A03-20260921-27-vka-haskoning-verkenning-van-de-rol-van-SMR's-in-gld
Tekst van het document
zon, wind, geothermie en waterstof en of zij een unieke systeembijdrage levert die andere bronnen niet of moeilijker kunnen leveren. Integraal zicht op het energiesysteem in de provincie, eventueel i.c.m. MKBA-analyse, helpt om deze afweging te kunnen maken. Economie en welvaart Bijdrage aan leveringszekerheid De mate waarin een SMR bijdraagt aan het bestendigen van de leveringszekerheid van energie door op elk moment voldoende energie te leveren om aan de vraag van gebruikers te voldoen, nu en in de toekomst, tegen aanvaardbare maatschappelijke risico’s en kosten. De manier waarop een SMR dit kan doen is wanneer zij bijdraagt aan het waarborgen van leveringszekerheid en beschikbaarheid van stabiele, basislast capaciteit. 40 Impact op regionale supply chain en nieuwe bedrijvigheid industrie In hoeverre stimuleert de inpassing van een SMR economische ontwikkeling van de regio. Dit kan wanneer zij regionale industrie en ketens versterkt of uitbreidingskansen biedt. De komst van een SMR kan specifieke bedrijvigheid in de regio aantrekken in zowel de bouw- als exploitatiefase (gespecialiseerde toeleveranciers, productiefabrieken, aannemers). Ook kan een SMR een aanzuigende werking hebben op industrie door beschikbaarheid van stabiele, basislast elektriciteit of warmte, zoals bijvoorbeeld datacenters.
Nieuwe bedrijvigheid kan in de provincie ontstaan, maar vraagt om aanvullende ruimtelijke ordening en goede afstemming met bestaande economische systemen. Werkgelegenheid tijdens bouw/ exploitative Voor de bouw en exploitatie van SMR’s is veel specialistische kennis nodig en een groot aantal arbeidskrachten. Dit biedt kansen voor werkgelegenheid in Gelderland, maar vraagt ook om investering in kennis en beschikbaarheid van voorzieningen. Kennisontwikkeling Beschikbaarheid van kennis is een randvoorwaarde voor de succesvolle ontwikkeling van SMR’s. Dit vraagt om specifieke kennisontwikkeling en nauwe samenwerking met onderwijsinstituten. Leefomgeving en acceptatie Ruimtelijke ordening Een SMR moet passen binnen de lange termijn ruimtelijke plannen van de provincie met het oog op wonen, werken, natuur en landschap. Het aanwijzen van een locatie voor een SMR kan concurreren met andere maatschappelijke functies. Externe risico’s Een SMR kan gevoelig zijn voor externe risico’s zoals extreme weersomstandigheden, cyberdreiging of militaire risico’s. Dergelijke risico’s moeten transparant, beheersbaar en aanvaardbaar zijn. Maatschappelijke en bestuurlijke acceptatie Lokale bereidheid om de ontwikkeling van de SMR te ondersteunen kan een belangrijke afweging zijn in de bepaling van geschikte locaties of doorontwikkeling van de SMR.
Betaalbaarheid Kosten De afweging of de SMR van toegevoegde waarde is in de provincie zal in grote mate afhangen van de kosten (CAPEX en variabele kosten), juist ook in vergelijking met andere bronnen. Nadere business case analyses en MKBA-analyses zijn nodig om deze afweging te kunnen maken. Investeringsbereidheid De haalbaarheid van ontwikkeling van SMR’s is mede afhankelijk van de bereidheid van private of publieke partijen om de SMR te financieren. Dit kunnen directe afnemers zijn (bijvoorbeeld uit de industrie), private financieringspartijen of publieke gelden. Ook zal de ontwikkeling van SMR’s vragen om lange termijn afnamecontracten om voldoende afzet over lange termijn te garanderen. Afnemende partijen moeten bereid zijn zich hierop vast te leggen. Uitvoerbaarheid Technische haalbaarheid en volwassenheid technologie De SMR moet technisch beschikbaar zijn (TRL>9) binnen de gewenste termijn waarin deze van toegevoegde waarde wordt geacht voor het energiesysteem. Organisatorische haalbaarheid Personeelstekorten of knelpunten in de regionale supply chain kunnen de organisatorische haalbaarheid van de SMR beperken. Ook blijkt in de praktijk dat de ontwikkeling van nucleaire installaties kan leiden tot vertragingen en kostenoverschrijdingen. Dergelijke projectrisico’s moeten inzichtelijk en beheersbaar worden gemaakt.
Milieueffecten Beheer van nucleair en overige afvalstromen Een SMR vereist robuuste oplossingen voor het beheer, transport en opslag van nucleair en niet-nucleair afval. Afvalbeheer moet voldoen aan wettelijke en maatschappelijke eisen. Hoewel afvalbeheer en eindberging op nationaal niveau zijn geborgd, kan de provincie kan hiervoor aanvullende kaders stellen. 41 Impact op waterkwaliteit Koelwater kan impact hebben op de waterkwaliteit. Uit gesprekken met waterschappen kwam naar voren dat thermische lozingen de watertemperatuur niet boven 25°C mogen brengen. Daarnaast mag er geen gebruik worden gemaakt van grond/drinkwater voor koelprocessen. Water en bodem sturend Bij de afweging of de SMR past binnen de provincie is water en bodem sturend een belangrijk leidend principe. Milieu impact van bouw en gebouw Er is een impact op het milieu door de komst van een SMR op directe en indirecte omgeving. Dit geldt zowel voor de bouwfase als voor het gebouw zelf. Impact is bijvoorbeeld de verdwijning van natuur en het ontstaan van meer verharding, wat effect heeft op zaken als hittestress, verminderde infiltratie van regenwater, verdroging en afstroom van vervuilende stoffen. Dit moet passen binnen de kaders van milieu- en natuurbeheer van de omgeving.
42 4.2.4 Afwegingscriteria in beeld gebracht Bovenstaande tabellen geven een overzicht van voorwaarden waar rekening mee moet worden gehouden in de besluitvorming richting de mogelijke inpassing van SMR’s in het energiesysteem. De meeste energetisch-ruimtelijke criteria zijn ook zichtbaar te maken op de kaart van Gelderland. In Figuur 18 zijn inpassings- en omgevingsvoorwaarden die zijn meegenomen bij de beoordeling van SMR - toepassingen weergegeven voor de provincie als geheel. De kaart laat zien waar belangrijke infrastructuur uit de inpassingsvoorwaarden (HS -stations, buisleidingen) en belangrijke landschappelijke functies die onderdeel zijn van de omgevingsvoorwaarden zich bevinden. In Figuur 19 zijn vervolgens alle criteria waarvoor een uitsluiting geldt (o.a. ecologische zones, bebouwing en kritische functies) weergegeven als exclusiegebied. Deze kaart geeft een indruk van waar SMR’s op basis van deze criteria niet ingepast kunnen worden. In Hoofdstuk 5 worden deze exclusiegebieden opnieuw getoond, maar dan ingezoomd op gebieden waar SMR-toepassingen energetisch zinvol zijn. Figuur 18. Visualisatie van inpassings- en omgevingsvoorwaarden. Deze figuur geeft een overzicht van de belangrijkste inpassings- en omgevingsvoorwaarden die een rol spelen bij de bepaling van gebieden waar de SMR passend kan zijn.
De aanduiding van mogelijk kansrijke zones zijn per toepassing verschillend; hierop wordt nader ingezoomd in hoofdstuk 5. Deze figuur laat dan ook géén overzicht van kansrijke inpassingszones zien.
43 Figuur 19. Visualisatie van exclusiegebieden SMR’s in Gelderland. Exclusiegebieden betreffen alle gebieden waarvoor in het afwegingskader een uitsluitingscriteria is gehanteerd. Dit betreft een combinatie van woonkernen, Natura 2000, UNESCO Werelderfgoed, Gelders Natuurnetwerk en waterwingebieden. 5 | Toepassingen van SMR’s in beeld | Elektriciteit is relatief | Warmte is relatief Waarde | hoogwaardig (hoge prijs | laagwaardig (lage prijs Zoals | beschreven | in | hoofdstuk | 4 | zijn | voor | het | bepalen | van | zinvolle | per MWh energie). | per MWh energie). toepassingen van SMR’s zowel energetische als ruimtelijke afwegingen van belang. In dit hoofdstuk zijn voor de vijf onderzochte toepassingen deze | 5.2 | Toepassing 1: SMR voor energetische en ruimtelijke afwegingen beschreven. Het resultaat is inzicht in | elektriciteitsvoorziening van Gelderland de energetische haalbaarheid per toepassing én een overzicht van kansrijke zones waar de SMR op basis van energetisch-ruimtelijke criteria kan passen. | In deze toepassing levert de SMR (“E-SMR”) elektriciteit aan het openbare net dat wordt beheerd door | TenneT, op een spanningsniveau van | 150 | kV. De 5.1 | Algemene overwegingen: elektriciteit versus | toepassing is voorzien op relatief korte termijn, gericht op realisatie tussen warmte | 2035 en 2040. Daarbij wordt gebruik gemaakt van de generatie III+ reactor.
Dit type reactor heeft een vermogen in de range van 250 tot 500 MWe. Ter Voor de inschatting van een energetische match is het belangrijk dat de | vergelijking: de kerncentrale in Borssele heeft een vermogen van 485 MWe. energieproductie van een SMR aansluit bij | de aard, de schaal en het profiel | De levering van elektriciteit vindt plaats binnen een regelbereik van 50% tot van de lokale energievraag. In deze verkenning wordt zowel gekeken naar de | 100%. De regelsnelheid is ter indicatie een half procentpunt per minuut: in 100 match voor inpassing op het gebied van elektriciteit, als naar inpassing op het | minuten | kan | neerwaarts | geregeld | worden | van | 100% | naar | 50%. | Deze gebied van warmte. Deze verschillen fundamenteel van elkaar: elektriciteit is | regelsnelheid kan verschillen per type SMR. Het elektrisch rendement van relatief eenvoudig te transporteren en flexibel inzetbaar, terwijl warmte sterk | deze reactor is 35%, waarmee 65% restwarmte resteert op lage temperatuur locatie gebonden is en een directe koppeling tussen bron en afnemer vereist. | (indicatie 45°C) die moet worden weggekoeld of nuttig kan worden gebruikt Deze | verschillen | zijn | aangeduid | in | Tabel | 8 | en | vormen | een | belangrijk | (zie toepassing 4).
Doorstroomkoeling heeft voor deze toepassing niet de uitgangspunt in de beschrijving van de verschillende toepassingen in de rest | voorkeur vanwege de omvang van de thermische lozing op het Gelderse van dit hoofdstuk. | oppervlaktewater systeem. Koeling met behulp van koeltorens is daarmee het Tabel 8. Overwegingen bij het inpassen van een SMR als elektriciteit- en als warmteproducent | meest waarschijnlijk. De toepassing van een gesloten luchtkoelsysteem ligt niet voor de hand vanwege de omvang van de SMR Daarom ligt voor Gen III+ Overweging | Elektriciteit | Warmte | SMR’s | koeling m.b.v. | koeltorens het meest voor de hand. Hierbij wordt de Niet bepalend. | Bepalend. Locatie van | warmte afgevoerd naar de lucht, en | is nog wel aanvullen | de wateraanvoer Locatie t.o.v. afnemer | Voorwaarde: transport via | SMR noodzakelijkerwijs | nodig | vanwege | verdamping | (make-up | water). | Voldoende | structurele het publieke net (m.u.v. | relatief dichtbij afnemer | beschikbaarheid van koelwater is een randvoorwaarde voor Gen III+ SMR’s. energy hub) | van warmte Bepalend. Locatie dichtbij | Bepalend. Realiseren | 5.2.1 | Relevantie van de E-SMR in het Gelders Locatie t.o.v. | elektriciteitsinfrastructuur | van warmte- | energiesysteem infrastructuur | noodzakelijk, afhankelijk | infrastructuur is kostbaar van schaal van SMR | en complex.
Er treden | De | basisgedachte | bij | de | toepassing | van | een | SMR | voor | grootschalige verliezen op. | elektriciteitsproductie | is | dat | de | provincie | Gelderland | binnen | haar | eigen provinciegrenzen zoveel mogelijk zelfvoorzienend wordt in de behoefte aan 44 elektriciteit, aanvullend op hernieuwbare decentrale bronnen zoals wind, zon | - | decentrale, duurzame elektriciteitsproductie in de provincie. | Haskoning heeft PV en biomassa. Een E-SMR binnen de provinciegrenzen betekent echter niet | de | importbehoefte | uit | scenario’s | van | het | Programma | Energiesysteem dat uitbreiding van het nationale en regionale elektriciteitsnet achterwege kan | genomen als bovengrens van de hoeveelheid additionele decentrale opwek die blijven, | een | E-SMR | zal uiteraard | moeten | worden | geïntegreerd | in | het | in het systeem zou passen (aanvullend | op wind en zon), met een marge van energiesysteem, wat ook uitbreiding tot gevolg kan hebben | . Of een E-SMR tot | 10% om flexibiliteit te behouden. Als we ervan uitgaan dat deze importbehoefte minder netuitbreidingen en de daarmee gepaard gaande kosten leidt ten | tot 90% daalt, dan blijft | een maximale behoefte van 30 tot 45 PJe over voor opzichte | van | het | alternatief, | bijvoorbeeld | het | importeren | via | het | grootschalige opwek van elektriciteit binnen de provinciegrenzen.
hoogspanningsnet, moet blijken uit gedetailleerd locatieonderzoek. Nationaal kan een E-SMR verzwaring van het net niet of beperkt vermijden, | omdat | Met een opgesteld vermogen van 485 MWe produceert de kerncentrale in aanvullende capaciteit nodig blijft bij uitval of gepland onderhoud van één of | Borssele 4 TWhe per jaar, dat is ruim 14 PJe per jaar. De centrale wordt | in meerdere reactorunits. | basislast | ingezet, het | aantal vollasturen | per jaar bedraagt 8.250 (94% benuttingsgraad). Verwacht wordt dat een E | -SMR in Gelderland enigszins Bij toepassing van SMR’s met meerdere modules kan het effect van onderhoud | regelbaar wordt ingezet en meer in “mid | -load” zal draaien, om zo actief bij te wel worden beperkt, doordat individuele units tijdelijk uit bedrijf kunnen worden | dragen aan de balans tussen vraag en aanbod | van elektriciteit in Gelderland. genomen terwijl andere units blijven produceren. Hierdoor neemt de totale | Op momenten dat er veel aanbod is van wind en zon | -PV dan zal de E-SMR productiecapaciteit minder sterk af dan bij één grote centrale. Dit verhoogt de | terug kunnen regelen. In de nacht, maar juist ook in de winter in periode van beschikbaarheid van de installatie, maar neemt de behoefte aan back | - | Dunkelflaute (periodes met weinig zon/wind) zal de E | -SMR op vol vermogen upcapaciteit en netondersteuning niet volledig weg.
Wel wordt het nationale | draaien. Dit betekent dat het aantal vollasturen lager zal zijn dan bij de hoogspanningsnet minder intensief gebruikt bij inzet van | een provinciale E- | kerncentrale Borssele. Ervanu | it gaande dat het regelbereik ten volle wordt SMR, zodat er meer speelruimte ontstaat in de transportcapaciteit. Het effect | benut zal de gemiddelde belasting bij in bedrijf zijn rond de 75% bedragen. Het hiervan zou met een doorrekening, bijvoorbeeld gekoppeld aan één van de | aantal vollasturen per jaar is dan 6.200. Het bijbehorende elektrisch vermogen recente | Netbeheer | Nederland | scenario’s, | door | TenneT | moeten | worden | dat hieruit resulteert is weergegeven in onderstaande tabel. bepaald. | Tabel 9. Elektriciteitsvraag en bijpassend vermogen SMR Dimensionering van de E-SMR | Elektriciteitsvraag | Elektriciteitsvraag | Bijpassend vermogen De huidige elektriciteitsbehoefte in Gelderland is 37 PJe, zoals weergegeven | (in PJe) | (in TWhe) | SMR (in GWe) in Hoofdstuk 3. Deze behoefte gaat richting 2050 toenemen als gevolg van | 30 | 8,4 | 1,4 elektrificatie. Verschillende scenario’s uit het Programma Energiesysteem van Gelderland laten een range in de elektriciteitsvraag zien van 100 tot 120 PJe | 45 | 12,6 | 2,0 in 2050.
In dezelfde scenario’s varieert de importbehoefte, in aanvulling op hernieuwbare decentrale bronnen, tussen de 35 tot 53 PJe | in 2050.23 De | Uitgaande van de 300 MWe SMR zoals die op dit moment door GE Vernova / provincie heeft de wens om leveringszekerheid in de provincie te waarborgen | Hitachi gebouwd wordt in Darlington (Ontario, Canada) kan de E-SMR en | netcongestie | te | verzachten, | onder | andere | door | het | vergroten | van | toepassing in Gelderland daarmee een omvang van vier reactoren of meer 23 Uit Energie Transitie Model (ETM) scenario’s onderliggend aan Programma Energiesysteem 45 bevatten. Valt de ontwikkeling van de elektriciteitsvraag lager uit, of blijft een | In Figuur 20 is schematisch weergegeven hoe een E-SMR, gekoppeld aan de substantiële en structurele import van elektriciteit aanvaardbaar, dan volstaat | 150 kV zijde van een 380 kV/150 kV station kan bijdragen aan verminderde een lager aantal reactoren. | import (en daarmee afhankelijkheid) van het 380 kV koppelnet. De | inzet | van | vier | reactoren | zou, | gezien | de | optimale | inpassing | in | de | Figuur 20 Schematische weergave van verminderde import via het 380 kV koppelnet als gevolg elektriciteits-infrastructuur in Gelderland, tot één reactor per zogenaamde | van invoeding door een E-SMR op het 150 kV net TenneT | “pocket” kunnen leiden.
| Hierbij ligt aansluiting op 150 kV in de nabijheid van een TenneT 380 kV/150 kV station het meest voor de hand. In principe | kunnen | ook | andere | Gelderse | 150 kV stations | worden overwogen, waarbij de volgende randvoorwaarden bepalend zijn: • | Capaciteit van de verbindingen van het 150 kV station moet voldoende zijn om het gehele vermogen van de | SMR af te kunnen voeren (dit geldt ook wanneer de verbinding met de grootste capaciteit uitvalt) | , dit maakt dan relatief kleine 150 kV stations afvallen en alleen grotere knooppunten overblijven; • | Ook | moet | er | aansluitcapaciteit | beschikbaar | zijn, | dan | wel | de mogelijkheid zijn om het station uit te breiden om een aansluiting voor de E-SMR te kunnen realiseren. Op basis van deze uitgangspunten kwamen in overleg met TenneT de 380 Het spanningsniveau waarop aangesloten wordt, de inpasbaarheid | en de | kV/150 kV knooppunten als meest logische en kansrijke locaties naar voren invloed op het elektriciteitssysteem is sterk afhankelijk van het uiteindelijk aan | om een E-SMR aan te kunnen koppelen. | Daarom | zijn de huidige, en te sluiten totale vermogen. Ook is de verdeling van het totaal geïnstalleerde | toekomstige 380 kV/150 kV stations als uitgangspunt genomen voor de vermogen van belang, | volgens TenneT. Zo vraagt 500 MWe op één locatie | inpassing van een E-SMR.
De volgende 380 kV/150 kV stations zijn richting een andere inpassing dan 100 MWe op | vijf locaties | Op basis van deze | 2050 in Gelderland aanwezig (status januari 2026)24: randvoorwaarden en het aan te sluiten vermogen is verdiepend onderzoek met | • | Dodewaard (DOD), bestaand; TenneT nodig om de juiste aansluitlocatie te kunnen bepalen. | • | Doetinchem (DTC), bestaand; • | Rivierenland (RVD) in studie; Tot slot | is het doel van de E-SMR van belang bij de bepaling van de | • | Wijchen (WCN) in studie. Uit gesprekken met TenneT is gebleken dat het randvoorwaarden: de E-SMR kan helpen om bij de invoeding op het regionale | te bouwen station in Wijchen voornamelijk | het elektriciteitssysteem in 150 kV net minder afhankelijkheid te creëren van de invoeding via het 380 kV | Noord-Brabant | zal | faciliteren, | waarmee | de | relevantie | voor | de koppelnet. Daarmee kan de E-SMR | bijdragen aan | het verminderen van | systeemfunctie in provincie Gelderland kleiner is. congestie op een 380 kV/150 kV knooppunt. Via het 380 kV koppelnet wordt | Een 380 kV/150 kV station kan, afhankelijk van de technische uitvoering, 1 tot immers een groot deel van de elektriciteit geïmporteerd van buiten Gelderland. | 1,5 GWe verwerken. | Op | dit moment | is nog niet bekend is wat de exacte 24 Investeringsprogramma (IP) TenneT, Ontwerp Investeringsplan 2026 Net op Land.
46 47 beschikbaarheid is per station, hoe de E-SMR zich technisch in laat passen op het HS-station, en op welke termijn. In gesprek met TenneT bleek bovendien dat kleinere SMR-vermogens ook op andere locaties binnen deze pockets mogelijk zijn. Ruimte, beschikbaarheid en timing van de pockets zijn hiermee dan ook leidend voor de dimensionering van de E -SMR en moeten blijken uit vervolgonderzoek. 5.2.2 Ruimtelijke inpassing van de E-SMR o.b.v. omgevingsvoorwaarden De E-SMR ligt bij voorkeur op een afstand kleiner dan 6 km van een 380 kV / 150 kV station en op een afstand kleiner dan 1 km van groot oppervlaktewater. De ruimtelijke inpassing is verkend in de omgeving van de bestaande hoogspanningsstations Doetinchem en Dodewaard en het nieuwe te bouwen station bij Wijchen. Een verkenning voor Rivierenland is niet uitgevoerd omdat enerzijds hier nog geen locatiestudie voor een hoogspanningsstation loopt, en anderzijds een groot deel van het westelijk Rivierenland onderdeel uitmaakt van het UNESCO Werelderfgoed en zich daarmee niet leent voor plaatsing van E-SMR. Figuur 21. Aanduiding van focusgebieden voor de E-SMR in Gelderland De resultaten van de verkenning Dodewaard en omgeving en Wijchen en omgeving zijn weergeven in onderstaande figuur. HS-station Dodewaard ligt in het midden van de rode cirkel, zie rode punt.
De locatie van het HS -station in Wijchen is in studie en nog niet vastgesteld door TenneT, de gele cirkel is daarom een indicatie en deze kan nog van positie veranderen. De donkergroene gebieden laten de inclusiezones zien waarbij rekening is gehouden met de nabijheid van de rivier. Bij voorkeur wordt voor de E -SMR gebruik gemaakt van de inclusiezones die binnen de HS -cirkel liggen. Zowel nabij HS -station Dodewaard als HS -station Wijchen (in studie) zijn enkele zones aanwezig die zich lenen voor plaatsing van de 300 MWe E -SMR, respectievelijk langs de Waal en langs de Maas.
48 Figuur 22. Ruimtelijke verkenning E-SMR omgeving Dodewaard en Wijchen De resultaten van de verkenning Doetinchem en omgeving zijn weergegeven in onderstaande figuur. Uit de figuur blijkt dat de inclusiezones langs de IJssel allen op meer dan 6 km afstand liggen van het HS -station. Dit maakt dat plaatsing van een E -SMR niet k ansrijk is, tenzij een afstand van meer dan 6 km technisch overbrugbaar blijkt te zijn. In de voorgaande NRG P ALLAS studie wordt de locatie Wijchen niet als een kansrijk gebied gezien vanwege gebrek aan voldoende koelwater uit de Maas. In de studie van NRG P ALLAS wordt overwegend gekeken naar doorstroomkoeling. Wanneer gebruik gemaakt wordt van een koeltoren dat is het naar de huidige inzichten wel mogelijk om de Maas als koelwaterbron te gebruiken. Figuur 23. Ruimtelijke verkenning E-SMR omgeving Doetinchem 5.2.3 Energetisch-ruimtelijke inzichten De E-SMR kan deels voorzien in de vraag naar elektriciteit in Gelderland , om zo de behoefte aan geïmporteerde elektriciteit op middellange- tot lange termijn te verkleinen. Op basis van infrastructuurvoorwaarden komt de E-SMR voor drie gebieden rondom HS -stations in beeld. Het gaat daarbij om een E-SMR van ongeveer 300 MWe die ingepast wordt in TenneT-pockets Doetinchem, Dodewaard en Wijchen (in studie).
Kansrijke zones voor de E-SMR zijn aanwezig binnen een straal van 6 km van de HS -stations Dodewaard en Wijchen (in studie), dit in de nabijheid van groot oppervlaktewater en buiten de ecologische- en bebouwingsexclusiegebieden. Rondom Doetinchem is geen sprake van nabijheid groot oppervlaktewater op een afstand binnen de 6 km van het HS-station.
5.3 | Toepassing 2: SMR voor industriële | daarmee in de vorm van externe levering van warm water of stoom afnemen, warmteproductie | zoals besproken in hoofdstuk 3. Tabel 10. Individuele warmtevraag industriële partijen, gecategoriseerd naar temperatuur Zoals beschreven in paragraaf 3.2, bestaat een groot deel van de industriële | (analyse op basis van openbaar beschikbare data). Elke warmtecategorie laat de 5 grootste energievraag uit warmte, die in veel sectoren wordt geleverd in de vorm van | warmtevragen zien van individuele partijen. stoom. | Deze | stoom | wordt | momenteel | grotendeels | geproduceerd | met aardgasgestookte | ketels | of | WKK-installaties, | wat | leidt | tot | NOx | en | Warmte | Warmte | Warmte | Warmte CO₂‑emissies. Voor deze toepassing zijn slechts beperkt haalbare koolstofvrije | T < 100°C | 100°C < T < 300°C | 300°C < T < 650°C | T > 650°C alternatieven beschikbaar. Elektrificatie via warmtepompen of elektrische boilers is | soms | technisch of economisch niet toepasbaar bij de vereiste | MWth | MWth | MWth | MWth temperaturen, terwijl duurzame brandstoffen zoals waterstof schaars, duur en concurrerend ingezet moeten worden in andere sectoren. Stoomlevering door | 23 | 45 | 26 | 9 een SMR | biedt | mogelijk een onderscheidende meerwaarde.
Een SMR kan continu en betrouwbaar koolstofvrije stoom leveren op de temperatuur | - en | 15 | 32 | 0 | 9 drukniveaus die in de industrie gangbaar zijn. In deze verkenning heeft Haskoning met name gekeken naar directe levering | 11 | 13 | 0 | 7 van warmte of stoom aan industriële partijen. Anders dan elektriciteit, heeft warmte in de vorm van warm water (< 100°C) en zeker in de vorm van stoom | 11 | 9 | 0 | 6 (> 100°C) niet vanzelfsprekend een netwerk om op in te voeden waarbij een verdeelde groep afnemers kan worden bediend. Voor warmte met een | 9 | 6 | 0 | 6 temperatuur onder de 100°C kan er uiteraard worden gecombineerd met stadswarmte, deze combinatie is daarom onderzocht in toepassing 4 (zie paragraaf 5.5). | Temperatuurbandbreedte < 100°C Deze temperatuurbandbreedte van de warmtevraag kan worden gewonnen en De temperatuurbandbreedtes vormen een belangrijk onderscheidend criterium | gedistribueerd in de vorm van warm water uit de restwarmte van de SMR en voor het toepassen van een SMR. In hoofdstuk 3 is de geografische ligging | hoeft daarom nauwelijks ten koste te gaan van de elektriciteitsproductie. Ook van verschillende warmtevragers voor verschillende temperatuurbandbreedtes | kan een deel van de restwarmte worden uitgekoppeld, er is geen noodzaak om afgebeeld en nader toegelicht.
| het volledige vermogen aan restwarmte in te zetten voor de veilige operatie van een SMR. In deze analyse is uitgegaan van de huidige warmtevraag van bedrijven. Afgezien van mogelijk nieuwe bedrijven en gepaard gaande warmtevraag, | In totaal, verspreid over de provincie, is ongeveer 330 MWth aan industriële geldt dit als bovengrens van de industriële warmtevraag in de vorm van warm | warmtevraag aanwezig in Gelderland met een temperatuur onder de 100°C. In water of stoom dat mogelijk door een SMR geleverd zou kunnen worden. Een | Tabel 10 is te zien dat er geen individuele partijen zijn die in de buurt komen deel van de warmtevraag zal in de toekomst worden geëlektrificeerd en | van de om en nabij 600 MWth restwarmte van een Gen III+ SMR. Ook de rond 49 50 de 100 MWth restwarmte afkomstig van een Gen IV SMR is te groot voor levering aan individuele industriële partijen. Individuele warmtelevering voor industriële partijen in deze temperatuurcategorie zal dus pas relevant worden bij micro-SMR’s, commercieel beschikbaar naar verwachting vanaf 2045. Als alternatief voor de warmtelevering aan individuele bedrijven, zijn er twee logische combinaties te maken: ofwel een geclusterde warmtevraag van nabijgelegen bedrijven, dan betreft het een toepassing in een energy hub. Hierop is nader ingegaan in paragraaf 5.4, dit betreft dezelfde concentratie van warmtevraag.
De andere combinatie is met de gebouwde omgeving, in paragraaf 5.5 wordt nader ingegaan op de toepassing van SMR’s als warmtevoorziening in de gebouwde omgeving. De warmtevraag van industriële partijen dient dan als aanvulling op de warmtevraag vanuit de gebouwde omgeving. Temperatuurbandbreedte 100°C < T < 300°C In deze temperatuurbandbreedte kunnen zowel Gen III+ als Gen IV SMR’s warmte leveren aan industriële partijen in de vorm van stoom. De uitgekoppelde stoom gaat dan wel ten koste van elektriciteitsproductie. In hoofdstuk 3 is de warmtevraag in deze temperat uurbandbreedte geografisch weergegeven. Zoals in Tabel 10 te zien is, geldt ook hier dat de industriële warmtevraag in de vorm van stoom in deze temperatuurbandbreedte veel kleiner is dan kan worden geleverd door een Gen III+ of Gen IV SMR. Individuele warmtelevering voor industriële partijen za l ook hier dus eerder relevant worden voor micro - SMR’s, beschikbaar vanaf 2045. Ook hier geldt dat de warmtevraag van meerdere bedrijven zou kunnen worden gecombineerd in een energy hub, nader uitgewerkt in paragraaf 5.4. Temperatuurbandbreedte 300°C < T < 650°C In deze temperatuurbandbreedte zou een Gen IV SMR wél en een Gen III+ SMR géén stoom kunnen leveren, waarmee de Gen IV dus specifieke meerwaarde kan leveren.
Binnen Gelderland is er slechts één type industrie, en één daadwerkelijk opererend bedrijf dat een warmtevraag in deze temperatuurbandbreedte heeft, namelijk asfaltproductie. Dit betreft een geschatte warmtevraag van ongeveer 26 MWth. Wederom is deze warmtevraag met name geschikt om te matchen met een micro-SMR’s, die na 2045 beschikbaar is. Omdat het aantal vollasturen van asfaltproductie beperkt is sluit dit niet goed aan bij het streven om SMR ’s een groot aantal draaiuren per jaar te laten maken. 5.3.1 Energetisch-ruimtelijke inzichten In Gelderland geldt dat de individuele vraag van industriële bedrijven te klein is om te matchen met de capaciteit van een Gen III+ of Gen IV-kernreactor. De warmtevraag van deze bedrijven is eventueel geschikt om te matchen met micro-SMR’s, die na 2045 beschikbaar zijn. Om de toepassing van Gen III+ of Gen IV als stoomleverancier dichterbij te brengen, zouden er dus grote industriële partijen bij moeten komen, een veelvoud van de huidige grootste stoomgebruikers in Gelderland. Om een SMR mogelijk te maken, zou de afname mee kunnen worden ontwikkeld met de SMR zelf. Hier is echter op dit moment geen betrouwbare inschatting over te maken en deze ontwikkeling is daarom niet verondersteld in de toekomstige stoomvraag . Op basis van bovenstaande analyse zijn dan ook voor deze toepassing individueel geen ruimtelijke zones bepaald.
Wel kan industriële warmtelevering worden gecombineerd met de kansrijke zones voor energy hubs en de toepassing van een stedelijk warmtenet zoals beschreven in paragraaf 5.4 en 5.5. 5.4 Toepassing 3: SMR’s in energy hub verband, achter de meter In deze toepassing wordt de SMR gepositioneerd als een geïntegreerde energy hub. De SMR fungeert in deze situatie als een centrale bron van elektriciteit en, waar relevant, warmte, gericht op het autonoom maken van gebieden met een geconcentreerde grootsch alige energievraag. Voor de provincie Gelderland is deze toepassing met name relevant in gebieden waar: • Meerdere energie-intensieve bedrijven geografisch geclusterd zijn; • Sprake is van netcongestie of beperkte transportcapaciteit; 51 • Elektrificatie van industriële processen voorzien is; • En/of een substantiële warmtevraag aanwezig is (lage, midden - of hoge temperaturen. Op basis van de analyse van elektriciteits - en warmtevraag zijn voor deze toepassing de potentiële clusters in beeld gebracht, waaronder: • Eerbeek (papierindustrie en aanverwante bedrijvigheid); • Apeldoorn (Ecofactorij, Zuid-Westpoort en Malkenschoten); • Renkum – Ede – Veenendaal (Parenco en omliggende terreinen); • Nijmegen (West Kanaaldijk, TPN -West, Winkelsteeg, NXP en Bijsterhuizen); • Steenfabrieken ten oosten van Arnhem (Rijnzone). Figuur 24.
Aanduiding van focusgebieden: geclusterde energievraag van de industrie Wanneer de SMR wordt gepositioneerd binnen een energy hub kan deze op twee manieren ingezet worden: • Optie 1. De SMR vervangt de nog (deels) fossiele processen en de industrie elektrificeert niet. In dit geval levert de SMR: • Elektriciteit (MWe) • Lage-temperatuurwarmte (< 100°C) • Middentemperatuurwarmte (100 tot 300°C) • Hogetemperatuurwarmte (300 tot 650°C); • Optie 2. In deze variant wordt uitgegaan van een toekomstscenario waarin industriële processen grotendeels zijn geëlektrificeerd. Hier zal de SMR primair een vol continue elektriciteitsbron zijn, en ondersteunen bij netcongestie. Hier is ook de mogelijkheid om de SMR in te zetten als voeding voor elektrolysers voor de productie van waterstof. Het totale elektrische en thermische vermogen is voor beide opties, voor de vijf mogelijke clusters, weergegeven in Tabel 11.
Tabel 11. Overzicht elektrische en thermische vraag van clusters bedrijven Gelderland (analyse | Voor de gebieden bij Apeldoorn en Nijmegen is het vermogen dusdanig klein op basis van openbaar beschikbare data) | dat hier een micro-SMR de meest toepasbare oplossing is. Omdat de micro- Optie 2: na volledige | SMR op een relatief klein oppervlak past en pas na 2045 commercieel Gebied | Optie 1: voor elektrificatie, directe warmtelevering | elektrificatie | beschikbaar is, zijn deze clusters niet nader onderzocht op omgevings- voorwaarden. Op de gebieden Eerbeek, Ede-Renkum en het steenfabrieken Warmte | Warmte | gebied | ten oosten van Arnhem | wordt in onderstaande paragrafen nader Elektrisch | < 100°C | 100°C < T | Warmte | Warmte | Elektrisch | ingezoomd. Het is belangrijk om te vermelden dat deze uitwerking puur gaat vermogen | <300°C | T > 650°C | vermogen | om een theoretische uitwerking van energetische factoren binnen de clusters, op basis van openbaar beschikbare data. De wenselijkheid of ambitie voor MWe | MWth | MWth | MWth | MWth | MWe | inpassing van de SMR is met deze clusters niet besproken.
Eerbeek | 41 | 16 | 45 | 0 | 0 | 112 | 5.4.1 | Industrieel cluster Eerbeek Apeldoorn | 20 | 11 | 1 | 0 | 0 | 34 | Het industrieel | cluster in Eerbeek wordt gedomineerd door de papier- | en kartonindustrie, | met | een | continue | vraag | naar | processtoom | in | het Ede- | 31 | 17 | 46 | 0 | 8 | 115 | middentemperatuurbereik (met name 100 tot | 300°C). Deze warmtevraag is Renkum | grotendeels basislast en sluit qua profiel goed aan bij een reactor die primair Nijmegen | 23 | 15 | 6 | 0 | 0 | 47 | warmte levert. Voor Eerbeek is een warmtegedreven WKK | -configuratie worden doorgerekend waarbij: Steenfa- | 22 | 33 | 1 | 0 | 39 | 107 | • | De warmtevraag van 45 MWth (100 tot 300°C) als processtoom direct brieken | uit de turbine wordt afgetakt. • | Deze stoomextractie leidt tot een beperkte reductie van de elektrische Tabel | 11 laat zien dat de elektrische vermogensvraag van de onderzochte | productie, maar bij een netto elektriciteitsvraag van ongeveer 41 MWe clusters in de orde van grootte ligt van enkele tientallen megawatt per cluster | , | blijft dit technisch goed combineerbaar. ook na elektrificatie. Zelfs bij clustering van meerdere terreinen blijft de totale | • | Uitgaande van een conventionele turbineconfiguratie (≈33% elektrisch vraag in de meeste gevallen onder de 100 MWe.
Dit ligt substantieel onder de | rendement zonder warmtelevering), is voor de 41 MWe een thermisch capaciteit van veel Gen III(+) SMR-ontwerpen. Inzet van een dergelijke reactor | vermogen van 124 MWth nodig. zou leiden tot structurele overdimensionering, waarbij een groot deel van de | o | Het thermische vermogen in totaal is dan 45+123 = ongeveer productie alsnog aan het landelijke net moet worden geleverd. Daarmee | 170 MWth verschuift de rol van de SMR van “lokale energy hub” naar feitelijk een reguliere | o | Voor restwarmte blijft dan 124 x (1-0,33) = 83 MWth over, dit elektriciteitscentrale met regionale inpassing. Om beter aan te sluiten bij de | is genoeg om de warmtevraag van 16 MWth, onder de 100 Gelderse schaal zou eerder een reactor in de orde van 50 tot 150 MWe, of | graden te dekken. Er moet dus nog een substantieel deel kleiner, | passend zijn. Dit type valt binnen generatie IV-concepten. Als het | worden weggekoeld. Dan wel aan de lucht, dan wel m.b.v. vermogen daaronder valt, dan is een micro-SMR het meest geschikt. | koelwater. 52 In deze configuratie kan zowel de processtoom als de gevraagde elektriciteit | Tabel 12. Bedrijven energiehub Eerbeek (analyse op basis van openbaar beschikbare data) binnen het cluster worden geleverd.
Het totale energetische rendement van | Bedrijf | Optie 1 | Optie 2 de installatie wordt daarbij aanzienlijk verhoogd ten opzichte van een zuiver elektriciteitsbedrijf. De Eerbeekse vraagstructuur, continue processtoom | Warmte | Warmte | Warmte gecombineerd met een stabiele elektriciteitsvraag past daarmee technisch | Elektrisch | Warmte < | 100°C < | 300°C < | Elektrisch goed bij een middelgrote, warmtegedreven WKK-opstelling, waarbij de SMR | vermoge | 100°C | T <300°C | T <650°C | T >650°C | vermoge primair warmte levert en elektriciteit als co-product produceert. | n (MWe) | (MWth) | (MWth) | (MWth) | (MWth) | n (MWe) Figuur 25. Detailweergave Eerbeek. Het exclusiegebied is aangegeven in oranje | 1. Smart packaging | 2 | 0 | 6 | 0 | 0 | 9 solution 2. Mayr-Melnhof | 9 | 0 | 32 | 0 | 0 | 47 Eerbeek B.V. 3. Eerbeek Zuid | 9 | 3 | 0 | 0 | 0 | 14 4. Neenah Coldenhove | 1 | 0 | 5 | 0 | 0 | 7 Holdings B.V. 5. De Mars | 13 | 4 | 0 | 0 | 0 | 18 6. Aviko | 6 | 9 | 2 | 0 | 0 | 18 Steenderen In Figuur 24 wordt ingezoomd op het gebied rondom Eerbeek. Hierop zijn de verschillende kernbedrijven zichtbaar, waarbij per bedrijf een straal van 3 kilometer is gehanteerd als praktische bovengrens voor een technisch en economisch haalbare stoomverbinding tussen bed | rijven binnen een energy hub-configuratie.
Bij grotere afstanden nemen warmteverliezen, drukverliezen en investeringskosten voor hogedrukstoomleidingen aanzienlijk toe, waardoor de efficiëntie en haalbaarheid van directe warmtekoppeling afnemen. De 3 km- radius markeert daarmee het gebied waarbinnen industriële warmtevraag realistisch kan worden gekoppeld aan een centrale warmtebron zoals een SMR in deze casussen. 53 54 Zoals te zien in de tabel liggen in Eerbeek alleen bedrijven 1, 2, 3 en 4 in nabijheid van elkaar met: • Een totale potentiële stoomvraag van ongeveer 43 MWth, en een e - vraag van 21 MWe vóór elektrificatie. • Óf een e-vraag van 77 MWe na elektrificatie. Vóór elektrificatie is het vermogen alleen geschikt voor de micro-SMR in dit gebied, tenzij meerdere afnemers (buiten de top-30 bedrijven) ook gekoppeld kunnen worden aan de reactor. Ná elektrificatie is dit gebied potentieel interessant voor een Gen IV reactor. 5.4.2 Industrieel cluster Ede-Renkum Voor het industriële gebied rondom Ede-Renkum kan eenzelfde warmtegedreven WKK-configuratie worden doorgerekend als bij Eerbeek, waarbij: • De warmtevraag van 46 MWth (100 tot 300°C) als processtoom direct uit de turbine wordt afgetakt; • De rest van de stoom wordt gebruikt om elektrisch vermogen van 28 MWe op te wekken met een rendement van ongeveer 33% (en 0 ,15 MWe verlies per 1 MWth processtoom aftakking).
Het reactorvermogen zal dan rond de 110 MWth liggen, of rond de 40 MWe. 40 MWe zit net onder de ondergrens van de Gen IV SMR’s, wat betekent dat nog ongeveer 10 MWe “over” zou zijn voor gebruik door andere bedrijven in de buurt. Zoals te zien in de detailweergave in Figuur 25 is er sprake van één dominante industriële warmtevraaglocatie: Smurfit Westrock Parenco , een grote papierproductielocatie aan de Rijn. Binnen een straal van 3 km is wel overige bedrijvigheid aanwezig, maar er is in de bronnen geen aanwijzing voor meerdere vergelijkbaar grootschalige proceswarmtevragers die samen een robuust “achter-de-meter” stoomcluster vormen. Rond Ede-Stad liggen juist meerdere bedrijventerreinen in en rondom de kern, waaronder Frankeneng, Heestereng en Bedrijvenpark De Vallei. Deze terreinen zijn ruimtelijk nabij elkaar gelegen langs de A12/A30 -corridor en vormen daarmee een geografisch cluste r dat binnen (of rond) een 3 km - zoekgebied kan vallen. De vermogensvraag is hier echter te klein (ongeveer 20 MWe en 15 MWth) voor commercieel beschikbare SMR-concepten, wat dit gebied alleen geschikt maakt voor micro-SMR’s. Figuur 26. Detailweergave Renkum. Het exclusiegebied is aangegeven in oranje
Tabel 13. Bedrijven energiehub Ede-Renkum (analyse op basis van openbaar beschikbare data) | Elektrificatie van deze processen is theoretisch mogelijk (bijvoorbeeld via Bedrijf | Optie 1 | Optie 2 | elektrische ovens of indirecte verhitting), maar brengt aanzienlijke technische en | economische | complicaties | met | zich | mee. | Het | gaat | om | hoge Elektrisch | Warmte < | Warmte | Warmte | Warmte | Elektrisch | vermogenspieken, aanpassing of vervanging | van bestaande oveninstallaties, vermoge | 100 C | 100 C < T | 300 C < T | T > 650 C | vermoge | impact op productkwaliteit en een sterke toename van de elektriciteitsvraag. n (MWe) | (MWth) | < 300 C | < 650 C | (MWth) | n (MWe) | Bovendien vraagt volledige elektrificatie van dit type industrie om forse (MWth) | (MWth) | netverzwaring en langdurige investeringscycli. In deze regio lijkt een S | MR 1. Ambacht/ | 8 | 4 | 0 | 0 | 0 | 13 | daarom minder geschikt als directe warmtebron voor het primaire proces; een Nijverkamp | rol als elektriciteitsleverancier zou denkbaar zijn, maar lost de kern van de 2. Heestereng | 4 | 2 | 0 | 0 | 0 | 6 | hoge-temperatuurwarmtevraag | niet | op. 3. Frankeneng | 5 | 6 | 1 | 0 | 0 | 13 4. Steenfabriek | Figuur 27. Detailweergave rondom de steenfabrieken. Het exclusiegebied is aangegeven in Wolfswaard | 1 | 2 | 0 | 0 | 4 | 8 | oranje 5. Smurfit Kappa Parenco | 13 | 0 | 45 | 0 | 0 | 66 B.V.
6. Steenfabriek | 1 | 2 | 0 | 0 | 4 | 8 Heteren 7. Dakpan- fabriek Narvik | 0 | 1 | 0 | 0 | 2 | 4 Deest 5.4.3 | Steenfabrieken De steenfabrieken in de Rijnzone kenmerken zich door een zeer hoge warmtevraag in het temperatuurbereik boven 650°C, noodzakelijk voor het bakproces in tunnelovens. Dit temperatuurniveau ligt aanzienlijk hoger dan het bereik waarin de meeste SMR-concepten proceswarmte kunnen leveren. Ook bij hogere temperatuurreactoren is directe levering op dit niveau technisch complex en doorgaans niet voorzien als standaardtoepassing. Daarmee is directe vervanging van de primaire ovenwarmte door een SMR thermisch niet vanzelfsprekend. 55 56 Tabel 14. Bedrijven energiehub steenfabrieken (analyse op basis van openbaar beschikbare data) Bedrijf Optie 1 Optie 2 Elektrisch vermoge n (MWe) Warmte < 100°C (MWth) Warmte 100°C < T <300°C (MWth) Warmte 300°C < T <650°C (MWth) Warmte T >650°C (MWth) Elektrisch vermoge n (MWe) 1. Het Broek 4 2 0 0 0 7 2. Centerpoort- Totaal 5 1 0 0 0 7 3. Hengelder 5 3 0 0 0 8 4. Steenfabriek Huissenswaard 1 4 0 0 6 12 5. Steenfabriek Bemmel 0 1 0 0 1 3 6. De Zandberg 1 2 0 0 4 8 7. Steenfabriek Erlecom 1 2 0 0 4 8 8. Steenfabriek Kijfwaard West 1 4 0 0 6 13 9. Steenfabriek Kijfwaard Oost 1 2 0 0 3 7 10. Kleiwaren- fabriek Bylandt Tolkamer 2 6 0 0 9 19 11.
Steenfabriek Spijk 1 5 0 0 7 16 5.4.4 Energetisch-ruimtelijke inzichten Uit de energetische analyse van industrieclusters blijkt dat een handvol gebieden in beeld kom t voor toepassing van commercieel beschikbare SMR- concepten. Voor grootschalige SMR-concepten (Gen III+) geldt een duidelijke mismatch tussen huidige omvang van clustervraag en capaciteit van de SMR. Om beter aan te sluiten bij de Gelderse vraag zouden alleen kleinere generatie- IV reactoren (ordegrootte 50 tot 150 MWe), of micro-SMR’s passend zijn. Voor de Gen IV reactoren komt eventueel het cluster in Eerbeek en het cluster rondom Ede-stad in beeld als zones waar de SMR energetisch en ruimtelijk kan passen, hoewel ook hier de gecombineerde warmte- en elektriciteitsvraag net te klein is om te matchen met de huidige energievraag . Koppeling met overige afnemers in de buurt, of volledige elektrificatie, zou nodig zijn om de Gen IV reactor mogelijk te maken. Wel ontstaan hier mogelijkheden voor micro- SMR’s, die na 2045 beschikbaar zijn. 5.5 Toepassing 4: SMR gekoppeld aan stedelijk warmtenet Deze toepassing beschrijft de inzet van een SMR als warmtebron voor een stedelijk warmtenet. In deze configuratie wordt de SMR primair ingezet voor de levering van warmte, waarbij elektriciteitsproductie een secundaire rol kan spelen (bijvoorbeeld via warm tekrachtkoppeling).
De geproduceerde warmte wordt via een warmtenet gedistribueerd naar woningen, utiliteitsbouw en eventueel nabijgelegen voorzieningen. De inzet van een SMR in een warmtenet is daarbij afhankelijk van het temperatuurniveau van het net. De configuratie van het warmtenet moet aansluiten op de afgiftetemperatuur die de SMR kan leveren. Voor lage - temperatuurnetten kan restwarmte worden benut, terwijl voor midden - of hogetemperatuurnetten (MT/HT) stoom op een hoger temperatuurniveau nodig is. In die gevallen kan de SMR worden ingezet in een warmtekracht - koppelingsconfiguratie (WKK), waarbij stoom uit de turbine wordt afgetakt voor warmtelevering. Voor de provincie Gelderland is deze toepassing met name relevant in situaties waarin sprake is van een substantiële warmtevraag, terwijl lokaal beschikbare duurzame warmtebronnen beperkt of onvoldoende schaalbaar zijn. In 57 dergelijke gevallen kan een SMR theoretisch voorzien in stabiele basis - of midlastwarmte. Een belangrijk aandachtspunt bij de koppeling van een SMR aan een stedelijk warmtenet is de seizoensmatige mismatch tussen warmtevraag en warmteproductie. De warmtevraag in stedelijke gebieden is sterk seizoensafhankelijk: hoog in de wintermaanden en laag in de zomer.
Een SMR daarentegen is ontworpen voor een stabiele, continue productie van warmte (en elektriciteit) en is beperkt flexibel in het snel op - en afregelen van het thermisch vermogen. Dit betekent dat de warmteproductie niet vanzelfsprekend kan w orden afgestemd op de fluctuerende warmtevraag. In de zomerperiode kan hierdoor sprake zijn van structurele overcapaciteit aan warmte, terwijl in koude winterperiodes juist aanvullende piekvoorzieningen nodig blijven. Om deze mismatch te voorkomen is het een optie de SMR te combineren met grootschalige seizoens - of dagopslag van warmte, bijvoorbeeld in de vorm van ondergrondse warmteopslag. Hiermee kan een deel van de in de zomer geproduceerde warmte worden opgeslagen en later in het stookseizoen worden be nut. De toepasbaarheid hiervan is locatieafhankelijk en vraagt om aanzienlijke ruimte en investeringen. Een belangrijk aandachtspunt hierbij is dat SMR’s economisch optimaal functioneren bij een hoge benuttingsgraad (aantal vollasturen). Structurele onderbenutting, bijvoorbeeld door lage warmtevraag in de zomer, kan de kosteneffectiviteit van de installatie negatief beïnvloeden en vraagt om aanvullende afzet of flexibiliteitsopties. Figuur 28. Warmtevraag en opslag dag/ nacht en seizoenen Gelderland kent 4 grote stedelijke gebieden: Nijmegen, Arnhem, Apeldoorn en Ede. Op deze locaties is nader ingezoomd in deze verkenning.
Zie figuur 2 8. In Tabel 15 staat een overzicht van de warmtevraag van deze gebieden. Zoals in de tabel is weergegeven, ligt de warmtevraag in de stedelijke gebieden tussen de 47 tot 112 MWth. Een kleine Gen IV reactor zal rond de 150 MWth kunnen aanleveren, wat al te groot is voor deze woonkernen. Daarom wordt in onderstaande paragrafen specifiek ingegaan op woongebieden in combinatie met nabije industriële warmtevraag.
Figuur 29. Aanduiding van focusgebieden: clusters van stedelijke warmtevraag | Tabel 15. Overzicht warmtevraag steden Gelderland (analyse op basis van openbaar beschikbare data) Capaciteit warmte Stad | Aantal inwoners | MWth (basis+midden last) Nijmegen | 189.000 | 112 Arnhem | 171.000 | 101 Apeldoorn | 169.000 | 100 Ede | 79.500 | 47 5.5.1 | Nijmegen De stedelijke basis- en midlastwarmtevraag van Nijmegen bedraagt ongeveer 112 MWth. In en rondom het gebied West Kanaaldijk, Winkelsteeg en Bijsterhuizen | is | daarnaast | sprake | van | een | aanvullende | industriële warmtevraag in het midden-temperatuurbereik (orde 15 tot 20 MWth), met een relatief continu profiel. Gecombineerd resulteert dit in een potentiële structurele warmtevraag van ongeveer 125 tot 135 MWth. Dit benadert de orde van grootte van een kleinere Gen IV-reactor (ongeveer 150 MWth). Volledige benutting vereist echter dat zowel stedelijke als industriële afzet daadwerkelijk wordt gekoppeld en dat de warmtevraag voldoende constant is. Seizoensvariatie blijft bepalend voor de benuttingsgraad. 5.5.2 | Arnhem Arnhem kent een stedelijke basis- en midlastvraag van ongeveer 101 MWth. In de directe nabijheid bevindt zich beperkte industriële warmtevraag in het midden-temperatuurbereik.
| De | steenfabrieken | in | de | Rijnzone | vragen voornamelijk hoge temperatuurwarmte (> | 650°C), die niet geschikt is voor directe koppeling aan een conventioneel stedelijk warmtenet. 58 De gecombineerde vraag van stadskern en relevante industrie blijft daarmee | 5.5.5 | Energetisch-ruimtelijke inzichten in de orde van 110 tot 120 MWth. Dit ligt onder het thermisch vermogen van | Uit de analyse van stedelijke warmtevraag blijkt dat er grotendeels een een kleine Gen IV-reactor. Zonder aanvullende afzet (bijvoorbeeld uitbreiding | mismatch bestaat tussen het vermogen dat een SMR ( | Gen III+ of Gen IV) kan van het net) ontstaat structurele overcapaciteit. | leveren, en de warmtevraag in de provincie. Dit geldt ook | als de stedelijke 5.5.3 | Apeldoorn | warmtevraag wordt gecombineerd met industriële warmtevraag. Bovendien speelt | de | seizoensvariatie | een | belangrijke | rol. | Deze | twee | factoren Apeldoorn werkt aan de opbouw van wijkwarmtenetten en het onderling | gecombineerd maken de inpassing van een SMR puur voor de voorziening van koppelen daarvan | in | een zogeheten “warmterotonde”: een ringstructuur | stedelijke warmtevraag niet optimaal. waarmee meerdere deelnetten (en bronnen) aan elkaar gekoppeld kunnen worden.
Concreet is er een publiek warmtenet in ontwikkeling voor Kerschoten, | Warmtenet-ontwikkelingen (Arnhem, Nijmegen, Apeldoorn, Ede) en implicaties met | aquathermie | als | beoogde | bron; | hierover | is | een | investeringsbesluit | voor SMR-warmte genomen en de uitrol is gekoppeld aan voldoende deelname. In Arnhem is al sprake van een regionaal warmtenet (Arnhem | –Duiven–Westervoort) dat In Apeldoorn is het meest logisch om een SMR te positioneren als additionele | wordt gevoed door warmte uit een afvalenergiecentrale (AVR) | 25, met aanvullende bron binnen een groeiend en gekoppeld net, niet als “eerste bron”. | bronontwikkeling in onderzoek (o.a. aardwarmte). Daarnaast werkt Arnhem wijkgericht aan collectieve warmteoplossingen, waaronder projecten waar een warmtenet expliciet wordt verkend/ontwikkeld (bijv. Malburgen-Oost) | 26. In Nijmegen is de bestaande 5.5.4 | Ede (inclusief Parenco in Renkum) | stadswarmte in eerste instantie gekoppeld aan restwarmte uit de afvalenergiecentrale Ede kent een stedelijke basis- en midlastvraag van ongeveer 47 MWth. De | ARN (Weurt) | 27 , met de ambitie om op termijn extra duurzame bronnen (zoals industriële warmtevraag rond Parenco en omliggende terreinen is substantieel | geothermie en aquathermie) toe te voegen. Voor Apeldoorn wordt een publiek in het bereik 100 tot 300°C (orde 45 tot 50 MWth) en grotendeels continu.
| warmtenet ontwikkeld voor Kerschoten, met aquathermie als beoogde bron en besluitvorming over de verdere realisatie. In Ede wordt gewerkt aan een “Slim Groen Warmtenet”28, met een (publiek gecommuniceerde) bronnensystematiek die start met De gecombineerde warmtevraag komt daarmee uit rond 90 | tot 100 MWth | bestaande duurzame bronnen en uitbreiding met aanvullende bronnen in de tijd. structureel. De industriële | basislast | vormt hier een belangrijk stabiliserend element. De totale schaal blijft echter onder 150 MWth, waardoor volledige | Gezamenlijk schetsen deze plannen een kader waarin vraag en aanbod voor stedelijke benutting van een grotere eenheid niet vanzelfsprekend is. | warmte in toenemende mate al via warmtenetten en bronportfolio’s worden gematcht. Daarmee wordt een SMR als primaire warmtebron voor stedelijke netten minder Ede onderscheidt zich doordat de industriële warmtevraag relatief groot is ten | vanzelfsprekend. De toegevoegde waarde ligt eerder in een aanvullende rol (bijv. als opzichte van de stedelijke vraag. Dit maakt een warmt gedreven configuratie | extra basis-/midlastbron bij groei van het net, leveringszekerheid, of bij onvoldoende technisch | logisch, | maar | schaaloptimalisatie | vereist | nauwkeurige | alternatieve bronnen). dimensionering.
Een | mogelijke | oplossingsrichting | is | het | combineren | van | meerdere afzetkanalen voor de geproduceerde energie. In de zomer kan de SMR 25 Het warmtenet van Arnhem | Vattenfall | 27 https://www.nijmegen.nl/over-de-gemeente/plannen/duurzame-warmtebronnen 26 Malburgen-Oost Arnhem - Nieuwe Warmte Nu | 28 https://warmtebedrijfede.nl/ 59 60 bijvoorbeeld primair worden ingezet voor elektriciteitsproductie of voor andere toepassingen zoals industriële warmte of waterstofproductie, terwijl in de winter de focus verschuift naar warmtelevering aan het warmtenet. Dit vereist echter een geïntegreerd energiesysteem en voldoende alternatieve vraag in de nabijheid. Een andere mogelijkheid betreft de koppeling van de Gen III+ SMR voor grootschalige elektriciteitsproductie, beschreven in paragraaf 5.2, aan een stedelijk warmtenet. Hierbij zal de SMR in de winter zijn restwarmte leveren aan een warmtenet. Gezien de kansrijke zones voor deze toepassing komt hiermee alleen het gebied rondom Nijmegen, of eventueel Arnhem, in beeld. 5.6 Toepassing 5: SMR gekoppeld aan waterstof Een potentiële toepassing van de SMR betreft koppeling met waterstofproductie. In deze configuratie wordt de door de SMR opgewekte elektriciteit, en in sommige configuraties ook stoom, ingezet voor de aandrijving van een elektrolyser.
Via elektrolyse wordt waterstof geproduceerd, die kan worden ingezet als grondstof of energiedrager binnen de industrie, of kan worden afgezet buiten de directe omgeving. In Figuur 30 is de combinatie van een SMR met een elektrolyser schematisch weergegeven. Figuur 30 Schematische weergave van waterstofproductie in combinatie met een SMR. Hier is gekozen voor de weergave vaneen configuratie met een Solid Oxide Electrolyser. Voor deze toepassing is een directe koppeling tussen de SMR en een elektrolyser noodzakelijk. Naast conventionele alkalische en 29 Proton exchange membrane PEM29‑elektrolysers is met name de Solid Oxide Electrolyser (SOEC) relevant in combinatie met kernenergie. SOEC ‑technologie maakt gebruik van stoom en hoge procestemperaturen, waardoor een hogere elektrische efficiëntie kan worden bereikt dan de conventionele typen gebruikmakend van elektriciteit alleen. Aangezien een SMR zowel elektriciteit als stoom kan leveren, l igt de combinatie van deze twee technieken voor de hand. 5.6.1 Elektrolyser als flexibele energievrager Een elektrolyser kan als flexibele vrager van elektriciteit een systeemdienst vervullen door elektriciteit af te nemen op momenten van overschot uit wind en zon. In plaats van curtailment (het afschakelen van de productie van wind - en zonne-energie) of netcongestie wordt deze overtollige elektriciteit omgezet in waterstof.
Hierbij gaat het in eerste plaats om lokaal geproduceerde wind en zon, om transport van deze pieken en dalen over het elektriciteitsnet te voorkomen en aanverwante netcongestie of investeringen in het net. Daarmee draagt de elektrolyser bij aan balancering van het elektriciteitssysteem, door elektriciteitsproductie en eindgebruik in tijd te ontkoppelen. De geproduceerde waterstof fungeert zoals energie ‑ en flexibiliteitsbuffer voor het energiesysteem. In onderstaand figuur is een indicatief voorbeeld weergegeven van een 500 MWe elektriciteitsvraag die op verschillende momenten door verschillende energieproducenten wordt bediend en waarin de elektrolyser een systeemdienst vervuld. De SMR is hier veronder steld om volcontinue elektriciteit te leveren en de hernieuwbare bronnen variabel produceren, waardoor er op sommige momenten een overschot aan elektriciteit is en de elektrolyser waterstof produceert, in Figuur 31 aangeduid in het groen. Hierbij dient te worden opgemerkt dat de elektrolyser dus een ander productieprofiel laat zien dan de volcontinue bedreven SMR.
61 Figuur 31. Indicatief voorbeeld van de combinatie tussen een SMR, variabele hernieuwbare energieproductie en een elektrolyser, die als flexibele energievrager optreedt en daarmee een systeemdienst vervult. 5.6.2 Koppeling aan waterstofvraag- en infrastructuur in Gelderland De verwachte lokale vraag naar waterstof rond 2030 in Gelderland is relatief beperkt en sterk verspreid, zoals weergegeven in Figuur 32. Directe koppeling met een individuele afnemer ligt dan ook in Gelderland niet voor de hand. De inschatting van volumes is gebaseerd op huidige, bestaande waterstofvraag en toekomstige plannen van waterstofinitiatieven in Gelderland. Andere potentiële waterstofvraag richting 2050 die nog ontwikkeld moet worden is niet meegenomen in de analyse, maar toekomstige initiatieven kunnen uiteraard de uiteindelijke waterstofvraag beïnvloeden wanneer een SMR en elektrolyser gerealiseerd zijn. Ook kunnen combinaties worden gerealiseerd, waarin een deel van de geproduceerde waterstof direct wordt ingezet en het surplus wordt ingevoed op de waterstofbackbone. Het relatief grote vraagcluster rondom Deventer betreft het project GROHW, een groene waterstofhub in ontwikkeling. 30 European Hydrogen Backbone Figuur 32. Geschatte Waterstofvraag in Gelderland rond 2030 In tegenstelling tot warmte kan waterstof wel efficiënt over grotere afstanden worden getransporteerd.
Hierdoor kan waterstofproductie plaatsvinden voor landelijke afname, bijvoorbeeld via aansluiting op de (toekomstige) nationale waterstofbackbone, in pla ats van uitsluitend voor lokale gebruikers. Een belangrijke randvoorwaarde hierbij is wel dat de productielocatie nabij deze waterstofbackbone is gelegen. Als dit niet het geval is, moeten nieuwe waterstofleidingen worden aangelegd voor een individueel pr oject, wat gepaard gaat met investeringskosten, ruimtelijke en vergunningstechnische complexiteit. Ter indicatie: aanleg van alleen een middelgrote pijpleiding (zonder compressiestation) van 5 km heeft een geschatte CAPEX van zo’n € 10 tot 14 miljoen30.
62 De ruimtelijke inpassing van een SMR‑elektrolyse combinatie is daarmee sterk afhankelijk van de ontwikkeling en ligging van waterstofinfrastructuur. De planning is dat de waterstofbackbone in 2033 klaar is voor gebruik 31. Gezien de tijdlijnen van SMR’s vanaf 2035, is de planning van de waterstofbackbone daarmee geen obstakel voor de realisatie van SMR’s gekoppeld aan waterstofproductie. Mogelijke inpassingsgebieden voor koppeling aan waterstof, al dan niet met flexibele inzet van de elektrolyser, worden bepaald door de relatieve afstand tot de toekomstige waterstofbackbone voor invoeding van waterstof in het landelijk net. Voor een Gen II I+ SMR bestaat bovendien de bijkomende restrictie van nabijheid tot koelwatervoorzieningen. Op onderstaande kaart zijn beide factoren zichtbaar gemaakt. Een gunstige locatie voor een SMR met waterstofproductie is een locatie die valt binnen de contouren va n het buisleidingennetwerk, en (in geval van Gen III+) binnen de contouren van koelwatermogelijkheid. 31 Het Nederlands waterstofnetwerk niet in 2030 klaar maar uiterlijk in 2033 - Alles over Waterstof Figuur 33.
Waterstofbackbone (paars) uitgelicht met exclusiezones en koelwaterbeschikbaarheid 5.6.3 Energetisch-ruimtelijke inzichten Gezien de geschatte vraag naar waterstof in de provincie Gelderland lijkt een SMR in combinatie met waterstofproductie voor directe koppeling aan een afnemer niet voor de hand te liggen. Het succes van deze toepassing is daarmee volledig afhankelijk van de timing en de geografische ligging van de Gelderse waterstofinfrastructuur en de landelijke waterstofbackbone. Ook voor deze gebieden geldt dat koppeling aan toepassing 1, zoals beschreven in paragraaf 5.1, mogelijk is. Naast energetisch-ruimtelijke inpassing, zijn er tal van andere aspecten voor deze toepassing van belang die de uiteindelijke haalbaarheid bepalen. Allereerst vereist w aterstofproductie met een SMR de realisatie van twee afzonderlijke grootschalige en complexe systemen: een SMR en een
elektrolyser, elk met eigen veiligheids-, vergunning- en financieringstrajecten. | (gepland) en Doetinchem. In principe kunnen ook andere Gelderse 150 kV Wanneer het succesvol realiseren van een SMR afhankelijk is van een | stations worden overwogen, zolang voldoende aansluitcapaciteit beschikbaar nageschakelde elektrolyser, | leidt dit tot grotere | projectcomplexiteit, zowel | is te maken om het gehele vermogen van de SMR te kunnen dekken. technisch, organisatorisch als qua planning en risicoverdeling. Daarnaast is de toekomstige prijs van en de vraag naar koolstof-arme waterstof onbekend, dat | De inzet van een Gen III+ vereist dat koelwater in voldoende mate in de directe maakt de financiële haalbaarheid van deze toepassing onzeker. Bovendien | nabijheid beschikbaar moet zijn voor doorstroomkoeling of koeling met heeft waterstof geproduceerd met kernenergie op dit moment geen expliciete | koeltorens. Deze combinatie maakt dat de inpasbaarheid van de E-SMR zich classificatie | als | ‘groen’ | of | hernieuwbaar, | wat | onzekerheid | geeft | over | vooral concentreert rondom Dodewaard en Wijchen. TenneT geeft daarbij aan beleidskaders, subsidiëring en marktpositionering.