E-9b Advies Natuurinclusief Nederland def.pdf
Tekst van het document
het oplossen van deze catastrofes zal in samenhang moeten gebeuren. Ook
de landbouw of voortschrijdende verstedelijking, kunnen dus tot gevolg
al omdat het gaat om opgaven die zich in dezelfde fysieke ruimte manifes-
hebben dat er minder CO2 wordt opgenomen. Wanneer deze CO2 in de lucht
teren. Een centrale rol in de problematiek én in de oplossing ervan speelt
terechtkomt, leidt dit tot een verdere opwarming van de aarde met alle
het landgebruik. Bodem, water en atmosfeer zijn onderdeel van de koolstof-
negatieve gevolgen van dien: de biodiversiteit zal hieronder lijden.
kringloop (zie figuur 17) en het doorgronden van deze mechanismen van opslag en vrijkomen van broeikasgassen vormt de sleutel tot de uitweg uit
Gezien de samenhang tussen klimaatverandering en biodiversiteits-
de problemen.
verlies vergt het zoeken naar oplossingen voor de problemen een gecoördineerde aanpak. H. Eggermond, coördinator van het Belgische
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 5
77
Figuur 17: Koolstofkringloop en menselijke invloeden
Atmospheric CO2 +4.9
1.5 (0.8–2.2) 0.1 120
9.5 (9.0–10.0)
Oil reserves 175–265 Gt C
Permafrost 1,700 Gt C
860 Gt C
Vegetation 450–650 Gt C
120
Gas reserves 385–1,135 GtC
3.2 (2.6–3.8)
2.5 (1.9–3.1)
90
Organic carbon 90 700 Gt C
Rivers and lakes
Soils 1,500–2400 Gt C
Coal reserves 445–540 Gt C
Coasts 10–45 Gt C
Surface sediments 1,750 Gt C
Dissolved inorganic carbon 38,000 Gt C Marine biota 3 Gt C
Budget imbalance +0.4
Anthropogenic fluxes 2009–2018 average Gt C per year Fossil CO2 EFF
Land use change ELUC
+ Atmospheric increase GATM
Land uptake SLAND
Ocean uptake SOCEAN
Budget imbalance BIM
Carbon cycling Gt C per year Stocks Gt C
Bron: WBGU, 2021 naar Friedlingstein et al., 2019
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 5
78
5.2 Kansen bij gecombineerde aanpak klimaat en biodiversiteit
Binnen Nederland zijn kansen voor ‘natuurlijke klimaatbuffers’ weer-
Biodiversiteitsherstel is de afgelopen decennia in het overheidsbeleid bena-
(2021). Deze kaarten brengen in beeld waar mogelijkheden liggen om de
derd als een op zichzelf staande opgave. Verbinden van deze opgave met de
gevolgen van klimaatverandering op een natuurlijke manier tegen te gaan.
andere verduurzamingsopgaven leidt tot meer effectiviteit (Adviescollege
Klimaatbuffers kunnen bijvoorbeeld regenwater vasthouden, watertekorten
Stikstofproblematiek, 2020). In Europa en internationaal hebben de inzichten
voorkomen, hitte tegengaan en CO2 vastleggen.
gegeven in de Klimaateffectatlas van Kennisportaal Klimaatadaptatie
over de samenhang tussen klimaatverandering en biodiversiteitsverlies inmiddels geleid tot voorstellen voor zo’n nieuwe aanpak. Extra inzet voor natuur en het herstel en versterken van biodiversiteit vormen bijvoorbeeld
5.3 Voorbeeld: klimaat en biodiversiteit in
onderdeel van de Europese Green Deal-beleidsinitiatieven en de Europese
veenweidegebieden
biodiversiteitstrategie.
Een deel van Nederland bestaat uit veenbodems. Om op deze bodems activiteiten zoals landbouw te kunnen ontplooien, is een bepaalde grond-
De EU heeft in de Green Deal en het bijbehorende Fit for 55-pakket28 het
waterstand nodig. Dit gereguleerde waterpeil ligt lager dan wat natuurlijk is
klimaatbeleid en het biodiversiteitsbeleid met elkaar verweven. Het over-
voor het watersysteem ter plaatse. Het lage waterpeil leidt tot CO2-uitstoot
koepelende doel is om in 2050 een klimaatneutraal continent te zijn, met
en heeft zodoende negatieve effecten op het klimaat én de biodiversiteit. In
55% reductie van CO2-uitstoot in 2030 (ten opzichte van 1990). Een van de
de oplossingsrichtingen kan verbetering op beide vlakken optreden. De Rli
paden naar dit doel die in de Green Deal wordt aangegeven is gebruik-
(2020b) adviseerde eerder over oplossingsrichtingen die zorgen voor verbe-
maken van wat de natuur kan bieden (Europese Commissie, 2021a). De
tering op beide vlakken, met het Groene Hart als voorbeeld.
Commissie heeft vanuit dat oogpunt voorstellen gedaan om de bossen, bodems, wetlands en veengebieden van Europa te herstellen. Dit zal de
CO2-uitstoot
opslag van CO2 doen toenemen en de veerkracht van de leefomgeving ten
Ontwaterd veen is een belangrijke bron van CO2-uitstoot. De blootstelling
aanzien van klimaatverandering vergroten.
van de veenbodem aan de lucht zorgt namelijk voor oxidatie, een afbraakproces dat optreedt onder invloed van zuurstof. Het broeikasgas dat daarbij vrijkomt draagt bij aan klimaatverandering. De huidige CO2-uitstoot uit het
28 Fit for 55-pakket van de Europese Commissie bestaat uit tien wetsvoorstellen die moeten zorgen voor de realisatie van de doelstellingen uit de Green Deal.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 5
veenweidegebied in Nederland bedraagt ongeveer 4,2 tot bijna 7 megaton per jaar; dat is circa 3% van de totale jaarlijkse CO2-uitstoot in Nederland
79
(PBL, 2016b; Rli, 2020b). Ter vergelijking: alle ecosystemen in Nederland bij
In de derde plaats zorgt ontwatering van veengronden ervoor dat nabijge-
elkaar nemen rond de 3 megaton CO2 per jaar op (Hein, 2020). Alle bomen
legen natuurgebieden problemen ondervinden om het daar geprefereerde,
en bossen ten spijt stoot het Nederlandse landschap dus meer CO2 uit dan
hogere waterpeil te handhaven (Rli, 2020b). Hierdoor kan verdroging
het vastlegt.
optreden (PBL, 2016b), wat weer een negatief effect heeft op de biodiversiteit in deze naastgelegen natuurgebieden.
In de Klimaatwet is vastgelegd dat in veenweiden de jaarlijkse broeikasgasemissies met 1,0 megaton CO2-equivalenten moeten zijn teruggebracht
Oplossingsrichtingen
in 2030 (Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer [STOWA], 2021).
In de Nederlandse veengebieden spelen zowel opgaven rond klimaat als
Verhoging van het waterpeil in veengebieden kan hier de oplossing zijn. Dit
opgaven rond natuur. De oplossingsrichtingen voor deze opgaven vallen
zou een significant lagere uitstoot van broeikasgas opleveren.
vaak samen. Verschillende opgaven zijn gebaat bij extensivering van de landbouw en/of de mogelijkheid voor vernatting van de bodem (waarna
Ecologische schade
soms kan worden overgegaan op het telen van alternatieve gewassen
Ontwaterde veengrond heeft ook negatieve effecten op de lokale biodi-
op natte gronden). Natuurgebieden hebben dan minder last van het
versiteit, de bodemkwaliteit en de waterkwaliteit. In de eerste plaats zorgt
wegvloeien van grondwater naar lagergelegen polders en de biodiversiteit
de uitspoeling van voedingsstoffen zoals nitraat, fosfaat en sulfaat in het
in de weiden is gebaat bij nattere en extensievere landbouw met minder
grond- en oppervlaktewater voor eutrofiëring, een overmaat aan voedings-
stikstof en een ander maaibeheer. Tegelijkertijd vermindert bij hogere
stoffen (Rli, 2020b). Het is een vorm van bodemvergiftiging die leidt tot
waterstanden de oxidatie van veen en daarmee de CO2-uitstoot (Rli, 2020b).
verstoring van het ecosysteem en tot een daling van het zuurstofgehalte in
Zo kan het herstellen van natte veengebieden als CO2-reservoir helpen om
het water. De bodem en waterkwaliteit gaan daardoor achteruit (Rli, 2020a).
klimaatverandering tegen te gaan (Madgwick, 2021).
In de tweede plaats zorgt de ontwatering voor de landbouw op veen-
Er zijn dus verscheidene voordelen van hogere waterstanden en een bewe-
gronden ervoor dat er minder ‘plas-dras-gebieden’ zijn, waar de waterstand
ging naar ‘natte landbouw’. De commissie-Remkes heeft geadviseerd om
nagenoeg gelijk is aan die van het maaiveld en waar akker- en weidevogels
agrariërs in deze gebieden met een verlaging van de waterschapslasten
zoals de grutto hun voedsel vinden. De ontwatering tast dus ook het leefge-
(en een eventuele vergoeding voor het vastleggen van CO2) te stimuleren
bied van akker- en weidevogels aan (PBL, 2016b).
om over te stappen naar een emissiearme landbouw (Adviescollege Stikstofproblematiek, 2020).
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 5
80
5.4 Voorbeeld: klimaat en biodiversiteit in de Bossenstrategie
Nederland heeft aanvullend op de Europese bossenstrategie een eigen
Uitbreiding van het bosareaal en inzetten op herstel van bestaand bos
onale bossen-, natuur-, en klimaatbeleid (LNV & IPO, 2020). Uitgangspunt
is een belangrijk onderdeel van de strategie naar klimaatneutraliteit en
was om met de samenleving en betrokken partijen tot een beleid te komen
versterking van biodiversiteit – wereldwijd, in Europa én in Nederland.
waarin mensen zich herkennen en dat ten goede komt aan zowel de natuur
bossenstrategie ontwikkeld, om meer samenhang te brengen in het nati-
als het klimaat (LNV, 2020c). Voorkomen moet worden dat het ene doel het Volgens de Europese Commissie vormen bossen een essentieel onderdeel
andere tegenwerkt.
van de transitie naar een klimaatneutrale Europese economie (Europese Commissie, 2021c). De bossenstrategie van de EU moet bijdragen aan de
De afspraken uit het nationale Klimaatakkoord zijn het uitgangspunt voor
realisatie van de klimaatdoelen van de Green Deal (met uiteindelijk een
het doel dat voor de Bossenstrategie is opgesteld: in 2030 moet er 10%
klimaatneutraal continent in 2050). Daarnaast vervult de bossenstrategie
meer bos in Nederland zijn. Dit betekent een groei met 37.000 hectare bos
van de EU een rol in het Europese biodiversiteitsbeleid; de multifunctio-
naar in totaal 407.000 hectare. Deze groei moet zorgen voor 0,26 megaton
naliteit van bossen wordt in de strategie benadrukt. Het doel is om “in full
CO2-reductie in 2030 en 0,64 megaton CO2-reductie in 2050. Daarnaast is
respect of ecological principles” te zorgen voor de nieuwe aanplant van drie
als onderdeel van de bossenstrategie een ‘kwaliteitsimpuls’ voorzien, die
miljard bomen binnen de EU vóór 2030.
vooral de biodiversiteit ten goede moet komen: “Met de kwaliteitsimpuls voor het bos werken we toe naar een bos dat zowel completer (alle leeftijds-
De gezamenlijke Europese regeringsleiders erkennen dat er voor bossen
stadia) als diverser (meer boomsoorten) is. Op de lange termijn wordt het
een grotere bijdrage aan de Europese Green Deal-doelen moet worden
bos daardoor meer zelfregulerend en nemen de biodiversiteit en koolstof-
weggelegd. Het behoud en uitbreiding van bosareaal in Europa is essentieel
vastlegging toe” (LNV, 2020c).
voor de gezondheid van mens, dier én milieu en kan bijdragen aan een concurrerende circulaire bio-economie. Tegelijkertijd benadrukken zij dat er
Zorgt bosaanplant inderdaad voor CO2-reductie?
een evenwicht moet worden gevonden tussen de ecologische, sociale en
Bossen zijn een uitgelezen plek om CO2 vast te leggen. Uitbreiden van het
economische aspecten van duurzaam bosbeheer en dat de diversiteit van
bosareaal en versterken van bestaand bos heeft dan ook grote potentie om
bossen en bosbeheerpraktijken in de verschillende lidstaten en regio’s moet
CO2 uit de atmosfeer vast te leggen (Staatsbosbeheer, 2021). Maatregelen
worden geëerbiedigd (Europese Raad, 2021).
voor het verwijderen van CO2 uit de atmosfeer vormen geen reëel alternatief voor een massale reductie van de CO2-uitstoot, maar ze kunnen wel
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 5
81
helpen om de klimaatbeschermingsdoelstellingen van het Akkoord van
Zorgt bosaanplant inderdaad voor verbetering van de biodiversiteit?
Parijs te halen. Projecten voor de aanplant van bomen in nu nog onbeboste
De aanplant van bomen garandeert op zichzelf niet dat de biodiversiteit
gebieden kan dus CO2-reductie opleveren, al moet het te behalen effect per
substantieel verbetert. Productiebossen bestaan namelijk vaak uit een
geval kritisch worden beoordeeld (WBGU, 2021).
enkele soort (monocultuur), in dezelfde tijd aangeplant in rechte lijnen, zonder onderbegroeiing. Dit leidt tot een geringe biodiversiteit.
Bij zo’n kritische beoordeling moet bijvoorbeeld worden meegewogen in hoeverre de nieuw aan te planten bossen gebruikt gaan worden op
Om de biodiversiteit gericht te versterken zou onderscheid moeten worden
een manier die juist weer CO2-uitstoot veroorzaakt. Zo zijn bijvoorbeeld
gemaakt tussen het beschermen van ‘oude’ bossen, het verbeteren van
doelstellingen voor de productie van hout als biobrandstof in elektriciteits-
bestaande bossen en het aanplanten van nieuwe bomen en bossen. Oude
centrales niet onomstreden. De Koninklijke Nederlandse Akademie van
bossen kennen een zeer grote biodiversiteit en complexe ecosystemen.
Wetenschappen (KNAW) stelde in 2015 in een visiedocument bijvoorbeeld
Een bos dat jaren ongemoeid heeft kunnen groeien, is in dat opzicht zeer
dat de inzet van hout als biobrandstof niet of nauwelijks bijdraagt aan
kostbaar.
reductie van CO2-uitstoot. De verbranding van hout produceert namelijk minstens zoveel CO2 als steenkool (KNAW, 2015). In theorie zou het gebruik
Het kappen van een oud bos is niet in enkele jaren te herstellen door
van biobrandstoffen moeten helpen om de CO2-uitstoot terug te dringen,
nieuwe aanplant. De biodiversiteit is bij periodieke grootschalige houtkap
want als een gerooide boom direct wordt vervangen door nieuwe aanplant,
langdurig verminderd en ecosystemen raken er ernstig door ontregeld. Ook
is de CO2-balans na een jaar of twintig weer op orde. Maar de praktijk blijkt
bij nieuwe aanplant op voormalige agrarische percelen kan het decennia
weerbarstig.
duren voor zich een rijke biodiversiteit heeft ontwikkeld. Nieuwe aanplant of het verbeteren van bestaande bossen moet dus zorgvuldig gebeuren om te
Aan het gebruik van hout uit nieuw aangeplante bossen als circulair bouw-
zorgen dat het ook gepaard gaat met versterken van de biodiversiteit.
materiaal kleven minder bezwaren. Volgens de Duitse klimaatadviesraad WGBU zou er daarom een hiërarchie moeten zitten in het gebruik van hout, bijvoorbeeld eerst als alternatief voor het gebruik van vervuilende bouw materialen als cement en staal, en dan pas als biobrandstof (WBGU, 2021).
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 5
82
‘Gebruik van het bos’ als onderdeel van de Nederlandse bossenstrategie
Slotsom
Een van de ambities van de Nederlandse bossenstrategie is ‘gebruik van
Het beschermen van bestaand bos of de aanplant van nieuwe bomen in
het bos’, bijvoorbeeld voor hoogwaardige toepassingen van hout. Dit
het kader van het klimaatbeleid helpt niet in alle gevallen om de biodiver-
wordt wenselijk geacht, omdat mensen zich dan meer verbonden kunnen
siteit te versterken. Soms is het effect op de biodiversiteit zelfs negatief.
voelen met het bos via het gebruik van hout en waardering voor het
Andersom helpt iedere actie om de biodiversiteit te versterken wél in de
product. Dit zou leiden tot een groter gevoel van verantwoordelijkheid
bestrijding van de klimaatcrisis. Dit komt doordat zulke acties altijd gepaard
en een bredere betrokkenheid bij de toekomst van het bos (LNV, 2020c).
gaan met uitstootvermindering en met opname van broeikasgassen uit
Het is de vraag hoe daarbij ook de biodiversiteit in een bos kan worden
de atmosfeer. Uitbreiding van het bosareaal en herstel van bestaand bos
behouden of versterkt.
kan in beginsel bijdragen aan reductie van CO2, aan waterberging en aan het versterken van de biodiversiteit. Dit vergt echter een gebiedsgerichte aanpak, waarbij gebiedseigen soorten worden aangeplant op basis van een
Uitsluitend uitbreiden van het areaal bebost gebied helpt misschien het
landschapsecologische analyse.
klimaatprobleem, maar voor een optimaal resultaat in combinatie met biodiversiteit moeten ook andere afwegingen meetellen. Het maakt bijvoorbeeld veel uit welk soort bomen er wordt geplant. De landschapsecologische condities in Nederland zijn namelijk maar beperkt geschikt voor bos. Voor de biodiversiteit op een locatie kan het beste worden gekozen voor gebiedseigen boomsoorten. In de uitwerking van de bossenstrategie kijkt de minister van LNV naar de uitbreiding van het bossenareaal om te komen tot een versterking van de ruimtelijke samenhang van het Natuurnetwerk Nederland. Bosuitbreiding in beekdalen en in rivier-uiterwaarden is zeer effectief, omdat hier nog grote biodiversiteitsopgaven liggen. Daarnaast zijn kleinere bossen in het open landschap volgens de minister gunstig voor de biodiversiteit (LNV, 2020c).
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 5
83
6 FINANCIËLE INSTRUMENTEN VOOR NATUURBELEID
bedrag is gereserveerd voor recenter geformuleerde beleidsdoelen, zoals het bevorderen van een natuurinclusieve samenleving en het realiseren van basiskwaliteit natuur (zie hoofdstuk 8 in dit deel 2 voor een toelichting op dit begrip). Budgetten in het kader van Natuurpact en spoor 1 Programma Natuur Conform het Natuurpact dat het Rijk in 2013 met de provincies heeft
In dit hoofdstuk bespreken we een aantal financiële instrumenten
afgesloten, voegt het Rijk jaarlijks circa € 350 miljoen toe aan de provincie
van het Rijk voor het beleidsonderdeel natuur. We beschrijven om
fonds voor de natuurtaken die de provincies met de decentralisatie van
te beginnen de financiering van het huidige natuurbeleid op rijks-
het natuurbeleid hebben gekregen. Deze taken betreffen (voornamelijk)
niveau en de mogelijkheid om overheidssubsidies voor activiteiten die schadelijk zijn voor de biodiversiteit, te herzien. Vervolgens bespreken we enkele aanvullende opties: het geven van financiële
het realiseren van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) en maatregelen in het kader van de Vogel- en Habitatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water (LNV, 2020b).
transparantie over de ecologische impact van investeringen en de
In het kader van spoor 1 van het Programma Natuur stelt het Rijk daarnaast
instelling van een grondbank.
voor de periode 2021-2030 jaarlijks een bedrag oplopend tot € 300 miljoen per jaar beschikbaar voor natuurherstel en natuurontwikkeling in het kader van de stikstofproblematiek (LNV, 2020d). In de begroting van het Ministerie
6.1 Financiering van natuurbeleid
van LNV voor 2022 wordt daarvoor € 250 miljoen uitgetrokken. Dit geld is
De begroting van het Ministerie van LNV telt uiteenlopende posten die
bedoeld voor gebiedsgerichte maatregelen die nodig zijn om de instand-
een relatie hebben met het thema natuur.29 Daardoor is het lastig om een
houdingsdoelstellingen te bereiken en om ervoor te zorgen dat de kwaliteit
goed overzicht te krijgen van de uitgaven die de rijksoverheid besteedt aan
van de natuurlijke habitats van soorten niet verslechtert (LNV, 2021f). Een
de diverse natuurdoelen. Duidelijk is wel dat het overgrote deel van de
groot deel van deze middelen worden via een specifieke uitkering beschik-
budgetten bestemd is voor de ‘klassieke’ natuurdoelen. Slechts een klein
baar gesteld aan de provincies.
29 De Europese landbouwsubsidies en de fiscale faciliteiten voor bos- en landgoedeigenaren laten we hierbij buiten beschouwing. In hoofdstuk 3 in dit deel 2 gaan we in op het coalitieakkoord 2021-2025 en de transitiefondsen die daarin zijn opgenomen.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 6
84
Budgetten voor realisatie natuurinclusieve samenleving
Budgetten voor beleidsondersteunend onderzoek
Voor twee nieuwere beleidsdoelen, bevordering van een transitie naar
Voorts is in de LNV-begroting voor 2022 € 28,8 miljoen gereserveerd voor
een natuurinclusieve samenleving en realisatie van basiskwaliteit natuur
beleidsondersteunend onderzoek. Volgens de toelichtende tekst bij deze
(spoor 2 van het Programma Natuur), worden aanmerkelijk lagere bedragen
begrotingspost is dit geld onder andere bedoeld voor onderzoek naar
uitgetrokken. In het Uitvoeringsprogramma natuur wordt gemeld dat
aanleiding van beleidsbrieven, toezeggingen aan de Tweede Kamer en
circa € 8 miljoen per jaar (€ 25 miljoen voor drie jaar) wordt besteed aan
internationale verplichtingen. Voorbeelden van dergelijke dossiers zijn stik-
de post ‘Basiskwaliteit, onderzoek en monitoring’ (IPO & LNV, 2020). Deze
stof, antibiotica, dierenwelzijn, natuurinclusieve landbouw, natuurherstel
post, en ook de term basiskwaliteit natuur, komt overigens niet terug in de
en klimaat (LNV, 2021f). Uit gesprekken die wij hebben gevoerd met het
LNV-begroting voor 2022.
Ministerie van LNV blijkt dat circa € 5 miljoen van het onderzoeksbudget wordt ingezet voor natuurgerelateerde onderwerpen.
In de LNV-begroting voor 2022 is wel € 3,1 miljoen gereserveerd voor de post ‘Natuurcombinaties’ (LNV, 2021f). Blijkens de toelichting werkt het natuur in andere sectoren en het stimuleren van de benutting van natuur
6.2 Herzien van overheidssubsidies voor schadelijke activiteiten
bij de aanpak van maatschappelijke opgaven (nature-based solutions).”
Subsidies voor activiteiten die schadelijk zijn voor biodiversiteit overtreffen
Het budget wordt gebruikt voor ondersteuning van maatschappelijke
wereldwijd substantieel de subsidies voor activiteiten gericht op het behoud
initiatieven, opbouw van kennis en versnelling en opschaling van natuur-
van biodiversiteit. Schadelijke activiteiten die worden gesubsidieerd
inclusieve praktijken. Het gaat daarbij onder andere om natuurinclusieve
betreffen vooral landbouw, bosbouw, visserij en het gebruik van fossiele
landbouw, natuurinclusief bouwen, groen in de stad en de rol van natuur in
brandstoffen.30 Volgens de OECD overtreffen de subsidies die schadelijk zijn
de energietransitie. Het budget wordt tevens gebruikt voor ondersteuning
voor de biodiversiteit de subsidies die ten goede komen aan biodiversiteit
van de Agenda Natuurinclusief. Daarnaast gaat circa € 3 miljoen naar de
met een factor 10 (OECD, 2019).
ministerie onder deze noemer aan “… het verankeren van het belang van
nationale parken, voor educatie en ter ondersteuning van de ontwikkeling van Nationale Parken Nieuwe Stijl (LNV, 2021f).
De OECD vindt dat voor biodiversiteit schadelijke vormen van overheidssteun moeten worden herzien. Ze wijst daarbij op het voorbeeld van 30 Het gebruik van fossiele brandstoffen schaadt de biodiversiteit indirect, omdat klimaatverandering bijdraagt aan biodiversiteitsverlies.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 6
85
Zwitserland, dat zijn landbouwbeleid heeft hervormd en landbouwsubsidies
kwantiteit en de kwaliteit van de natuur verandert als gevolg van een project
sterker heeft gericht op biodiversiteitsdoelen (OECD, 2019).
(Bos & Ruijs, 2019).
In Nederland heeft de minister van LNV in 2021 laten weten de Europese
De werkwijzer natuur richt zich daarnaast op veranderingen in ecosysteem-
landbouwsubsidies voor de periode 2023-2027 in te willen zetten om
diensten. In de praktijk blijkt het echter moeilijk om een verandering in die
agrarische bedrijven toekomstbestendiger te maken en de transitie naar
door de natuur geleverde diensten te kwantificeren. Deze effecten kunnen
kringlooplandbouw te bevorderen. Dat wil de minister doen door boeren te
vaak alleen kwalitatief worden geduid (CE Delft & Arcadis, 2018). Het risico
belonen wanneer ze bijdragen aan het verbeteren van de kwaliteit van lucht,
daarvan is dat deze factoren in de afweging naar de achtergrond verdwijnen
bodem en water, de aanpak van klimaatverandering en het herstel van
(Rli, 2021c).
biodiversiteit (LNV, 2021g). Uit een voor dit advies gevoerd gesprek met het Ministerie van LNV komt bovendien naar voren dat er geen zicht is op hoe vaak mkba’s worden
6.3 Maatschappelijke kosten-batenanalyses
toegepast bij overheidsbesluiten en hoe de resultaten ervan worden
In maatschappelijke kosten-batenanalyses (mkba’s) wordt het natuurbelang
betrokken bij besluitvorming. Rijkspartijen kunnen er voor kiezen om een
standaard meegenomen. In 2018 is de ‘Werkwijzer Natuur’ verschenen
ander, lichter instrumentarium te kiezen dan een mkba: het gebruik van een
in opdracht van het toenmalige Ministerie van EZ. Sindsdien is het voor
mkba is niet verplicht. Er heeft ook nog geen evaluatie plaatsgevonden van
Rijkspartijen verplicht om de werkwijzer te gebruiken bij het opstellen van
het gebruik van mkba’s.
mkba’s. De werkwijzer is een methodiek waarin naast fysieke effecten op de natuur ook effecten op de biodiversiteit en ecosysteemdiensten worden
Om meer zicht te krijgen op de effecten van beleidsmaatregelen op ecosys-
meegenomen (CE Delft & Arcadis, 2018).
teemdiensten kan mogelijk gebruik worden gemaakt van ervaringen in het Verenigd Koninkrijk met een best practice guide voor projecten waarin
Vaak is het goed mogelijk om de fysieke natuureffecten (zoals effecten op
wordt betaald voor ecosysteemdiensten (PBL, 2016a). Ook recente ontwik-
de biodiversiteit) van beleidsmaatregelen in kaart te brengen, zoals die
kelingen op het gebied van environmental economic accounting bieden
bijvoorbeeld ook in milieueffectrapportages worden vastgelegd (CE Delft &
daarvoor mogelijk aanknopingspunten (UN SEEA, 2021).
Arcadis, 2018). Voor het bepalen van deze effecten is een natuurpuntensysteem ontwikkeld. Met behulp hiervan kan worden nagegaan in hoeverre de
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 6
86
6.4 Financiële transparantie
Het Rijk heeft verschillende instrumenten om grondbeleid te voeren. Ten
Binnen de financiële wereld wordt het belang van een goede staat van de
eerste kan het Rijk gebruikmaken van gronden die het zelf in bezit heeft.
natuur steeds meer onderkend. Zo wijzen instanties als de Nederlandsche
Daarnaast kan het Rijk een landelijke coördinerende organisatie aanwijzen
Bank en de OECD op de economische risico’s die voortvloeien uit een
– bijvoorbeeld in de vorm van een zelfstandig bestuursorgaan – die
dreigend verlies van ecosysteemdiensten. Zij wijzen erop dat door bio-
gronden inventariseert die in handen zijn van andere overheden en moge-
diversiteitsverlies door de natuur geleverde diensten als schoon drinkwater,
lijk inzetbaar zijn bij herstructurering. Daarbij helpt het als het mogelijk is
bestuiving van landbouwgewassen en CO2-vastlegging onder druk staan.
om gronden over provinciegrenzen heen te ruilen. Deze ‘schuifruimte’ kan
Het wegvallen van deze diensten kan leiden tot grote economische en maat-
bijvoorbeeld nodig zijn voor het verplaatsen van agrarische bedrijven in
schappelijke schade (DNB & PBL, 2020; OECD, 2019; Dasgupta et al., 2021). De
de nabijheid van beschermde natuurgebieden. Ten slotte kan het Rijk extra
OECD (2019) schat dat ecosysteemdiensten wereldwijd goed zijn voor meer
grond aankopen (Rli, 2021b).
dan anderhalf maal het mondiale bruto binnenlands product. Investeerders zijn dan ook gebaat bij transparantie over de ecologische impact van econo-
Deze laatste optie, de aankoop van gronden, kan gebeuren via een op
mische activiteiten. Daarvoor is inmiddels een internationale standaard
te richten nationale grondbank, die grond aankoopt en vervolgens weer
(environmental economic accounting) ontwikkeld voor rapportage over ecolo-
uitgeeft. Deze grondbank dient daarbij primair gericht te zijn op realisatie
gische impact in nationale rekeningen (UN SEEA, 2021).31
van maatschappelijke meerwaarde – zoals de natuuropgaven – en niet op winstmaximalisatie (Rli, 2021b).
6.5 Instelling van een grondbank
Aan een nationale grondbank kleven evenwel ook nadelen. Zo brengt grond-
Voor het realiseren van basiskwaliteit natuur (zie hoofdstuk 8 in dit deel 2) in
bezit financiële risico’s met zich mee. Bovendien wordt met een nationale
een natuurinclusieve samenleving is op sommige plaatsen een ruimtelijke
grondbank een situatie gecreëerd waarin de overheid zowel marktspeler als
herinrichting nodig. Dat kan bijvoorbeeld aan de orde zijn wanneer gebieden
marktmeester is. Dat kan leiden tot ongewenste zelfbevoordeling (Buitelaar,
met elkaar moeten worden verbonden of wanneer de waterhuishouding
2021). Nader onderzoek moet dan ook de voor- en nadelen van een nati-
in een gebied moet worden aangepast. Grondbeleid kan een sleutelfactor
onale grondbank bezien in het licht van andere opties, zoals onteigening,
zijn om als rijksoverheid zulke processen te versnellen (Heij, Hannay & Van
voorkeursrecht van koop of het intrekken van vergunningen (Rli, 2021b).
Haaften, 2021). 31 Nationale rekeningen zijn macro-economische statistieken die landen opstellen.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 6
87
7 NATUUR ALS KANS VOOR VERBINDEN VAN OPGAVEN
verbeteren van de kwaliteit van ecosystemen: om voor elkaar te krijgen dat dieren in grotere gebieden voedsel kunnen zoeken en met elkaar kunnen mengen, is samenwerking nodig tussen overheden, natuurbeheerders, bedrijven en burgers. Deze partijen zijn dus in veel gevallen van elkaar afhankelijk om de natuurkwaliteit te verbeteren. In de praktijk echter, zitten bestuurlijke en sectorale grenzen vaak een samenhangende aanpak in de
Nederland zal de komende jaren grote transities tot stand moeten
weg. De uitvoering van het natuurbeleid ligt grotendeels in handen van de
brengen, zoals de overgang naar een duurzame energievoorziening,
provincies. Verscheidene deskundigen die wij in het kader van dit advies
de ontwikkeling van een circulaire economie, de verduurzaming
hebben geraadpleegd, wijzen erop dat voor een samenhangende aanpak
van het voedselsysteem en de omschakeling naar een houdbaar
meer provinciale en nationale regie nodig is.
volksgezondheidsysteem. Al deze transities moeten hun beslag krijgen in dezelfde beperkte fysieke ruimte. Daarom zijn samenwerking over bestuurlijke grenzen heen en het verbinden van opgaven cruciaal. Dit geldt zeker voor de verbetering van de natuurkwaliteit, zo betogen we in dit hoofdstuk. We beschrijven een veelbelovende
Verschillen tussen inzet provincies: belemmering voor samenhangende aanpak natuurherstel De inzet die provincies plegen voor natuurversterking en biodiversiteitsherstel loopt sterk uiteen; natuur krijgt niet overal dezelfde prioriteit. Dat komt bijvoorbeeld tot uiting in de (grote) verschillen tussen de hoeveelheid
benadering: het werken met nature-based solutions oftewel building
geld die provincies uitgeven aan natuurbeleid. Terwijl de provincie Noord-
with nature. We laten ook enkele praktijkvoorbeelden de revue
Brabant € 102 miljoen bijdraagt aan de uitvoering van de Natuurpact-
passeren waarbij natuurherstel is gecombineerd met de aanpak van
afspraken en daarbovenop nog eens € 323 miljoen ter beschikking stelt voor
ruimtelijke en/of maatschappelijke opgaven.
natuurdoeleinden, trekt de provincie Utrecht daarvoor slechts € 35 respectievelijk € 42 miljoen uit. De provincie Limburg besteedt zelfs helemaal geen eigen budget aan de uitvoering van de Natuurpact-afspraken en beperkt
7.1 Samenwerking over bestuurlijke grenzen heen
de extra middelen voor natuurbeleid tot € 4 miljoen (PBL, 2017; Daalder,
Natuurherstel is doorgaans gebaat bij een aanpak waarbij over bestuurlijke
Rademaker & Van Bakel, 2021).
grenzen heen wordt samengewerkt. Zo valt de waterhuishouding niet in één gebied of één provincie afzonderlijk te regelen. Datzelfde geldt voor het
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 6
88
Omdat natuurlijke processen zich niet aan provinciegrenzen houden en
positief voorbeeld van hoe op nationaal niveau heldere doelen en ambities
natuurgebieden – of de verbindingszones daartussen – deze grenzen
zijn geformuleerd, die tot een succesvolle landelijke aanpak hebben geleid,
kunnen overschrijden, kan een groot verschil in inzet tussen provincies
met de aanleg van ecoducten en andere verbindingszones als tastbaar
natuurherstel in de weg staan. Dit laatste doet zich bijvoorbeeld voor bij
resultaat. Een andere manier waarop het Rijk kan toezien op voldoende
de inspanningen die worden gepleegd om de natuurlijke condities van
samenhang in de aanpak van het natuurherstel op provinciaal niveau is
de Drentse Aa op orde te brengen: deze blijven beperkt tot de provincie
door aan tafel te zitten bij de integrale gebiedsprocessen die zich richten op
Drenthe. Voor de hydrologische condities van de Drentse Aa zou het beter
de realisatie van basiskwaliteit natuur (zie hoofdstuk 8 in dit deel 2 voor een
zijn als het stroomgebied was aangesloten op de watervoering van het
toelichting op dit begrip).
nationaal park Weerribben-Wieden in de provincie Overijssel. Maar het gesprek over dit soort provinciegrensoverschrijdende samenhangen wordt
Ook het Nationaal Programma Landelijk Gebied is een voorbeeld van een
nauwelijks gevoerd.
strategie op hoofdlijnen die richting geeft aan toekomstbestendige ontwikkeling van functies in het landelijk gebied. Daarbij gaat de aandacht uit
Een ander voorbeeld dat de uiteenlopende inzet van provincies voor
naar de ruimtelijke ontwikkeling van de agrarische sector, inclusief wonen,
natuurherstel illustreert, betreft de bestrijding van invasieve exoten zoals de
verbetering van leefbaarheid, luchtkwaliteit en milieu, natuur en leefomge-
muskusrat en de Amerikaanse rivierkreeft, die veel schade kunnen veroor-
vingskwaliteit. Doel is het efficiënt en effectief benutten van de (schaarse)
zaken aan de biodiversiteit. Nederland heeft zich internationaal verplicht om
ruimte ten dienste van de maatschappelijke opgaven in een gebied (BZK,
invasieve exoten te bestrijden. Provincies en waterschappen spelen hierin
2021). Om beleid op het gebied van natuur en biodiversiteit doeltreffender
een belangrijke rol. Maar lang niet alle provincies voeren een actief beleid in
en doelmatiger te maken door meer coherentie met ander beleid, verkent
dezen. Omdat ook exoten zich niet aan provincie- of ook gemeentegrenzen
het kabinet in het kader van het Nationaal Programma Landelijk Gebied een
houden, is afstemming tussen gemeenten, waterschappen en provincies
gebiedsgerichte aanpak (LNV, 2021h).
over hun aanpak nodig voor een effectieve bestrijding. In andere gebiedsprocessen is verduurzaming van landbouw, biodiversi Hoe het wél kan: voorbeelden van succesvolle, samenhangende
teitsherstel en klimaatbestendig waterbeheer gecombineerd. Het gebieds
gebiedsprocessen
proces in het Hunzedal, op de grens tussen de provincies Drenthe en
Hoe moet het dan wél? De door ons geraadpleegde deskundigen noemen
Groningen, is hiervan een voorbeeld. Hier is in 1995 begonnen met een
het inmiddels beëindigde Meerjarenprogramma Ontsnippering als een
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 7
89
gebiedsgerichte aanpak avant la lettre, waar natuur, recreatie en klimaat
In de afgelopen jaren is met succes gewerkt aan het combineren van hoog-
bestendig waterbeheer gezamenlijk werden aangepakt; zie kader.
waardige natuur met andere, maatschappelijke functies. Voor Nationale Parken die werk maken van deze vermaatschappelijking is een nieuwe
Succesvol gebiedsproces in het Hunzedal
term geïntroduceerd: Nationale Parken Nieuwe Stijl. Hun inzet is om
In het Hunzedal is de afgelopen decennia 3.000 hectare natte natuur
hoogwaardige natuur te combineren met natuurschoon, cultuurhistorie,
aangelegd, waarvan niet alleen bevers, otters en zeearenden, maar ook
recreatie of horecagelegenheden. In de plannen werden (verplicht) ook de
omwonenden, recreanten en bedrijven profiteren. De natuur maakt
landbouw-, de energie- en de klimaatopgave meegenomen. Dit betekent dat
omliggende regio’s die kampen met krimp, zoals de Veenkoloniën,
de Nationale Parken Nieuwe Stijl niet alleen beschermde natuurgebieden
aantrekkelijker om te wonen, te werken en te recreëren.
omvatten, maar ook agrarische grond, kleine woonkernen en soms steden.
Tegelijkertijd werken de polders rond het Zuidlaardermeer goed als
De bedoeling is dat de beschermde natuur en tegelijk ook de rest van het
waterbergingsgebied en ook de nieuwe moerasgebieden kunnen in natte
gebied in een park baat hebben bij het verbeteren van de condities voor
tijden water tijdelijk opslaan. Hoe meer beekwater stroomopwaarts wordt
natuurkwaliteit; zie kader.
opgevangen, hoe minder water Groningen te verwerken krijgt. De waterkwaliteit van de Hunze is ook sterk verbeterd (Het Drentse Landschap et
Vermaatschappelijking in nationale parken: twee voorbeelden
al., 2021). De aanpak van het gebied is gepaard gegaan met een ruimte-
• Het nationaal park Schiermonnikoog beslaat bijna driekwart van het
lijke herinrichting, waarbij boerenbedrijven zijn verplaatst.
eiland. De zeven boeren in het gebied hebben in 2021 afspraken
Inmiddels is de nieuwe Hunzevisie 2030 opgesteld. Deze is gericht op
gemaakt met de partners in het nationaal park om de veestapel in
nieuwe maatschappelijke opgaven die zich aandienen: klimaatveran-
te krimpen (35%), de bedrijfsvoering aan te passen en streekpro-
dering, krimpregio’s, bodemdaling door gaswinning, veenoxidatie.
ducten te gaan vermarkten. Ook is afgesproken dat er gronden van
Deze en andere ontwikkelingen vragen om innovatieve oplossingen.
Natuurmonumenten tegen lagere pachtprijzen beschikbaar komen
Uitgangspunt daarbij is om de Hunze als één stroomgebied te zien, van
voor begrazing.
bron tot monding.
• Het park Hollandse Duinen strekt zich uit van Hoek van Holland tot Hillegom. Het park omvat Natura-2000 gebieden, het drinkwater wingebied Meijendel en diverse dorpen en agrarische gebieden. Het is de bedoeling om van het park een ‘landschapspark’ te maken waar
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 7
90
(overeenkomstig het advies van de Commissie Verkenning Nationale
grondwateronttrekking en kunstmatige infiltratie op de omgeving en (c)
Parken (2020)) natuur, erfgoed en landschap samenkomen.
aansluiten bij het omringende landschap met de herinrichting van de infiltratiekanalen. Dat leidde tot een ommekeer. Nagenoeg alle infiltratie- en winningsmid-
Voor het verbeteren van de kwaliteit en monitoring is een leidraad ontwik-
delen uit de Middelduinen werden verwijderd, de kunstmatige infiltratie
keld (Nationale Parken Bureau, 2021). Deze geeft alle betrokkenen inzicht in
in de Oostduinen werd sterk gewijzigd, waarbij het Haringvlietwater
hun bijdrage. Het gezamenlijk belang en de gedeelde trots verbindt betrok-
ingrijpend werd voorgezuiverd om voedingsstoffen te verwijderen, de
kenen bij een park: organisaties, bedrijven, terreinbeheerders, vrijwilligers
kanalen werden verbreed (meer ruimte voor natuur, maar tevens een
en overheden. Voor een samenhangende aanpak van de vermaatschap-
veel betere infiltratie van ingelaten water) en het onttrekkingsregime van
pelijking is er volgens betrokkenen behoefte aan meer regie en duidelijkere
het geïnfiltreerde water werd aangepast aan de eisen van grondwater-
kaders. Zo is het nu lastig om over provinciegrenzen heen de waterhuishou-
afhankelijke duinnatuur. De verwachting was dat de natuurwaarden als
ding van een gebied goed te regelen of om delen met grote recreatiedruk te
gevolg hiervan sterk zouden toenemen.
ontlasten door het spreiden van voorzieningen.
De herinrichting werd een succes en heeft binnen twintig jaar geleid tot een spectaculaire verbetering van de natuurwaarden. Het aantal
Een succesvoorbeeld van duidelijke kaders is de aanpak van de vergunning-
bedreigde plantensoorten nam toe en stabiliseerde vervolgens. Ook de
verlening door de Provincie Zuid-Holland (zie kader).
waterhuishouding en waterkwaliteit zijn sterk verbeterd, waardoor het herstel blijvend zal zijn.
Natuurwinst na herinrichting Middelduinen
Bepalend was dat de vergunning niet vrijblijvend was: de verwachting
Waterleidingbedrijf Evides onttrok decennialang grondwater uit de
van stijgende natuurwaarwaarden werd als vergunningsvoorwaarde
duinen van Goeree op een wijze die leidde tot verdroging en vermes-
opgenomen. Bij het niet realiseren ervan, zou een toekomstige vergun-
ting van de natte duinnatuur over enorm grote oppervlakten (Annema,
ning onder zware druk komen te staan.
Aggenbach & Jansen, 2020). Toen er een nieuwe grondwateronttrekkingsvergunning nodig was, stelde de Provincie Zuid-Holland diverse voorwaarden, waaronder: (a) verminderen van ruimtebeslag voor de waterwinning, (b) verminderen van de invloed van de
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 7
91
7.2 Natuurlijke processen benutten: nature-based solutions
Natuurgebaseerde oplossingen vormen volgens deskundigen overigens
Vanwege de samenhang tussen verduurzamingsopgaven en de rol die
niet het antwoord op alle vraagstukken. Er zijn probleemsituaties waarvoor
daarin is weggelegd voor natuurherstel en versterking van biodiversiteit,
de natuur geen oplossing heeft en waar de inzet van innovatieve technologi-
heeft de Europese Commissie onlangs bepleit om natuurlijke processen
sche oplossingen nodig blijft (WUR, 2021).
vaker leidend te laten zijn bij het zoeken naar oplossingen voor ruimtelijke opgaven. Oftewel: om te werken met nature-based solutions. De Europese Commissie definieert zulke ‘natuurgebaseerde oplossingen’ als:
7.3 Verbinden van opgaven: praktijkvoorbeelden
“…[solutions that are] inspired and supported by nature, which are cost-
Er is in Nederland de afgelopen jaren in ruime mate praktijkervaring opge-
effective, simultaneously provide environmental, social and economic
daan met ruimtelijke of maatschappelijke projecten waarbij herstel van
benefits and help build resilience. Such solutions bring more, and more
natuurkwaliteit werd gekoppeld aan andere ruimtelijke of maatschappelijke
diverse, nature and natural features and processes into cities, landscapes
opgaven. We bespreken hieronder eerst enkele voorbeelden op het gebied
and seascapes, through locally adapted, resource-efficient and systemic
van energieopgave, de woningbouw- en verstedelijkingsopgave. Daarna
interventions” (Europese Commissie, 2021b).
gaan we in op de organisatie en financiering van zulke gekoppelde opgaven aan de hand van voorbeelden op het gebied van de waterveiligheids
Voor het tegengaan van klimaatverandering zijn natuurgebaseerde oplos-
opgave, landbouwopgave en de zorgopgave. Al deze voorbeelden laten zien
singen al onderdeel van EU-beleid. Zo beschouwt de Europese Commissie
wat het belang is van een samenhangende en integrale aanpak.
herstel van de bossen, bodems, wetlands en veengebieden van Europa mede als een snelle en goedkope manier om CO2 vast te leggen (Europese
Energieopgave
Commissie, 2021a). Langs die weg kan volgens de Commissie een substan-
In het kader van de energieopgave zijn de komende jaren diverse
tiële bijdrage worden geleverd aan het reduceren van de uitstoot van broei-
ruimtelijke ingrepen nodig: voor de plaatsing van extra windparken en
kasgassen (zie ook hoofdstuk 5 in dit deel 2).
zonnevelden en voor inpassing van extra elektriciteitsinfrastructuur en elektriciteitsstations. Infrabeheerders hebben afspraken gemaakt om te
De IUCN heeft een ‘Global standard for nature-based solutions’ ontwik-
zorgen dat deze ruimtelijke ingrepen niet alleen bijdragen aan realisatie
keld om private partijen en overheden te ondersteunen bij de aanpak van
van de klimaatdoelen, maar ook gepaard gaan met bevordering van
verduurzamingsopgaven (IUCN, 2020).
circulariteit en herstel van biodiversiteit (Groene netten, 2022). Zo liggen er kansen om door middel van ontwerpkeuzes en ecologisch maaibeheer het
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 7
92
grondoppervlak onder elektriciteitsnetwerken te benutten voor het creëren
over eisen aan gebouwen (bijvoorbeeld verplichte nestgelegenheden voor
van ecologische verbindingen tussen gebieden, of om bij windmolenparken
dieren), aan de inrichting rond gebouwen (bijvoorbeeld verplichte groene
op zee de biodiversiteit te versterken met riffen.
daken, gevels en tuinen) en aan de nabijheid van natuur (publieke groene ruimte en verbindingsroutes voor dieren). Ook bij de bouw, de inrichting en
Vertegenwoordigers van de bij deze projecten betrokken partijen hebben
het beheer van bedrijventerreinen liggen er kansen om opgaven op deze
tegenover ons aangegeven dat ze voor het tot stand brengen van dit soort
manier te combineren (Manifest Bouwen voor Natuur, 2021).
gecombineerde oplossingen gebaat zouden zijn bij concrete sturing vanuit de overheid. Op dit moment stimuleert de overheid, als opdrachtgever, het
In verschillende gemeenten is er beleid gericht op het versterken van de
combineren van opgaven nog niet. Zo worden aanpassingen ten behoeve
stadsnatuur. In Amsterdam bestaat dit al sinds 1995. Utrecht, Amsterdam,
van biodiversiteitsherstel niet betrokken bij de aanbestedingsprocedure
Rotterdam, Den Haag en Tilburg delen kennis op dit gebied. Het gaat
voor de aanleg van installaties. Ook de beheerkosten van eenmaal gereali-
bijvoorbeeld om ecologisch beheer en inrichting van openbaar groen, om
seerde ecologische ontwerpen vormen een knelpunt.
richtlijnen voor natuurinclusief bouwen, om de aanleg van een ecologische structuur in de stad of om verbindingen met groen aan de rand van de stad.
Woningbouw- en verstedelijkingsopgave Bij de woningbouwopgave moeten keuzes worden gemaakt over de mate
Actief natuurbeleid in gemeente Amsterdam
waarin woningen worden gebouwd binnen bestaand stedelijk gebied
De gemeente Amsterdam monitort al jaren het stedelijk groen en de
(stedelijke verdichting). Dit kan ten koste gaan van de stedelijke biodiver-
stedelijke biodiversiteit. Het gaat goed met bodemdieren en insecten en
siteit. Als woningbouw gepaard gaat met vergroening, kan dit echter de
voor diverse soorten is de stad een uitwijkplaats. Van de 40.000 planten-
stedelijke biodiversiteit juist ten goede komen. En het kan tegelijkertijd
en dierensoorten in Nederland komen er 10.000 soorten voor binnen de
bijdragen aan waterberging, aan leefbaarheid en gezondheid (onder meer
gemeentegrenzen van Amsterdam. Met een ambitieuze Groenvisie 2020-
door preventie van hittestress; zie Bowler et al., 2010; Klemm et al., 2015).
2050 (Gemeente Amsterdam, 2020) werkt Amsterdam aan een leefbare stad voor mens en dier. De gemeente streeft naar een groene structuur
Het combineren van deze opgaven gaat echter niet vanzelf. Verschillende
die groene plekken met elkaar verbindt – zowel publieke als private
partijen (bouw- en ingenieursbedrijven, financiële instellingen, kennisin-
buitenruimtes – en die verbinding maakt met het landschap rond de stad.
stellingen, natuurorganisaties) benadrukken dat het stellen van normen voor de woningbouwopgave daarbij helpt. Ze vragen om duidelijkheid
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 7
93
Een van de principes luidt: groene routes van voordeur tot landschap (in
Programma WaalWeelde: waterveiligheid gecombineerd met natuurherstel
tien minuten wandel je naar een park, in vijftien minuten fiets je naar het
Het programma WaalWeelde richtte zich op het buitendijkse gebied van
landschap).
de Waal en de Bovenrijn, vanaf de Duitse grens tot de grens met ZuidHolland. Rivierverruimende maatregelen om waterveiligheid te garanderen werden daar gecombineerd met natuurherstel en -ontwikkeling.
Waterveiligheidsopgave
Ook andere belangen en functies werden geïncludeerd, zoals binnen-
Nederland staat de komende jaren ook voor grote opgaven op het gebied
vaart, wonen, recreatie en toerisme, cultuurhistorie, energie en klimaat.
van klimaatadaptatie en waterveiligheid. In de afgelopen jaren is ervaring
Het overkoepelende doel van het WaalWeelde-programma was het verbe-
opgedaan met projecten waarbij de natuuropgave integraal in dit soort
teren van het Waallandschap om verrommeling en versnippering tegen
projecten werd meegenomen. Bij de Hondsbossche Zeewering en de
te gaan. De rijksbudgetten en het provinciaal budget werden gebundeld
Zandmotor bij Kijkduin bijvoorbeeld, werden zandlichamen aangelegd ter
onder regie van de provincie Gelderland. De financiering vanuit het Rijk
bescherming van de kust. Daarmee werd tegelijkertijd de biodiversiteit
was doelgebonden in plaats van projectgebonden. Provincie (regisseur),
versterkt en werden de mogelijkheden voor recreatie vergroot.
Rijk, waterschappen, diverse lokale overheden, bedrijven en initiatiefnemers waren bij het programma betrokken.
Op andere plekken in het land is de afgelopen jaren met succes de opgave voor hoogwaterbescherming gecombineerd met verbetering van de natuurkwaliteit. Dit gebeurde in het kader van het programma Ruimte
Landbouwopgave
voor de Rivier, waarvoor in 1993 de basis werd gelegd in de Nadere
Ook de landbouw staat voor grote opgaven om te verduurzamen. Het Rijk
Uitwerking Rivierengebied (NURG). Er werd hoogwaterbescherming in het
stimuleert de omschakeling naar kringlooplandbouw. Daarbij wordt het
rivierengebied gerealiseerd op een manier die bijna 6.700 hectare nieuwe
gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en nutriënten geminimaliseerd,
natuurgebieden opleverde. Veel van het areaal betrof aaneengesloten
wordt zo min mogelijk verspild en worden reststromen maximaal benut. De
natuurgebied, waar zich nieuwe soorten vestigden. Her en der werd het
transitie naar kringlooplandbouw vormt een belangrijke stap in de richting
agrarisch gebruik van het gebied aangepast en werd ruimte gemaakt voor
van biodiversiteitsherstel in het landelijk gebied en in aangrenzende Natura
andere functies. Een voorbeeld daarvan is WaalWeelde, een inmiddels afge-
2000-gebieden.
rond programma dat deel uitmaakte van Ruimte voor de Rivier (zie kader).
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 7
94
Opgaven voor verduurzaming van de landbouw, reductie van CO2-uitstoot
Diverse voorbeelden laten zien dat voedselproductie en verbeteren van
en versterking van de biodiversiteit komen ook nadrukkelijk samen in de
natuurwaarden heel wel met elkaar zijn te combineren. Community
aanpak van de veengebieden in ons land. In die gebieden leidt de ontwa-
supported agriculture is in dit verband een sleutelbegrip. Het staat voor een
tering ten behoeve van de landbouw tot aanhoudende bodemdaling en
nieuw model, waarin boeren een directe relatie hebben met consumenten.
CO2-uitstoot door veenoxidatie, tot aantasting van de biodiversiteit en tot
Die relatie zorgt ervoor dat ze niet afhankelijk zijn van subsidies en van
verzilting van de grond. Het aanpassen van de landbouw in veengebieden
competitie op de internationale markt. Tuinderij Ús Hòf is een voorbeeld
biedt dus kansen om verschillende opgaven tegelijkertijd aan te pakken (Rli,
van community supported agriculture waar consumenten een abonnement
2020b). Dit gebeurt bijvoorbeeld door Wij.land, een organisatie die zich richt
hebben en een zelf hun groenten plukken (Ús Hof, 2021). De coöperatie
op ondersteuning van ‘omschakelende’ boeren in de veenweidegebieden
Herenboeren volgt een iets ander concept. Hier zijn de consumenten mede-
rond Amsterdam en Utrecht (zie kader).
eigenaar van de boerderij via een eenmalige inleg. De boer is in loondienst van de boerderij (Herenboeren, 2021). Daarnaast betalen consumenten een
Wij.land: verduurzaming van landbouw in veenweidegebieden ondersteund
vast bedrag voor wat ze aan groenten en andere producten afnemen.
De organisatie Wij.land stelt boeren in veenweidegebieden rond Amsterdam en Utrecht in staat om nieuwe concepten (regeneratieve,
Community supported agriculture-initiatieven produceren voedsel op een
natuurinclusieve of kringlooplandbouw) te testen in pilots, bijvoorbeeld
duurzame manier. Natuur en biodiversiteit vormen een integraal onderdeel
op het gebied van natuurlijk bodembeheer, natte teelten, biodiversiteit
van het bedrijf en het verdienmodel. Deze bedrijven dragen dus bij aan een
en het sluiten van kringlopen. De projecten richten zich niet alleen op
natuurinclusieve samenleving, aan gezonde en duurzame diëten en aan
versterking van de natuur, ook op versterking van sociale waarden en
sociale relaties (Van Dijk et al., 2020). Deze meervoudige waardencreatie
verdienmodellen. Succesvolle pilots worden vervolgens op grotere
ontbreekt vaak in de conventionele landbouw, waar de focus ligt op speci-
schaal voortgezet.
alisatie in één of enkele landbouwproducten. De financiële en wettelijke
Wij.land is een onafhankelijke organisatie die overheden, kennisorga-
ondersteuning van conventionele landbouw bevordert niet alleen natuur-
nisaties en natuurorganisaties met elkaar verbindt. Projecten worden
verlies, maar zorgt er ook voor dat natuurinclusieve alternatieven moeilijk
gefinancierd met publieke en private subsidies en door middel van
kunnen opschalen (Vermunt et al., 2021).
crowdfundingsacties via de Stichting Aardpeer. Inmiddels heeft de organisatie meer dan zeventig boeren op 600 hectare landbouwgrond ondersteund bij het overstappen naar nieuwe manieren van werken.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 7
95
Zorgopgave
BuitensteBinnenTuin bij VieCuri
De permanente groei van de zorg, met het oplopend aantal benodigde
Bij artsen van het Oncologiecentrum van het VieCuri-ziekenhuis in Venlo
arbeidskrachten en de oplopende kosten, is op termijn niet meer houdbaar.
was enkele jaren geleden de wens ontstaan om de buitenomgeving
De WRR heeft om die reden recent geadviseerd dwingende afspraken te
om te toveren naar een omsloten tuin, waarin mensen zouden kunnen
maken over preventie (WRR, 2021).
wachten voorafgaand aan hun gesprek met de specialist. Het idee kwam voort uit aanwijzingen in de wetenschappelijke literatuur dat patiënten
Investeren in een natuurrijke leefomgeving in en om de steden vormt één
in ziekenhuizen tevredener zijn met een ruimte waarin planten staan dan
van de beleidsopties in de preventieve sfeer. Relatief grote opgaven liggen
met een ruimte zonder planten. Binnenplanten kunnen bij patiënten in
er rond een aantal van de grote steden.32 Een aantal zorgverzekeraars inves-
ziekenhuizen bijdragen aan positieve emoties, kalmte, minder stress en
teert in een groene natuurrijke leefomgeving, zowel in curatieve program-
een verhoogd ervaren welzijn en natuurgeluiden, zoals van vogels, zachte
ma’s als in preventieprogramma’s.
wind of water, dragen bij aan stressverlichting bij patiënten in ziekenhuizen (RIVM, 2021a).
Zo wordt er sinds 2019 in het kader van de eerste ‘Green Deal’ van de zorg-
Het duurde lang om het benodigde geld bijeen te brengen, maar inmid-
sector samengewerkt door ruim driehonderd partijen (waaronder banken,
dels is de ‘BuitensteBinnenTuin’ gerealiseerd. Hij vormt een gewaar-
zorgverzekeraars en het Ministerie van VWS) om de zorg te verduurzamen
deerde plek binnen het ziekenhuis. Een vergelijkbaar project is niet in
(Green Deal 226, 2021). Een onderdeel daarvan zijn initiatieven om een
ieder ziekenhuis mogelijk, vanwege de benodigde ruimte voor de aanleg
werk- en leefomgeving in en buiten zorginstellingen te creëren die de
van de tuin (RIVM, 2021b).
gezondheid bevordert; zie kader. Zorgverzekeraars zijn ook betrokken bij het Programma Gezonde Groene Leefomgeving van VWS en LNV (zie hoofdstuk 3 in dit deel 2).
Het Ministerie van VWS stimuleert structurele samenwerking tussen zorgverzekeraars en gemeenten op het gebied van preventieactiviteiten voor risicogroepen. Doel is om de gezondheid van deze mensen te verbeteren. Landelijk zijn zestien preventiecoalities gestart, met financiële steun van het ministerie (RIVM, 2021c).
32 Zie https://www.atlasleefomgeving.nl/kaarten
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 7
96
8 BASISKWALITEIT NATUUR
basiskwaliteit van de natuur, binnen én buiten natuurgebieden en […] de transitie naar een natuurinclusieve samenleving voor algeheel biodiversiteitsherstel.” In een brief van 16 oktober 2020 gaat de minister van LNV nader in op het genoemde begrip ‘basiskwaliteit’: “Een goede Basiskwaliteit
Het is belangrijk dat de condities die herstel van natuurkwaliteit
van de natuur gaat ervan uit dat als de condities voor algemene, (nog) niet
en biodiversiteit in de weg staan, substantieel verbeteren. Daarbij
bedreigde soorten verbeteren, daarmee ook een positief resultaat behaald
zal de aandacht ook moeten worden gericht op plekken in de leef-
wordt voor bedreigde soorten.” De focus ligt hierbij niet op natuurgebieden,
omgeving waar natuur geen hoofdfunctie vervult. Voor het streven
maar op een natuurinclusieve ruimtelijke inrichting bij landbouw, visserij,
naar een gewenst minimumniveau van natuurkwaliteit buiten beschermde gebieden, zowel in landelijk als stedelijk gebied, biedt het concept ‘basiskwaliteit natuur’ houvast.
verstedelijking, infrastructuur, klimaatadaptatie, industrie, recreatie en energievoorziening (LNV, 2020a). Het concept ‘basiskwaliteit natuur’ is uitgewerkt in opdracht van het Ministerie van LNV (Biesmeijer et al., 2021). Samen met provincies wordt het concept nu in de praktijk uitgeprobeerd. Stedelijk gebied, landelijk
8.1 Houvast voor een natuurinclusieve leefomgeving
gebied, bedrijventerreinen en infrastructuur worden aangemerkt als
In een natuurinclusieve samenleving floreert de biodiversiteit en is natuur
geschikte locaties voor de experimenten met een integrale aanpak.
nooit ver weg. Om dat te bereiken moet de natuurkwaliteit overal in
Basiskwaliteit natuur vormt daarbij een randvoorwaardelijk uitgangspunt
Nederland verbeteren. Hierop sturen vergt een duidelijk houvast voor het
(LNV, 2021i).
bepalen van een minimumvereiste van natuurkwaliteit in de leefomgeving in stedelijk én landelijk gebied (buiten de beschermde natuurgebieden).
In verschillende sectoren van de maatschappij bestaat behoefte aan
Verschillende partijen verwijzen naar de behoefte aan een dergelijk houvast
richtlijnen voor natuurinclusief bouwen en stedelijke ontwikkeling. Er zijn
c.q. werken aan de ontwikkeling daarvan.
al voorbeeldprojecten en methodieken vrij beschikbaar (zie bijvoorbeeld Rijksdienst voor Ondernemend Nederland [RVO], 2021). Het ontbreekt
Zo richt de rijksoverheid zich met het Programma Natuur (LNV, 2020b) niet
echter nog aan een formele standaard voor deze werkwijze. Gezien de grote
alleen op de instandhouding van soorten en habitats die onder de Vogel-
transitieopgaven die voorliggen op het gebied van klimaatadaptatie en
en Habitatrichtlijn vallen, maar óók op de realisatie van “… een goede
woningbouw vragen partijen uit diverse sectoren om haast te maken met
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 7
97
het opstellen van wetgeving en richtlijnen. Aan de hand van deze richtlijnen
zoals de huismus. De aanname is dat daarmee ook de algehele biodiversi-
kan de biodiversiteit worden versterkt bij bijvoorbeeld de inrichting van
teit verbetert. Basiskwaliteit natuur vormt dan een aanvulling op de inspan-
openbare ruimtes en bij het ontwerp van gebouwen en de directe omgeving
ningen om de huidige natuurdoelen voor beschermde natuurgebieden te
van gebouwen. In maart 2021 stuurde een groep bouwers, ontwikkelaars,
behalen.
banken, natuurorganisaties en architecten het Manifest Bouwen voor Natuur aan de Tweede Kamer. Daarin vragen zij de ministers van LNV en
Het concept basiskwaliteit natuur gaat over het geheel van condities
BZK te onderzoeken of natuurinclusief bouwen kan worden opgenomen in
waaraan in een bepaald gebied ten minste moet zijn voldaan om een mini-
het Bouwbesluit. Zelf zien ze daartoe mogelijkheden: “De Omgevingswet
male kwaliteit van natuur in stand te kunnen houden. Een eerste stap bij het
biedt hiervoor een uitgelezen kans: gebouwgebonden eisen kunnen in
realiseren van basiskwaliteit natuur in een specifiek gebied is dan ook het
het Besluit bouwwerken leefomgeving worden opgenomen en regels
maken van een brede (ecologische) analyse van het gebied. Aan de hand
voor natuur rondom de woning en in de openbare ruimte in de eisen voor
daarvan kan worden bepaald aan welke ‘knoppen’ moet worden gedraaid,
gemeentelijke omgevingsplannen” (Manifest Bouwen voor Natuur, 2021).
oftewel: welke condities in het gebied aandacht vereisen. Drie typen condities bepalen in grote mate of de biodiversiteit in een gebied kan verbeteren;
Het concept basiskwaliteit natuur past, kortom, binnen het gedachtegoed
zie kader.
van het huidige omgevingsbeleid en kan een plaats krijgen in de bijbehorende regelgeving. De gebiedsgerichte aanpak met multifunctioneel ruimte-
Condities voor basiskwaliteit natuur (vrij naar Biesmeijer et al., 2021)
gebruik past ook bij de uitgangspunten van de NOVI.
1. De milieuomstandigheden (abiotische factoren zoals waterstanden en de kwaliteit van bodem en water). 2. De inrichting (zoals verkaveling en landschapselementen, weg- en
8.2 Minimumvereisten voor basiskwaliteit natuur Het concept ‘basiskwaliteit natuur’ vormt een minimumvereiste voor de natuurkwaliteit op plekken in de leefomgeving waar natuur geen hoofd-
waterinfrastructuur en recreatieve voorzieningen). 3. Het gebruik en beheer (zoals intensiteit van het landgebruik en type beheer).
functie vervult. Het kan worden benut om op zulke plekken de ruimtelijke functies optimaal te laten bijdragen aan een natuurinclusieve samenleving. Het gaat daarbij in eerste instantie om verbetering van de natuurkwaliteit
Per gebied zullen dus de plaatselijke milieuomstandigheden, de inrichting,
buiten beschermde natuurgebieden, ten behoeve van ‘algemene’ soorten
gebruik en het beheer in samenhang moeten worden bekeken en gewogen.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 8
98
De waarde van natuur omvat echter meer dan alleen biodiversiteit. Ook