan binnen deze praktijken? Welke successen zijn er behaald? Tegen welke knelpunten lopen de initiatieven aan? 4. In hoeverre zijn de randvoorwaarden op orde? Welke uitdagingen moeten daarbij worden benoemd en overwonnen? 5. Hoe verhouden huidige ideeën over de toekomst van de ggz en recente beleidsvoornemens zich tot ontwikkelingen in de afgelopen twee decennia? Wat keert terug, wat is nieuw, wat is anders? Wat kunnen we leren van de historie? Het doel van de verkenning is een bijdrage te leveren aan het huidige politieke en maatschappelijke debat over de toekomst van de ggz3. 3
16
Wij laten hierbij de intramurale klinische zorg buiten beschouwing.
Trimbos-instituut
1.3 Aanpak Voor het analyseren van (huidige en historische) beleidsvoornemens, indicaties van de (kosten)effectiviteit en trends in toegankelijkheid en gebruik van de ggz en het ggzgerelateerde sociaal domein, gebruikten we registraties van CBS en Vektis, monitor- en adviesnota’s, overheidspublicaties en de wetenschappelijke literatuur. Voor het beantwoorden van de overige onderzoeksvragen is gebruik gemaakt van kwalitatieve data, verkregen uit een serie van 34 (individuele, duo- en trio-) interviews met in totaal 44 stakeholders, die, ieder vanuit hun eigen perspectief, een goed zicht hebben op de huidige stand van zaken en ontwikkelingen binnen de ggz en het sociaal domein. Geïnterviewden waren onder andere vertegenwoordigers van diverse beroepsgroepen, bestuurders, wetenschappers en ervaringsdeskundigen (zie bijlage 1). Ook werden er interviews gehouden met personen die nauw betrokken zijn bij een veertiental beloftevolle initiatieven, pilots en proeftuinen (zie de lijst hieronder). Deze beloftevolle voorbeelden dekken tezamen het spectrum van de oplossingen die de geïnterviewden voor ogen zien4; zij zijn prototypisch voor vele andere praktijkvoorbeelden die met evenveel recht hadden kunnen worden uitgelicht. Alle interviews werden gehouden via Teams en duurden 45 tot 60 minuten.
Na afloop werden interviews uitgewerkt en onderworpen aan een thematische analyse (Braun & Clarke 2006) met behulp van software voor kwalitatieve analyse MAXQDA. Eerste resultaten van de verkenning werden tijdens een strategische sessie voorgelegd aan een diverse groep van stakeholders (deels geïnterviewden, deels andere deelnemers), waarna er nog enkele aanvullende interviews en discussiesessies zijn gehouden, die ook verwerkt zijn in voorliggend rapport. In aanvulling op de kwalitatieve data bestudeerden we diverse (onderzoeks- & beleids-) rapporten, alsook alle beschikbare documentatie over deze veertien praktijkvoorbeelden. Het betrof deze initiatieven: 1. MIND Young Academy (landelijk) 2. Thrive Amsterdam-Mentaal Gezond 3. @Ease (diverse regio’s) 4. 113 zelfmoordpreventie (landelijk) 5. Proeftuin Ruwaard (Oss) 6. Krachtige Basiszorg (diverse regio’s) 7. Netwerk Intake (UMC Utrecht) 8. Mentaal gezondheidscentrum (GGz Breburg) 9. Resourcegroepen (landelijk)1 10. Peer-supported Open Dialogue (landelijk) 11. ENIK herstelacademie (Utrecht)5 4
5
In de interviews met stakeholders vroegen wij om voorbeelden te noemen van beloftevolle praktijkinitiatieven. Op basis daarvan maakten wij onze selectie van 14 initiatieven die wij verder hebben bestudeerd. Omdat de auteurs van dit rapport betrokken zijn bij onderzoek naar Enik en Resourcegroepen, zijn over deze praktijken geen aparte interviews gehouden.
Trimbos-instituut
17
12. Optimaal Leven (Drenthe) 13. Welkracht (Wij zijn Traverse groep, Midden West Brabant) 14. Ecosysteem Mentale Gezondheid (GEM)6.
1.4 Leeswijzer In de eerstvolgende hoofdstukken wordt cijfermatig (hfst 2) en inhoudelijk (hfst 3) ingegaan op de vraag waar de druk op de ggz vandaan komt. In hoofdstuk 4 bespreken we de gedroomde oplossingsrichtingen van geïnterviewden. Hierin komen verschillende ‘bouwstenen’ aan de orde, geïllustreerd aan de hand van praktijkinitiatieven, pilots en proeftuinen. In hoofdstuk 5 gaan we in op de vraag welke essentiële randvoorwaarden op orde moeten worden gebracht om de in hoofdstuk 4 beschreven beweging een kans te geven. In hoofdstuk 6 reflecteren we op de vraag hoe huidige ideeën over de toekomst van de ggz zich verhouden tot beleidsvoornemens en ontwikkelingen in de afgelopen twee decennia. Tot slot volgt een conclusie in hoofdstuk 7, waarin we ingaan op de vraag hoe we, het voorgaande overziend, de huidige ontwikkelingen in het veld naar waarde moeten schatten.
6
De pilots van GEM in Doetinchem en Deventer verkeerden in het najaar van 2022 nog in een voorbereidend stadium en waren daarom nog niet als pilot of proeftuin te bestuderen. Wel zijn een grondlegger en de twee lokale coördinatoren geïnterviewd en zijn de inzichten daaruit benut in dit rapport.
18
Trimbos-instituut
2 Wat is er aan de hand in de ggz? De druk op de ggz in cijfers
In dit hoofdstuk kijken we kort naar historische trends in kosten, aantallen cliënten, aantal wachtenden en personeel in de ggz, alsmede naar de ontwikkeling in de prevalentie van psychische aandoeningen om de toegenomen (ervaren) druk op de ggz te verklaren. Deze zoektocht had als vertrekpunt een aantal beelden die we vaak tegenkomen in discussies over de ggz: • Er zijn steeds meer mensen met psychische problemen. • De wachtlijsten in de ggz zijn hoog en het personeelstekort is groot. • De ggz behandelt steeds meer (en te veel) mensen, de kosten van de ggz zijn flink gestegen en dreigen onhoudbaar door te stijgen. Dit leidt vervolgens tot de gedachte dat er voor een houdbare ggz meer bij de huisarts, in het sociaal domein, of elders in de samenleving zou moeten gebeuren. Zien we deze trends daadwerkelijk terug in registratiedata en epidemiologische studies of ligt het toch genuanceerder? We beperken ons hier tot de ‘harde’ cijfers. Duiding van en oplossingsrichtingen voor de druk op de ggz komen in volgende hoofdstukken aan de orde.
2.1 Werd Nederland psychisch ongezonder? Een belangrijke cijfermatige aanwijzing voor een toenemende druk op de ggz komt uit de populatiestudie Nemesis van het Trimbos-instituut. Recent gepubliceerde cijfers wijzen op een toename in de jaarprevalentie van enige psychische stoornis bij 18-65 jarigen: van 17% tussen 2007 en 2009 naar 26% tussen 2019 en 2022. Een soortgelijke stijging is ook te zien in het psychische onwelbevinden7, zoals dat in de Gezondheidsenquête van het CBS wordt bevraagd. Alles wijst er op dat Nederland in het laatste decennium aan mentale vitaliteit heeft ingeboet.
7
Gemeten met de MHI-5, die bestaat uit vijf vragen over geluk, kalmte, angst en somberheid.
Trimbos-instituut
19
2.2 Zijn de kosten van de ggz gestegen? Door de stelselwijzigingen in het recente verleden is niet altijd duidelijk wat we bedoelen met ‘de ggz’. In deze kostenparagraaf gaan we uit van het (ruime) kader zoals CBS dat hanteert. Dat omvat de basis- en gespecialiseerde ggz (Zorgverzekeringswet; Zvw), langdurig verblijf in de ggz (Wet Langdurige Zorg; Wlz), forensische psychiatrie (Justitie) en beschermd wonen. Dat laatste wordt sinds 2015 door de gemeenten (via de Wet Maatschappelijke Ondersteuning; Wmo) gefinancierd. Als we kijken naar de nominale kosten, dan lijken de kosten van de ggz de laatste decennia inderdaad explosief gestegen van 2,5 miljard in 1998 naar 7,8 miljard in 2020, een stijging van 215% (bron: Statline CBS). Ook de reële kosten, dus na correctie voor inflatie, laten nog steeds een substantiële stijging zien, namelijk 109%, dat staat voor een gemiddelde jaarlijkse stijging van 5%. De interpretatie verandert – en wordt in onze ogen adequater – als we de kostenontwikkeling nader verdelen over de tijd en ook kijken naar ontwikkelingen in aanpalende sectoren van zorg en welzijn (zie tabel 1).
De cijfers zijn in de tabel geordend naar vier beleidsperioden: 1) de aanloop naar de Zorgverzekeringswet (1998 – 2005); 2) de aanloop naar het hoofdlijnenakkoord 2012 (2006 – 2011)8; 3) tussen hoofdlijnenakkoord en decentralisatie van onder meer beschermd wonen naar het sociaal domein (2012 – 2014); 4) na deze decentralisatie (2015 – 2020). Tabel 1: Jaarlijkse reële procentuele stijging in uitgaven binnen (deelsectoren van) zorg en welzijn tussen 1998 en 2020 (bron voor uitgaven en inflatiecorrectie: CBS) zorg en welzijn totaal
ggz
sociaal werk
maatschappelijke opvang
jeugdzorg
huisartsenzorg
medischspecia listische zorg
1998 – 2005 (AWBZ)
5,7
7,7
3,1
-1,2
2,9
4,6
5,9
2006 – 2011 (introductie Zvw)
3,1
4,7
1,3
-0,1
6,6
5,1
3,7
2012 – 2014 (hoofdlijnenakkoord 2012)
-0,2
-0,4
-5,5
1,3
0,0
0,5
0,5
2015- 2020 (decentralisatie)
2,4
1,2
0,6
4,4
1,8
3,5
2,2
8
Terzijde: In deze periode lijkt de maatschappelijke opvang ver achter te blijven, maar deze kende juist een stevige impuls met AWBZ-gelden die resulteerde in 2600 extra plaatsen voor beschermd wonen en duurzaam verblijf: het Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang van de G4 (Tuynman, Planije, 2014). Omgekeerd is de groei binnen de ggz in deze periode daarom iets geflatteerd.
20
Trimbos-instituut
In de tabel valt op dat er een verhoudingsgewijs grote kostenstijging van de ggz was in de jaren voorafgaand aan het hoofdlijnenakkoord ggz in 2012. Sinds 2012 is de gemiddelde jaarlijkse groei slechts 0 à 1%, dit is lager dan het groeipercentage in de totale sector zorg en welzijn; alle aanpalende deelsectoren behalve het sociaal werk groeiden harder. De recente ontwikkeling van de kosten in de ggz is dus eerder bescheiden te noemen. Bovendien sporen de huidige uitgaven met de norm die internationaal wel wordt gehanteerd voor ggz-uitgaven: 1% van het Bruto Binnenlands Product. Conclusie: de kosten van de ggz zijn het laatste decennium weliswaar gestegen, maar niet buitensporig en minder dan die van de meeste aanpalende deelsectoren.
2.3 Neemt het gebruik van de ggz toe? Veranderde binnen de ggz het gebruik van zorg? Zowel uitgedrukt in aantallen cliënten (+31%) als in reële uitgaven (+48%) is de lichtste vorm van ggz, de praktijkondersteuner ggz bij de huisarts (poh-ggz), tussen 2015 en 2020 de grootste groeier (bron: Vektis). In dezelfde periode nam het jaarlijkse aantal gebruikers van de intramurale ggz met 9% af. Het jaarlijkse aantal cliënten in de ggz (nu exclusief poh-ggz)9 steeg nauwelijks tussen 2015 en 2020: met 2% van 804.000 naar 816.000 (bron: Vektis), dat is iets minder dan de algemene bevolkingsstijging. Een nuancering van de kennelijke stabiliteit van ggz-gebruik komt van populatiestudie Nemesis. Nu verschilt die studie in opzet en meetperiode, dus zijn de verschillen niet makkelijk te duiden. Volgens Nemesis steeg het jaarlijkse gebruik van de ggz van de 18- tot 65-jarige bevolking van 6% in Nemesis 2 (van 2007 tot 2009) naar 10% in Nemesis 3 (van 2019 – 2022)10. En dat niet alleen, ook buiten de ggz (zoals bij huisarts, poh-ggz, alternatieve genezers en maatschappelijk werk) steeg het gebruik vanwege psychische problemen, dit ging van 9% naar 15%. Bijna vier op de tien (38%) volwassenen met een psychische stoornis kreeg daarvoor hulp.
Volgens de Vektis-data is het actuele jaarlijkse gebruik van de ggz binnen dezelfde leeftijdsgroep niet 10% maar 7 à 8% en bleef het gebruik (weliswaar in een kortere meetperiode sinds 2015) stabiel. Voor deze discrepantie kunnen allerlei verklaringen zijn die nader onderzoek vergen. Om een willekeurige te noemen: wellicht is een deel van het (stijgende) zorggebruik ‘out of pocket’, wat niet zichtbaar is in de Vektis-data. Dus neemt het ggz-gebruik toe? Dat is niet duidelijk zichtbaar in het bij zorgverzekeraars gecontracteerde deel van de ggz, speelt mogelijk wel daarbuiten en zeker bij de poh-ggz.
9
Dit betreft alleen het Zvw- en Wlz-gefinancierde deel van de ggz, dus van basis ggz tot langdurige psychiatrische opnamen, maar exclusief het door justitie en via de Wmo gefinancierde gedeelte.
Trimbos-instituut
21
2.4 De beweging naar het sociaal domein Zoals gezegd omvat de ggz-sector ook onderdelen die tegenwoordig Wmo-gefinancierd zijn en daarmee (ook) tot het sociaal domein behoren. Tussen 2015 en 2020 steeg het overheidsgefinancierde (dat is voornamelijk het Wmo-gefinancierde) gedeelte van de ggz-uitgaven van 35% naar 41%. Met andere woorden: binnen de sector heeft er reeds een beweging plaatsgevonden naar het sociaal domein. Deze kostenverschuiving weerspiegelt niet zozeer een steeds zelfstandiger wonen in de maatschappij (één van de leidende motieven bij de decentralisatie), maar een toename van beschermd wonen11. Het beschermd wonen kreeg recent een nieuwe impuls met het openstellen van de Wlz in 2021 vanwege een psychiatrische grondslag. Waren er in 2020 nog 39.000 gebruikers van beschermd wonen, dit steeg in 2021 naar 49.000 (waarvan 21.000 via de Wlz).12 Hoe het cijfermatig staat met ontwikkelingen in het verdere ggz-gerelateerde sociaal domein is minder duidelijk. De monitor psychische problematiek van KPMG/Phrenos heeft als missie dat inzichtelijk te maken, maar presenteerde vooralsnog alleen de CBScijfers over het beschermd wonen. In het volgende hoofdstuk komen de geïnterviewden aan het woord over de inhoudelijke ontwikkelingen. Conclusie: het beschermd wonen is de laatste jaren gestegen, ruim meer dan de daling in het gebruik van de intramurale ggz.
Of de inzet vanuit het bredere sociaal domein strookt met gewenste ontwikkelingen, is onvoldoende duidelijk uit beschikbare registratiedata.
2.5 Mismatch zorgbehoefte en verleende zorg We zagen zojuist dat het aantal cliënten in de ggz de laatste jaren ongeveer gelijk bleef. Binnen de specialistische ggz lijkt nog iets bijzonders aan de hand. Het aantal cliënten in de specialistische ggz (zonder verblijf) tussen 2015 en 2020 bleef ongeveer gelijk (+2%), maar de reële kosten van dit gedeelte van de sector stegen bovengemiddeld (+28%). Kennelijk werd de specialistische zorg per behandelde cliënt intensiever. Analyses op Vektis-data in het kader van de monitor ambulantisering van het Trimbosinstituut doen vermoeden dat er in die periode een mismatch aan het groeien was tussen zorgbehoeften en verleende zorg (Kroon e.a., 2021). De ambulante aandacht intensiveerde bij angststoornissen en ADHD en juist niet bij complexere aandoeningen zoals psychosen. Ook de WRR (2021) wijst op een scheve verdeling van prioriteiten voor mensen met complexe problematiek binnen de ggz en een achterstandspositie ten opzichte van andere sectoren, met negatieve gevolgen voor kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg. 11 Overigens is er binnen het beschermd wonen wel weer een beweging van institutionele zorg naar individueel wonen in de wijk: van beschermd wonen naar beschermd thuis. 12 Opmerkelijk is de leeftijdverdeling in het beschermd wonen, met opvallend veel bewoners in de leeftijd van 18 tot 26 jaar.
Zes op de 1000 jeugdigen woont beschermd (meer dan dubbel zo veel als in de overige leeftijdsgroepen).
22
Trimbos-instituut
2.6 Wachttijden en personeelstekorten Dit brengt ons bij probleemsignalen rond wachttijden en personeelstekorten in de ggz: • De omvang van de personeelsformatie ging heen en weer: De ggz-sector piekte in 2013 op 98.000 werknemers. Dit aantal daalde vervolgens naar 90.000 in 2017 om vervolgens weer te stijgen naar 107.000 werknemers in 2022 (bron: CBS Statline). Dit terwijl anno 2013 (toen de daling werd ingezet) de door werknemers ervaren werkdruk in de ggz al relatief hoog was (Panteia, 2013). Deze trend van opeenvolgende daling en stijging gold niet voor de economie als geheel. • Het personeelstekort in de ggz loopt op. Volgens het CBS waren er in de ggz begin 2018 3.750 openstaande vacatures en dat aantal is in het derde kwartaal van 2022 gestegen naar 7.100. Op elke 1.000 banen zijn er 67 openstaande vacatures (bron: CBS Statline). Volgens actuele arbeidsmarktprognoses binnen het overheidsprogramma Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn zullen er anno 2031 ongeveer evenveel mensen in de ggz werken, maar bij een ruim dubbel zo groot personeelstekort.13 Overigens zijn volgens de WRR (2021) op de nog langere termijn de alarmsignalen voor andere deelsectoren binnen zorg en welzijn nog aanzienlijk indringender. Dit betreft vooral de medisch-specialistische zorg en de ouderenzorg, die anders dan de ggz14 geraakt worden door demografische ontwikkelingen.
• De inkrimping van het personeel tussen 2013 en 2017 werd weliswaar gestimuleerd in het overheidsbeleid uit die tijd, maar ging vervolgens gepaard met oplopende wachtlijsten. De brancheorganisaties in de ggz maakten met het ministerie van VWS in 2017 landelijke afspraken met als doel dat in 2018 de wachttijden binnen de treeknorm15 zouden blijven. Ondanks opeenvolgende actieplannen, monitoring, regionale taskforces en praktijkinitiatieven zijn de wachttijden sindsdien verder opgelopen. Medio 2022 wachtten 80.000 mensen op een intake of behandeling in de ggz (bron: NZa. Wachttijden ggz juli 2022). Daarvan wachtten 42.000 (52%) langer dan de treeknorm. De wachttijden zijn volgens de Algemene Rekenkamer (2020) niet evenredig verdeeld; hoe groter het probleem, hoe langer de wachttijd. • Waar bovenstaande gegevens voor velen bekend zullen zijn, geldt dat waarschijnlijk minder voor een historische parallel. De treeknormen werden voor het eerst in 2000 vastgesteld toen de wachttijden in de ggz ook al opliepen, gekoppeld aan een actieplan dat bepaalde dat overschrijding in 2002 tot het verleden zou moeten behoren. Echter, op 1 januari 2003 waren er nog steeds 75.000 wachtenden op geestelijke gezondheidszorg en werd de treeknorm16 bij 64% tot 82% van de wachtenden overschreden17 (zie ook hoofdstuk 6).
13 Dit is vanzelfsprekend niet meer en niet minder dan een prognose; zo ging de prognose van een jaar eerder er nog uit dat het personeelstekort over tien jaar ongeveer even groot als nu zou zijn. 14 De leeftijdsopbouw verschuift naar oudere leeftijden. Dit verlaagt de druk op de ggz: hoe ouder, hoe minder psychische problemen, zo blijkt uit de Nemesis studie. 15 Veertien weken, waarvan vier weken aanmeldwachttijd en tien weken wachttijd tot behandeling. 16 De opbouw van de treeknormen was destijds meer gedifferentieerd dan tegenwoordig, maar in essentie dezelfde: een maximale wachttijd van 14 weken voor de start van een behandeling. 17 De wachttijd is niet steeds zo hoog geweest. In 2012 werd de treeknorm bij 29% van de volwassen wachtenden op ggz-behandeling overschreden (Wever & Verhoeven, 2015).
Trimbos-instituut
23
2.7 Samengevat Uit de beschikbare data rijst een wat genuanceerder beeld dan wat we als startpunt van dit hoofdstuk beschreven. • We zien een duidelijke bevestiging dat meer mensen dan een decennium geleden te lijden hebben van psychische klachten en aandoeningen. • Minder zeker is of het gebruik van de ggz toenam. In het algemeen is er in de ggz een patroon zichtbaar van: minder intramurale ggz, ongeveer evenveel ambulante ggz, en een flinke stijging van poh-ggz. Tegen deze trend ‘van zwaar naar licht’ gaat de stijging van cliëntenaantallen in het beschermd wonen. Deze is groter dan de daling binnen de intramurale ggz van de laatste jaren. • Dat de kosten van de ggz sterk zouden zijn gestegen, wordt niet door feiten gestaafd. De grote kostenstijgingen van de ggz betroffen de eerste tien jaar van deze eeuw. De kostenontwikkeling in het afgelopen decennium blijft juist achter bij die van aanpalende sectoren. In de periode tussen Nemesis 2 (circa 2009) en Nemesis 3 (circa 2021) groeide het reële ggz-budget met 11%, terwijl de jaarprevalentie van psychische stoornissen met 53% steeg. Nu weten we dat lang niet iedereen met een psychische aandoening ook ggz-behandeling nodig heeft (zie bijv. Wang et al, 2017), maar deze discrepantie is opvallend.
• De druk op de ggz lijkt verder te zijn versterkt door een afbouw van personeel rond 2015, waarna de wachttijden voor behandeling opliepen, die tot op heden nog steeds fors zijn. Er is een stevig tekort aan personeel in de ggz, dat naar verwachting nog verder zal oplopen. • Er zijn bovendien stevige aanwijzingen voor een mismatch tussen de ernst van zorgbehoeften enerzijds, en kwaliteit en toegankelijkheid van de specialistische ggz anderzijds. Al met al is er een meer dan serieus probleem gezien de stijgende prevalentie van psychische aandoeningen, structureel hoge wachttijden in de ggz, personeelstekorten en signalen van mismatch. Een kostenstijging van de ggz die gelijke tred zou houden met de recente ontwikkeling in de prevalentie van psychische aandoeningen is niet reëel. De cijfers doen de noodzaak van een én-én-aanpak vermoeden: investeren in de ggz én werken aan oplossingen daarbuiten om de mentale gezondheid en het beroep op zorg fundamenteel te veranderen. Hoe de ontwikkelingen inhoudelijk kunnen worden geduid en welke oplossingsrichtingen daarbij passen, is onderwerp van de volgende hoofdstukken.
24
Trimbos-instituut
3 Wat is er aan de hand in de ggz? Een inhoudelijke analyse
In dit derde hoofdstuk gaan we verder met de vraag wat er aan de hand is in de ggz, maar nu vanuit de perspectieven van geïnterviewden. We geven een beschrijving van factoren die de huidige knelpunten in de ggz (mogelijk) kunnen verklaren.18 In dit hoofdstuk worden factoren beschreven die de toestroom naar de ggz lijken te beïnvloeden (§3.1), alsook andere factoren die de druk op de ggz vergroten (§3.2), veelal samenhangend met de manier waarop de ggz georganiseerd is.
3.1 Verklaringen voor de toestroom richting de ggz Geïnterviewden ervaren dat er in de laatste jaren een grotere toestroom naar de ggz plaatsvindt, met name naar lichtere vormen van ggz, en schrijven deze toe aan een aantal sociologische en systeem-gerelateerde factoren. We laten de verschillende factoren de revue passeren.
3.1.1 Is de samenleving complexer geworden? Toegenomen keuzemogelijkheden, de opkomst van sociale media en de exponentiële stijging van de hoeveelheid informatie die men dagelijks tot zich neemt; het zijn factoren die volgens geïnterviewden naast het feit dat ze talrijke mogelijkheden bieden, ook onmiskenbaar leiden tot een druk op het mentaal functioneren van de bevolking. Met name voor jonge mensen geldt dat de impliciete en expliciete normen die verbonden zijn aan de boodschap dat de mogelijkheden om het eigen leven vorm te geven, eindeloos zijn, kunnen leiden tot stress, verwarring en een ‘fear of missing out’. Tegelijkertijd zorgen de toegenomen kansongelijkheid in het onderwijs, de flexibilisering op de arbeidsmarkt, het tekort aan betaalbare woningen, de coronapandemie en de klimaatcrisis, juist voor deze groep voor een toenemende feitelijke bestaansonzekerheid, zo zeggen geïnterviewden. Voor de bevolking als geheel geldt verder dat een toegenomen individualisering en een afbraak van structuren van sociale cohesie zorgen voor een toename van eenzaamheid en zingevingsvraagstukken en een verminderde mogelijkheid om met zorgen, tegenslagen of praktische problemen direct terecht te kunnen in de sociale omgeving.
18 De interviews werden gehouden voordat de nieuwe Nemesis-cijfers bekend werden en voordat het Integraal Zorgakkoord (IZA) gepubliceerd werd. De eerste contouren van het IZA waren al wel bekend. De interviews startten steeds met een vraag om reflectie op de hoge wachttijden.
Trimbos-instituut
25
Ik vind het zelf wel eens moeilijk om mijn weg te vinden in de steeds verder digitaliserende wereld, terwijl ik mezelf niet beoordeel als iemand die valt in een kansarmer stuk, of die slecht onderlegd of opgeleid is. Ik vraag mijn zoon af en toe om me te helpen digitale dingen in te vullen. Ik kan me voorstellen dat als je dat niet hebt, als je geen mensen hebt die daarbij helpen, en als je kinderen het ook niet snappen en niemand het snapt, en je komt in de problemen, dat die vervolgens dan ook steeds groter worden er echt gewoon problemen toenemen. En dat je op een gegeven moment van alle stress die dat oplevert ook mentaal in de problemen raakt. (Manager Zorg bij instelling voor verslavingszorg en maatschappelijke opvang). Toch denken de meeste geïnterviewden dat de hierboven beschreven maatschappelijke ontwikkelingen op zichzelf niet per se leiden tot méér psychische problemen. Elk tijdperk kent immers zijn eigen moeilijkheden en dus zijn “psychische worstelingen van alle tijden”. Een maatschappelijke verklaring voor de gesignaleerde toename in vraag naar ggz, ligt volgens geïnterviewden dan ook eerder in het feit dat we als samenleving enerzijds steeds meer waarde zijn gaan hechten aan – en meer individueel verantwoordelijk zijn gemaakt voor – gezondheid en optimaal functioneren, en dat we anderzijds steeds meer vormen van lijden als psychisch probleem zijn gaan duiden.
Het dominante narratief over psychisch lijden als iets onwenselijks, iets dat gezond functioneren in de weg staat en moet worden opgelost, en bovendien door toedoen van medisch ingrijpen kan worden opgelost en wel op het niveau van het individu (maakbaarheid), is verankerd geraakt in de hele samenleving. Het heeft andere verhalen over psychisch lijden en mentaal onwelbevinden, alsook andersoortige ‘oplossingen’ daarvoor, steeds meer verdrongen. Het (logisch) gevolg is dat de ggz het belangrijkste toevluchtoord is geworden voor uiteenlopende mentale, psychische en psychosociale problemen. Ik denk dat de algemene trend in de samenleving van individualisering ervoor zorgt dat mensen verantwoordelijk gesteld worden voor hun eigen welzijn en geluk. Dat er ook hogere eisen worden gesteld aan je eigen welzijn en geluk, en dat daar iets in gerepareerd moet worden als er in het leven toch dingen niet lopen zoals je wilt. Daarnaast is het zo dat allerlei hulpbronnen die er vroeger waren, er nu minder zijn. Je kunt secularisatie erbij halen, de afname van verenigingsleven, bezuinigingen op allerlei sociale voorzieningen in de wijk. Er wordt snel gedacht dat men psychiatrisch iets mankeert, maar je kunt gewoon lijden aan het leven. Dat kan heel serieus en zwaar zijn, en daar is vaak een bepaalde hulp bij nodig, maar niet automatisch van de ggz. (Belangenbehartiger & onderzoeker bij MIND).
Ik denk dat de ggz een vergaarbak is geworden van allerlei functies die er vroeger in de samenleving aanwezig waren: we zijn priester, leraar, opvoeder, dokter, vertrouwenspersoon, luisterend oor en begeleider in een. Alles wat met mentaal onwelbevinden te maken heeft, komt naar de ggz. Doordat die functies in de maatschappij steeds minder een plek hebben, wordt de ggz veel groter en anders van
26
Trimbos-instituut
aard. Alle mogelijke problemen worden nu gelieerd aan de ggz, wat best veel druk op ons heeft opgeleverd, dat we voor veel dingen oplossingen moeten hebben. Dat hebben we ook op ons genomen. (Directeur Behandelzaken bij ggz-instelling).
3.1.2 Zijn we het lijden verleerd? Uit het voorgaande zou men de gevolgtrekking kunnen maken dat we het omgaan met mentaal onwelbevinden verleerd zijn. Hoewel geïnterviewden herkennen dat mensen het in een samenleving die gericht is op prestatie, snelheid en maakbaarheid, lastig vinden om het eigen menselijk falen, de eigen angsten en onzekerheden, twijfels en narigheid te erkennen als iets wat ‘er ook bij hoort’, waarschuwen zij dat niet de suggestie moet ontstaan dat de individuele persoon die met een hulpvraag bij de ggz aanklopt, zich aanstelt. De lijdensdruk van het niet mee kunnen komen, het in de knel komen met maatschappelijke eisen die worden gesteld, kan enorm zijn, en daadwerkelijk leiden tot een neerwaartse spiraal en ontwrichting, waarbij het zoeken van hulp van belang is. Dat de individuele mens die hulp vervolgens zoekt in de ggz, is geen teken van overdrijven, maar een gevolg van de manier waarop wij als samenleving de legitimering van lijden en het recht op zorg hebben georganiseerd aan de hand van ‘objectief’ vast te stellen medische diagnosecategorieën.
Ik denk dat de grote stroom van mensen, individuele mensen, naar de ggz, bepaald wordt door het feit dat wij in een samenleving zitten die klachten of problemen of kwetsbaarheden, legitimeert aan de hand van een medisch label, en dat dat dus maakt dat je daar eerst naar toe moet voordat je die erkenning en legitimatie hebt en kunt gaan werken aan herstel. (...) En ik denk dat dat komt omdat we in dat medisch model zijn gaan geloven, en dat we dus psychische problemen echt als ziektes van het individu zijn gaan zien. (…) Kijk, de grens tussen of je wel of niet een psychiatrische aandoening of stoornis hebt, dat is natuurlijk een arbitraire grens, die hebben we zelf bedacht, en dat is de grens geworden tussen het niet willen en het niet kunnen. Dus als je een diagnose krijgt is het niet kunnen, en als je ‘m niet krijgt is het niet willen. En dat maakt dat het lijden van mensen niet erkend wordt als ze niet die medische diagnose hebben, want dan worden ze gezien als lastig, vervelend, aanstellers, lui, zwak, dom, whatever, alles wat je daar in de samenleving als gewicht aan kunt hangen. Die grens tussen niet willen en niet kunnen is zo belangrijk geworden voor hoe de maatschappelijke respons op dat lijden is. (Hoogleraar Innovatie in de ggz). Zijn er mensen ‘ten onrechte in de ggz’? Dat hangt volgens mij af van een groot timingvraagstuk.
Dus op welk moment bied je iemand ondersteuning aan in het leven? We weten, armoede en schuldenproblematiek leiden tot depressie en angst. De vraag is wat mij betreft dus ook: op welk moment grijp je in? Als je lang genoeg wacht bij iemand die problematiek ontwikkelt, komt iemand vanzelf in de ggz terecht, omdat de problematiek opstapelt. En dat het te groot wordt om nog te behappen. Dus dan is het antwoord op die vraag: nee, iemand is niet onterecht naar
Trimbos-instituut
27
de ggz gegaan, maar we hebben op het verkeerde moment besloten met elkaar om hulp aan te reiken. (Projectleider bij Movisie).
3.1.3 De dans van vraag en aanbod Dat mensen die in de problemen komen, hun heil zoeken in de ggz, hangt ook samen met het feit dat van het binnen het (op gereguleerde marktprincipes gebaseerde) model van gezondheidszorg de bedoeling is dat zij de rol van zorgconsument aannemen en in een zoektocht naar optimalisatie van de eigen gezondheid, de ‘producten’ afnemen die de aanbieder ontwikkelt. Veel geïnterviewden denken dat marktprincipes uiteindelijk zorgen voor een wederzijdse versterking van vraag en aanbod, waarbij de door (financiële) impulsen gestimuleerde concurrentie tussen aanbieders, en de daarmee samenhangende neiging om steeds meer gespecialiseerde zorgproducten te ontwikkelen, uiteindelijk niet tot minder, maar juist tot meer vraag hebben geleid. Zorgvragers hebben vanuit de rol als consument of klant immers een impuls om te zoeken naar de best mogelijke behandeling voor zichzelf, en de aanbieder zal daarop inspelen in een poging de eigen bedrijfsvoering gezond te houden. De groei in vraag en aanbod lijkt in zo’n model weliswaar hand in hand te gaan en in balans te zijn, maar omdat oneindige groei vanzelfsprekend onmogelijk is, zijn steeds verdergaande maatregelen tot kostenbeheersing, onafwendbaar, met diverse gevolgen van dien, aldus geïnterviewden. Als je de gezondheidszorg laat afhangen van de vraag dan kan je altijd het aanbod laten groeien.
Maar aan de andere kant, zodra je aanbod creëert… Je weet gewoon, als je aanbod creëert dan ontstaat er ook vraag. Ik denk dat de belangrijkste reden is dat we gezondheid zien als hoogste goed, en dat we dat op individueel niveau bekijken, en dat we denken dat het maakbaar is, dus meer zorg leidt altijd tot meer gezondheid. Dat is een soort premisse, die niet klopt. Ik denk dat dat leidt tot meer vraag. Maar ook dus tot een toename van het aanbod. Net als bij files. Hoe meer wegen je erbij bouwt hoe meer die gebruikt gaan worden, maar het lost niks op. (voorzitter bij Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie). Ik denk dat we nog steeds een heel heilig geloof hebben dat die marktwerking de zorg goedkoper maakt. Maar het gekke is, juist in de ggz is het zo moeilijk te begrenzen wat hoort in de ggz en wat niet, dus je maakt in de ggz de zorg misschien goedkoper maar wel veel groter, groter, groter, dus uiteindelijk veel duurder. Dus ja ik denk voor zoiets als de psychiatrie, de ggz, is het uiteindelijk denk ik niet het beste middel nee, de marktwerking. (Hoogleraar Innovatie in de ggz).
3.1.4 Cherry picking Sinds de invoering van de Zvw en de bijbehorende gereguleerde marktwerking is er nog een tweede probleem ontstaan. Zorgverzekeraars ervoeren binnen het dbc-model in de ggz beperkte mogelijkheden om op kwaliteit én kostenbeheersing (doelmatigheid) te sturen, laat staan op de bereikte doelgroep. Het voornaamste instrumentarium was het afspreken van een maximaal budget (volume keer tarief) per aanbieder en daarbinnen te