A03-20260921-27-vka-haskoning-verkenning-van-de-rol-van-SMR's-in-gld
Tekst van het document
Omdat de SMR in een vroeg commercieel stadium staat (commerciële toepassing is in Europa nog niet gerealiseerd) en bepaalde typen (Gen IV, micro-SMR) nog in ontwerpfase zijn, blijven openstaande vragen ten aanzien van planning, kosten en risico ’s bestaan, met name voor de eerste FOAK-projecten. Daarnaast spelen economische onzekerheden een rol. De investeringskosten van SMR’s zijn hoog en sterk afhankelijk van de mate van serieproductie en standaardisatie. Het is onzeker of en wanneer deze kosten voldoende zullen dalen om concurrerend te zijn met andere CO ₂-arme alternatieven. Ook is nog onduidelijk welke rol publieke financiering of garanties hierbij moeten spelen. Daarnaast zijn er onzekerheden met betrekking tot kennis, organisatie en de maatschappelijke rol van kenenergie. Uit gesprekken met partijen blijkt onder andere dat er onder verschillende partijen behoefte bestaat aan meer duidelijkheid over de rol, ambitie en positionering van betrokken overheden en marktpartijen in de verdere verkenning van SMR’s, en hoe deze zich verhouden tot bredere ontwikkelingen in het energiesysteem. Daarbij komt met name de vraag op of een SMR een zinvolle bijdrage levert aan het energiesysteem in vergelijking met alternatieve n.
Meerdere partijen gaven daarnaast aan behoefte te hebben aan de ontwikkeling van een afwegingskader op landelijk schaalniveau waarin afwegingen die leiden tot een selectie van kansrijke zones centraal worden gecoördineerd. Onzekerheden bestaan bovendien over de onderlinge rolverdeling tussen provincie, regio’s, het Rijk, marktpartijen en netbeheerders. Er zijn daarnaast vragen over de organisatorische haalbaarheid, zoals voorwaarden voor samenwerking en de benodigde kennis‑, HR‑ en supply‑chaincapaciteit. Ook is de toegevoegde waarde van een SMR voor het elektriciteitsnet en energiesysteem als gehee l niet bewezen. Een integrale systeemanalyse, in samenwerking met netbeheerder(s) , is dan ook raadzaam om op groter detailniveau te kunnen vaststellen of een SMR ingepast kan worden en in hoeverre de SMR bijdraagt aan het Gelderse energiesysteem. Maatschappelijke acceptatie en bestuurlijke besluitvorming spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van SMR’s . Kernenergie is een maatschappelijk gevoelig onderwerp en de lokale acceptatie kan sterk variëren. Meerdere gemeenten in provincie Gelderland hebben bijvoorbeeld in de afgelopen jaren standpunten ingenomen tegen de komst van een SMR. Daarbij komt dat de aanwezige kennis over SMR ‑technologie onder partijen sterk varieert.
Voor veel betrokkenen is kernenergie relatief nieuw, waardoor behoefte bestaat aan een heldere informatie‑ en participatieaanpak. 19 Tot slot bestaan onzekerheden en vragen op het gebied van wetgeving en ruimtelijke inpasing . De Nederlandse nucleaire regelgeving is primair ingericht op grootschalige kerncentrales. Het is nog onduidelijk in hoeverre procedures, veiligheidscontouren en beoordelingskaders efficiënt toepasbaar zijn op SMR’s. Ook ruimtelijke aspecten zoals koelwater beschikbaarheid, overstromingsrisico’s en nabijheid van beschermde gebieden vragen om een heldere afbakening van randvoorwaarden, criteria en uitsluitingsgebieden. Daarnaast vormt de mogelijke invloed van klimaatverandering op koelwaterbeschikbaarheid een aandachtspunt, gezien stijgende temperaturen en mogelijke toekomstige zoetwaterschaarste. Het is belangrijk om te vermelden dat veel van deze onzekerheden en openstaande vragen niet op zichzelf staan, maar juist elkaar kunnen beïnvloeden en in sommige gevallen versterken. Zo leidt onzekerheid over de staat van de technologie tot onzekerheden in de planning en tijdlijn, maar ook tot onduidelijkheden in de financiële haalbaarheid en financierings- benodigdheden. Deze aspecten kunnen bovendien leiden tot meer vragen en zorgen van stakeholders.
De beleidsagenda van de provincie (zie hoofdstuk 6) moet helpen om dergelijke vragen en onzekerheden stap voor stap weg te nemen, om zo tot een meer samenhangend beeld te komen over de rol van SMR’s in de provincie. Figuur 6. Openstaande vragen en onzekerheden m.b.t. SMR's. Deze inzichten kwamen naar voren in gesprekken met stakeholders en uit eerdere SMR-projecten van Haskoning
20 2.6 Nucleaire brandstofketen Waar komt brandstof vandaan? Voor huidige kerncentrales begint nucleaire brandstof als uraniumerts, dat wereldwijd wordt gewonnen. De grootste uranium producerende landen zijn onder andere Kazachstan, Canada en Australië. Het gewonnen uranium bevat slechts een klein percentage van de splijtbare isotoop uranium-235 (ongeveer 0,7% in natuurlijk uranium). Na winning wordt het uranium eerst chemisch verwerkt (conversie) tot uraniumhexafluoride (UF₆). Vervolgens vindt verrijking plaats, waarbij het aandeel uranium -235 wordt verhoogd tot het gewenste niveau. Voor lichtwaterreactoren, zoals de kerncentrale in Borssele, ligt dit verrijkingsniveau doorgaans tussen de 3% en 5%. In Nederland en Europa speelt het in Almelo gesitueerde bedrijf Urenco een belangrijke rol in de verrijkingsstap. Na verrijking wordt het uranium verder verwerkt door gespecialiseerde brandstoffabrikanten. Hierbij wordt het verrijkte uranium omgezet in uraniumoxidepoeder, geperst tot brandstofpellets en geplaatst in brandstofstaven. Deze staven worden samengevoegd tot splijtstofelementen die in de reactor worden gebruikt. Waar gaat kernafval naartoe? De opslag van radioactief afval gebeurt bij de Centrale Organisatie voor Radioactief Afval (COVRA). De COVRA heeft als enig bedrijf in Nederland de taak om radioactief afval te verzamelen, verwerken en op te slaan.
Bedrijven in Nederland met een vergunning om met radioactieve stoffen te werken, zijn verplicht hun radioactief afval aan COVRA aan te bieden. Wanneer de splijtstaven gebruikt zijn kan een deel van de verbruikte splijtstoffen opnieuw worden gebruikt, dit wordt opwerking genoemd. In Frankrijk worden de verbruikte splijtstoffen gescheiden van de bruikbare brandstoffen. Het radioactieve afval dat daarbij overblijft gaat naar COVRA. Daar wordt het veilig verpakt en opgeslagen voor ten minste 100 jaar. In 2020 is een vervolgonderzoek gestart, COPERA, dat de definitieve opslag van radioactief materiaal onderzoekt, de zogeheten eindberging. 8 In voorgaand 8 Onderzoek eindberging - COVRA N.V. onderzoek is vastgesteld dat eindberging van radioactief afval in geschikte, in Nederland voorkomende gesteenteformaties in de diepe ondergrond (zout -en kleiformaties) haalbaar is. Verschillen SMR III(+) en SMR IV reactoren Generatie III(+) SMR’s maken gebruik van de conventionele lichtwatertechnologie en verrijkt uranium als brandstof. De brandstofketen is internationaal goed ontwikkeld en bestaat uit winning, conversie, verrijking en fabricage van splijtstofelementen. Deze keten is commercieel beschikbaar, gestandaardiseerd en grotendeels afgestemd op het huidige wereldwijde reactorpark.
Voor Nederland betekent dit dat aansluiting op bestaande infrastructuur, waaronder verrijkingscapaciteit via Urenco en opwerkingsmogelijkheden in Frankrijk , relatief goed mogelijk is. De technologische en logistieke risico’s in de brandstofvoorziening zijn daarmee relatief beperkt en grotendeels bekend. Generatie IV-reactoren wijken hiervan af doordat zij vaak gebruikmaken van alternatieve koelmiddelen (zoals gesmolten zout, helium of vloeibaar metaal) en andere brandstofvormen, zoals hoogverrijkt uranium, TRISO - deeltjesbrandstof of zelfs hergebruik van plutonium of thorium. Deze brandstofketens zijn minder ver ontwikkeld en vereisen specifieke conversie -, verrijkings- en fabricagefaciliteiten die nog niet op commerciële schaal beschikbaar zijn in Europa. Ook dienen daarvoor gecertificeerde transportvoorzieningen t e worden ontwikkeld. Hoewel Gen IV -concepten potentieel efficiënter omgaan met splijtstof en minder langlevend afval kunnen produceren, brengt dit op korte termijn meer onzekerheid met zich mee in de leveringsketen, vergunningverlening en industriële opschaling. Aandachtspunten keten, logistiek en infrastructuur De inzet van SMR’s brengt naast de reactor zelf ook keten - en logistieke aspecten met zich mee. Dit betreft onder meer het transport van splijtstof en radioactief afval richting COVRA.
Hoewel de frequentie van transport - bewegingen relatief beperkt is (indicatie 1 transport per jaar) , vraagt dit om 21 aandacht voor veilige transportketens en mogelijke tijdelijke opslag op locatie, afhankelijk van de gekozen logistieke inrichting. Ook de modulaire bouw van SMR’s heeft ruimtelijke implicaties: de aanvoer van grote componenten kan eisen stellen aan infrast ructuur, zoals wegversterking of aanleg van losvoorzieningen aan het water. 2.7 Veiligheidsaspecten van SMR’s In tabel 3 worden veiligheidstechnische aspecten van de Gen III+, Gen IV en micro-SMR’s weergeven, gelet op inherente en passieve veiligheid, afvoer van restwarmte, robuustheid tegen externe industriele gevaren, conventionele gevaren en preparatiezones. Samengevat geldt dat SMR’s, zowel Gen III+ als Gen IV en micro-SMR’s, zijn ontworpen met uitgebreide passieve veiligheidsvoorzieningen en een sterke nadruk op inherente veiligheid . Wel blijven ze volledig onder het bestaande nucleaire veiligheidskader vallen . Gen IV-concepten bieden in theorie aanvullende veiligheidsvoordelen door lagere werkdruk en passieve restwarmteafvoer, maar brengen ook ontwerp - specifieke risico’s met zich mee die nog in ontwikkeling en toetsing zijn.
Voor alle typen geldt dat de uitein delijke veiligheidsbeoordeling locatie - en ontwerpafhankelijk is en integraal moet worden afgewogen binnen het Nederlandse vergunningenstelsel. De ‘Regeling nucleaire veiligheid kerninstallaties’9 (Rnvk) stelt in artikel 6 dat de vergunningverlener alle maatregelen moet nemen om ongevallen te voorkomen of als een ongeval zich voordoet de gevolgen van dit ongeval te beperken. Dit om te vermijden dat: • Vroegtijdige lozingen zich voordoen; • Grootschalige lozingen voortkomen waarvan de effecten niet kunnen worden beperkt in tijd en/of ruimte. In aanvulling op de screeningsafstanden, gepubliceerd door de IAEA in 201510 en de bestaande wet- en regelgeving, zoals de Kernenergiewet heeft de ANVS in december 2025 de handreiking Veilig Ontwerp en Bedrijven Kerninstallaties 9 Regeling nucleaire veiligheid kerninstallaties - BWBR0039625 10 Site Survey and Site Selection for Nuclear Installations | IAEA 11 (VOBK) gepubliceerd. Ten aanzien van vroegtijdige lozingen specificeert de VOBK wanneer er sprake is van een vroegtijdige lozing. Er is onder andere sprake van vroegtijdige lozing wanneer: • Het incident effect leidt tot een evacuatiezone van meer dan 5 km; • Het incident effect leidt tot schuilen in een zone van meer dan 20 km.
De 5 km zone en de 20 km zone kunnen op deze wijze, voor het scenario van deze vroegtijdige lozingen worden geïnterpreteerd als ‘ acceptatiecriteria’ voor de ruimtelijke inpassing van kerncentrales. Daarnaast stelt de VOBK dat de veiligheidsregio moet worden betrokken in de locatiekeuze door de mogelijkheden tot het nemen van maatregelen in verschillende scenario’s te analyseren. Waterschappen spelen hierin een rol binnen de regionale crisisstructuren, met name bij scenario’s die betrekking hebben op waterkwaliteit en waterveiligheid, zoals mogelijke verontreiniging van oppervlaktewater of verstoringen in koelwaterinfrastructuur. D it vraagt om voorbereiding op dergelijke scenario’s en afstemming met be staande crisisplannen van o.a. waterschappen, gemeenten en veiligheidsregio’s. In aanvulling op deze eerste ‘acceptatiecriteria’, is uitgebreider onderzoek nodig, op locatieniveau om definitief te concluderen over de geschiktheid van de desbetreffende locatie en aanvullende veiligheidseisen en protocollen. De veiligheidsafstanden rond een SMR worden niet alleen bepaald door het type en vermogen van de reactor, maar ook door locatie -specifieke factoren, ontwerpkeuzes en de aanwezigheid van andere risicobronnen. De uiteindelijke afstanden en voorwaarden worden per project vastgesteld binnen het vergunningstraject op basis van integrale risicoanalyses.
Bij koppeling van een SMR aan andere gevoelige industrie (bijvoorbeeld waterstofproductie) gelden aanvullende veiligheidseisen. Deze vallen onder strikte industriële veiligheidskaders, waardoor extra maatregelen nodig zijn op het gebied van ontwerp, monitoring en noodprocedures. 11 Handreiking VOBK 2025 | Autoriteit NVS 22 Veiligheid en koeling Een kernreactor, zowel conventioneel als een SMR, moet onder alle omstandigheden gekoeld kunnen worden zodat het nucleaire proces beheersbaar blijft, en om de restwarmte af te voeren. Na uitschakeling van de reactor blijft vervalwarmte aanwezig die ook nog gekoeld moet worden. Dit betekent dat het ontwerp altijd moet voorzien in een betrouwbare warmteafvoer, zowel tijdens normaal bedrijf als in noodsituaties. Bij generatie III(+) SMR’s gaat het doorgaans om lichtwaterreactortechnologie in een compact en gemoderniseerd ontwerp. In deze ontwerpen hoeft de warmteafvoer niet uitsluitend afhankelijk te zijn van actieve, pompgedreven koeling uit oppervlaktewater. Moderne SMR-ontwerpen kunnen gebruikmaken van passieve principes zoals natuurlijke circulatie van koelmiddel voor noodsituaties, terwijl de structurele warmteafvoer tijdens normaal bedrijf kan plaatsvinden via koeltorens, luchtkoeling of oppervlaktewater.
Dit betekent dat directe nabijheid van groot oppervlaktewater niet in alle gevallen een harde vereiste is, maar dat wel aantoonbaar voldoende koelcapaciteit aanwezig moet zijn voor zowel normaal bedrijf als in noodsituaties. Generatie IV SMR’s ontwerpen zijn overwegend inherent veilig. Met andere woorden: als de actieve koeling wegvalt , neemt de reactiviteit van de core automatisch af door de materiaaleigenschappen van de brandstof. De splijtingsreactie stopt dan vanzelf . Dit kan de harde vereiste van voldoende koelwaterbeschikbaarheid, zoals die voor bijvoorbeeld G en III+ reactoren geldt, doen komen te vervallen. Tegelijkertijd bestaan er binnen de Gen IV - categorie ontwerpen waarbij aanvullende koelmaatregelen noodzakelijk blijven. Dit geldt bijvoorbeeld voor concepten met hogere thermische vermogens of grotere kernvolumes. De directe nabijheid van oppervlaktewater is dan minder noodzakelijk in de meeste gevallen, waardoor er meer mogelijkheden tot inpassing zijn. In deze verkenning wordt daarom steeds onderscheid gemaakt tussen gen eratie IV en generatie III(+) m.b.t. de koelwatervereisten. Uiteindelijk zal bij een concreet project en specifiek SMR- type altijd moeten worden getoetst of dit opgaat.
Daarnaast is het niet gezegd dat de inherente veiligheid van generatie IV ook door de ANVS en vergunningverlener als voldoende wordt beschouwd om af te zien van koelwaterbeschikbaarheid voor noodkoeling. 2.8 SMR-koeling en watergebruik Voor het opereren van een SMR is water nodig. Niet alleen voor koeling, maar ook als proceswater of – indien van toepassing – bij de productie van waterstof. Het is daarbij belangrijk onderscheid te maken tussen water gebruik en waterverbruik. Bij koeling wordt in veel gevallen water onttrokken aan een bron en na opwarming weer teruggevoerd naar het systeem (gebruik). Het daadwerkelijke waterverbruik is beperkt en betreft voornamelijk verliezen door verdamping, bijvoorbeeld bij koeltorens, en aanvullend water dat nodig is voor de stoomcyclus (suppletiewater). Als bron voor koeling wordt oppervlaktewater gebruikt van voldoende grote omvang. Voor water verbruik wordt, afhankelijk van de vereisten en mogelijkheden , oppervlakte-, grond- en/of drinkwater gebruikt. Afhankelijk van de reactorgrootte van de SMR en de toepassing is er behoefte aan koeling. Koeling is nodig omdat niet alle warmte die vrijkomt bij de nucleaire activiteit in de reactor nuttig kan worden ingezet. Deze ‘niet nuttige warmte’, ook wel restwarm te genoemd, moet worden weggekoeld. Daarvoor wordt oppervlaktewater gebruikt of wordt de warmte afgegeven aan de buitenlucht.
Bij grote SMR’s en kerncentrales wordt altijd oppervlaktewater gebruikt. Bij kleinere SMR’s, (indicatie tot 100 MWth restwarmte) i s ook luchtkoeling mogelijk met tafelkoelers in plaats van koeltorens, zie figuur 7. Figuur 7. Lage tafelkoelers versus hoge koeltorens
23 Bij koeling met oppervlaktewater kan doorstroomkoeling worden toegepast. Bij doorstroomkoeling wordt de restwarmte direct afgegeven aan het oppervlaktewater, wat daardoor in temperatuur stijgt. Bij de inzet van tafelkoelers en koeltorens wordt het merendeel van de warmte afgevoerd naar de lucht, waarbij afhankelijk van de technisch e uitvoering een deel van het gebruikte (oppervlakte)water verdampt. In de studie van NRG PALLAS is nader ingegaan op de mogelijkheden van SMR-koeling met oppervlaktewater in Gelderland. Daarbij zijn de grote rivieren en de randmeren beschouwd. Dit bracht het inzicht dat op dit moment doorstroomkoeling nog mogelijk is in een aantal situaties. Of dit in de toekomst ook nog zo is, is zeer de vraag. Immers door klimaatverandering wordt het debiet van de rivieren steeds wisselvalliger en nemen de perioden met een laag debiet toe. Ook neemt de temperatuur van het oppervlaktewater toe. Dit maakt dat bij de nadere verkenning de voorkeur omwille van de leveringszekerheid wordt gegeven aan de inzet van koeltorens of, bij kleinere SMR’s, aan luchtkoeling. Omdat koeltorens en tafelkoelers ruimte innemen zal hier rekening mee moeten worden gehouden in locatieonderzoek.
Op het watergebruik zijn meerdere uitgangspunten in relatie tot de SMR van toepassing, deze zijn opgenomen in het afwegingskader in hoofdstuk 4: • Het oppervlaktewater mag niet meer dan 6°C in temperatuur toenemen als gevolg van koeling; • Temperatuur oppervlaktewater mag niet boven de 25°C komen. Dit werd benadrukt door waterexperts tijdens een van de werksessies; • Watergebruik is mogelijk begrenst naar jaarhoeveelheid en mogelijk ook naar moment van inname; • Waterbronnen mogen niet zondermeer worden ingezet en zeker niet voor koeling, denk aan grondwater; • Niet al het rivierwater wordt gebruikt voor koeling, indicatie tot 10% van het debiet is ecologisch verantwoord mogelijk; • Water van meren is te gebruiken als koelwater mits er voldoende menging optreedt; • Bij rivieren moet tussen innamepunt stroomopwaarts en afgifte punt stroomafwaarts voldoende afstand bestaan. Een vuistregel betreft ongeveer 1 km bij doorstroomkoeling, mede afhankelijk van de SMR- omvang. • Bij het gebruik van oppervlaktewater voor koeling geldt als randvoorwaarde dat lozingen van warmte niet mogen leiden tot een achteruitgang van de ecologische waterkwaliteit (stand -still principe). Dit betekent dat temperatuurstijgingen en eventuele toevoeg ing van stoffen binnen strikte grenzen moeten blijven, waarbij bevoegde gezagen zoals Rijkswaterstaat toezien op naleving.
Overig watergebruik Naast het gebruik van water als koelmiddel is ook water nodig voor de bedrijfsvoering. In combinatie met elektrolyse is water nodig voor de productie van waterstof. Afhankelijk van het type reactor kan het zijn dat een noodkoelvoorziening in de directe nab ijheid gewenst is in de vorm van een meer, zandput of grindgat. 24 Tabel 3. Veiligheidstechnische aspecten van de SMR 12 Ruimtelijke en Energetische inpassing Small Modular Reactors (SMR's) bij de industrie | Rapport | Rijksoverheid.nl Veiligheids- aspecten Generatie III+ Generatie IV en micro-SMR’s Inherente en passieve veiligheid (beheersing reactiviteit en koeling) Bij Gen III+ SMR’s gaat het om lichtwaterreactoren met kleine kern, vergeleken met de klassieke grotere drukwaterreactoren (PWR's) of kokendwaterreactoren (BWR's). De kleinere reactorkern maakt dat de consequenties van een mogelijk incident kleiner zijn dan bij grotere reactoren. Gen IV-reactoren en micro-SMR’s kennen een grotere technologische diversiteit. Veel ontwerpen maken gebruik van inherente veiligheid door specifieke materiaaleigenschappen, lage werkdruk of alternatieve koelmiddelen (bijv. gesmolten zout, helium of vloeibaar metaal). Sommige concepten claimen “walk-away safe” eigenschappen, waarbij bij verlies van externe stroomvoorziening de reactor passief naar een veilige toestand evolueert.
De daadwerkelijke veiligheidsperformance is echter sterk ontwerpafhankelijk en nog onderwerp van verdere ontwikkeling en toetsing. Afvoer van restwarmte Ten opzichte van de klassieke grote drukwaterreactoren hebben de generatie III+ SMR’s verbeterde veiligheidsfuncties. Daarnaast hebben SMR's door hun kleinere omvang en lagere vermogensdichtheid een grotere oppervlakte-volumeverhouding. Hierdoor kunnen ze gebruikmaken van natuurlijke circulatie, zwaartekracht en convectie om restwarmte uit de kern af te voeren. Veel Gen IV-concepten en micro-SMR’s zijn ontworpen met volledig passieve restwarmteafvoer. Voorbeelden zijn gesmoltenzoutreactoren waarbij brandstof bij oververhitting naar subkritische opvangtanks kan afvloeien, of ontwerpen waarbij natuurlijke circulatie voldoende is voor koeling. Dit vermindert afhankelijkheid van actieve systemen, maar vereist nog validatie op commerciële schaal. Robuustheid tegen externe, industriële gevaren Net als bij grote kerncentrales wordt rekening gehouden met externe gevaren zoals explosies, branden of transport van gevaarlijke stoffen. Backup-systemen (zoals noodgeneratoren) moeten hiertegen beschermd worden. In industriële clusters is cumulatie van risico’s een expliciet aandachtspunt.
Doordat veel Gen IV-ontwerpen minder afhankelijk zijn van actieve koelsystemen en soms bij lagere druk opereren, kan de gevoeligheid voor externe verstoringen kleiner zijn. Tegelijkertijd geldt dat ook hier externe veiligheid integraal moet worden beoordeeld, zeker in industrieclusters met bestaande risicocontouren. Conventionele gevaren Deze gevaren spelen ook bij klassieke grote kernreactoren, maar vanwege de kleinere schaal is het makkelijker om te koelen wanneer nodig. SMR's hebben een veel kleinere hoeveelheid radioactief materiaal dan conventionele kerncentrales, waardoor de mogelijke gevolgen van een ongeval aanzienlijk worden beperkt. Door het lagere thermische vermogen kan de warmte gemakkelijker passief worden afgevoerd. Alternatieve koelmiddelen brengen eigen risico’s met zich mee: natrium is reactief met water en lucht, gesmolten zout kan corrosief zijn, en lood vraagt specifieke materiaalkeuzes. Deze risico’s moeten ontwerptechnisch worden ondervangen. Preparatiezones (Emergency Planning Zones) Er is op dit moment geen formeel onderscheid in wettelijke preparatiezones tussen grote reactoren en SMR’s. In het rapport dat Haskoning opstelde voor het Ministerie van KGG12 wordt indicatief gewerkt met een 500 m-zone voor ruimtelijke beoordeling. Leveranciers streven naar kleinere noodplanningszones, maar formele vaststelling vindt plaats in het vergunningstraject.
Voor Gen IV en micro-SMR’s is nog geen vastgestelde afwijkende preparatiezone. Vanwege de vroege ontwikkelfase wordt in verkenningen uitgegaan van vergelijkbare indicatieve zones als bij Gen III+ SMR’s, totdat ontwerp- en veiligheidsanalyses dit anders onderbouwen. 3 | Het Gelders energiesysteem | landelijke hoogspanningsnet. De huidige productie bestaat voornamelijk uit decentrale bronnen (zon, wind, afval en biomassa), aangevuld met enkele Inzicht in de ontwikkeling van het Gelders energiesysteem richting 2050 is | middelgrote WKK-installaties op aardgas. Sinds de sluiting van de Centrale nodig om te kunnen bepalen in welke situaties het energetisch zinvol is om een | Gelderland 13 Nijmegen eind 2015 b | eschikt de provincie niet meer over een SMR in te zetten, inclusief de daarbij passende schaalgrootte en toepassing. | centrale voor de grootschalige productie van elektriciteit. | De provincie is via het Dit hoofdstuk | verkent | het Gelders energiesysteem van vandaag en de | en landelijke 380 kV koppelnet van TenneT en via 150 kV hoogspanningslijnen toekomst. | Zo wordt het in hoofdstuk 5 mogelijk om vraag en aanbod van | verbonden met omliggende provincies en Duitsland. Deze v | erbindingen energie zo dicht als mogelijk, binnen de gehanteerde randvoorwaarden, bij | dragen | bij | aan | de | stabiliteit | en | leveringszekerheid | van | de | Gelderse elkaar te brengen.
| elektriciteitsvoorziening. | De | komst | van | een | SMR | doet | de | Gelderse elektriciteitsproductie toenemen en daarmee de afhankelijkheid van import uit 3.1 | Over het Gelderse energielandschap | andere provincies (en het buitenland) doen afnemen. De provincie Gelderland wordt gekenmerkt door een relatief fijnmazige | In | 2024 | bedroeg | het | elektriciteitsverbruik | in | Gelderland | 37 | PJe. | De spreiding van kleinere steden en dorpen, afgewisseld met enkele middelgrote | hernieuwbare elektriciteitsproductie had in 2023 een omvang van 12 PJe. Het stedelijke kernen. Uitzondering hierop vormen de grote steden Nijmegen, | is niet bekend welk percentage hiervan direct verbruik is in de provincie, maar Arnhem en Apeldoorn. Energetisch gezien resulteert dit in een breed gespreide | naar verwachting betreft dit meer dan 95%. Ook is niet bekend hoeveel elektriciteitsvraag, zonder één dominant zwaartepunt, maar met wel structurele | elektriciteit met behulp van fossiele brandstof in Gelderland is opgewekt. Naar afname over het gehele provinciale grondgebied.
Ruimtelijk gezien staat de | verwachting is dit minder dan 0,8 PJe, waarvan ongeveer 0,6 PJe voor provincie bekend om zijn uitgestrekte natuurgebieden, waaronder de Veluwe, | rekening komt van de fossiele fractie uit afval13.Zoals te zien in onderstaande de aanwezigheid van grote waterwegen (onder andere de Waal, Rijn en | tabel is Gelderland op dit moment dus sterk afhankelijk van de import van IJssel), relatief intensieve agrarische gebieden en gespreide cluster-6 industrie | energie, zowel elektriciteit als warmte als brandstof. In het Programma en glastuinbouwgebieden. | Energiesysteem | 14 is een inschatting gemaakt van het energiegebruik in Gelderland richting 2050. In paragraaf 3.2 wordt hier nader op ingegaan. Gelderland | kent | in | vergelijking | met | andere | provincies | weinig | Tabel 4. Energieverbruik provincie Gelderland (Klimaatmonitor 2023/2024) in 2024 energie‑intensieve industrie. De elektriciteitsvraag wordt vooral gedragen door middelzware sectoren zoals papier‑ | en kartonindustrie, grof keramische | Eigen industrie, agrofood en een brede maak‑ en logistieke sector. Deze sectoren | Energiedrager | Totaal | Import | productie staan voor een toenemende elektrificatie‑ en verduurzamingsopgave, wat leidt tot een structureel groeiende vraag naar betrouwbare, voorspelbare en continu | Elektriciteit in PJe | 37,0 | 24,2 | 12,8 beschikbare elektriciteit.
In Gelderland zijn bovendien datacenters aanwezig | (10,3 TWhe) | (6,7 TWhe) | (3,6 TWhe) die qua schaalgrootte klein tot middelgroot zijn. | Warmte in PJ | 71,5 | 65,7 (aardgas) | 5,8 Het Gelderse energiesysteem heeft in beperkte mate eigen grootschalige | Brandstof in PJ | 62,5 | 62,4 | Nihil elektriciteitsproductie | en | een | sterke | afhankelijkheid | van | import | via | het 13 Klimaatmonitor jaar 2023 en 2024 | 14 Programma Energiesysteem 25 De provincie beschikt over een relatief zware infrastructuur voor het transport | moeten worden nagegaan of | en op welke wijze | de komst van | een | SMR van energiedragers. Een belangrijk deel daarvan is doorvoer over de grote | netverzwaring teweegbrengt, of juist voorkomt, en of de SMR in de plannen rivieren, dit in de vorm van vooral olieproducten en kolen naar het Duitse | van de netbeheerder(s) richting 2050 past. achterland. Gelderland beschikt over 380 kV infrastructuur en is op dit spanningsniveau ook verbonden met Overijssel, Noord-Brabant en Duitsland. | 3.2 | Toekomstige elektriciteits- en warmtevraag in de Daarnaast beschikt Gelderland ook over een uitgebreid regionaal 150 | kV- | provincie netwerk dat direct is verbonden met de provincies Flevoland (Flevopolder) en Utrecht.
In Dodewaard en Doetinchem is dit regionale 150 kV-net verbonden | Een SMR heeft een relatief lange | verwachte | levensduur en de verschillen met het landelijke 380 | kV-net | in Gelderland. | Gelderland is | bovendien | een | tussen typen SMR’s met betrekking tot stoomtemperatuur, thermisch- | en Noord-Zuid ‘snelweg’ voor het transport van aardgas en beschikt over een | elektrisch vermogen én de tijdlijn waarop zij beschikbaar zijn voor de markt is hoogcalorisch aardgas interconnectienetwerk met Duitsland. Voorzien is dat | groot. Dit biedt de mogelijkheid om de SMR op verschillende manieren te dit transportnet op termijn onderdeel | wordt | van de waterstofbackbone van | matchen met de Gelderse energievraag. Daarvoor is inzicht nodig in de Nederland. De waterstofbackbone is het nationale leidingnetwerk bedoeld om | toekomstige ontwikkeling van het energiesysteem en daarbinnen de energie- waterstof te transporteren door Nederland en Europa, deels bestaande uit | intensieve industrie in Gelderland in het bijzonder. nieuw te realiseren leidingen en deels bestaande aardgasleidingen die gereed worden gemaakt voor waterstofdistributie. | De Provincie Gelderland heeft de ambitie om in 2050 klimaatneutraal te zijn, en in 2030 de CO2-uitstoot met 55% te reduceren ten opzichte van 1990.
De beschikbare transportcapaciteit op | het regionale 150 kV net, inclusief de | Hiermee staan industrie, gebouwde omgeving en de mobiliteitssector voor een koppeling met het landelijke 380 kV hoogspanningsnet en de koppeling met | grote verduurzamingsopgave. Het Programma Energiesysteem laat zien dat het onderliggende middenspanningsnet van Liander is een beperkende factor | de provincie een grote toename aan elektriciteitsgebruik verwacht richting geworden in de energietransitie en ontwikkeling van Gelderland. Netbeheerder | 2050, aangeduid aan de hand van drie scenario’s waarin de elektriciteitsvraag TenneT | heeft begin 2026 vastgesteld dat het HS-net in Gelderland zijn | stijgt van 36 PJe nu naar 94 tot 120 PJe in 2050. Uiteraard is het toekomstig capaciteitsgrenzen | nadert | en | dat | zonder | aanvullende | maatregelen | een | elektriciteitsgebruik | onderhevig | aan | onzekerheid, | onder | andere | door (gedeeltelijke) aansluitstop dreigt voor nieuwe afname en invoeding15; dit voor | bevolkingsgroei | of | -krimp, | eventuele | verzwaring | van | elektriciteits- zowel zakelijke als niet-zakelijke aansluitingen. De netcongestie zal naar | infrastructuur, verduurzamingsplannen, en het sluiten of openen van nieuwe verwachting richting 2040 afnemen door uitbreiding van de transportcapaciteit | industrie.
Ook voor deze analyse 2050 is als richtjaar genomen, vanwege het door TenneT, met onder meer verzwaringen van de hoogspanningsstations in | lange termijn karakter van een SMR, de beschikbaarheid van prognoses en Doetinchem (uiterlijk 2038) en Dodewaard (2037) en nieuwe stations in | data van energiegebruik en de | Gelderse ambitie om dan klimaatneutraal te omgeving Wijchen (uiterlijk 2036) en Rivierenland (uiterlijk 2039).16 | zijn. Er is hierbij zoveel mogelijk gebruik gemaakt van het onlangs vastgestelde Programma Energiesysteem.17 Afhankelijk van de schaalgrootte van de SMR, is afstemming en mogelijk ook aanpassing | van | de | toekomstige | netontwikkeling | noodzakelijk. | In | de voorbereiding van een SMR-project zal dan ook met de netbeheerder(s) 15 Aansluitstop dreigt: alles op alles zetten om te voorkomen dat Gelderland stilvalt | 17 Programma Energiesysteem 16 Investeringsprogramma (IP) TenneT, Ontwerp Investeringsplan 2026 Net op Land. 26 27 Figuur 8. Schematisch overzicht van scenario's in Programma Energiesysteem In het scenario “Koersvaste Middenweg” wordt de volgende mix van energiedragers voorzien in 2050: • 104 PJe aan elektriciteit; • 19 PJ aan collectieve warmte; • 11 PJ gasverbruik (9 voor industrie en 2 voor gebouwde omgeving); • 7 PJ aan biomassa en -brandstof.
Als dit wordt vergeleken met de huidige energievraag, beschreven in Tabel 4, dan is er een sterke toename van elektriciteitsverbruik te zien ten gevolge van elektrificatie, zo’n 67 PJ e. Dit gaat gepaard met een afname in warmtevraag, zelfs wanneer al het (bio)brandstofverbruik en aardgasverbruik zou worden toegeschreven aan warmtevraag. In het Programma Energiesysteem wordt geen expliciete voorspelling gedaan over de te verwachten elektriciteitsproductie in Gelderland anno 2050 waarin kernenergie een rol zou kunnen spelen. Wel wordt een indicatief voorbeeld doorgewerkt van een mogelijk elektriciteitsaanbod met kernenergie als bron. Een expliciete vertaling naar het inpassen van kernenergie, bijvoorbeeld in de vorm van SMR’s, is niet in het Programma Energiesysteem opgenomen. In dit voorbeeld wordt zowel de toekomstige import als ook de pot entie van kernenergie meegenomen. In het Programma staat: “Gelderland zal ook in de toekomst afhankelijk blijven van energie die buiten de provincie wordt geproduceerd. Om die afhankelijkheid te beperken, en daarmee ook de druk op het hoogspanningsnet, zet Gelderland in op het verhogen van het aanbod van duurzame energie binnen de provincie. Daarin wordt nadrukkelijk kernenergie, gebruik van warmtebronnen en zon op dak meegenomen.” Daarnaast kan de energievraag richting 2050 door de nu nog onzekere toekomst beïnvloed worden.
De mogelijke veranderingen aan het energiesysteem, komst van nieuwe (energie-intensieve) bedrijvigheid zoals bijvoorbeeld datacenters, of mogelijke komst van defensie-, circulaire - en maakindustrie, of nieuwe warmte- en waterstofketens zijn buiten beschouwing gelaten. Dit aangezien er geen concrete plannen, data of anderszins bruikbare aanwijzingen zijn waarmee de toekomstige Gelderse energievraag of -aanbod zich laat voorspellen. 3.2.1 Elektrificatie Een belangrijke factor in het verkennen van toekomstig energiegebruik is de mate van elektrificatie, zoals ook is af te leiden uit het Programma Energiesysteem. Elektrificatie betreft het aanpassen van processen zodat deze door elektriciteit in hun energie voorziening kunnen worden voorzien. In de gebouwde omgeving gaat het hierbij om bijvoorbeeld het vervangen van gasketels door elektrisch aangedreven warmtepompen voor gebouw - verwarming. Bij de industrie kan dit, afhankelijk van het proces en temperatuur, met warmtepompen, elektrische boilers of directe elektrificatie. Aangezien hernieuwbare energie veelal in de vorm van elektriciteit wordt opgewekt, is elektrificatie een cruciale stap in de verduurzaming van de industrie en warmtevoorziening in de gebouwde omgeving. Ook in het Programma Energiesysteem is een toename van elektriciteitsvraag te zien en een afname van gasgebruik door o.a. de industrie.
28 Figuur 9. Geschat toekomstig energiegebruik in de provincie Gelderland (in PJ). Afbeelding is afkomstig uit het Programma Energiesysteem. In Figuur 9 is een sterke toename van elektriciteitsgebruik als geheel te zien, als ook een toename van collectieve warmte. Als gevolg van het uitfaseren van aardgas, zal de warmtevoorziening in de gebouwde omgeving deels elektrificeren, evenals de industrie. In een deel van de warmtevraag zal naar verwachting met behulp van warmtenetten worden voorzien. Gegeven de inherente onzekerheid in uiteindelijke elektriciteits - en warmtevraag op lange termijn, zijn door Haskoning aannames gedaan in aanvulling op het gebruikte Programma Energiesysteem om tot een inschatting te komen van het energiegebruik van de industrie, zoals beschreven in Bijlage 2. Deze aannames zijn gedaan om op individueel bedrijfsniveau een inschatting te kunnen maken van de toekomstige elektriciteits- en warmtevraag na elektrificatie, zodat deze vraag ook ruimtelijk in beeld kan worden gebracht. 3.2.2 Warmtevraag in de industrie In de context van SMR’s is het voor de warmtevraag van belang om onderscheid te maken tussen verschillende temperatuurniveaus, aangezien de verschillende typen SMR’s verschillende temperatuur warmte kunnen leveren. In Figuur 10 is een onderverdeling van warmtelevering aan de industrie op basis van temperatuur weergegeven.
De onderverdeling in temperatuur is relevant om te bepalen welk type SMR welke warmtevraag kan bedienen en of de warmtelevering daarbij ten koste gaat van elektriciteitsproductie of niet. Op basis van de in Bijlage 2 benoemde samengestelde dataset uit 2022 is door Haskoning een categorisering gemaakt van warmtevraag in de industrie, onderverdeeld naar type bedrijven. Deze cijfers worden als bovengrens gehanteerd voor de vraag naar warmte in de industrie in 2050, aangezien dit correspondeert met een situatie zonder verdere elektrificatie van de warmtevraag. Een belangrijke notie bij deze categorisering van energievraag is dat het slechts een eerste onderscheid is, bedoeld om een ruwe inschatting te kunnen maken van waar welke warmte - en elektriciteitsvraag zit en door welk type SMR de warmtevraag bediend zou kunnen worden. Of een bestaand proces dat niet warm water of stoom als warmtebron gebruikt maar bijvoorbeeld de verbranding van aardgas geschikt is om over te gaan op stoom of warmwater, wordt zeker niet alleen bepaald door de temperatuur van dat proces. Zo kan het ombouwen van de procesinstallatie om stoom of warm water als warmtebron te gebruiken technisch, vanuit veiligheid of financieel niet haalbaar zijn.
Zeer hoge temperaturen (> 650°C) Bij verschillende generatie IV -concepten, zoals Molten Salt Reactors (MSR) of High- temperature Gas-cooled reactors (HTGR), kan de temperatuur van het koelmiddel in de reactor oplopen tot 650 à 800°C. Deze temperatuur wordt echter niet één -op-één geleverd aan een externe afnemer. Door temperatuurverliezen over warmtewisselaars, veiligheidseisen en materiaalbeperkingen ligt de daadwerkelijk leverbare procestemperatuur doorgaans lager dan de interne r eactortemperatuur. In de praktijk betekent dit dat de temperatuur van de extern beschikbare proceswarmte meestal significant lager ligt dan de temperatuur van het primaire koelmiddel.
29 Er zijn momenteel geen SMR -concepten die aantoonbaar proceswarmte boven de 650°C kunnen leveren , zowel commercieel beschikbare als SMR’s die nog in de techniek-ontwikkeling zitten . In de praktijk blijkt dat het realiseren van hogere temperaturen technisch uitdagender is dan eerder voorzien. Dit hangt samen met materiaalgedrag bij hoge temperaturen, corrosie, en de noodzaak tot kwalificatie en langdurige demonstratie van componenten. In de International Atomic Energy Agency (IAEA) Technology Roadmap18 wordt expliciet aangegeven dat verdere verhoging van procestemperaturen aanvullende brandstof - en materiaalontwikkeling vereist, wat de ontwikkeltijd van dergelijke concepten verlengt. Figuur 10. Warmtelevering aan de industrie gecategoriseerd naar temperatuurniveau 18 Technology roadmap for small modular reactor deployment
30 3.2.3 Energievraag van de industrie op de kaart Op basis van de data over de energievraag van de industrie zijn verschillende kaarten van energievraag gegenereerd. Deze dienen als een eerste uitgangspunt bij het bepalen van energetisch zinvolle locaties voor de toepassing van SMR’s, zoals verder beschre ven in hoofdstuk 4 en hoofdstuk 5. Bij het industrieel warmte - en elektriciteitsverbruik wordt uitgegaan van de top-30 van de meest energie-intensieve bedrijven in Gelderland. Deze top 30 omvat ruim 50% van de totale industriële warmtevraag . Ook stedelijke warmtevraag is in kaart gebracht, deze analyse wordt integraal getoond in hoofdstuk 5. Onderstaande kaarten tonen meerdere configuraties van energievraag: de huidige (2022) elektriciteitsvraag van top -30 bedrijven, de geschatte elektriciteitsvraag na volledige elektrificatie van de warmtevraag, en de geschatte industriële warmtevraag in 2022 in verschillende temperatuur - bandbreedtes. Bij deze afbeeldingen is de top 30 op basis van de warmtevraag in de desbetreffende temperatuurbandbreedte weergegeven. Figuur 12. Geschatte elektriciteitsvraag door de top 30 industriële partijen na volledige elektrificatie Figuur 11 Geschatte elektriciteitsvraag in 2022 door de top 30 industriële partijen 31 Figuur 13. Geschatte industriële warmtevraag in 2022, temperatuurbandbreedte: onder de 100°C Figuur 14.
Geschatte industriële warmtevraag in 2022, bandbreedte: 100°C tot 300°C Figuur 15. Geschatte Industriële warmtevraag in 2022, bandbreedte: 300°C tot 650°C Figuur 16. Geschatte industriële warmtevraag in 2022, temperatuurbandbreedte: Boven 650°C
32 4 Energetische en ruimtelijke verkenning van SMR’s in Gelderland: een afwegingskader In het vorige hoofdstuk is het Gelderse energiesysteem beschreven en is verkend hoe de toekomstige vraag naar elektriciteit en warmte er energetisch- ruimtelijk uitziet in de provincie. In dit hoofdstuk vertalen we deze inzichten naar een integraal afwegingskader, waarin ruimtelijke, technische, en beleidsmatige aspecten samenkomen. In het volgende hoofdstuk worden de vijf toepassingen van dit onderzoek aan dit afwegingskader getoetst e n wordt met behulp van kaarten inzichtelijk gemaakt waar SMR’s naar verwachting ruimtelijk inpasbaar zijn en meerwaarde kunnen bieden binnen het Gelderse energiesysteem. 4.1 Waarom een afwegingskader? Er zijn verschillende randvoorwaarden en criteria die meewegen in de afweging van geschikte gebieden en locaties voor SMR’s in de provincie Gelderland. Daarbij gaat het uiteraard om energetische karakteristieken, zoals beschreven in hoofdstuk 3, maar ook o m ruimtelijke en maatschappelijke randvoorwaarden. Voor de provincie is het van belang om transparant te kunnen zijn over de verschillende afwegingen die moeten worden gemaakt en deze met stakeholders te kunnen afstemmen en toetsen.
Daarmee ontstaat behoefte aan een afwegingskader dat inzichtelijk maakt welke aspecten van belang zijn het bepalen of, hoe en waar de SMR een bijdrage kan leveren binnen de provincie. Het afwegingskader helpt in de gesprekken met stakeholders, maar ook om de besluitvorming rond de mogelijke inpassing van SMR’s inzichtelijk te maken. Als onderdeel van deze verkenning stelde Haskoning een afwegingskader op, dat in verschillende iteraties is aangepast op basis van input van stakeholders. Het afwegingskader dient in eerste instantie als transparante basis voor gesprek, door te laten zien welke afwegingen op welk moment moeten worden gemaakt en waarom. Het afwegingskader zoals gepresenteerd in dit rapport is daarmee voornamelijk een onderste unend raamwerk, maar kan ook op een formelere manier in verdere beleidskaders door de provincie worden overgenomen. 4.2 Opzet van het afwegingskader Het afwegingskader is opgebouwd langs drie opeenvolgende stappen die gezamenlijk bepalen of de SMR van toegevoegde waarde is in Gelderland: 1. Allereerst wordt gekeken naar energetische inpassingsvoorwaarden: kan een SMR een zinvolle bijdrage leveren aan het energiesysteem in Gelderland , op basis van de aard en omvang van de energievraag en de beschikbare of voorziene energie infrastructuur? 2.
Vervolgens worden de omgevingsvoorwaarden in beeld gebracht , waarbij de vraag centraal staat in welke mate een SMR past binnen de fysieke, ecologische en veiligheidskundige kenmerken en waarden van de omgeving; 3. Indien de eerste twee stappen laten zien dat een SMR mogelijk kansrijk kan zijn, is als derde stap een integrale afweging nodig van alle voor- en nadelen op basis waarvan de meerwaarde van een SMR voor Gelderland in bredere zin wordt beoordeeld. Deze factoren zijn in dit rapport niet gewogen, maar dienen in vervolgstappen te worden beoordeeld. In onderstaande figuur is het afwegingskader afgebeeld met bijbehorende stappen en thema’s. Elk thema bestaat uit verschillende criteria . Enkele van deze criteria bestaan uit “harde” eisen en randvoorwaarden die zijn bepaald in wetgeving of provinciale kaders. De meeste criteria zijn echter nog niet in wetgeving vastgelegd. In deze gevallen zijn door Haskoning voorlopig aannames gedaan op basis van recente studies. Naarmate gaandeweg meer kennis beschikbaar komt, kan ook dit afwegingskader verder worden aangescherpt. 33 Figuur 17. Afwegingskader voor inpassing van SMR's in Gelderland 34 4.2.1 Inpassingsvoorwaarden De inpassing in het energiesysteem richt zich op de mate waarin een technologie aansluit bij de verwachte energievraag en de beschikbare of geplande energie ‑infrastructuur.
Hierin worden twee categorieën onderscheiden: 1. Aansluiting bij de (toekomstige) energievraag, gericht op de nabijheid van grote elektriciteitsverbruikers, warmtevraag in industriële processen en warmtevraag in de gebouwde omgeving, waaronder gebieden met stadsverwarming of bestaande warmtenetten. Deze criteria geven inzicht in de potentiële koppelkansen en de mate waarin de technologie logisch past binnen regionale energievraagprofielen; 2. Inpassing in energie infrastructuur, gericht op beschikbare en toekomstige infrastructuurontwikkelingen in de provincie. Hierbij gaat het onder andere om de nabijheid en beschikbare capaciteit van hoogspanningsstations. Voor specifieke toepassingen wordt daarnaast gekeken naar de afstand tot de waterstofbackbone en mogelijke koppelmogelijkheden met elektrolyse of industriële afnemers. Gezamenlijk bieden deze criteria inzicht in de mate waarin de SMR-technologie technisch en systemisch kan worden ingepast in het energiesysteem. Deze criteria worden toegelicht in Tabel 5. Deze verzameling aan randvoorwaarden is niet uitputtend en kan eventueel worden aangevuld met vervolgstudies, waarin gedetailleerder naar zoekgebieden en locatie specifieke criteria wordt gekeken. 4.2.2 Omgevingsvoorwaarden De inpassing van een SMR heeft implicaties voor de omgeving en de omgeving waarin een SMR wordt geplaatst kan invloed hebben op de SMR.
In het afwegingskader zijn de omgevingsvoorwaarden onderverdeeld in aspecten 19 Handreiking VOBK 2025 | Autoriteit NVS rondom veiligheid, ruimtelijke voorwaarden en voorwaarden rond natuur en landschap: 1. Veiligheidscriteria zijn onder andere gericht op veiligheidsrichtlijnen en afstanden, waarvoor recent concretere voorschriften zijn gepubliceerd19; 2. Ruimtelijke voorwaarden omvatten onder meer de fysieke kenmerken van het gebied, zoals de beschikbaarheid van koelwater, de afstand tot bebouwing, de logistieke mogelijkheden voor zwaar transport, bouwlogistiek en hulpdiensten en overstromingsrisico’s; 3. De categorie natuur en landschap richt zich op de bescherming van natuurwaarden, ecologische structuren en cultuurhistorische landschappen. De voorwaarden in deze categorie sluiten aan bij de sturende principes uit de Gelderse Omgevingsvisie ‘Gaaf Gelderland ’ en het Beleidskader Energiesysteem, zoals zorgvuldig ruimtegebruik, waterveiligheid, ecologische kwaliteit en klimaatbestendigheid, maar zijn specifiek uitgewerkt voor deze verkenning naar mogelijke SMR ‑inpassingen. De criteria van omgevingsvoorwaarden worden toegelicht in Tabel 6. 4.2.3 Integrale afweging Naast de inpassing in het energiesysteem en de inpassing in de ruimte is er uiteindelijk een integrale afweging te maken over de ontwikkeling van SMR’s in Gelderland.
In deze integrale afweging gaat het naast de bijdrage aan of effecten van SMR’s op klimaa tmitigatie, economie en leefomgeving ook over betaalbaarheid en uitvoerbaarheid. Deze criteria worden in dit rapport niet verkend of getoetst, maar dienen als verder aanknopingspunt voor de provincie en betrokken partijen. Deze criteria zijn nader toegelicht in Tabel 7. 35 Tabel 5. Inpassingsvoorwaarden uit het afwegingskader. Categorie Criterium Relevante voorwaarden Toepassing- specifiek20 Aanname 1 2 3 4 5 Aansluiting bij energievraag Nabijheid van (grote) elektriciteitsvraag Afhankelijk van de toepassing is de nabijheid van (grote) elektriciteitsvraag belangrijk in het bepalen van de toegevoegde waarde en locatie van de SMR. Dit geldt met name voor Gen IV/micro-SMR’s die direct elektriciteit leveren aan grote afnemers, zoals industriële clusters en datacenters. Een Gen III+ SMR zal vanwege haar omvang direct op het HS-net worden aangesloten, waarmee nabijheid van elektriciteitsvraag minder relevant is. X X Een grote en basislast elektriciteitsvraag vergroot de kans dat een SMR rendabel en effectief kan worden ingebed. Hierbij geldt dat elektriciteitsvraag aanwezig moet zijn binnen een radius die proportioneel is aan het vermogen in MWe: hoe groter de vraag, hoe groter de afstand mag zijn. Bij aansluiting op een HS-net gaat Haskoning uit van 6 km.
Bij een directe aansluiting is dit bij voorkeur niet meer dan 1 km. Nabijheid van (grote) warmtevraag industrie Een SMR levert nuttige warmte die direct kan worden ingezet in de industrie. Een geschikte locatie voor de SMR is daarmee een locatie waarin (industriële) warmtevraag aanwezig is binnen een technisch haalbare afstand gegeven de relevante temperatuurklasse. Een substantiële, structurele warmtevraag bepaalt of een SMR zijn warmte nuttig kan inzetten. De onderscheidde temperatuurcategorieën zijn: • T < 100°C (levering in vorm van warm water) • 100°C<T<300°C (levering in vorm van stoom) • 300°C<T<650°C (levering in vorm van stoom – alleen beschikbaar in Gen IV) • T > 650°C (levering in vorm van stoom – Bij geen van de SMR-leveranciers beschikbaar) X X Warmtetransport over grotere afstanden brengt hogere verliezen van warmte en kosten met zich mee. Transport op hogere temperaturen vereist beter geïsoleerde leidingen, zwaardere materialen, meer veiligheidsmaatregelen en extra energie om warmteverliezen te compenseren. Deze factoren maken het systeem duurder en beperken de economisch rendabele transportafstand. Lage temperatuurwarmte kan worden vervoerd via relatief eenvoudige geïsoleerde warmwater-leidingen maar ook hier is de nabijheid van afnemers essentieel. Als vuistregel geldt: hoe groter de warmtevraag, hoe groter de mogelijke transportafstand.
Deze verkenning gaat uit van een realistische transportafstand van maximaal 3 km voor transport van stoom. Nabijheid van stedelijke warmtevraag Specifiek voor koppeling van een SMR aan een stedelijk warmtenet is grootschalige warmtevraag in de gebouwde omgeving een belangrijke voorwaarde. Hierbij gaat het om warmtevraag <100°C. Hieronder valt ook de warmtevraag van de glastuinbouw, ter referentie: het warmtenet van Lingewaard, waarop 14 glastuinbouwbedrijven zijn X Warmtetransport over grotere afstanden brengt hogere verliezen van warmte en kosten met zich mee. Als vuistregel geldt: hoe groter de warmtevraag, hoe groter de mogelijke transportafstand. Typische transportafstanden liggen in de ordegrootte van enkele kilometers. Het grootste, langste warmtenet in 20 Refereert aan de vijf toepassingen die in deze studie zijn onderzocht en zijn geïntroduceerd in hoofdstuk 2. aangesloten, heeft een jaarlijks warmteverbruik van 450 | Nederland is WarmtelinQ21, dat zelfs warmte TJ, dat vertaalt zich ineen thermisch vermogen van 20 tot | transporteert over enkele tientallen kilometers. 25 MWth. De inzet van een SMR voor de toepassing van waterstof | Een SMR is relevant voor waterstofproductie wanneer heeft meerwaarde wanneer er aanwezigheid is van | substantiële regionale afname gegarandeerd is, of bestaande of toekomstige waterstofvraag.
Hierbij geldt de | wanneer invoeding op landelijke backbone mogelijk is. Nabijheid van | mogelijkheid tot koppeling met waterstofproductie voor | Deze verkenning houdt een afstand van maximaal 5 waterstofvraag | invoeding op de backbone wanneer deze infrastructuur | X | km aan voor koppeling aan directe vraag. De aanleg nabij is (zie “inpassing in infrastructuur”). | van een nieuwe waterstofleiding is op zichzelf een aanzienlijk project. Ter indicatie: aanleg van alleen een middelgrote pijpleiding (zonder compressiestation) van 5 km heeft een CAPEX van zo’n 11 miljoen euro.22 Nabijheid van HS- | Een belangrijke voorwaarde voor de inpassing van een | Deze verkenning houdt een contourafstand van 6 km station | SMR is toegang tot 380 kV infrastructuur. Voor kleinere | X | X | tot een HS-station (380 kV) aan voor het bepalen van SMR’s (tot 50 MWe) is inpassing op 150 kV mogelijk. | geschikte locaties voor de SMR tussen 50 en 300 MWe. Transportcapaciteit is mogelijk beschikbaar wanneer capaciteit van de SMR past binnen geplande capaciteitsuitbreiding en geen reserveringen bekend Beschikbare transportcapaciteit op 380 kV (of 150 kV, | zijn. Ook als speciaal voor een SMR nieuwe Beschikbaarheid | afhankelijk van de toepassing) is een harde voorwaarde.
| infrastructuur wordt mee | -ontwikkeld, dan moet de Inpassing | in | van | Gezien de mate van netcongestie in | Gelderland hangt | X | X | beoogde productiecapaciteit in het toekomstig infrastructuur | transportcapaciteit | beschikbaarheid af van bestaande capaciteitsuitbreidingen | beoogde elektriciteitssysteem passen. | Afstemming van TenneT. | met TenneT is hiervoor noodzakelijk. | Door te dimensioneren en te opereren op de elektriciteitsvraag in een TenneT “pocket” wordt de noodzaak voor transportcapaciteit minder. Voor een SMR gekoppeld aan waterstofproductie is | Deze verkenning houdt een afstand tot 5 km van de Nabijheid van | nabijheid van waterstofinfrastructuur nodig, tenzij | waterstofbackbone aan voor het bepalen van waterstofnetwerk | beschikbare waterstof direct wordt gekoppeld aan nabije | X | X | geschikte locaties voor deze toepassing. Een grotere waterstofvraag. Nabijheid van de backbone maakt | afstand tot de backbone is mogelijk, maar verslechtert koppeling aan landelijke waterstofinfrastructuur mo | gelijk. | mogelijk de business case. 21 WarmtelinQ 22 ehb-report-220428-17h00-interactive-1.pdf 36 37 Alleen locaties nabij de backbone zijn daarmee kansrijk voor integratie in het nationale waterstofsysteem. Tabel 6. Omgevingsvoorwaarden uit het afwegingskader.
Categorie Criterium Relevante voorwaarden Toepassing- specifiek Aanname 1 2 3 4 5 Veiligheid Veiligheids- richtlijnen- en afstanden Voor SMR’s bestaan in Nederland nog geen vastgestelde veiligheidsafstanden tot gevoelige objecten. Er zijn drie verschillende richtlijnen voor afstanden waar rekening mee moet worden gehouden. Deze staan los van elkaar en moeten apart worden beoordeeld: • Screening afstanden volgens SSG-35: dit zijn richtafstanden van IAEA die gebruikt worden om geschikte locaties voor de bouw van een nucleaire installatie te screenen. Deze afstanden zijn geen uitsluitingscriteria; • Preparatiezone (EPZ): zone waarbinnen bepaalde noodmaatregelen moeten zijn voorbereid; • Richtafstand vanuit ruimtelijke reservering: Afstand die gehouden moet worden van gevoelige objecten. Hier zijn op dit moment nog geen ruimtelijke kaders voor. X X X X X Voorlopige veiligheidsafstanden (zoals ± 500 m bij Gen III+) zijn gebaseerd op recente SMR‑studies, omdat nationale SMR‑specifieke kaders met betrekking tot afstanden en exclusiezones nog ontbreken. In lijn met recente SMR-studies wordt in deze verkenning gewerkt met een veiligheidsafstand van 500 meter. Afstand tot infrastructuur In het kader van veiligheid dient een SMR op afstand te worden gebouwd van belangrijke infrastructuur, zoals buisleidingen, hoogspanningsleidingen, spoorlijnen en wegen.
X X X X X Buisleidingen, hoogspanningsleidingen, spoorlijnen en wegen gelden als exclusiegebied – een SMR kan niet worden gebouwd op locaties waar deze infrastructuur doorheen loopt. Aardbevings- gevoeligheid Een SMR vraagt om stabiele bodemcondities die voldoen aan funderings- en seismische veiligheidsnormen. Afstand tot actieve breuklijnen is daarmee essentieel. X X X X X In Gelderland zijn geen actieve breuklijnen. Dit criterium is daarom niet relevant als uitsluitingsgrond. 38 Natuurbrand risico Uit gesprekken met stakeholders kwam afstand tot risicogebieden voor natuurbranden naar boven als omgevingsvoorwaarde voor de SMR. X X X X X Regionale natuurbrandkaarten zijn meegenomen in beoordeling, maar niet als uitsluitingsgrond. Een verhoogd natuurbrandrisico betekent aanvullende eisen. Ruimtelijke voorwaarden Koelwater- mogelijkheden Voor de inpassing van SMR’s is de beschikbaarheid van koelwater een belangrijke randvoorwaarde, met name voor de GenIII+/GenIV SMRs (>250 MWe). Doorstroomkoeling met oppervlaktewater is energetisch efficiënter en vraagt minder ruimte op de locatie dan koelen met koeltorens of koelmodules. Koeling met water is alleen mogelijk nabij grote waterwegen en meren. X X Koelwater moet gegarandeerd beschikbaar zijn, ook onder klimaatverandering. Oppervlaktewaterkoeling is mogelijk binnen een afstand van 1 km van groot oppervlaktewater.
Benodigde koelwatervolumes zijn beschikbaar onder verschillende klimaatscenario’s. Waterkwaliteit Koelwater kan impact hebben op de waterkwaliteit en ecologie. Uit gesprekken met waterschappen kwam naar voren dat thermische lozingen de watertemperatuur niet boven 25°C mogen brengen. Daarnaast mag er geen gebruik worden gemaakt van grond/drinkwater voor koelprocessen. X X X X X De SMR maakt alleen gebruik van oppervlaktewater voor koelprocessen. Gebruik van grond/drinkwater wordt uitgesloten. SMR’s worden niet geplaatst in of nabij waterwingebieden (afstand minimaal 600 meter). Afstand tot bebouwing en kwetsbare functies Afstanden van de SMR tot woongebieden en kwetsbare functies moeten beleidsmatig acceptabel zijn en binnen geldende normen blijven. De omgevingswet maakt onderscheid tussen beperkt kwetsbare locaties, kwetsbare gebouwen (woningen en kantoren) en zeer kwetsbare gebouwen (scholen en ziekenhuizen). Voor de laatste categorie geldt een extra beschermingsopgave vanwege de extra druk op de hulpdiensten in het geval van een incident. Er zijn geen vaste afstanden in de wet opgenomen over de afstand die gehouden moet worden tussen deze locaties en een kerncentrale of nucleaire instelling. X X X X X Deze verkenning houdt een minimale afstand tot bevolkingskernen (woongebieden, scholen, ziekenhuizen) van 600 meter aan.
Geluidshinder en aanzicht Factoren waar, naast veiligheid, rekening mee moeten worden gehouden zijn geluidshinder en aanzicht. Er zijn nog geen gegevens bekend over welke afstand (gemiddeld) aangehouden moet worden om aan geluidsnormen te kunnen voldoen bij een SMR. Wel bestaan vanuit de VNG- Handreiking Activiteiten en Milieuzonering voor reguliere industriële activiteiten richtafstanden voor geur (10 meter) en geluid (500 meter). Deze zijn niet specifiek voor SMR’s. X X X X X Gezien de compactheid en lage geluidsproductie van SMR’s, voornamelijk afkomstig van ondersteunende installaties, is de verwachting is dat een richtafstand van 600 meter (gelijk aan de veronderstelde afstand tot bebouwing) afdoende is. 39 Logistieke bereikbaarheid De SMR moet bereikbaar zijn voor zwaar transport, bouwlogistiek, en hulpdiensten via wegen en waterwegen. Ook moet de SMR op gepaste afstand van vitale infrastructuur, zoals ziekenhuizen, zijn gesitueerd. Hulpdiensten moeten bovenwinds kunnen aanrijden. X X X X X In deze verkenning is geen vaste afstand tot (snel)wegen gehanteerd bij het afbakenen van potentiële SMR‑locaties. De logistieke bereikbaarheid tijdens de bouwfase wordt verondersteld in principe realiseerbaar te zijn, maar de daadwerkelijke maakbaarheid kan per locatie sterk verschillen.
Natuur en landschap Ecologie Een belangrijke omgevingsvoorwaarde is dat de SMR zich bevindt buiten beschermde gebieden, waaronder Natura 2000, UNESCO Werelderfgoed, Gelders natuurnetwerk (GNN) en archeologische gebieden van groot belang. X X X X X Beschermde gebieden zijn in deze verkenning uitgesloten voor SMR-locaties. Hoogwater- bescherming De SMR-locatie moet voldoende bestand zijn tegen overstromingsrisico’s, ook in de toekomst. X X X X X Overstromingsgevoelige gebieden zijn in deze verkenning in kaart gebracht op basis van bestaande risicokaarten, maar niet meegenomen als uitsluitingsgrond. Als locaties binnen overstromings- gevoelige gebieden vallen, zal er moeten worden onderzocht of het mogelijk is om overstromingsrisico’s afdoende te beheersen op een manier die in lijn is met het water en bodem sturend principe. Tabel 7. Integrale afwegingen uit het afwegingskader Categorie Criterium Relevante afwegingen Klimaat- mitigatie Bijdrage aan klimaatdoelen De mate waarin de SMR bijdraagt aan klimaatdoelstellingen en het beleid van de provincie om in 2050 klimaatneutraal te zijn is een belangrijke afweging voor het bepalen van kansrijkheid van de SMR. Integraal zicht op het energiesysteem in de provincie helpt om deze afweging te kunnen maken. Afweging t.o.v. hernieuwbare energiebronnen De meerwaarde van een SMR hangt af van haar rol naast o.a.