E-9b Advies Natuurinclusief Nederland def.pdf
Tekst van het document
twee decennia aanzienlijk minder ambitieus is geworden. Zo is in 2013 de
besloten de Europese regeringsleiders in 2001 om de natuurbescherming
nog niet gerealiseerde EHS omgedoopt in het – beperktere – Natuurnetwerk
(ook) in Europees verband aan te pakken. Daarvoor werd een Europees
Nederland. Ook is Nederland achterop geraakt met het realiseren van de
netwerk van beschermde natuurgebieden in het leven geroepen: Natura
Europese Natura 2000-doelen. In reactie hierop spannen natuurorganisaties
2000. De Europese Commissie draagt sindsdien door middel van subsidies
steeds vaker rechtszaken aan. Daarin vechten zij door de overheid verstrekte
bij aan beschermingsmaatregelen voor deze gebieden. Alle lidstaten zijn
vergunningen aan die de natuurkwaliteit verder zouden verslechteren.
verplicht om gebieden aan te dragen die volgens het Natura 2000-regime
De tegenstelling tussen ‘natuur’ en ‘economie’ wordt zo steeds verder op
zullen worden beschermd. Nederland maakt daarvoor gebruik van de
de spits gedreven. De huidige perikelen rond de stikstofproblematiek zijn
Vogelrichtlijn uit 1979 en de Habitatrichtlijn uit 1992. In Nederland vormen
daarvan een gevolg. Tegelijkertijd wordt het natuurbeleid meer en meer een
de natuurgebieden die hierbij zijn aangewezen het Natura 2000-netwerk. De
zaak van specialisten; van aansluiting bij de natuurbeleving van mensen
nadruk komt daarbij te liggen op bescherming van specifieke dier- en plant
is steeds minder sprake (Van der Zande, 2004). Daar staat tegenover dat
soorten en hun leefgebieden. De Nederlandse natuurbescherming krijgt
berichten in de pers over de achteruitgang van bijen en andere insecten en
hierdoor ook een Europese dimensie.
van broedvogels als de grutto, leiden tot een groeiend publiek besef van de noodzaak van natuurherstel.
2.3.4 Draagvlak onder druk Sinds de eeuwwisseling is het natuurbeleid in Nederland onder maatschap
2.3.5 Natuur als onderdeel van brede welvaart
pelijke druk komen te staan. De kritiek groeit op de complexe en onoverzich
Een recente ontwikkeling is dat steeds meer (inter)nationale organisaties en
telijke wetgeving op milieu-, natuur- en watergebied. In de agrarische sector
groepen burgers nadrukkelijk aandacht vragen voor het brede belang van
en ook in andere delen van het bedrijfsleven wordt natuur beschouwd als
natuur, waarbij zij de vermeende tegenstelling tussen natuur en economie
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 2
54
willen overstijgen. Zo wordt in internationale rapporten van het IPBES het fundamentele belang benadrukt van natuur als bestaansvoorwaarde voor het leven en de bijdrage die natuur en biodiversiteit leveren aan gezonde voeding, welzijn, gezondheid en de aanpak van de klimaatopgave (IPBES, 2019). Het CBS maakt in zijn ‘Monitor Brede Welvaart’ duidelijk dat natuur en biodiversiteit een inherent onderdeel vormen van brede welvaart (CBS,
3 OVERZICHT (INTER)NATIONALE BELEIDSDOELEN
2021a; EZK & BHO, 2021). In dit hoofdstuk zetten we op een rij aan welke internationale Dergelijke geluiden vinden op dit moment steeds meer gehoor, onder
beleidsdoelen op het gebied van natuur en biodiversiteit ons land
andere bij nationale initiatieven als het Deltaplan Biodiversiteitsherstel
zich heeft verbonden en welke doelstellingen de Nederlandse rijks-
(WUR, 2018) en het Handvest ‘Nederland Natuurinclusief’ (Colleges van
overheid als uitwerking daarvan heeft geformuleerd. Ook wordt de
Gedeputeerde Staten van de Nederlandse provincies et al., 2021). Ook inter
realisatie van de nationale beleidsdoelen beschreven.
nationaal klinkt de roep om een ‘natuurpositieve’ economie en samenleving (Locke et al., 2021).
3.1 Internationale beleidsdoelen In onderstaand overzicht hebben we de belangrijkste, thans internationaal geldende afspraken, richtsnoeren en beleidsdoelen op het gebied van natuur en biodiversiteit samengevat weergegeven. De meeste kennen een tussendoelstelling voor 2030 en een einddoelstelling die in 2050 moet zijn bereikt.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 2
55
Tabel 2: Overzicht internationale afspraken Conventie voor biodiversiteit en
3.2 Nationale beleidsdoelen
Europese natuurdoelen
De doelen van het nationale natuurbeleid komen grotendeels voort uit internationale afspraken en Europese richtlijnen over natuurbescherming en
Conventie voor biodiversiteit17
Europese Unie18
2030
2050
• Integriteit ecosystemen ter ondersteuning van soorten minimaal 5% verbeterd • Stijgende trend uitsterven soorten gestopt • Risico op uitsterven minimaal 10% gereduceerd • Omvang populaties zoogdieren, vogels, amfibieën, reptielen en vissen gegroeid of behouden • Genetische diversiteit van wilde en gedomesticeerde soorten beschermd; toename van soorten waarin 90% diversiteit is behouden
• Integriteit ecosystemen ter ondersteuning van soorten minimaal 15% verbeterd • Tempo uitsterven soorten met factor 10 gedaald • Risico op uitsterven gehalveerd • Minimaal 90% genetische diversiteit wilde en gedomesticeerde soorten behouden
• 30% land en 30% water beschermd • Daarvan 10% land en 10% water strikt beschermd (koolstofrijke gebieden als veen, grasland, waterrijke gebieden, zeegrasvelden) • Voor alle beschermde gebieden: realisatie instandhoudingsdoelstellingen, doeltreffend beheer en gepaste monitoring (niet verslechterd, minimaal 30% van ongunstig naar gunstig) • Realisatie Europees natuurnetwerk met corridors
• Alle ecosystemen (wereldwijd) hersteld, veerkrachtig en adequaat beschermd
biodiversiteitsherstel. De Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn van de EU zijn richtinggevend geweest voor de zogenoemde Natura 2000-doelen19 die Nederland zich heeft gesteld voor de bescherming van plant- en diersoorten en hun leefgebieden. Daarnaast hebben provincies en Rijk in het Natuurpact doelen gesteld over uitbreiding van het natuur areaal. Deze doelen zijn respectievelijk: • instandhouding c.q. herstel van alle vogelpopulaties, wilde diersoorten en plantensoorten en hun leefgebieden (70% te realiseren in 2030, 100% in 2050); • uitbreiding van het Natuurnetwerk Nederland (voorheen EHS) met 80.000 hectare in 2027. De doelen die Nederland zich heeft gesteld voor herstel van de ecologische waterkwaliteit vloeien voort uit de Europese Kaderrichtlijn Water. Deze richtlijn bepaalt dat uiterlijk in 2027 al het water in Europa (oppervlaktewater én grondwater) schoon en gezond moet zijn, wat in de praktijk betekent: • geen vervuilende stoffen meer in het oppervlaktewater en goede omstandigheden voor een divers planten- en dierenleven;
17 Deze voorstellen worden ter overweging aangeboden bij de Conventie voor biodiversiteit COP-15 in Kunming, China. Deze bijeenkomst vindt plaats in april en mei 2022. 18 Europese doelen zijn vastgelegd in de EU biodiversiteitsstrategie. Er wordt gewerkt aan een juridisch bindend kader mogelijk in de vorm van een biodiversiteitswet.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 3
19 De Natura 2000-doelen zijn vastgelegd in twee Europese richtlijnen: de Habitatrichtlijn en de Vogelrichtlijn.
56
• aanwezigheid van voldoende grondwater dat geschikt is voor drinkwaterwinning.
In de NOVI (BZK, 2020) wordt ingezet op maximale ontwikkeling van de karakteristieke eigenschappen van het Nederlandse landschap: • cultureel erfgoed en (inter)nationale unieke landschappelijke en natuur-
De doelen die Nederland zich heeft gesteld voor het behoud van bossen zijn
lijke kwaliteit ontwikkelen, behouden, versterken en benutten bij gebieds-
in 2020 vastgelegd in de Bossenstrategie (LNV, 2020c). Deze strategie omvat
ontwikkeling en transformatie.
een aantal niet gekwantificeerde ambities die zich richten op de vitaliteit, de kwaliteit, de inrichting en het gebruik van bossen. Het enige harde beleids-
Ten slotte heeft Nederland heeft zich verbonden aan internationale
doel uit de strategie luidt:
afspraken over de zogenoemde Aichi-doelen21 voor biodiversiteitsherstel.
• netto uitbreiding van het areaal bos in Nederland met 10% in 2030, wat
Deze doelen zijn breed geformuleerd en richten zich op:
neerkomt op ongeveer 37.000 hectare.
• beschermen van natuur en reduceren van natuurbelasting; • aanpak van onderliggende oorzaken van biodiversiteitsverlies; en
In het Programma Natuur (LNV, 2020d; LNV et al., 2021) en het Programma
• behoud van ecosysteemdiensten.
Versterken Biodiversiteit (LNV, 2020a) heeft Nederland uitgesproken zich te willen inzetten voor verbetering van de natuurkwaliteit en vergroting van de natuurinclusiviteit van de samenleving.20 Beide programma’s richten zich op
3.3 Realisatie nationale beleidsdoelen tot nu toe
realisatie van de volgende doelen in 2050:
Zoals tabel 3 laat zien, ligt Nederland met het realiseren van de doelen voor
• een goede basiskwaliteit van de natuur, binnen én buiten
verschillende onderdelen van het nationale natuurbeleid bepaald niet op
natuurgebieden;
schema.
• een transitie naar een samenleving waarin maatschappelijke en economische activiteiten zodanig zijn verweven met de natuur dat ze geen negatieve effecten hebben op natuurwaarden en bij voorkeur bijdragen aan versterking van de natuur.
20 Met beide programma’s geeft Nederland invulling aan de Europese biodiversiteitsstrategie en aan de afspraken uit het Biodiversiteitsverdrag van Rio de Janeiro.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 3
21 Het betreft hier twintig biodiversiteitsdoelstellingen die in 2010 in de Japanse prefectuur Aichi zijn afgesproken als uitvloeisel van het Biodiversiteitsverdrag van Rio de Janeiro.
57
Tabel 3: Overzicht nationale natuurdoelen Beleidsonderdelen
Doelrealisatie op schema?
Beleidsonderdelen
Doelrealisatie op schema?
Uitbreiding Natuurnetwerk Nederland
Nee
De beoogde uitbreiding van het natuurareaal met 80.000 hectare in 2027 wordt naar verwachting niet gehaald. De groei stagneert al enkele jaren en het lukt niet om de afgesproken grotere aaneengesloten natuurgebieden te realiseren (PBL, 2020b).
Verbetering natuurkwaliteit en transitie Naar natuurinclusieve samenleving
Nee
Instandhouding/herstel van vogelpopulaties, wilde diersoorten, plantensoorten en leefgebieden (Natura 2000-doelen)
Nee
Met de huidige beleidsinzet worden de afspraken over bescherming en instandhouding niet gehaald (LNV, 2020a; PBL, 2020b). De staat van instandhouding van 90% van de beschermde ecosystemen in Nederland was in 2019 nog matig tot slecht (WUR, 2019). In 2030 moet dat zijn teruggebracht tot 30%. Maar dat zal niet lukken zolang de milieucondities niet op orde zijn. Vergeleken met andere Europese landen presteert Nederland middelmatig tot slecht. In 2018 was nog steeds 40% van het grondwaterafhankelijke natuurareaal verdroogd (CLO, 2018).
Landschappelijke kwaliteit
Nog niet bekend
Biodiversiteitsherstel
Nee
Herstel van ecolo gische waterkwaliteit
Behoud van bossen
Nee
Doorberekening van effecten van het huidige en voorgenomen beleid laat zien dat in 2027 niet meer dan 45% tot 70% van de water lichamen aan de voor dat jaar gestelde normen van de Kaderrichtlijn Water voldoen (PBL, 2020c).
Nog niet bekend
Er is in het beleid nog geen norm geformuleerd voor ‘basiskwaliteit natuur’. De ontwikkeling van de natuurkwaliteit in stedelijk gebied staat nog in de kinderschoenen (LNV, 2020d). De cijfers over de natuurkwaliteit in agrarische gebieden zijn zorgwekkend (CLO, 2020a; WNF, 2020; Van der Putten, 2019). Met het natuurinclusief maken van maatschappelijke en economische activiteiten buiten beschermde natuurgebieden is slechts zeer beperkt voortgang geboekt (PBL, 2020b).
De cijfers over biodiversiteit in zowel stedelijke als agrarische gebieden zijn zorgwekkend (CLO, 2020a; 2020b; WNF, 2020; Van der Putten, 2019). Het merendeel van de ecosysteemdiensten wordt niet duurzaam gebruikt (PBL & WUR, 2020b).
Terwijl de uitbreiding van het Natuurnetwerk Nederland stagneert en de Natura 2000-doelen niet worden gehaald, krijgt de transitie naar een natuurinclusieve samenleving vooralsnog weinig prioriteit in het overheidsbeleid. Er ontbreekt tot op heden concrete regelgeving voor het bevorderen van de natuurinclusiviteit van activiteiten in belangrijke economische sectoren zoals de bouw, de landbouw of de infrastructuur.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 3
58
De inzet van het beleid beperkt zich grotendeels tot het behoud van bijzon-
Agrarisch natuur- en landschapsbeheer
dere en kwetsbare soorten en leefgebieden in beschermde natuurgebieden.
Rijk en provincies werken sinds 2016 samen aan de verbetering van de
Dit zien we ook terug in de verdeling van de gelden die het Ministerie van
biodiversiteit en waterkwaliteit in het agrarisch gebied in het programma
LNV aan natuurdoelen besteedt. Het Rijk betaalt jaarlijks circa € 350 miljoen
Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb). Dit programma richt zich
aan de provincies voor (hoofdzakelijk) de uitvoering van de Europese
op verbetering van de leefgebieden van (dier)soorten van internationaal
natuurrichtlijnen (Vogelrichtlijn, Habitatrichtlijn, Kaderrichtlijn Water).
belang op basis van een collectieve, gebiedsgerichte aanpak. Het beheer
Daarnaast wordt voor 2022 € 250 miljoen uitgetrokken voor natuurherstel
richt zich in de praktijk vooral op behoud van akker- en weidevogels
en natuurontwikkeling in het kader van de stikstofproblematiek. De begrote
zoals de grutto, de veldleeuwerik en de kievit. In totaal is op dit moment
bedragen voor de transitie naar een natuurinclusieve samenleving staan
100.666 hectare landbouwgrond onderdeel van het ANLb-programma.
daarmee in schril contrast. Zo trekt het Rijk voor 2022 circa € 3 miljoen uit
Dat houdt in dat op slechts zo’n 5% van het agrarische areaal deze vorm
voor – onder andere – stimulering van natuurinclusieve praktijken zoals
van agrarisch natuurbeheer wordt uitgevoerd (IPO & LNV, 2021).
natuurinclusieve landbouw en natuurinclusief bouwen, en gaat circa € 3
Met de bescherming van akker- en weidevogels is veel publiek geld
miljoen naar de nationale parken, onder andere ter ondersteuning van de
gemoeid, zo heeft de Algemene Rekenkamer becijferd; in 2020 ging het
ontwikkeling van Nationale Parken Nieuwe Stijl (zie ook § 6.1 in dit deel 2).
om € 33,4 miljoen. Het overgrote deel daarvan wordt niet doelmatig
Ook andere LNV-budgetten, bestemd voor onder meer beleidsondersteu-
besteed. Zo wordt door boeren veelal ingezet op legselbeheer, terwijl
nend onderzoek, agrarisch natuurbeheer of kringlooplandbouw, komen
het natter maken van de weilanden door verhoging van het waterpeil de
mogelijk ten goede aan natuurinclusieve praktijken. Maar ze zijn niet expli-
akker- en weidevogels beter helpt. Ook de doeltreffendheid valt tegen:
ciet als zodanig geoormerkt. Er is daarnaast ook twijfel over de effectiviteit
in de afgelopen 20 jaar is het aantal broedparen grutto’s afgenomen van
van het agrarisch natuur- en landschapsbeheer dat hiermee wordt gefinan-
60.000 tot 30.000 (Algemene Rekenkamer, 2021).22 Hoewel de doelge-
cierd (zie kader).
richtheid van het in 2016 ingevoerde stelsel is toegenomen ten opzichte van het vorige subsidiestelsel, is voor het keren van de negatieve trend meer nodig (Boonstra et al., 2021; Vogelbescherming Nederland, 2021). Er zal meer moeten worden ingezet op brede maatregelen zoals het creëren 22 Er is vanuit de hoek van natuurbeheer kritiek gekomen op het door de Algemene Rekenkamer geschetste beeld van de gruttostand. Zo zou het onderzoeksgebied en -periode niet deugen en zou het rapport geen nieuwe inzichten bieden (Kuiper, 2022). De Algemene Rekenkamer weerspreekt dit (Visser, 2022).
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 3
59
van voldoende geschikte habitats en verbetering van de kwaliteit van de
Om te beginnen wordt in de plannen van het nieuwe kabinet het belang van
habitats (Kleyheeg et al., 2020). Sinds enkele jaren wordt daar in collec-
de natuur onderstreept: “We willen onze unieke natuur beschermen, het
tieven van boeren ook aan gewerkt (Wouda, 2021).
verlies van biodiversiteit herstellen en perspectief bieden aan de agrarische
De groene en blauwe dooradering van het landelijk gebied is een andere
sector. We investeren de komende jaren fors in een duurzame landbouw en
manier waarop de biodiversiteit kan worden verbeterd. In 2020 hebben
in een robuust natuurareaal, om weer tot een balans te komen”. Het kabinet
partners uit het Deltaplan Biodiversiteit het Aanvalsplan Landschaps-
kiest daarbij voor een ‘brede aanpak’, die niet alleen is gericht op de stik-
elementen ontwikkeld (Samen voor biodiversiteit, 2021). Dit wordt in
stofproblematiek, maar ook op de (Europese) normen en opgaven van de
2021 opgenomen in een uitvoeringsprogramma (IPO & LNV, 2021).
waterkwaliteit, bodem, klimaat en biodiversiteit. Water en bodem worden sturend bij ruimtelijke planvorming.
Ook van de realisatie van de Aichi-doelen komt vooralsnog weinig terecht.
In de uitwerking van deze brede aanpak wordt gekozen voor instrumenten
Het biodiversiteitsverlies zet in Nederland in een verontrustend tempo
die ook in dit advies aan de orde komen. Zo komt er voor de transitie van
door – vooral in agrarische gebieden, die met 1,8 miljoen hectare meer
de landbouw naar kringlooplandbouw en de natuuropgave een Nationaal
dan de helft van het grondoppervlak van Nederland beslaan. De gemaakte
Programma Landelijk Gebied, met een transitiefonds van € 25 miljard voor
afspraken over het reduceren van de belasting van de natuur, de aanpak
de periode tot 2035. In afspraken met de provincies worden voorwaarden
van onderliggende oorzaken van biodiversiteitsverlies en het behoud van
vastgelegd voor het vrijgeven van dit geld. Binnen het programma wordt
ecosysteemdiensten zoals een vruchtbare bodem schoon drinkwater of
gewerkt met een gebiedsgerichte aanpak, waarbij op basis van ecologische
bestuiving van landbouwgewassen, leeft Nederland niet of slechts gedeel
analyses wordt vastgesteld wat nodig is om gebiedsgericht de natuur-,
telijk na.
klimaat- en wateropgaven te halen. Een ecologische autoriteit gaat hierbij zorgdragen voor de wetenschappelijke en juridische borging van deze analyses. Dit proces wordt ondersteund door een ‘krachtige’ regie-organi-
3.4 Coalitieakkoord vierde kabinet-Rutte
satie, die indien nodig bijstuurt. Een grondbank moet de instap voor jonge
Verschillende onderwerpen die in dit advies zijn besproken, komen aan de
boeren en het vinden van ontwikkelruimte vergemakkelijken. Deze grond-
orde in het coalitieakkoord van het vierde kabinet-Rutte (Coalitieakkoord,
bank geeft vrijkomende grond uit voor het extensiveren, omvormen en
2021).
verplaatsen van boerenbedrijven en voor natuur. Verder wil het kabinet voor de verduurzaming van de landbouw nieuwe verdienmodellen stimuleren
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 3
60
zoals ‘bio-based’ bouwmaterialen, ‘carbon credits’ en stikstofbinding. Tevens worden de mogelijkheden van (agrarisch) natuur- en landschaps
4 STAAT VAN DE NATUUR
beheer vergroot. Daarnaast staat het kabinet in coalitieakkoord stil bij het probleem van
In dit hoofdstuk schetsen we de huidige staat van de natuur –
hittestress in stedelijk gebied en het belang van preventie en een gezonde
wereldwijd, in de EU en in Nederland – aan de hand van een aantal
levensstijl.
algemene signalen. Aansluitend gaan we dieper in op de stand van de natuur in Nederland, zowel binnen als buiten beschermde natuur-
Aanvullend op het transitiefonds van € 25 miljard voor de landbouw-
gebieden. We staan ook stil bij de vraag wat de factoren zijn die de
en natuuropgaven komt er een klimaatfonds van € 35 miljard voor de
natuur en de biodiversiteit in Nederland negatief beïnvloeden. We
komende tien jaar. Dit fonds is onder meer bedoeld voor de financiering
kijken daarbij speciaal naar de waterkwaliteit en de bodemkwaliteit.
van de aanleg van energie-infrastructuur en verduurzaming van de
Tot slot gaan we in op de specifieke effecten en aanpak van de stik-
gebouwde omgeving. Voor de governance van beide fondsen wijst het
stofproblematiek in Nederland.
kabinet op het belang van o.a. doorzettingsmacht voor verantwoordelijke bewindspersonen.
4.1 Signalen over de staat van de natuur wereldwijd In het coalitieakkoord wordt het nieuwe begrip ‘landschapsgrond’ geïntro-
Het gaat niet goed met de natuur en biodiversiteit: wereldwijd, binnen
duceerd als een ruimtelijke bestemming. Het is nog onduidelijk wat hier
Europa en in Nederland. Wereldwijd zijn er zorgen over het instorten van
mee bedoeld wordt, daarom is het in dit advies niet betrokken. In dit advies
ecosystemen, waarbij herstel in een bepaald stadium niet meer mogelijk is
werken we het bredere begrip ‘basiskwaliteit natuur’ uit, dat een houvast
(IPBES, 2019). Waar door overexploitatie kantelpunten zijn gepasseerd, zijn
biedt voor natuurkwaliteit in het hele landelijk gebied en ook in stedelijke
ecosystemen van karakter veranderd (zie bijvoorbeeld het kader over de
gebieden (zie hoofdstuk 8 in dit deel 2).
omslag van een helder naar een troebel meer in hoofdstuk 1 in dit deel 2). Dit gaat gepaard met drastische vermindering van de diensten die een dergelijk ecosysteem kan leveren. Het leidt bijvoorbeeld tot vermindering van de capaciteit om water te zuiveren of te bergen of tot vermindering van de bodemvruchtbaarheid (Dasgupta et al., 2021).
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 3
61
Wereldwijd krimpt de biodiversiteit in een zorgwekkend tempo. De
4.2 Staat van de natuur in Nederland
geschatte negatieve ontwikkeling in biodiversiteit op land laat sinds 1950 een versnelling zien (Steffen et al., 2015) Geschat wordt dat een miljoen
4.2.1 Populatieomvang soorten
soorten binnen tien jaar met uitsterven worden bedreigd (IPBES, 2019).
Als we kijken naar de populatieomvang van inheemse soorten, dan is in
Ook in Europa is het tempo van biodiversiteitsverlies zorgwekkend. Het
Nederland het verlies aan oorspronkelijke natuur aanzienlijk groter dan
meest prominent zijn in Europa de afnames van boerenlandvogels (-32%
gemiddeld in Europa. In 2010 resteerde in Nederland nog 15%, in Europa als
ten opzichte van 1990) en graslandvlinders (-39% ten opzichte van 1990)
geheel 50% (CLO, 2016).
(Europees Milieuagentschap, 2020). Figuur 10 toont een recent overzicht van de toestand van diverse soorten in Nederland en de trends die daarin zichtbaar zijn. Van de 81 soorten die
% mean species abundance t.o.v. 1700
Figuur 9: Wereldwijde ontwikkeling in biodiversiteit op land 23
onder de Europese Habitatrichtlijn vallen, voldoet bijna driekwart nog niet aan de beoogde gunstige staat van instandhouding. Anno 2020 is 60,8%
100
van alle soorten in Nederland ‘niet bedreigd’, waarbij er grote verschillen 90
zijn tussen soortgroepen van bijvoorbeeld zoogdieren (68% niet bedreigd) en reptielen (14% niet bedreigd) (IPO & LNV, 2021).
80 70 60 1750
1800
1850
1900 jaar
1950
2000 2010
s Mean species abundance
Bron: gebaseerd op Steffen et al., 2015
0
23 Een maat hiervoor is de zogenaamde mean species abundance. De populatieomvang van inheemse Terrestrial soorten wordt vergeleken met een referentieperiode die de maatstaf is voor de situatie in dat gebied in biosphere de10 ongestoorde situatie. Het referentiejaar is 1700.
degradation
20
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
30
62
Figuur 10: Condities van soorten in Nederland, toestand en trend
Toestand Toestand
Trend Trend
INDICATOR 1 INDICATOR 1
INDICATOR 3 INDICATOR 3
ToestandToestand Habitatrichtlijnsoorten Habitatrichtlijnsoorten Staat van instandhouding Staat van instandhouding CLO 160403
Trend Habitat Trenden Habitat Vogelrichtlijnsoorten en Vogelrichtlijnsoorten CLO 108510 CLO 108510
CLO CLO160401 160403 CLO 160401
INDICATOR 3
Habitatrichtlijnsoorten (n=81) Vogelrichtlijnsoorten (n=190)
2008-2019 Habitatricht10% 1990-2019 16% lijnsoorten (n=81) Broedvogels Vogelrichtlijnsoorten (n=190) 2008-2019 10%
Vogelrichtlijnsoorten (n=81)
Niet-broedvogels VogelrichtNiet-broedvogels lijnsoorten (n=81) 2008-2019 4% 2008-2019 4% 1990-2019 12% 1990-2019 12%
2008-2019 10% 1990-2019 16% Broedvogels 2008-2019 10%
INDICATOR 4 INDICATOR 4
INDICATOR 2 INDICATOR 2
ToestandToestand Alle soorten Alle soorten
INDICATOR 3
CLO 152114
CLO 152114
Trend AlleTrend soorten Alle soorten
CLO 156906
CLO 156906
INDICATOR 4 INDICATOR 4 Trend Alle soortenTrend Alle soorten Totaal 2008Totaal 20082019 (n=351) 2019 (n=351) Totaal 1990-2019 Totaal 1990-2019 (n=351) (n=351) Amfibieën (n=16)2008Amfibieën (n=16)20082019 2019 199019902019 2019 Broedvogels 2008Broedvogels 2008(n=161) 2019 (n=161) 2019 199019902019 2019 Dagvlinders 2008Dagvlinders 2008(n=51) 2019 (n=51) 2019 199019902019 2019 Libellen (n=56) 2008Libellen (n=56) 20082019 2019 199019902019 2019 Reptielen (n=7) 2008Reptielen (n=7) 20082019 2019 199019902019 2019 Zoetwatervis 2008Zoetwatervis 2008(n=30) 2019 (n=30) 2019 199019902019 2019 Zoogdieren 2008Zoogdieren 2008(n=30) 2019 (n=30) 2019 199019902019 2019
Bron: IPO & LNV, 2021
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
63
Een belangrijk signaal is dat 50% van de bijensoorten in Nederland wordt
De zorgelijke ontwikkeling van de staat van de natuur hangt samen met het
bedreigd (Nationale bijentelling, 2021). De totale biomassa aan insecten
gegeven dat Nederland een van de meest verstedelijkte regio’s ter wereld
– een belangrijke voedselbron voor veel andere dieren – is in 26 jaar met
is. De verwachting is dat de verstedelijkingstrend de komende decennia
75% afgenomen (Hallmann et al., 2017). Vooral in het agrarisch gebied is
zal doorzetten. Problematisch in dat verband is dat de steden in de periode
het slecht gesteld met de biodiversiteit. Sinds 1990 zijn de karakteristieke
1984-2006 minder groen zijn geworden (zie ook § 2.2.2) Diverse diersoorten
diersoorten in agrarische gebieden afgenomen met 50%, het gaat met name
staan steeds meer onder druk in de stedelijke gebieden. Door toenemende
slecht met broedvogels en dagvlinders (CLO, 2020a; WNF, 2020). Ook in veel
isolatie van woningen hebben vleermuizen minder mogelijkheden om
agrarische bodems neemt de biodiversiteit sterk af (Van der Putten, 2019).
een broedplek te vinden in de stad. Andere diersoorten hebben vooral last
De trend in het agrarisch gebied heeft grote invloed op de biodiversiteit in
van verkleining en versnippering van hun leefgebied (Adams et al., 2020).
Nederland als geheel, omdat het agrarisch areaal in Nederland meer dan de
Gemiddeld ging op deze manier tussen 1990 en 2018 de karakteristieke
helft van het totale landoppervlak beslaat.
fauna in de stedelijke gebieden achteruit met 50% (CLO, 2020b).
4.2.2 Conditie Nederlandse ecosystemen (op land) en beschermde habitats
4.2.3 Areaal beschermde natuur in Nederland
In Nederland hebben in totaal 52 van de habitattypen (leefgebieden voor
Het areaal van Natuurnetwerk Nederland24 is de afgelopen jaren gegroeid,
soorten) een wettelijk beschermde status op grond van de Habitatrichtlijn.
maar de groei stagneert inmiddels al enige tijd en de voor 2027 gestelde
De staat van instandhouding van deze habitattypen is al jaren ontoereikend.
doelen worden naar verwachting niet gehaald (PBL, 2020a). Ook is de
In de periode 2013-2018 was de staat van instandhouding voor meer dan de
kwaliteit en inrichting van de natuurgebieden in het netwerk lang niet
helft van de habitattypen ongunstig (IPO & LNV, 2021).
altijd optimaal (PBL & WUR, 2020b). Er is bovendien nauwelijks sprake van een netwerk, omdat bij veel gebieden verbindingen ontbreken waarlangs
Ook van de vijf ecosystemen die betrekking hebben op landnatuur (bos,
planten en dieren kunnen migreren.
(half)natuurlijk grasland, heide, moeras en open duin) is de stand van zaken zorgelijk. Zoals figuur 11 laat zien heeft 60% hiervan een lage tot vrij lage ecosysteemkwaliteit (IPO & LNV, 2021). 24 Natuurnetwerk Nederland (voorheen de Ecologische Hoofdstructuur) is een netwerk van gebieden in Nederland waar natuur voorrang heeft op andere ruimtelijke functies. Provincies zijn verantwoordelijk voor het netwerk. De bedoeling van het netwerk is om natuurgebieden in Nederland met elkaar te verbinden en zo de migratie van planten en dieren te ondersteunen.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
64
Figuur 11: Condities van Nederlandse ecosystemen (op land) en van
De beschermde provinciale gebieden en Natuurnetwerk Nederland
beschermde habitats
omvatten in 2018 tezamen circa 695.000 hectare. Dat is ongeveer 92% van
Toestand
de in 2027 beoogde omvang. Als de realisatie in het tempo van de laatste vier jaar doorgaat, worden de afspraken uit het natuurpact over de omvang
INDICATOR 5
Toestand Habitattypen van de habitatrichtlijn Staat van instandhouding
CLO 160403
CLO 160401
van het areaal naar verwachting pas in 2030 gehaald (PBL & WUR, 2020a; zie ook figuur 12).
Figuur 12: Uitbreiding areaal Natuurnetwerk Nederland in hectare (*1000) INDICATOR 6
Toestand Alle ecosystemen Ecosysteemkwaliteit
CLO 151803
duizend ha 100
Inrichting Trend op basis van laatste 4 jaar
80
Doel Natuurpact 2027
60
40
20
Trend
0 INDICATOR 7
2012
2014
2016
2018
2020
2022
2024
2026
2028
Trend Habitattypen van de habitatrichtlijn
Trend habitattypen in ongunstige staat van instandhouding CLO 148305
CLO 148304
Bron: PBL & WUR, 2020a
De Convention on Biological Diversity (1992) schrijft voor dat alle naties die het Biodiversiteitsverdrag van Rio de Janeiro hebben ondertekend, in 2020 Bron: IPO & LNV, 2021
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
een minimumareaal aan natuur hebben. Van al het land en binnenwater
65
moet 17% strikt als natuur worden beschermd en van al het mariene gebied
en activiteiten die leiden tot aantasting van natuurwaarden of van het
(kust en zee) moet 10% strikt als natuur worden beschermd. Zoals tabel 4
oppervlak mogen er niet plaatsvinden, tenzij het niet anders kan. Als het
laat zien, voldeed Nederland hieraan in 2020 ruimschoots (zie ook § 3.1).
niet anders kan, moeten de verloren gegane natuurwaarden of het verloren gegane natuuroppervlak worden gecompenseerd.
Tabel 4: Percentages beschermd natuurareaal in Nederland in 2020,
Onder beide regimes is de bescherming dus lang niet altijd ‘strikt’ en
uitgesplitst naar beschermingsregime
worden andere belangen meegewogen bij besluiten. Zo worden voor het IJsselmeer, dat als Natura 2000-gebied een groot deel uitmaakt van het
Land en binnenwateren
Kust en zee (inclusief Waddenzee)
Natura-2000
15%
24%
Natuurnetwerk Nederland (niet Natura-2000)
11%
–
Totaal
26%
24%
Bron: CLO, 2020d
totale areaal aan beschermde natuur in Nederland, beperkte natuurdoelen gehanteerd. Voor veel van de beschermde soorten zijn deze doelen gericht op instandhouding van de populatie in plaats van op vergroting ervan. En er worden, onder voorwaarden, functies toegestaan als recreatie, beroepsvisserij en beroepsvaart. Overigens zijn in de biodiversiteitsstrategie van de EU plannen opgenomen om voor de lidstaten het verplichte percentage natuurareaal op te schroeven naar 30% in 2030 (zie § 3.1). Daaraan voldoet Nederland niet –
De weergegeven percentages over het beschermde natuurareaal in
zeker niet wanneer we in aanmerking nemen dat er discussie mogelijk is
Nederland zijn echter niet onomstreden. De gegevens in tabel 4 zijn
over de striktheid van de beschermingsregimes die Nederland hanteert in
gebaseerd op het areaal aan Natura 2000-gebieden en/of Natuurnetwerk
Natuurnetwerk Nederland-gebieden en Natura 2000-gebieden. Maar als we
Nederland-gebieden. Natura 2000-gebieden vallen onder een wettelijk
die discussie buiten beschouwing laten moet er in Nederland voor de inter-
beschermingsregime, waarbij het verboden is om zonder vergunning van
nationale doelstelling van minstens 30% beschermd gebied in 2030 nog
de provincie een project te realiseren dat afzonderlijk of in combinatie met
ongeveer 4% (1.530 km2) beschermde natuur bijkomen om de doelstelling
andere plannen of projecten negatieve gevolgen kan hebben voor een
van de EU voor 2030 te halen; zie figuur 13. Dat is een oppervlak zo groot
Natura 2000-gebied. Gebieden binnen Natuurnetwerk Nederland worden
als de provincie Utrecht.
op grond van provinciale verordeningen planologisch beschermd. Plannen
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
66
Figuur 13: Oppervlak beschermd natuurgebied in Nederland
heeft deze richtlijnen geïmplementeerd in de Wet natuurbescherming. In het Programma Natuur is vastgelegd dat in 2030 70% van de instandhoudingsdoelen uit de richtlijnen moet zijn gerealiseerd en in 2050 100% (LNV, 2020b; zie § 3.2 in dit deel 2). In grote lijnen is volgens het PBL (2020b) in de beschermde natuurgebieden het verlies van biodiversiteit inmiddels gestopt, maar van herstel is nog geen sprake. Vergeleken met andere Europese landen presteert Nederland middelmatig tot slecht. De Nederlandse rapportage over de realisatie van de doelen uit de Vogel- en Habitatrichtlijn geeft aan dat 46 van 52 beschermde ecosystemen (oftewel bijna 90%) in Nederland er matig tot slecht voor staan (WUR, 2019). Wanneer per gebied wordt ingezoomd ontstaat een wisselender beeld. In de laaggelegen gebieden van Nederland, veengebieden en rivierengebieden gaat het redelijk goed met de vogelsoorten. Maar met veel strikt beschermde soorten zoals de rugstreeppad en de zandhagedis gaat het slecht. Ook de cijfers over de natuur op de hogere zandgronden en de
Bron: Sanders et al., 2020
natuur in het Heuvelland van Zuid-Limburg stemmen somber (WUR, 2019). De natuur op zee en in kustgebieden laat, ook wat de instandhouding van strikt beschermde soorten betreft, een gunstiger beeld zien dan de natuur
4.3 Realisatie doelen Vogel- en Habitatrichtlijn
op land. Toch zijn er ook over het toekomstperspectief van de mariene
De Europese Vogel- en Habitatrichtlijn bevat doelstellingen gericht
gebieden grote zorgen. De verwachte zeespiegelstijging vormt een bedrei-
op instandhouding respectievelijk herstel van alle vogelpopulaties,
ging voor de leefgebieden en over de impact van grootschalige windmo-
wilde diersoorten en plantensoorten en hun leefgebieden.25 Nederland
lenparken bestaat onzekerheid. De populaties van zee- en kustbroedvogels
25 Het percentage soorten en habitats dat in goede staat van instandhouding verkeert, wordt beoordeeld op basis van gegevens over milieu- en ruimtelijke condities.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
staan onder druk, terwijl de zee- en kusttrekvogels stabiele of toenemende trends laten zien (WUR, 2019).
67
Vogelrichtlijn
Habitats en habitatsoorten
Het Europees Milieuagentschap heeft in 2020 gerapporteerd dat van de 463
Driekwart van de beschermde leefgebieden van diersoorten binnen de
onderzochte vogelsoorten 47% een goede populatiestatus had en 39% een
EU verkeert in ongunstige of slechte staat. Bij slechts 9% van de habitats
ongunstige of slechte status.26 In de vorige rapportageperiode (2008-2012)
is sprake van een verbetering van de omstandigheden; bij een derde is
lag het percentage met een goede status nog op 52% en het percentage
sprake van verslechtering. Positieve trends zijn er vooral in de mariene
met een ongunstige of slechte status op 32%. Voor 30% van de broedvogel-
gebieden en de wetlands; veel minder in de graslanden en de bossen. Van
soorten en voor 29% van de overwinteraars geldt dat de populatieomvang
de beschermde habitatsoorten heeft 27% een goede status en bij 6% van de
tussen 2007 en 2018 is afgenomen. In die periode was er bij 23% van de
soorten is een stijgende trend waarneembaar.
broedvogels en 45% van de overwinteraars een populatiegroei te zien. Vergelijken we de ontwikkelingen op de kortere termijn (2007-2018) met die
Als het gaat om de staat waarin habitats verkeren, scoort Nederland binnen
op de langere termijn (1980-2018), dan zet die groeitrend niet door. Voor
de EU zeer slecht: ons land neemt op deze ranglijst de 23e plaats in. Van
zowel broedvogels als overwinteraars ligt het percentage met een toene-
circa 90% van de habitats zijn de condities ongunstig of slecht. We bungelen
mende populatieomvang in de periode 2007-2018 lager dan in de periode
eveneens onderaan de ranglijst (op de 20e plaats) als het gaat om de
1980-2018, respectievelijk 6% en 9%.
beschermde soorten die van deze habitats afhankelijk zijn; circa 70% ervan verkeert in een ongunstige of slechte staat. Nederland is een van de zeven
Nederland staat op de vierde plaats met 39% aan toenemende populaties
lidstaten die rapporteerde dat meer dan 30% van de habitatsoorten in een
broedvogels, maar ook op de vierde plaats als het gaat om broedvogel-
slechte staat verkeert (Europees Milieuagentschap, 2020).
soorten met een afnemende populatie: bijna 35%. Wat de populatiestatus van overwinterende vogels betreft zit Nederland voor beide categorieën (groeiend en krimpend) in de middenmoot.
4.4 Condities voor natuur en biodiversiteit in Nederland De oorzaken van biodiversiteitsverlies in Nederland zijn bekend en in de afgelopen jaren weinig veranderd: • verkleining en versnippering van leefgebieden van dieren, als gevolg van
26 De EMA rapporteert over de status en trend van soorten en habitats (leefgebieden) op basis van data die de lidstaten moeten aanleveren. De rapportage is omgeven met onzekerheid, voor een deel door de onvolledige monitoring in lidstaten en voor een deel door de grote complexiteit van natuurlijke systemen (Europees Milieuagentschap, 2020).
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
bebouwing, aanleg van wegen en intensieve landbouw; • verspreiding van milieugevaarlijke stoffen, vermesting en verzuring als gevolg van landbouw, industrie en verkeer;
68
• verdroging als gevolg van landbouw, drinkwateronttrekking en klimaatverandering; • verdringing van plant- en diersoorten door (al dan niet opzettelijk geïntroduceerde) invasieve soorten zoals de rivierkreeft of de muskusrat; • overexploitatie zoals overbevissing, overbegrazing en uitputting van
wordt uitgedrukt in de chemische kwaliteit en de ecologische kwaliteit. De ecologische kwaliteit wordt vooral bepaald door de biologische toestand, de relevante verontreinigende stoffen en de fysisch-chemische toestand. Als één van de onderdelen onvoldoende scoort, scoort het betreffende waterlichaam een onvoldoende.
landbouwgrond; • slecht beheer van wegbermen, watergangen en oevers.
De ecologische kwaliteit van het oppervlaktewater is in Nederland bijna overal matig tot slecht (zie figuur 14). Voor een deel van het oppervlakte-
De relatieve bijdrage van de hierboven genoemde factoren aan biodiversi-
water is de biologische kwaliteit wel goed, maar doordat de fysisch-chemi-
teitsverlies kan sterk verschillen, afhankelijk van het gebied en de gevoelig-
sche kwaliteit of de kwaliteit van de overige relevante stoffen niet goed is,
heden van een specifieke soort of een specifiek ecosysteem (WUR, 2019).
is de ecologische kwaliteit toch onvoldoende. In 98% van de waterlichamen
De beschermde habitatsoorten hebben voornamelijk last van stedelijke
zijn één of meerdere specifieke verontreinigende stoffen (zoals ammonium)
ontwikkeling en infrastructuur, die de omvang en de kwaliteit van hun leef-
aangetroffen in normoverschrijdende concentraties (RoyalHaskoningDHV,
gebied beïnvloeden (versnippering en verkleining). Beschermde broed- en
2021).
trekvogels hebben daarnaast ook last van peilbeheer (verdroging), meststoffen (vermesting) en pesticiden (vervuiling). De beschermde habitattypen
De autonome ontwikkeling van het huidige beleid leidt in de periode 2021-
hebben met name te lijden onder vermesting en verzuring vanuit de land-
2027 slechts tot een kleine verbetering van de waterkwaliteit. Bij doorreke-
bouw, verdroging en invasieve exoten. De waterkwaliteit heeft verregaande
ning van de effecten van het huidige beleid en de extra maatregelpakketten
gevolgen voor de biodiversiteit en natuurkwaliteit. Hiervoor gelden speci-
die de minister van LNV wil inzetten, blijkt dat in 2027 nog altijd niet meer
fieke, internationale doelen zoals de Kaderrichtlijn Water. In deze paragraaf
dan 45 tot 70% van de waterlichamen aan de normen zal voldoen (PBL,
gaan we in op de huidige waterkwaliteit, zowel van het oppervlaktewater als
2020c). Met het voorgestelde maatregelenpakket komen de doelen voor de
het grondwater. Daarnaast gaan we in op verdroging.
chemische en ecologische waterkwaliteit nog niet in zicht (IenW, 2021).
4.4.1 Kwaliteit oppervlaktewater De kwaliteit van het Nederlandse oppervlaktewater wordt periodiek getoetst aan de Europese Kaderrichtlijn Water. De kwaliteit van het oppervlaktewater
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
69
Figuur 14: Beoordeling ecologische kwaliteit op basis van Kaderrichtlijn
In veel gevallen ligt de oorzaak in de inpoldering en de aanleg van dijken,
Water, 2019
die voor verschillende problemen hebben gezorgd. De overgang tussen Ecologische status
zoet- en zoutwater is op veel plaatsen niet meer geleidelijk, her en der is de
Slecht
migratieroute voor vissen geblokkeerd, de chemische waterkwaliteit voldoet
Ontoereikend
vaak niet of de concentratie of biologische toestand is onvoldoende. In rela-
Matig Alleen biologie goed (Zeer) goed
tief veel waterlichamen is ook de concentratie aan nutriënten ruim boven de norm.
Niet bekend
Forse normoverschrijdingen chemische waterkwaliteit De chemische kwaliteit van het oppervlaktewater voldoet in grote delen van Nederland nog niet aan de normen (Van Duijnhoven, Van der Linden & Ouwerkerk, 2019). Trendanalyse van de stikstof en fosfaatbelasting (N-totaal en P-totaal) laat zien dat de toestand in 80% van de monitoringslocaties weliswaar verbetert, maar de doelen uit de Kaderrichtlijn Water worden voor N-totaal en P-totaal in ongeveer de helft van de waterlichamen nog steeds niet gehaald. Concentraties van 1 tot 5 keer de norm voor stikstof komen voor in beheersgebieden van de Brabantse waterschappen, het waterschap Limburg, het waterschap Vechtstromen en het waterschap Amstel, Gooi en Vecht. Vergelijkbare overschrijdingen van de norm zijn er in de beheersge-
pbl.nl
bieden in Noord- en Zuid-Holland en in Aa en Maas. Belasting van ecosystemen door combinaties van stoffen De chemische kwaliteit van ons oppervlaktewater verbetert de laatste jaren Bron: CLO, 2020e
nauwelijks meer. De daling van concentraties van gevaarlijke stoffen zoals gewasbeschermingsmiddelen stagneert. Bovendien wordt door groeiende productie en toenemend gebruik van chemische stoffen het cumulatieve
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
70
risico ook groter. Waar voorheen het belangrijkste risico betrekking had
het terugdringen van de verdroging met 40% in 2010; dit beleid heeft echter
op lokale, relatief hoge concentraties van een individuele stof, gaat het nu
gefaald (LNV, 2007).
veel meer om diffuus verspreide mengsels van stoffen die elk afzonderlijk een lage concentratie hebben, maar tezamen een minstens zo schadelijke
Door klimaatverandering zal het probleem van verdroging alleen maar
uitwerking kunnen hebben (Rudén, 2019). In verschillende Nederlandse
verergeren. Trendanalyses laten zien dat Nederland vaker te maken krijgt
waterlichamen is aangetoond dat combinaties van stoffen ecologische
met droogte en een laag grondwaterpeil, vooral op hogere zandgronden in
schade veroorzaken, óók als de concentraties van de afzonderlijke stoffen
het oosten en het zuiden. De droogte gaat bovendien gepaard met hogere
onder de norm liggen. Gemiddeld 30% van de daling in biodiversiteit in
concentraties van gevaarlijke stoffen en nutriënten, zowel in grondwater als
Europese watersystemen is toe te schrijven aan combinaties van stoffen
in oppervlaktewater. Ecosystemen kampen daardoor vaker met watertekort
(toxische druk) (Posthuma et al., 2019).
én met een slechtere waterkwaliteit.
4.4.2 Kwaliteit grondwater
De belangrijkste oorzaak van de verdroging is de ontwatering ten behoeve
De waterverontreiniging in ons land beperkt zich niet tot het oppervlakte
van de landbouw, waarvoor belangrijke hoeveelheid water uit gebieden
water. Door uitspoeling belanden schadelijke stoffen ook in het grond-
wordt afgevoerd. Als vervolgens in droge zomers een watertekort ontstaat,
water. Er worden daar in toenemende mate verhoogde concentraties van
worden gewassen beregend met grondwater of wordt water aangevoerd,
nutriënten en andere gevaarlijke stoffen aangetroffen. Een derde van de
meestal vanuit de grote rivieren of het IJsselmeer. De ontwatering samen
grondwatermonsters bevat pesticideconcentraties boven 75% van de norm
met de alsmaar toenemende grondwateronttrekking voor beregening (en
(Europees Milieuagentschap, 2020). Door overmatige bemesting is de kwali-
daarnaast voor drinkwaterwinning) zorgen voor verdrogingsproblemen in
teit van ons grondwater sterk gewijzigd en de Nederlandse waterleiding
de natuur.
bedrijven ondervinden hiervan grote hinder (Vewin, 2018; zie ook § 4.4.3). Droogteschade aan natuur leidt tot een stapeling van effecten. Vegetatie 4.4.3 Verdroging
sterft af en opeenvolgende schakels in ecosystemen raken verstoord. De
Verdroging van de bodem is al jaren een groeiend probleem in onze
natuur wordt kwetsbaarder voor ziekten, de effecten van hoge stikstofbe-
nationale natuurgebieden. Er is sprake van matig of sterke verdroging in
lasting worden versterkt. Als droogteperiodes verscheidene jaren achtereen
33% van de bosbodems en in 37% van de natuurbodems (CLO, 2018). Het
voorkomen, leidt dit tot ernstige schade aan natuur die afhankelijk is van
antiverdrogingsbeleid dat de rijksoverheid in 1997 inzette, was gericht op
grondwater. Soorten kunnen lokaal uitsterven en herstel van beschadigd
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
71
veen kan tientallen jaren duren of zelfs onmogelijk zijn (IenW, 2019) De situ-
Ook de drinkwaterwinning ondervindt problemen van verdroging. In
atie op de Empese en Tondense heide bij Zutphen is illustratief; zie kader.
meer dan de helft van de grondwaterbronnen voor drinkwaterwinning in Nederland spelen nu of in de nabije toekomst problemen met de beschik-
Stapeling van effecten in Empese en Tondense heide als gevolg van
bare watervoorraad – nog afgezien van de problemen met de vervuiling van
– onder meer – verdroging
drinkwaterbronnen (Van Driezum et al., 2020).
Door verscheidene oorzaken is op de Empese en Tondense heide binnen een halve eeuw een veel soortenarmer, eentoniger en veel meer dichtgegroeid terrein ontstaan. De ontginning van het oorspronkelijke reservaat
4.5 Effecten en aanpak stikstofbelasting
en het intensieve gebruik hebben gezorgd voor versnippering van de terreinen. De planten en dieren in het reservaat zijn daardoor geïsoleerd
4.5.1 Effecten van stikstofbelasting
geraakt. De kleinere populaties zijn kwetsbaarder voor invloeden van
Stikstof heeft verschillende effecten op de natuurkwaliteit, die in samenhang
buitenaf en zullen daardoor vroeg of laat uitsterven.
met andere factoren als bodemkwaliteit moeten worden bezien. Het leidt onder andere tot verzuring
Maar de belangrijkste invloed van buitenaf is de verdroging van de bodem. Door de ontwatering van de omgeving zijn de grondwater-
Vitaliteit bodem en verzuring
standen gedaald, is de periode van hoge grondwaterstanden verkort
De vitaliteit van een bodem wordt bepaald door een aantal eigenschappen:
én is de invloed van kalkrijk grondwater verminderd. Daardoor kon het
het gehalte organische stof, de bodemchemie (onder andere de nutriënten-
regenwater, dat juist kalkarm is, de bodem verzuren. Plantensoorten
balans), het bodemleven (bodembiodiversiteit) en de bodemstructuur. De
die afhankelijk zijn van kalkrijke standplaatsen kwamen zo verder onder
vitaliteit van de Nederlandse bodem staat onder druk met name door verzu-
druk te staan. Dit zijn meestal ook nog eens langzaam groeiende en
ring, verdroging, verdichting en verhoogde kwetsbaarheid van bodems
laagblijvende soorten, die het moeten afleggen tegen snelgroeiende en
(Rli, 2020a). Dit heeft gevolgen voor diverse functies waarvoor de bodem
hoogopschietende planten zoals ruigtekruiden, struiken en bomen die
van belang is, zoals de landbouw, de bosbouw, de kwaliteit en opslag van
profiteren van de condities bij daling van grondwaterstanden. Dit hele
drinkwater en de natuur. Zo werkt verzuring, als gevolg van een te hoge
complex van processen wordt aangeduid met verdroging (Jansen, Sloot
stikstofdepositie door in de voedsel- en nutriëntenkringloop en de biodiver-
& Stam, 2009).
siteit bovengronds. Vooral de vitaliteit van bossen op armere zandgronden staat onder druk. In de provincie Noord-Brabant is in 2018 vastgesteld dat
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
72
de vitaliteit van slechts 7% van de natuur- en bosbodems in orde was; de
biodiversiteit. Stikstofverbindingen vormen een voedingstof voor de natuur,
vitaliteit van 32% van de bodems werd als matig beoordeeld en de vitaliteit
maar zorgen bij overbelasting voor schade aan de natuur en daarmee
van 61% werd als slecht beoordeeld (Witte et al., 2018).
voor biodiversiteitsverlies. In Nederland zijn 130 van de 161 Natura 2000-gebieden gevoelig voor stikstof.
Intensief agrarisch gebruik De bodemstructuur van landbouwbodems is verstoord geraakt door jaren-
Stikstof komt voornamelijk via de atmosfeer in de vorm van ammoniak
lang (te) intensief gebruik. Het gebruik van zware landbouwmachines heeft
(NH3) en stikstofoxiden (NOx) in de natuur terecht (depositie). In verschei-
inmiddels 50% van de landbouwbodems verdicht (Van den Akker, 2019).
dene Europese landen wordt de kritische depositiewaarde voor stikstof
Daardoor vermindert de sponswerking van de bodem en zijn bodems
overschreden, maar Nederland spant de kroon met een emissiedichtheid
kwetsbaar geworden voor verdroging en vernatting. Daarnaast zijn de
(emissie ammoniak en stikstofoxiden in kg N per ha) die vier keer boven
eenzijdige toepassing van monoculturen en de intensieve landbouw de
het Europees gemiddelde ligt (zie figuur 15). In 2018 werd in 118 van de
oorzaak van de afnemende vitaliteit van landbouwbodems (Rli, 2020a).
163 Natura 2000-gebieden de kritische depositiewaarde voor stikstof overschreden.27
Verzuring door depositie van zwavel en – vooral – stikstof Van de bos- en natuurbodems in ons land is de chemische samenstelling
Sinds 1990 is de stikstofdepositie afgenomen. Vanaf 2005 stagneert de
verstoord geraakt door jarenlange depositie van stikstof en zwavel. De
daling doordat de ammoniakdepositie niet verder afneemt, en vanaf 2009
verzuring en vermesting die deze depositie teweegbracht, leidde tot uitspoe-
weer licht toeneemt (zie figuur 16).
ling van mineralen, ernstig verstoorde mineralenbalansen, sterk afgenomen vitaliteit van bomen, gebreksziekten bij tal van dieren en een verstoorde voedselketen (Kennisnetwerk Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit [OBN], 2021). Het gevolg is geweest dat de variatie aan planten- en dierensoorten is veranderd en dat de soortenrijkdom is afgenomen (Rli, 2020a). De stikstofbelasting in Nederland heeft de afgelopen jaren tot een stikstofcrisis geleid. In feite gaat het vooral om een natuurcrisis. De stikstofbelasting is immers hoofdzakelijk een probleem voor de natuurkwaliteit en de
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
27 De kritische depositiewaarde is de hoeveelheid depositie (in kilogram stikstof (N) per hectare; dus zowel stikstofoxiden als ammoniak) die een intact ecosysteem over langere tijd kan verdragen zonder dat significante schade optreedt aan de structuur of het functioneren van dat systeem (De Vries, 2021).
73
Figuur 15: Emissiedichtheid van stikstof (kg N/ha) in de EU-lidstaten en de
4.5.2 Aanpak van stikstofbelasting
EU als geheel in 2017
Sinds de Raad van State in 2019 een streep zette door de Programmatische Aanpak Stikstof, staat de stikstofproblematiek hoog op de politieke agenda
60
(De Vries, 2021). Sindsdien zijn diverse rapporten verschenen waarin
50
wordt gepleit voor een structurele aanpak van de stikstofproblematiek. We
40
bespreken hieronder drie belangrijke rapporten uit de afgelopen jaren: van
30
de commissie-Remkes, van J.W. Erisman en B. Strootman en van het PBL.
20
In 2020 heeft het Adviescollege Stikstofproblematiek – de commissie-
0
Remkes – het tweede deel van het advies ‘Niet alles kan overal’
NL BE DE MT DK GB IT IE PL CZ SI ES EU AT FR HU LU PT CY SK GR RO HR BG LT EE LV FI SE
10
Bron: TNO, 2019
uitgebracht. De commissie-Remkes pleitte voor het opzetten van een nationaal programma om de natuurdoelstellingen, gebaseerd op de Europese afspraken, te realiseren. Het behalen van deze doelen vormt volgens de commissie een randvoorwaarde voor een duurzaam herstel
Figuur 16: Stikstofdepositie in Nederland tussen 1990 en 2018
van de balans tussen natuur en economische ontwikkeling in Nederland. (Stikstofproblematiek, 2020). De commissie-Remkes kiest in haar advies voor een gebiedsspecifieke aanpak, uitgaande van een nationale doelstelling van minimaal 50% reductie van binnenlandse ammoniakemissie in 2030. Omdat zowel de kenmerken van Natura 2000-gebieden als de hoogte van de stikstofdepositie per gebied verschillen, is zo’n gebiedsspecifiek maatwerk nodig. Voor herstel van de natuurgebieden voor 2050 is het volgens de commissie nodig om in 2040 de gebiedscondities op orde te hebben. Vooral in gebieden met een grote concentratie van intensieve veehouderij nabij stikstofgevoelige natuur vergt dit ingrijpende veranderingen.
Bron: CLO, 2019
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
74
Om deze ruimtelijke herinrichting te realiseren is er volgens de commissie
In plaats daarvan kan er volgens het PBL voor worden gekozen om
behoefte aan een uitvoeringsorganisatie c.q. landinrichtingsdienst. De
‘gebiedsspecifieke natuurkwaliteit’ centraal te stellen. Om dit op een juri-
commissie pleit daarbij voor een integrale benadering, waarin de stikstof-
disch houdbare en beleidsmatig hanteerbare manier te doen, is volgens het
problematiek wordt aangepakt in samenhang met CO2-reductie, de energie-
PBL op korte termijn een forse versterking nodig van de gebiedsspecifieke
transitie en de omschakeling naar kringlooplandbouw.
ecologische dataverzameling. Deze dataverzameling is ook nodig voor een adequate vergunningverlening. Immers: “Ontbreekt een gedegen onder-
Ook J.W. Erisman en B. Strootman (2021) pleiten in hun rapport ‘Naar een
bouwing, dan kunnen bestaande onherroepelijke vergunningen juridisch
ontspannen Nederland’ voor een integrale aanpak van ruimtelijke opgaven
onzeker worden” (PBL, 2021).
per gebied. Zij pleiten ervoor om te beginnen in de gebieden waar op korte termijn de grootste stikstofwinst te behalen valt door:
Een recente uitspraak van de Rechtbank Midden-Nederland bevestigt
• ammoniak-emissiereductie in de Gelderse Vallei en de Veluwe-enclave;
deze door het PBL geopperde mogelijkheid van het onzeker worden
• gerichte uitkoop van specifieke intensieve bedrijven (piekbelasters) op
van verleende vergunningen. De rechtbank stelde dat het gebruik van
zandgronden; en • extensivering van de landbouw in het Groene Hart.
gecertificeerde stalsystemen onvoldoende onderbouwing vormt voor vergunningverlening, omdat dit onvoldoende inzicht geeft in daadwerkelijke uitgestoten emissies. Deze uitspraak leidde vervolgens tot de vernietiging
In het rapport ‘Naar een uitweg uit de stikstofcrisis’ (PBL, 2021) pleit het
van besluiten over 17 agrarische bedrijven en een slachterij (Rechtbank
PBL ervoor om preciezer te kijken naar de drukfactoren die in Natura
Midden-Nederland, 2021).
2000-gebieden tot biodiversiteitsverlies leiden. Volgens het PBL is de kritische depositiewaarde een te algemene maatstaf. In een aantal Natura 2000-gebieden zijn andere drukfactoren, zoals verdroging of versnippering van het leefgebied, bepalender voor de instandhoudingsdoelen. In die gebieden zorgt een beperkte overschrijding van de kritische depositiewaarden niet direct voor verslechtering van de situatie. Dat betekent dat het niet nodig is om in alle Natura 2000-gebieden de stikstofdepositie onder de kritische depositiewaarde te brengen.
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
75
5 SAMENHANG TUSSEN BIODIVERSITEIT EN KLIMAATVERANDERING
andersom zorgt biodiversiteitsverlies voor grotere kwetsbaarheden bij klimaatverandering. De hoeveelheid CO2 die door de mens in de atmosfeer wordt gebracht wordt voor een derde opgenomen door de oceanen. Fotosynthese door planten en micro-organismen zorgt voor opname van een kwart van die CO2-emissies. Natuurlijke processen en ecosystemen dragen dus substan-
Het biodiversiteitsverlies waarmee de wereld wordt geconfronteerd
tieel bij aan opname van CO2 uit de atmosfeer. Deze natuurlijke opslag
voltrekt zich tegelijk met een andere crisis, die evenzeer het gevolg
is succesvoller dan technologische oplossingen om CO2 op te slaan. Met
is van menselijk handelen: de versnelde klimaatverandering. De
kleine aanpassingen die voor een relatief lage prijs realiseerbaar zijn, zou
gevolgen van beide crises worden door de Verenigde Naties een code
natuurlijke CO2-opslag nog kunnen worden geoptimaliseerd (Deutsche
rood voor de mensheid genoemd. Er klinkt inmiddels een breed gedragen roep om oplossingen te zoeken voor de problematiek door de twee thema’s te combineren. Om de samenhang tussen biodiversiteit en klimaat in de Nederlandse praktijk te illustreren, lichten we in dit hoofdstuk twee casussen uit: veenweidegebieden en de Nederlandse bossenstrategie.
Welle, 2021). Omgekeerd zorgt aantasting van de natuur ervoor dat er juist broeikasgassen vrijkomen, waardoor de klimaatverandering wordt aangejaagd. Zo komt wereldwijd extra CO2 vrij door het ontginnen van veengebieden en het kappen van bossen (IPBES, 2019). Ook overexploitatie van veenbodems, zoals bij intensief agrarisch gebruik, zorgt voor CO2-emissies als gevolg van oxidatie van het veen (Rli, 2020b). Niet alleen in Nederland maar wereldwijd staat de effectiviteit van carbon sinks (natuurlijke reservoirs voor de opslag
5.1 Twee onderling verbonden crises
van CO2, zoals bossen) zodoende onder druk (Noon et al., 2021).
De wereldwijde biodiversiteitscrisis en klimaatcrisis vormen twee urgente problemen die onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden (IPBES, 2021; Club
Klimaatverandering leidt tot veranderende condities op aarde, die weer de
of Rome & Potsdam Institute for Climate Impact Research, 2020; WBGU,
biodiversiteit kunnen beïnvloeden. Zo kan een kleine temperatuurverhoging
2021). Klimaatverandering kan het biodiversiteitsverlies versnellen en
al grote gevolgen hebben voor de trek van vogels, of voor de overlevingskansen van planten. Hetzelfde geldt voor het verdwijnen van leefgebieden
NATUURINCLUSIEF NEDERLAND | DEEL 2: ANALYSE | HOOFDSTUK 4
76
op slikken langs de kust door stijging van de zeespiegel of verlaging van de
biodiversiteitsplatform EMIS merkt in dit verband op: “Klimaatverandering,
zuurgraad van oceanen. Toenemende droogte zet het voortbestaan onder
biodiversiteitsverlies en menselijk welzijn zijn nauw met elkaar verbonden.
druk van veel grond- en oppervlaktewaterafhankelijke plant- en diersoorten
Klimaatverandering heeft een grote invloed op ecosysteemfuncties en
(Brouwer et al., 2020). Het komen en gaan van soorten in een gebied is een
-diensten (…). Het is dus onmogelijk om het verlies aan biodiversiteit tegen
onvermijdelijk onderdeel van de natuurlijke dynamiek, maar het tempo van
te gaan zonder actie te ondernemen op het gebied van klimaatverandering,
de klimaatverandering is zo hoog dat de dynamiek en de veerkracht van
net zoals het onmogelijk is om klimaatverandering tegen te gaan zonder
ecosystemen worden verstoord.
actie te ondernemen op het gebied van biodiversiteitsverlies” (EMIS, 2021).
De teruglopende biodiversiteit maakt ons vervolgens kwetsbaarder
Door het behoud en herstel van biodiversiteit kunnen we al een derde
voor de gevolgen van klimaatverandering. Toenemende temperaturen
van de beoogde vermindering van CO2-uitstoot tegen 2030 realiseren en
zorgen bijvoorbeeld voor een verhoogde kans op ziekten en plagen op de
als we zorgdragen voor ecosystemen en hun biodiversiteit voldoende
gewassen. Als de bodembiodiversiteit dan ook nog eens is aangetast door
ondersteunen, bouwen we een natuurlijke buffer tegen klimaatopwarming
verdroging, vermesting en verzuring, wordt die strijd steeds lastiger te
(Boeren, 2021). De ecosystemen op land en in de oceanen samen (biosfeer)
winnen. Een gezonde, biodiverse, bodem is minder gevoelig voor verdro-
zijn in staat om ongeveer de helft van de door de mens uitgestoten CO2 uit
ging en maakt gewassen minder kwetsbaar voor plagen.
de atmosfeer te halen (Rockström et al., 2021).
Zoals figuur 17 illustreert spelen bodem en vegetatie een belangrijke rol in
Kortom, de klimaat- en biodiversiteitscrisis zijn met elkaar verbonden en
het opnemen van CO2. Veranderend landgebruik, zoals intensivering van