CConstaterende datWesterkwartier
Koppel je AI →
Document · PDF

BIJLAGE 1. (Na) de RES 1.0 Groningen Een onderzoek naar de dem. legitimiteit van de RES 1.0)

Raadsvergadering 23 september 2026, gemeente WesterkwartierBij agendapunt: Rekenkameronderzoek RES (Bespreekstuk)19.723 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

64 Het is de NRK niet gebleken dat hiervan is afgeweken, dus scoren we de indicatoren voldoende. Zes raadsleden gaven in onze enquête aan ‘enigszins mee eens’ te zijn dat de raad tijding informatie kreeg. Zes raadsleden waren het hier ‘helemaal mee eens’. In gesprek met de NRK geeft de klankbordgroep van de rekenkamer aan dat tijdens de besluitvorming van de RES 1.0 goede, inhoudelijke debatten werden gevoerd.65 Vormgeving Het is van belang dat volksvertegenwoordigers zelf het besluitvormingsproces kunnen vormgeven. De RES werd niet op een speciale manier behandeld. De grote lijnen van de RES zijn gebaseerd op de planning van het NPRES.66 De gedetailleerde planning lag in handen van de organisatie van de Groningse RES, de Stuurgroep. Deze organisatie bepaalde wanneer welke stukken beschikbaar kwamen. De invloed van de volksvertegenwoordigers op het besluitvormingsproces was klein. De raad kon wel invloed uitoefenen op de Visie hernieuwbare elektriciteit gemeente Westerkwartier. We scoorden deze indicator deels voldoende. Amenderen Volksvertegenwoordigers moeten in de gelegenheid zijn om een voorstel te amenderen. Bij de Groningse RES kreeg de raad meerdere mogelijkheden om de inhoud van de RES, en de Visie hernieuwbare elektriciteit gemeente Westerkwartier te beïnvloeden.

Er waren debatten over het Startdocument RES, de Concept -RES, de RES 1.0 en de Visie hernieuwbare elektriciteit. Tijdens deze debatten dienden raadsleden meerdere moties in. Amende ren was mogelijk, maar dat deden ze niet. We scoren deze indicator voldoende. Stemmen en tegenstemmen Volksvertegenwoordigers moeten kunnen stemmen over het al dan niet vaststellen van een voorstel. De raad stemde over de Visie hernieuwbare elektriciteit gemeente Westerkwartier, het Startdocument RES 1.0, de concept-RES 1.0 en de RES 1.0. De RES is niet vrijblijvend; in feite legde de RES -regio deze op aan gemeenten. Wanneer een gemeente de RES niet vaststelt of de doelstellingen niet zou halen, zullen deelnemende partijen binnen de RES -regio eerst proberen onderling een oplossing te vinden. Wanneer dit niet het gewenste effect oplevert, zal een hogere overheid (provincie of het Rijk) proberen te komen tot 64 Artikel 12 lid 7 van het Reglement van Orde voor vergaderingen en andere werkzaamheden van de raad van de gemeente Westerkwartier 2019. 65 Gebaseerd op een groepsgesprek met de Raadsklankbordgroep van de gemeenteraad van Westerkwartier op maandag 21 oktober 2024. 66 NPRES. (2019). Handreiking 1.1. Den Haag: NPRES. 26 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier een bestuurlijke oplossing.

Als ook dit onvoldoende resultaat heeft, zullen de provincie en/of het Rijk juridische instrumenten inzetten. 67 In theorie was het dus mogelijk voor individuele raadsleden om tegen de RES te stemmen, maar in de praktijk was het voor de gemeenteraad als geheel geen optie om de RES 1.0 te verwerpen.68 Om deze reden scoorden we deze indicatoren deels voldoende. 2.2.4 Mate van controle Het vierde thema is de mate waarin volksvertegenwoordigers hun controlerende taak kunnen uitvoeren. De controlefunctie is een uiting van een van de grondregels van het Nederlandse staatsrecht, namelijk het feit dat niemand een bevoegdheid kan uitoefenen zonder verantwoording schuldig te zijn of zonder dat op die uitoefening controle bestaat.69 Dit houdt in dat bestuurlijke organen een verantwoordingsplicht hebben tegenover vertegenwoordigende organen. Aan dit thema zijn in de scorekaart vier indicatoren verbonden, weergegeven in tabel 8. Tabel 8: Bevindingen controlerende taak volksvertegenwoordigers Indicator Score Kaderstelling + Periodieke toetsing ± Verantwoording ± Bijsturen + Kaderstelling Volksvertegenwoordigers moeten een toetsbaar kaderstellend besluit nemen. Aan het begin van het RES-proces stelde de raad het Startdocument vast. Hiermee verbond de raad zich aan de opgave om tot een Groningse RES te komen.

Zoals we in 2.1.2 beschreven, ging de raad met de vaststelling akkoord met de volgende uitgangspunten:70 ▪ Redeneren vanuit het regionale perspectief met als resultaat een strategie die in de hele regio zoveel mogelijk draagvlak heeft. ▪ Voldoen aan de opgave door middel van een realistisch bod door projecten die passen bij het Groningse landschap en de bevolking, inclusief een goede ruimtelijke ordening. ▪ Inzetten op bijkomende kansen voor werkgelegenheid. ▪ Inzetten op lokaal eigenaarschap, draagvlak en een eerlijke verdeling van lusten en lasten. In de Visie hernieuwbare elektriciteit Westerkwartier stelt de raad de volgende kaders vast:71 ▪ Lokaal eigenaarschap; de lasten en lusten van productielocaties dienen zoveel mogelijk evenredig verdeeld te worden. 67 Zoals een instructieregel of een projectbesluit. 68 NPRES. (2020). 'Wat als'-situaties. Den Haag: NPRES. 69 en (2015) Beginselen van het Nederlandse staatsrecht. (18e ed) Deventer: Wolters Kluwer. pp. 14 & 15. 70 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/5d8d33a5-7b30-4b81-9b5b- bd7494815ee0?documentId=0cf258d8-97e5-48eb-ae6c-0e630b25d561&agendaItemId=6a04f369-0059-4937-b034-194068a96925, benaderd op 25 april 2025.

71 Gemeente Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/7bfdec53-62df-448e-9cca- b74c758ad7d8, benaderd op 25 april 2025. 5.1.2e 5.1.2e 27 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier ▪ Het provinciale beleid ▪ Het gemeentelijke ruimtelijke beleid; kleinschalig boven grootschalige projecten ▪ Projectparticipatie, waaronder een participatie plan en financiële participatie We scoorden de indicator ‘kaderstelling’ voldoende. Periodieke toetsing De toetsing van beleid is onderdeel van de gemeentelijke planning- en controlecyclus (P&C- cyclus). De raad debatteerde over deze stukken. Tijdens deze debatten gingen raadsleden niet in op de resultaten van de RES of de Visie Hernieuwbare Elektriciteit gemeente Westerkwartier. Beide stukken zijn in 2021 door de gemeenteraad vastgesteld.72 Tijdens debatten over de stukken zelf kregen raadsleden ook de kans te toetsen op de kaders. Daarom scoren we deze indicator deels voldoende. Verantwoording Volksvertegenwoordigers moeten bestuurders ter verantwoording kunnen roepen over het gevoerde beleid. Tijdens het RES-proces voerden de raadsleden meerdere debatten met het college, bijvoorbeeld over het al dan niet aannemen van de RES 1.0. Een kanttekening daarbij is dat de volksvertegenwoordigers alleen hun eigen bestuurders ter verantwoording kunnen roepen.

De afzonderlijke raden kunnen andere bij de Groningse RES betrokken bestuurders, van andere gemeenten, de provincie of de waterschappen niet tot verantwoording roepen. Daarom scoren we deze indicator deels voldoende. Bijsturen Volksvertegenwoordigers dienen instrumenten te hebben om de uitvoering van het beleid bij te sturen. De raad van Westerkwartier heeft in het proces naar de RES 1.0 gebruik gemaakt van dergelijke instrumenten, zoals het indienen van moties. We scoren de indicator voldoende. 2.2.5 Politiek-bestuurlijk draagvlak voor beleid Het eerste thema van outputlegitimiteit is de mate van politiek-bestuurlijk draagvlak voor het beleid. Dit wil zeggen dat er feitelijke steun moet zijn voor het beleid of voor aspecten daarvan.73 Aan dit thema zijn in de scorekaart twee indicatoren verbonden. Tabel 9: Bevindingen politiek-bestuurlijk draagvlak Indicator Score Stemregels + Draagvlak + 72 Gemeente Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/d947d478-9073-490c-a862- 49c2f29f72c2?documentId=653c51f3-0094-407c-9113-6d2d9cdc5492&agendaItemId=b036646a-0bb6-40f7-bbe1-45ad65a16fc7, benaderd op 25 april 2025. 73 De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. blz. 51.

5.1.2e 28 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Vooraf moet geformuleerd zijn wanneer er voldoende draagvlak is voor het beleidsvoorstel. Dit betekent dat er stemregels geformuleerd zijn. De gemeenteraad stelde het Startdocument, de Visie hernieuwbare elektriciteit, de concept-RES en de RES 1.0 volgens de reguliere stemregels vast. Er is politiek-bestuurlijk draagvlak wanneer een meerderheid van de raadsleden instemt met het besluit. Hier was bij de vaststelling van alle documenten sprake van. We scoorden beide indicatoren voldoende. 2.3 De betrokkenheid van maatschappelijke organisaties bij de RES 1.0 In goed functionerende democratische besluitvorming dienen zo veel mogelijk belangen te worden meegewogen. Het in beeld krijgen van de belangen die spelen kan onder andere door georganiseerde belangenvertegenwoordigers (stakeholders) uit te nodigen hun stem te laten horen. In deze paragraaf analyseren we de manier waarop georganiseerde belangenvertegenwoordigers bij het besluitvormingsproces betrokken zijn. We onderscheiden daarbij participeren over de bijdrage van Westerkwartier aan de Groningse RES 1.0 en participatie over individuele projecten of initiatieven. Participatie over individuele projecten of initiatieven zien wij niet als participatie over de RES.

Ook participatie over gemeentelijke plannen, waarbij het voor stakeholders niet duidelijk kon zijn dat de input zou bijdragen aan de RES, zien we niet als zodanig. Kader V: Actorenanalyse “Voor interactief beleid is het van belang vooraf een beeld te hebben van de mogelijke partijen die bij het beleid worden betrokken om bij de bepaling van de bestuursstijl en de concrete aanpak een aantal vervolgkeuzen te kunnen maken, zoals: welke partijen worden wel en niet geselecteerd, welke inbreng wordt van een bepaalde partij verwacht en hoe moet een bepaalde partij worden benaderd? Ook is het nodig om te weten waar het bestuur zelf staat. Anders geformuleerd: voorafgaand aan de keuze van een bestuursstijl en het ontwikkelen van een bepaalde interactieve aanpak, moet een actorenanalyse gemaakt worden.”74 In de Memorie van Toelichting van de Wet versterking participatie op decentraal niveau staat dat inspraak enkel een onderdeel is van het ruimere begrip participatie.75 Het is wettelijk verplicht de Ontwerp Omgevingsvisie ter inzage te leggen.76 2.3.1 Betrokkenheid stakeholders Bij het eerste thema staan de betrokken deelnemers centraal. Aan dit thema zijn drie indicatoren verbonden. 74 De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 47. 75 Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 36 210, nr. 3, p. 18. 76 Artikel 16.26 Omgevingswet jo.

Artikel 3:11 Algemene wet bestuursrecht 5.1.2e 29 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Tabel 10: Bevindingen betrokken deelnemers Indicator Score Actorenanalyse - Alle relevante stakeholders Niet te beoordelen Aandacht voor ‘stille’ belanghebbenden Niet te beoordelen De gemeente voerde geen stakeholderanalyse uit. Deze indicator scoorden we daarom onvoldoende. De overige twee indicatoren konden we zonder stakeholderanalyse niet beoordelen. Westerkwartier baseert haar RES-bod van 0,35 TWh op de Visie hernieuwbare elektriciteit. Bij de ontwikkeling van deze visie waren NMF Groningen, Enexis, een woningcorporatie en enkele lokale belangenorganisaties betrokken. 2.3.2 Openheid agenda Het tweede thema is de openheid van de agenda. Wanneer een agendavormingsproces een open karakter heeft, is het makkelijker voor de stakeholders om in te springen op elementen en signalen uit de samenleving. Zo kunnen zij makkelijker de koers van het beleid bijsturen.77 Aan dit thema zijn tien indicatoren verbonden.

Tabel 11: Bevindingen openheid agenda Indicator Score Er is beleidsruimte ± Rol stakeholders van tevoren bepaald + Bestuur deelt invloed ± Procesafspraken voor besluitvorming - Inbreng deelnemers schriftelijk vastgelegd + Bestuur informeert deelnemers over wat met inbreng gebeurt ± Bestuur weegt inbreng stakeholders mee + Bestuur geeft inzicht in afweging ± Bestuur informeert deelnemers over stilliggen n.v.t. Bestuurders zijn transparant over input ± De gemeente betrok geen stakeholders bij de RES 1.0. Wel betrok de gemeente stakeholders bij het opstellen van de Visie hernieuwbare elektriciteit, namelijk NMF Groningen, Enexis, een woningcorporatie en enkele lokale belangenorganisaties. Omdat de gemeente stakeholders niet betrok bij de RES en wel bij de visie Hernieuwbare elektriciteit, scoorden we de indicatoren ‘beleidsruimte’ en ‘invloed delen’ deels voldoende. Westerkwartier ontwikkelde de visie Hernieuwbare elektriciteit aan de hand van drie sporen, namelijk landschap, participatie en netwerk. In een rekenkamerbrief concludeerde de rekenkamer 77 & (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44.

5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 30 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier van Westerkwartier dat dit niet een projectplan was, maar een basis voor het proces met vooral processtappen en tussenproducten. Libau, een adviesbureau voor ruimtelijke kwaliteit en cultureel erfgoed in Groningen en Drenthe, voerde voor het eerste spoor een onderzoek uit naar de veranderruimte in het Westerkwartier. Binnen sporen 2 en 3 lag de nadruk op het betrekken van inwoners. Maatschappelijke organisaties konden zich hier ook bij aansluiten. De beslisbevoegdheid bleef bij het bestuur liggen. We scoren de indicator ‘rol stakeholders van tevoren bepaald’ voldoende. De indicator ‘procesafspraken over besluitvorming’ scoren we onvoldoende. Het bestuur legde de inbreng vast in bijlagen 3 en 5 van de Visie hernieuwbare elektriciteit. De bijdrage van Libau staat beschreven in de visie zelf. Omdat stakeholders niet zijn betrokken bij de RES, scoren we de indicator ‘inbreng schriftelijk vastgelegd’ deels voldoende. De visie geeft niet weer welke input van stakeholders doorwerkt. Wel licht de gemeente drie voorbeelden toe tijdens een gesprek met de rekenkamer, namelijk de aanwijzing van de NAM-locatie Grijpskerk voor grootschalige opwek, een onderzoek naar grootschalige wind en het belang van financiële participatie.

De drie volgende indicatoren scoren we daarom deels voldoende. 2.3.3 Uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten Het derde thema houdt in dat de deelnemers er per saldo op vooruit gaan en dat de deelnemers de resultaten kunnen uitleggen aan de eigen organisatie en de eigen achterban.78 Dit thema heeft twee indicatoren. Tabel 12: Bevindingen uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten Indicator Score Deelnemers gaan er op vooruit Niet te beoordelen Mitigerende maatregelen Niet te beoordelen De Noordelijke Rekenkamer kon niet beoordelen of stakeholders na het geven van input voor de visie Hernieuwbare elektriciteit erop vooruit zijn gegaan. Daarom beoordelen we deze indicatoren niet. 2.3.4 Behartiging kernwaarden Het vierde thema borgt dat de deelnemende partijen hun kernwaarden kunnen behartigen. Dit thema kent één indicator. Tabel 13: Bevindingen behartigen kernwaarden Indicator Score Procesafspraken voor beschermen kernwaarden - 78 & (2007). Management in netwerken (4e ed.) Den Haag: Uitgeverij Lemma. p. 121. 5.1.2e 5.1.2e 31 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier De rekenkamer trof geen procesafspraken aan voor het beschermen van kernwaarden van stakeholders. We scoren de indicator onvoldoende.

2.3.5 Hiërarchie en structuur Bij het vijfde thema staat de manier waarop de verschillende hiërarchische posities van organisaties een plaats krijgen binnen het besluitvormingsproces centraal. Binnen samenwerkingsverbanden kunnen overheden in verschillende vormen samenwerken met elkaar, en met belangenorganisaties en bewonersorganisaties. Deze organisaties kennen niet dezelfde structuur, verantwoordelijkheden of bevoegdheden. Het is relevant om binnen het besluitvormingsproces rekening te houden met deze verschillen. Tabel 14: Bevindingen hiërarchie en structuur Indicator Score Duidelijkheid over de hiërarchische posities van stakeholders ± Op de hoogte van afspraken wie welke rol heeft Niet te beoordelen Stakeholders tevreden over deze afspraken en kunnen hierbinnen functioneren Niet te beoordelen De gemeente betrok stakeholders bij de visie Hernieuwbare elektriciteit. Over hiërarchische posities zijn geen afspraken gemaakt, maar impliciet is de hiërarchische positie ten opzichte van het bestuur duidelijk. Deze indicator scoren we deels voldoende. Voor de andere twee indicatoren geldt dat er geen procesafspraken zijn. Deze indicatoren konden we niet beoordelen. 2.3.6 Draagvlak Bij het zesde thema staat de mate van draagvlak onder de deelnemers voor het beleid centraal.

Draagvlak is de feitelijke steun voor het beleid of voor aspecten daarvan, door relevante actoren, zowel binnen als buiten de verantwoordelijke organisatie.79 Tabel 15: Bevindingen mate van draagvlak Indicator Score Gezamenlijke definitie van draagvlak - Er is draagvlak voor het beleid Niet te beoordelen De Noordelijke Rekenkamer vond geen gezamenlijke definitie van draagvlak onder stakeholders. Deze indicator scoorden we onvoldoende. We konden niet beoordelen of er onder stakeholders draagvlak is voor het beleid. 79 De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 51. 5.1.2e 32 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier 2.4 De betrokkenheid van inwoners bij de RES 1.0 In deze paragraaf analyseren we de manier waarop inwoners bij het besluitvormingsproces betrokken zijn. In de RES 1.0 kozen de Groningse besturen, waaronder het college van Westerkwartier, ervoor om de gemeenten primair verantwoordelijk te laten zijn voor de participatie van en communicatie met de eigen inwoners. Op regionaal niveau zijn burgers in het RES-proces betrokken nadat de concept-RES was vastgesteld. De belangrijkste beslissingen – bijvoorbeeld over het ambitieniveau in Groningen – lagen toen al vast. De NRK onderscheidt participatie over de RES en participatie over afzonderlijke beleidsstukken of individuele projecten.

Participatie over individuele projecten of initiatieven zien wij niet als participatie over de RES. Participatie over beleidsstukken waarvan de participanten niet konden weten dat deze gebruikt zouden worden voor het gemeentelijk RES-bod, zien wij ook niet als participatie over de RES. 2.4.1 Betrokkenheid inwoners Het eerste thema is de mate van betrokkenheid van de inwoners. Voor de invulling van het proces is het van belang om te weten welke inwoners wel of niet aan de onderhandelingstafel zitten en wat hun standpunten zijn. De diepgang van deze actorenanalyse is afhankelijk van de beschikbare tijd, de omgang en de intensiteit van het proces.80 Dit thema omvat drie indicatoren. Tabel 16: Beoordeling betrokkenheid inwoners Indicator Score Actorenanalyse - Alle relevante inwoners Niet te beoordelen Aandacht voor ‘stille’ belanghebbenden Niet te beoordelen De gemeente betrok geen inwoners bij het opstellen van het RES-bod. Wel betrok ze inwoners bij het opstellen van de visie Hernieuwbare elektriciteit. Dit document is de basis van het RES-bod van Westerkwartier. De gemeente voerde geen actorenanalyse uit. Westerkwartier betrok inwoners bij de Visie hernieuwbare elektriciteit. De gemeente zette onder haar inwoners een enquête uit om na te gaan op welke manieren de gemeente hernieuwbare energie kan inzetten.

441 inwoners reageerden, waarmee op basis van deze enquête geen representatieve conclusies getrokken werden. 81 Ook organiseerde de gemeente twee inwoneravonden; één voor en één na het uitzetten van de enquête. Het doel van de eerste inwoneravond was nadenken over duurzame energiebronnen. De conclusie was dat er met veel enthousiasme en betrokkenheid is samengewerkt, maar dat er nog veel vragen onbeantwoord zijn. Bijvoorbeeld over de mate van regievoering door de gemeente of hoe de gemeente lokaal 80 De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 49. 81 Gemeente Westerkwartier, Visie hernieuwbare elektriciteit, bijlage 3. (2020). Gemeente Westerkwartier. 5.1.2e 33 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier eigenaarschap kan realiseren. Het doel van de tweede avond was het presenteren van de resultaten. Gedurende bovenstaande participatietraject stond de opgave voor hernieuwbare elektriciteit al vast.82 2.4.2 Openheid agenda Het tweede thema is de mate van openheid in de agendavorming. Wanneer een agendavormingsproces een open karakter heeft, is het makkelijker voor inwoners om elementen en signalen uit de samenleving naar voren te brengen. Zo kan men makkelijker de koers van het beleid bepalen.83 Dit thema bevat tien indicatoren.

Tabel 17: Beoordeling openheid agenda Indicator Score Er is beleidsruimte ± Rol inwoners van tevoren bepaald + Bestuur deelt invloed - Procesafspraken over besluitvorming - Inbreng deelnemers schriftelijk vastgelegd ± Bestuur informeert deelnemers over wat met inbreng gebeurt - Bestuur weegt inbreng inwoners mee - Bestuur geeft inzicht in afweging - Bestuur informeert inwoners over stilleggen n.v.t. Bestuurders zijn transparant over input - De gemeente Westerkwartier betrok geen inwoners bij de RES 1.0 en het gemeentelijke bod daartoe. De gemeente organiseerde in het kader van de visie Hernieuwbare elektriciteit wel twee inwoneravonden en een enquête, om in kaart te brengen hoe de inwoners hernieuwbare energie willen inzetten. De opgave stond niet ter discussie. Dit is de reden dat we de indicator ‘Er is beleidsruimte’ deels voldoende scoren. Het bestuur was op zoek naar de mening van de inwoners van Westerkwartier. 84 De beslisbevoegdheid bleef bij het bestuur liggen. Hierover zijn met inwoners geen afspraken gemaakt. We scoren ‘rol inwoners van tevoren bepaald’ voldoende. De indicator ‘bestuur deelt invloed’ scoren we onvoldoende, evenals de indicator ‘procesafspraken over besluitvorming’. Het bestuur legde de inbreng van inwoners vast in bijlagen 3 en 4 van de Visie hernieuwbare elektriciteit. Deze documenten werden onderdeel van de beraadslaging en daarmee openbaar.

Inwoners zijn niet betrokken bij de RES, daarom scoren we de indicator ‘inbreng schriftelijk vastgelegd’ deels voldoende. In de Visie hernieuwbare elektriciteit geeft het bestuur niet aan welke passages zijn toegevoegd naar aanleiding van de inwoneravonden of de enquête. De drie 82 Gemeente Westerkwartier, Visie hernieuwbare elektriciteit, bijlage 4. (2020). Gemeente Westerkwartier. 83 & (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44. 84 Gemeente Westerkwartier, Visie hernieuwbare elektriciteit, bijlage 4. (2020). Gemeente Westerkwartier. 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 34 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier volgende indicatoren scoren we daarom onvoldoende. Het proces heeft niet stilgelegen, deze indicator is dus niet van toepassing. In de visie Hernieuwbare elektriciteit geeft het bestuur niet aan welke passages zijn toegevoegd naar aanleiding van de inwoneravonden of de enquête. Wel licht de gemeente drie voorbeelden toe tijdens een gesprek met de rekenkamer, namelijk de aanwijzing van de NAM-locatie Grijpskerk voor grootschalige opwek, een onderzoek naar grootschalige wind en het belang van financiële participatie.

De drie volgende indicatoren scoren we daarom deels voldoende.’ In de rekenkamerbrief van 2022 concludeert de rekenkamer dat er niet of nauwelijks aandacht is besteed aan de doelstelling van participatie of de rollen van diverse partijen. De indicator ‘rol inwoners van tevoren bepaald’ scoren we onvoldoende. 2.4.3 Uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten Het derde thema is de mate waarin deelnemers de onderhandelingsresultaten kunnen uitleggen aan de achterban. Dat wil zeggen dat de deelnemende inwoners de uitkomsten van het proces moeten kunnen uitleggen en verantwoorden en hier eventueel de tijd en ruimte voor moeten krijgen. Dit thema heeft twee indicatoren. Tabel 18: Beoordeling uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten Indicator Score Deelnemers gaan er meer op vooruit dan achteruit Niet te beoordelen. Mitigerende maatregelen Niet te boordelen. Deelnemende inwoners kregen de mogelijkheid aan te geven hoe ze hernieuwbare energie in hun gemeente willen inzetten. De beslissingsbevoegdheid bleef bij het bestuur. Het is niet vast te stellen in hoeverre deelnemers er op voor- of achteruit gaan. Deze indicatoren zijn niet te beoordelen. 2.4.4 Behartiging kernwaarden Het vierde thema is de mate waarin deelnemers hun kernwaarden kunnen behartigen. Kernwaarden zijn normen en waarden van een organisatie, gemeenschap of persoon die haar bestaansrecht raken.

Het beschermen van kernwaarden is een belangrijke spelregel binnen het managen van een netwerk.85 Dit is de enige indicator van dit thema. Tabel 19: Beoordeling beschermen kernwaarden Indicator Score Procesafspraken voor bescherming kernwaarden - Gedurende het proces zijn geen procesafspraken gemaakt over de manier waarop inwoners haar kernwaarden konden beschermen. Deze indicator scoren we onvoldoende. 85 & (2007). Management in netwerken (4e ed.) Den Haag: Uitgeverij Lemma. p. 118. 5.1.2e 5.1.2e 35 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier 2.4.5 Hiërarchie en structuur Het vijfde thema is de mate waarin de verschillende hiërarchische posities van de deelnemers aan een proces aandacht krijgen. Overheden en inwoners kennen niet dezelfde structuur, verantwoordelijkheden of bevoegdheden. Het is relevant om binnen het besluitvormingsproces rekening te houden met deze verschillen. Dit thema heeft drie indicatoren.

Tabel 20: Beoordeling hiërarchie en structuur Indicator Score Duidelijkheid over de hiërarchische posities van deelnemers - Op de hoogte van de afspraken wie welke rol heeft - Deelnemers zijn tevreden over deze afspraken en kunnen hierbinnen functioneren Niet te beoordelen In een rekenkamerbrief uit 2022 concludeert de rekenkamer van Westerkwartier dat met betrekking tot de betrokkenheid van inwoners er niet of nauwelijks aandacht is besteed aan de rollen van diverse partijen. We scoren de indicator ‘duidelijkheid over hiërarchische posities van deelnemers’ onvoldoende. ‘Op de hoogte van de afspraken wie welke rol heeft’ scoren we ook onvoldoende. De laatste indicator konden we niet beoordelen. De hiërarchische posities waren impliciet helder; inwoners konden hun mening geven en het college besluit over de visie. Dit was impliciet duidelijk. De NRK heeft niet kunnen achterhalen of de deelnemers tevreden waren met deze afspraken. Deze indicator is niet te beoordelen. 2.4.6 Draagvlak Het zesde en laatste thema omvat de mate van draagvlak. Draagvlak is de feitelijke steun voor het beleid of voor aspecten daarvan, door relevante actoren, zowel binnen als buiten de organisatie.86 Dit thema heeft twee indicatoren.

Tabel 21: Beoordeling mate van draagvlak Indicator Score Gezamenlijke definitie van draagvlak - Er is draagvlak voor het beleid Niet te beoordelen Er is geen gezamenlijke definitie van draagvlak. Van vast te stellen draagvlak is dan ook geen sprake. De eerste indicator scoren we onvoldoende. De tweede is niet te beoordelen. 2.5 Samenvattende bevindingen ▪ Volksvertegenwoordigers Door de lage respons op onze enquête konden we niet vaststellen in hoeverre de RES een thema was tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2018. De agenda had een open 86 De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 51. 5.1.2e 36 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier karakter; de gemeenteraad van Westerkwartier werd betrokken bij het proces richting de RES 1.0, kon kaders stellen en besluiten over het al dan niet vaststellen van documenten zoals het Startdocument en de RES 1.0. Raadleden konden ook moties en amendementen indienen. De gemeenteraad had hiermee controle op het RES-proces, al hebben de RES-regio, de provincie en het Rijk een instrumentarium tot hun beschikking dat eventuele ver werping van de RES voorkomt. De visie Hernieuwbare Elektriciteit Westerkwartier f ungeerde als basis voor het RES-bod van de gemeente.

Hierin stelde de Wethouder het RES-bod vast op 0,35 TWh ▪ Stakeholders De gemeente Westerkwartier voerde geen actorenanalyse uit voor het indienen van het RES- bod. Stakeholders waren niet betrokken bij het opstellen van het RES -bod. Wel betrok de gemeente stakeholders bij het opstellen van de visie Hernieuwbare Elektriciteit Westerkwartier. De inbreng van de stakeholders is in bijlages opgenomen in deze visie. ▪ Inwoners De gemeente Westerkwartier betrok geen inwoners bij het opstellen van de RES 1.0 of het bod daartoe. De gemeente betrok inwoners wel bij het opstellen van de visie Hernieuwbare Elektriciteit Westerkwartier. Door middel van een enquête en een aantal inwoneravonden kregen inwoners de kans zich te laten horen. De te bereiken opgave stond echter al vast. 37 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier 3. Betrokkenheid bij het proces na de RES 1.0 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk analyseren we de democratische legitimiteit van het proces ná de RES 1.0 via de representatieve democratie. Hierbij onderscheiden we a) besluitvorming over RES-documenten en b) gemeentelijke beleidstukken die de gemeente na de RES 1.0 publiceerde en die direct raken aan de RES.

We analyseren aan de hand van de scorekaart de betrokkenheid van volksvertegenwoordigers, inwoners en maatschappelijke organisaties bij het proces na de RES 1.0 in de gemeente Westerkwartier. We vergelijken de score met die van het proces tot de RES 1.0. De NRK onderzocht de volgende documenten als onderdeel van het proces ná de RES 1.0: ▪ Startdocument RES 2.0 Groningen ▪ Omgevingsvisie ▪ Transitievisie Warmte ▪ Voortgangsrapportage RES 2.0 Groningen In dit hoofdstuk beantwoorden we deelvraag 4 tot en met 6: 4. Op welke wijze was de gemeenteraad betrokken bij het RES-proces na de RES-1.0 in de regio Groningen? Hoe effectief was dit? 5. Op welke wijze was sprake van participatie van maatschappelijke organisaties in het RES - proces na de RES-1.0 in de gemeente? 6. Op welke wijze was sprake van participatie van burgers in het RES-proces na de RES-1.0 in de gemeente? 3.2 Proces ná de RES 1.0 In deze paragraaf beschrijven we de documenten die het proces ná de RES 1.0 vormen en de stappen die de gemeente Westerkwartier zette in de energietransitie. Startdocument RES 2.0 Groningen (2022) en Voortgangsrapportage RES 2.0 Groningen (2023) Het Startdocument gaf het startsein voor het proces richting een RES 2.0 van de regio Groningen.

Het betrof een actualisatie van het Startdocument RES 1.0 en bevatte geen nieuw bod voor 38 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier hernieuwbare elektriciteit. In het Startdocument RES 2.0 stonden uitgangspunten en samenwerkingsafspraken voor het Uitvoeringsprogramma van de RES.87 In plaats van een herijkte RES 2.0 stelde de RES -regio Groningen een Voortgangsrapportage op die wel RES 2.0 in de titel heeft, maar die geen herijking van de RES betreft. In Groningen is het immers zo dat de termen RES 2.0 en RES 3.0, zijn gebruikt in de titels van de voortgangsrapportages, maar het betreft geen herijkte RES zoals oorspronkelijk de bedoeling was.88 Omgevingsvisie gemeente Westerkwartier 2040 De Omgevingsvisie is een van de kerninstrumenten voor het omgevingsbeleid onder de Omgevingswet. In de Omgevingsvisie legt een gemeente haar ambities en beleidsdoelen op het gebied van de fysieke leefomgeving vast.

De gemeenteraad moet deze omgevingsvisie vaststellen.89 In de Omgevingsvisie geeft de gemeenteraad het volgende aan: “De gemeente is, afhankelijk van de uitkomsten van de Regionale Energie Strategie (RES), bereid te onderzoeken, samen met andere stakeholders welke lijnopstelling voor windmolens realistisch is, die een gepaste verbinding maken met de schaal van het landschap van het Westerkwartier en op draagvlak kunnen rekenen.” Daarnaast geeft de gemeenteraad aan dat ze de RES gebruikt om de maatschappelijke opgave betreffende het klimaat aan te pakken.90 Transitie Warmte gemeente Westerkwartier Als onderdeel van de RES moet iedere gemeente een Transitievisie Warmte opstellen. In de Transitievisie Warmte gemeente Westerkwartier zet Westerkwartier uiteen hoe de gemeente in 2050 aardgasvrij gaat zijn.91 Kader VI: Voortgangsrapportage RES 3.0 Groningen De RES -regio Groningen stelde in mei 2025 een voortgangsrapportage op. Hierin geeft de RES -regio Groningen aan dat er grote zorgen zijn over het behalen van de doelstelling van 5,7 TWh. Ook vermeldt de rapportage dat de opwek van 5,7 TWh in 2030 buiten ber eik is als er geen oplossingen komen voor netcongestie, vertraagde vergunningverlening en afnemend rendement door dalende stroomprijzen en oplopende bouwkosten. 92 We namen deze voortgangsrapportage niet meer mee in de scores in dit hoofdstuk.

De gemeenteraad ontving deze Voortgangsrapportage ter informatie met begeleidende brief van het college waarin het college ingaat op de specifieke situatie van de gemeente.93 87 RES-regio Groningen. (2022). Startdocument RES 2.0 RES Groningen, pp. 1-2. 88 RES-regio Groningen. (2023). Voortgangsrapportage RES 2.0 Groningen. 89 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/1c458b82-2b27-46f3-b72c- b3bd55722b82?documentId=5a0effc6-df39-4f38-84a6-316c9dae6f7c&agendaItemId=9ac79f80-02e5-4adf-b2e4-a19eff7552bf, benaderd op 2 mei 2025. 90 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/1c458b82-2b27-46f3-b72c- b3bd55722b82?documentId=5a0effc6-df39-4f38-84a6-316c9dae6f7c&agendaItemId=9ac79f80-02e5-4adf-b2e4-a19eff7552bf, benaderd op 27 mei 2025. 91 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/c9fbd443-cd18-4e3f-80a3- f1bfc6c056f2#6c5e5d43-764c-4f23-a3f3-b297e1907843, benaderd op 2 mei 2025. 92 RES-regio Groningen, Voortgangsrapportage RES 3.0 Groningen, 27 mei 2025. 93 Brief van het college aan de raad van 4 juni 2025, kenmerk 19696400.

39 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier 3.3 Betrokkenheid van de gemeenteraad 3.3.1 Verankering van het proces na de RES in verkiezingsprogramma’s Het eerste thema is de verankering van het proces na de RES 1.0 in verkiezingsprogramma’s of bestuursakkoorden. In deze documenten geven volksvertegenwoordigers aan wat de plannen en ambities zijn binnen bepaalde beleidsvelden voor een bepaalde periode. De mate waarin de volksvertegenwoordigers erin slagen deze plannen te realiseren, kan voor kiezers een indicatie zijn voor de daaropvolgende verkiezingen. 94 Dit thema bevat vier indicatoren voor de verankering van het proces ná de RES 1.0. Tabel 22: Bevindingen verankering van het proces na de RES 1.0 in verkiezingsprogramma's Indicator Score RES 1.0 Score proces na de RES 1.0 Campagne Niet te beoordelen Niet te beoordelen Verkiezingsprogramma Niet te beoordelen Niet te beoordelen Bestuursakkoord Niet te beoordelen ± Omzetten in beleid + + Campagne De eerste indicator is in hoeverre het proces na RES 1.0 een belangrijk thema was in de campagne in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 16 maart 2022. We konden deze indicator niet beoordelen, omdat de respons op de enquête niet hoog genoeg was.

Verkiezingsprogramma Bij de volgende indicator staat de vraag centraal in hoeverre het proces ná de RES 1.0 een belangrijk thema was in de verkiezingsprogramma’s. Ook deze indicator konden we niet beoordelen vanwege de lage respons op onze enquête. Bestuursakkoord Het is voor de democratische legitimiteit van belang in hoeverre het proces ná de RES 1.0 een plek krijgt in het bestuursakkoord. In het coalitieakkoord gemeente Westerkwartier 2022-2026 ‘Het gaat verder in Westerkwartier: veerkrachtiger, innovatiever en socialer’, noemen de coalitiepartijen de RES niet. De coalitiepartijen geven aan de komende periode verder te gaan met het bestaande beleid met betrekking tot de energietransitie.95 Omdat de RES in het proces na de RES 1.0 in Groningen onderdeel werd van de algemene energietransitie, scoorden we deze indicator deels voldoende. Omzetten in beleid Het is relevant dat volksvertegenwoordigers de plannen weten om te zetten in beleid. In het proces na de RES 1.0 stelde de gemeente haar RES-ambities niet bij. Het beleid stelde ze ook niet 94 & (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44. 95 Gemeente Westerkwartier. Coalitieakkoord gemeente Westerkwartier 2022-2026. Gemeente Westerkwartier. 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e bij. De raad stelde wel de verplichte transitievisie warmte en de omgevingsvisie vast.

In tabel 24 brengen we de betrokkenheid van de gemeenteraad bij het proces ná de RES 1.0 in kaart. We scoren deze indicator voldoende. 3.3.2 Openheid agenda Het tweede thema is de openheid van de agenda. Wanneer een agendavormingsproces een open karakter heeft, is het makkelijker voor volksvertegenwoordigers om in te springen op elementen en signalen uit de samenleving. Zo kunnen zij beter de koers van het beleid bepalen. | 96 De scorekaart bevat vier indicatoren voor de openheid van het agendavormingsproces. Tabel 23: Bevindingen openheid agenda Indicator | Score RES 1.0 | Score proces na de RES 1.0 Beleidsruimte | ± | ± Betrokkenheid | + | ± Invloed delen | + | ± Inzicht in beleidsproces | + | + In tabel | 24 | zetten we de momenten waarop de gemeenteraad van Westerkwartier werd betrokken bij het proces ná de RES 1.0 op een rij.

Tabel 24: Betrokkenheid gemeenteraad Westerkwartier in het proces ná de RES 1.0 Document | Gemeenteraad | Datum behandeling | Moties en amendementen Transitievisie Warmte | Besproken97 | 17 november 2021 | Twee moties, een gemeente Westerkwartier | Vastgesteld98 | 1 december 2021 | amendement Startdocument RES 2.0 | Kennisgenomen99 | 27 juni 2022 | - Groningen Omgevingsvisie gemeente | Vastgesteld100 | 16 februari 2022 | Een motie en negen Westerkwartier | amendementen Voortgangsrapportage RES | Informerende | Januari 2023 | - 2.0 | raadsactiviteit Kennisgenomen101 | 24 mei 2023 | - Beleidsruimte In het proces ná de RES 1.0 konden volksvertegenwoordigers debatteren over de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie. Tijdens de debatten kregen de raadsleden de ruimte om moties 96 5.1.2e | 5.1.2e | 5.1.2e | & | (2007) Governance and the democratic deficit. 5.1.2e(1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44. 97 Gemeente Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/d1780cfa-5448-4929-be64- c939e3bfed25, benaderd op 2 mei 2025.

98 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/c9fbd443-cd18-4e3f-80a3- f1bfc6c056f2#6c5e5d43-764c-4f23-a3f3-b297e1907843, benaderd op 2 mei 2025 99 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports/Document/9ddfca18-6b54-477d-847f- 7ed63a298c56?documentId=e6c70b9a-adca-44a3-86fc-0271e35766312, benaderd op 2 mei 2025. 100 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/1c458b82-2b27-46f3-b72c- b3bd55722b82#9ac79f80-02e5-4adf-b2e4-a19eff7552bf, benaderd op 2 mei 2025. 101 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports/Item/980aa894-82e9-46ff-a6a9- f4481eeeada2, benaderd op 16 december 2025. 40 | Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier 41 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier en amendementen in te dienen. De Voortgangsrapportage ontving de raad ter informatie. We scoren deze indicator deels voldoende. Betrokkenheid De raad besprak de Transitievisie Warmte tijdens het raadsoverleg van 17 november 2021. Tijdens het daaropvolgende raadsoverleg van woensdag 1 december had de raad mogelijkheden vragen te stellen en moties en amendementen in te dienen. De raad legde het college met een amendement op de monitoring te versterken.

Een motie om de productie van groengas te stimuleren trokken de indieners in nadat het college de inhoud van de motie overnam. Een laatste motie over energie-armoede haalde geen meerderheid. Op 16 februari 2022 stemde de raad in met het vaststellen van de Omgevingsvisie gemeente Westerkwartier. De raad diende negen amendementen in, die allemaal een meerderheid haalden. Ook de enige ingediende motie haalde het. Het startdocument RES 2.0 en de Voortgangsrapportage RES 2.0 Groningen nam de gemeenteraad aan ter kennisgeving. Hier is niet over gedebatteerd. We scoren deze indicator deels voldoende. Invloed delen In Westerkwartier konden raadsleden moties en amendementen indienen tijdens de besluitvorming over de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie. De twee documenten die het meest aan de RES raken, de Startnotitie RES 2.0 en de Voortgangsrapportage, kregen ze ter kennisgeving voorgelegd. We scoren deze indicator deels voldoende. Invloed delen Zoals we in tabel 24 laten zien, betrok het bestuur de raad op verschillende momenten bij het proces ná de RES 1.0. We scoren deze indicator voldoende. 3.3.3 Betrokkenheid volksvertegenwoordiging bij besluitvorming Het derde thema is de betrokkenheid van volksvertegenwoordigers bij de besluitvorming. Deze betrokkenheid gaat verder dan het stemmen over onderwerpen.

Het is belangrijk dat volksvertegenwoordigers het proces daadwerkelijk kunnen beïnvloeden, bijvoorbeeld door erover te debatteren. Aan dit thema zijn in de scorekaart zeven indicatoren verbonden. In tabel 25 geven we de belangrijkste bevindingen schematisch weer. Onder de tabel volgt de onderbouwing. Tabel 25: Bevindingen betrokkenheid volksvertegenwoordiging bij besluitvorming Indicator Score RES 1.0 Score proces na de RES 1.0 Informatie + + Behandeling + + Tijd + + Vormgeving ± ± Amenderen + ± Stemmen ± ± Tegenstemmen ± ± 42 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Informatie Zoals we in paragraaf 3.2.2 beschreven, kregen raadsleden bij twee documenten de kans te debatteren. Twee documenten ontvingen ze ter kennisgeving. We scoren de indicator voldoende. Behandeling en tijd Met de behandeling van alle documenten die onderdeel zijn van het proces ná de RES 1.0 hadden de raadsleden de mogelijkheid vragen te stellen en moties en amendementen in te dienen. Deze mogelijkheid hadden ze zowel tijdens debatten als tijdens de momenten dat de documenten over de RES ter kennisgeving werden aangeboden. We scoren deze indicatoren voldoende.

Vormgeving De grote lijnen van de RES zijn gebaseerd op de planning van het NPRES.102 Het bestuur van Westerkwartier geeft door middel van deelname aan de Groningse Energietafel (GET) uitvoering aan de RES. Volksvertegenwoordigers hebben hier geen invloed op. Ze hebben wel invloed op de structurele vormgeving van de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie. We scoren deze indicator deels voldoende. Amenderen Volksvertegenwoordigers moeten in de gelegenheid zijn om een voorstel te amenderen. De raad had geen mogelijkheid de Voortgangsrapportage te amenderen. Deze mogelijkheid had de raad wel met betrekking tot de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie. We scoren deze indicator deels voldoende. Stemmen en tegenstemmen De raad kon stemmen over de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie. Deze mogelijkheid had ze niet bij de Startnotitie RES 2.0 en de Voortgangsrapportage RES 2.0. We scoren deze indicator deels voldoende. 3.3.4 Mate van controle Het vierde thema is de mate waarin volksvertegenwoordigers hun controlerende taak kunnen uitvoeren.

De controlefunctie is een uiting van een van de grondregels van het Nederlandse staatsrecht, namelijk het feit dat niemand een bevoegdheid kan uitoefenen zonder verantwoording schuldig te zijn of zonder dat op die uitoefening controle bestaat.103 Dit houdt in dat bestuurlijke organen een verantwoordingsplicht hebben tegenover vertegenwoordigende organen. Aan dit thema zijn in de scorekaart vier indicatoren verbonden. Tabel 26: Bevindingen controlerende taak volksvertegenwoordigers Indicator Score RES 1.0 Score proces na de RES 1.0 Kaderstelling + + Periodieke toetsing ± ± 102 NPRES. (2019). Handreiking 1.1. Den Haag: NPRES. 103 en (2015) Beginselen van het Nederlandse staatsrecht. (18e ed) Deventer: Wolters Kluwer. pp. 14 & 15. 5.1.2e 5.1.2e 43 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Verantwoording ± ± Bijsturen + + Kaderstelling De Voortgangsrapportage bevat, net als de RES 1.0, geen nieuw beleid of nieuwe kaders. De raad kreeg de Voortgangsrapportage ter informatie. De Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie bevatten wel kaders. Hierdoor scoren we deze indicator voldoende. Periodieke toetsing De toetsing van beleid is onderdeel van de gemeentelijke P&C-cyclus.

In de jaarstukken van 2022 en 2023 rapporteert de gemeente over enkele onderwerpen die raken aan de energietransitie, maar niet over de RES, of het aantal TWh dat de gemeente bijdraagt aan het Groningse geheel.104 We scoren deze indicator deels voldoende. Verantwoording Met uitzondering van de Startnotitie RES 2.0 en de Voortgangsrapportage RES 2.0 voerden raadsleden debatten met het college over alle ter informatie ontvangen en vastgestelde documenten. We scoren de indicator deels voldoende. Bijsturen De raad van Westerkwartier had in het proces de mogelijkheid instrumenten in te zetten die zij tot haar beschikking had, zoals het indienen van moties en amendementen. Dit deed de raad niet voor de ter informatie ontvangen documenten. We scoren de indicator voldoende, omdat ze de mogelijkheid wel hadden het beleid bij te sturen. 3.3.5 Politiek-bestuurlijk draagvlak Het vijfde en laatste thema is de mate van politiek-bestuurlijk draagvlak voor het beleid. Dit wil zeggen dat er feitelijke steun moet zijn voor het beleid of voor aspecten daarvan.105 Aan dit thema zijn in de scorekaart twee indicatoren verbonden. Tabel 27: Bevindingen politiek-bestuurlijk draagvlak voor beleid Indicator Score RES 1.0 Score proces na de RES 1.0 Stemregels + + Draagvlak + + De gemeenteraad ontving de Voortgangsrapportage ter informatie. De raad stelde hier geen vragen over.

De gemeenteraad besloot zelf het Startdocument RES 2.0 ter kennisgeving aan te nemen. De gemeenteraad stelde de overige documenten vast. Er is politiek-bestuurlijk draagvlak 104 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/06296980-b2ed-4fc6-ab06- 6cb012cb5502#d0b2f019-ecda-4edd-953e-edb5f7c2275e, benaderd op 7 mei 2025 en Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/d01f9196-abd0-421f-a6fa- f2edebb672df?documentId=90fe0eea-4d1e-43f1-843b-7b151ffe8260&agendaItemId=52dcd9c3-0c4b-4068-bac5-bc6c474f169e, benaderd op 7 mei 2025. 105 De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 51. 5.1.2e 44 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier wanneer een meerderheid van de raadsleden instemt met een besluit. Hier was bij de vaststelling van alle overige documenten sprake van. We scoorden beide indicatoren voldoende. 3.3.6 Beleidsresultaten Het zesde en laatste thema is beleidsresultaten. Het RES -proces in de verschillende regio’s is nu een paar jaar onderweg. Hoewel het nog steeds te vroeg is om de beleidsresultaten van de RES volledig in kaart te brengen – de RES loopt immers door tot 2030 – maken we hier in dit onderzoek alvast een begin mee.

We legden de gemeente Westerkwartier schriftelijk vragen voor met betrekking tot de effectiviteit en doelmatigheid van het beleid. Voor elk beleid is het van belang te weten of het doeltreffend en doelmatig is. Hiervoor zijn criteria nodig waarop volksvertegenwoordigers het beleid regelmatig kunnen toetsen door middel van evaluaties. Het is voor de democratische legitimiteit belangrij k dat de effectiviteit en doelmatigheid van beleid openbaar zijn. Dit thema bevat vier indicatoren. Indicator Score Criteria ± Evaluatie + Openbaarheid + Effectiviteit en doelmatigheid Niet te beoordelen Criteria Westerkwartier stelde een programmaplan duurzaamheid op. Hierin stelt de gemeente zichzelf doelen binnen het duurzaamheidsbeleid, namelijk een verwachte CO2 -uitstootvermindering.106 Dit moet voor een deel bereikt gaan worden door projecten die onder de RES vallen. De opwek in TWh, zoals in de RES het doel is, monitort de gemeente niet. 107 We scoren deze indicator deels voldoende. Evaluatie en openbaarheid Elk jaar stelt de gemeente jaarplannen op met bijbehorende evaluaties. Deze ontvangt de raad elk jaar. Daarnaast organiseerde de raad in 2023 een ‘vooruitkijkspiegelsessie’ om met inwoners over de energietransitie en beleidsontwikkelingen te praten.

We scoren deze indicatoren voldoende.108 Effectiviteit en doelmatigheid De NRK kan nog niet beoordelen of het energiebeleid van Westerkwartier effectief of doelmatig is. Dit kan pas in 2030, wanneer de doelen van de RES 1.0 bereikt moeten zijn. 106 Gebaseerd op persoonlijke communicatie met een beleidsmedewerker duurzaamheid en energietransitie van de gemeente Westerkwartier. 107 Gemeente Westerkwartier. Duurzaamheidsbeleid 2020-2025. Gemeente Westerkwartier. 108 Gebaseerd op persoonlijke communicatie met een beleidsmedewerker duurzaamheid en energietransitie van de gemeente Westerkwartier en Gemeente Westerkwartier: https://www.westerkwartier.nl/vooruitkijkspiegel, benaderd op 7 mei 2025. 45 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Kader IV: Voortgangsrapportage RES 3.0 Groningen De RES-regio Groningen stelde in mei 2025 een voortgangsrapportage op. Hierin geeft de RES-regio Groningen aan dat er grote zorgen zijn over het behalen van de doelstelling van 5,7 TWh. Ook vermeldt de rapportage dat de opwek van 5,7 TWh in 2030 buiten bereik is als er geen oplossingen komen voor netcongestie, vertraagde vergunningverlening en afnemend rendement door dalende stroomprijzen en oplopende bouwkosten. We namen deze voortgangsrapportage niet meer mee in de scores in dit hoofdstuk.

De gemeenteraad ontving deze Voortgangsrapportage ter informatie met begeleidende brief van het college waarin het college ingaat op de specifieke situatie van de gemeente. 3.4 Betrokkenheid van maatschappelijke organisaties 3.4.1 Betrokkenheid stakeholders Bij het eerste thema staan de betrokken deelnemers centraal. Aan dit thema zijn drie indicatoren verbonden. Tabel 28: Bevindingen betrokken deelnemers Indicator Score RES 1.0 Score proces na de RES 1.0 Actorenanalyse - ± Alle relevante stakeholders Niet te beoordelen ± Aandacht voor ‘stille’ belanghebbenden Niet te beoordelen ± De gemeente betrok geen stakeholders bij de RES-documenten; het Startdocument RES 2.0 Groningen en de Voortgangsrapportage RES 2.0 Groningen. Binnen de totstandkoming van de Transitievisie Warmte werkte de gemeente samen met de netwerkbeheerder en woningcorporaties. Bij de Transitievisie Warmte schreef de gemeente een actorenanalyse. We scoren de indicator ‘Actorenanalyse’ deels voldoende. Dit doen we ook bij de overige twee indicatoren. 3.4.2 Openheid agenda Het tweede thema is de openheid van de agenda. Wanneer een agendavormingsproces een open karakter heeft, is het makkelijker voor de stakeholders om in te springen op elementen en signalen uit de samenleving. Zo kunnen zij makkelijker de koers van het beleid bijsturen.109 Aan dit thema zijn tien indicatoren verbonden.

Tabel 29: Bevindingen openheid agenda Indicator Score RES 1.0 Score proces na de RES 1.0 Er is beleidsruimte ± ± Rol stakeholders van tevoren bepaald + - Bestuur deelt invloed ± ± 109 , & (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44. 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 46 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Procesafspraken voor besluitvorming - - Inbreng deelnemers schriftelijk vastgelegd + ± Bestuur informeert deelnemers over wat met inbreng gebeurt ± ± Bestuur weegt inbreng stakeholders mee + ± Bestuur geeft inzicht in afweging ± ± Bestuur informeert deelnemers over stilliggen n.v.t. n.v.t. Bestuurders zijn transparant over input ± ± Westerkwartier betrok woningcorporaties en een netbeheerder bij de totstandkoming van de Transitievisie Warmte. Samen met de woningcorporaties stelde het bestuur prestatieafspraken af voor het gebied van duurzaamheid, met onder andere het verbeteren van de gemiddelde energie index van woningen. De netbeheerder is als uitvoerder betrokken.

Dit leidde niet tot nieuwe concrete afspraken.110 Tijdens het participatietraject doorliep de gemeente een aantal stappen waarbij stakeholders betrokken waren, namelijk; ▪ het schrijven van een analyse- en waardendocument, waarbij belangenorganisaties per mail om een schriftelijke reactie werd gevraagd; ▪ gesprekken met een selectie van maatschappelijke partners over de concept-omgevingsvisie, en ▪ de procedure en vaststelling van de omgevingsvisie, waarbij overlegpartners een zienswijze in konden dienen. Omdat stakeholders niet bij het startdocument en het voortgangsdocument betrokken waren, scoren we de indicatoren ‘beleidsruimte’ en ‘invloed delen’ deels voldoende. De NRK vond geen procesafspraken voor de rolverdeling of besluitvorming. Deze indicatoren scoren we daarom onvoldoende. Omdat de gemeente de inbreng niet voor ieder document vastlegde, scoren we dit deels voldoende. De indicatoren betreffende het informeren, meewegen, inzicht geven en transparantie zijn ook deels voldoende. Het proces lag niet stil. Deze indicator is niet van toepassing. 3.4.3 Uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten Het derde thema houdt in dat de deelnemers er per saldo op vooruit gaan en dat de deelnemers de resultaten kunnen uitleggen aan de eigen organisatie en de eigen achterban.111 Dit thema heeft twee indicatoren.

Tabel 30: Bevindingen uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten Indicator Score RES 1.0 Proces na de RES 1.0 Deelnemers gaan er op vooruit Niet te beoordelen Niet te beoordelen 110 Gemeente Westerkwartier. Geamendeerde Transitievisie Warmte gemeente Westerkwartier 2022-2026. Gemeente Westerkwartier. 111 & (2007). Management in netwerken (4e ed.) Den Haag: Uitgeverij Lemma. p. 121. 5.1.2e 5.1.2e 47 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Mitigerende maatregelen Niet te beoordelen Niet te beoordelen De NRK kon niet beoordelen of stakeholders na het delen van hun inbreng en na het indienen van een inspraakreactie op de Omgevingsvisie er op vooruitgingen. De NRK vond geen mitigerende maatregelen. 3.4.4 Behartiging kernwaarden Het vierde thema borgt dat de deelnemende partijen hun kernwaarden kunnen behartigen. Dit thema kent één indicator. Tabel 31: Bevindingen behartigen kernwaarden Indicator Score RES 1.0 Proces na de RES 1.0 Procesafspraken voor beschermen kernwaarden - - Er zijn geen procesafspraken tussen stakeholders en Westerkwartier. De indicator is daarom niet van toepassing. 3.4.5 Hiërarchie en structuur Bij het vijfde thema staat de manier waarop de verschillende hiërarchische posities van organisaties een plaats krijgen binnen het besluitvormingsproces centraal.

Binnen samenwerkingsverbanden kunnen overheden in verschillende vormen samenwerken met elkaar, en met belangenorganisaties en bewonersorganisaties. Deze organisaties kennen niet dezelfde structuur, verantwoordelijkheden of bevoegdheden. Het is relevant om binnen het besluitvormingsproces rekening te houden met deze verschillen. Tabel 32: Bevindingen hiërarchie en structuur Indicator Score RES 1.0 Score proces na de RES 1.0 Duidelijkheid over de hiërarchische posities van stakeholders ± ± Op de hoogte van afspraken wie welke rol heeft Niet te beoordelen - Stakeholders tevreden over deze afspraken en kunnen hierbinnen functioneren Niet te beoordelen Niet te beoordelen Westerkwartier betrok stakeholders bij verschillende documenten. Hiervoor zijn geen afspraken gemaakt. Voor de andere twee indicatoren geldt dat er geen procesafspraken zijn. De hiërarchische posities waren impliciet duidelijk. Deze indicatoren zijn daarom niet van toepassing. 3.4.6 Draagvlak Bij het zesde thema staat de mate van draagvlak onder de deelnemers voor het beleid centraal. Draagvlak is de feitelijke steun voor het beleid of voor aspecten daarvan, door relevante actoren, zowel binnen als buiten de verantwoordelijke organisatie.112 112 De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 51.

5.1.2e 48 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Tabel 33: Bevindingen mate van draagvlak Indicator Score RES 1.0 Score proces na de RES 1.0 Gezamenlijke definitie van draagvlak - - Er is draagvlak voor het beleid Niet te beoordelen Niet te beoordelen De NRK vond geen gezamenlijke definitie van draagvlak onder stakeholders. We konden daarom niet beoordelen of er onder stakeholders draagvlak was voor het beleid van de gemeente. 3.5 Betrokkenheid van inwoners 3.5.1 Betrokkenheid inwoners Het eerste thema is de mate van betrokkenheid van de inwoners. Voor de invulling van het proces is het van belang om te weten welke inwoners wel of niet aan de onderhandelingstafel zitten en wat hun standpunten zijn. De diepgang van deze actorenanalyse is afhankelijk van de beschikbare tijd, de omgang en de intensiteit van het proces.113 Dit thema omvat drie indicatoren. Tabel 34: Beoordeling betrokkenheid burgers Indicator Score RES 1.0 Score proces na de RES 1.0 Actorenanalyse - - Alle relevante inwoners Niet te beoordelen Niet te beoordelen Aandacht voor ‘stille’ belanghebbenden Niet te beoordelen Niet te beoordelen Bij de totstandkoming van de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie betrok de gemeente Westerkwartier inwoners. De NRK trof geen stakeholderanalyse aan. Deze indicator scoren we onvoldoende.

De overige twee indicatoren kunnen we hierdoor niet beoordelen. De gemeente betrok geen inwoners bij de RES-documenten; de Startnotitie RES 2.0 Groningen en de Voortgangsrapportage RES 2.0. 3.5.2 Openheid agenda Het tweede thema is de mate van openheid in de agendavorming. Wanneer een agendavormingsproces een open karakter heeft, is het makkelijker voor inwoners om elementen en signalen uit de samenleving naar voren te brengen. Zo kan men makkelijker de koers van het beleid bepalen.114 Dit thema bevat tien indicatoren. Tabel 35: Beoordeling openheid agenda Indicator Score RES 1.0 Score proces na de RES 1.0 Er is beleidsruimte ± ± Rol inwoners van tevoren bepaald + - 113 De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 49. 114 , & (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44. 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 49 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Bestuur deelt invloed - ± Procesafspraken over besluitvorming - - Inbreng deelnemers schriftelijk vastgelegd + ± Bestuur informeert deelnemers over wat met inbreng gebeurt - ± Bestuur weegt inbreng inwoners mee - ± Bestuur geeft inzicht in afweging - ± Bestuur informeert inwoners over stilleggen n.v.t. n.v.t.

Bestuurders zijn transparant over input + ± Westerkwartier zette tijdens de totstandkoming van de Transitievisie Warmte een enquête uit, ze organiseerde dialoogtafels en presenteerde een conceptvisie aan en besprak deze met inwoners. Bij alle drie de participatievormen bepaalde het bestuur de adviserende rol van de inwoners van te voren. Er was tijdens de inwoneravonden sprake van beleidsruimte. Van de dialoogtafels nam het bestuur een samenvatting op in de Transitievisie Warmte.115 Tijdens de totstandkoming van de Omgevingsvisie betrok de gemeente ook inwoners. Zo konden inwoners tijdens een online Omgevingsfestival meedenken over afgebakende toekomstbeelden. Ook was de concept -Omgevingsvisie onderwerp van een gesprek met een klankbo rdgroep, bestaande uit een aantal geïnteresseerde inwoners. Het concept lag ter inzage, waardoor iedere inwoner de mogelijkheid had een zienswijze in te dienen.116 Inwoners zijn niet betrokken bij het opstellen van de Startnotitie RES 2.0 Groningen of de Voortgangsrapportage RES 2.0 Groningen. Omdat de gemeente haar inwoners niet bij alle documenten betrok, scoorden we de indicatoren ‘beleidsruimte’ en ‘invloed delen’ deels voldoende. De NRK vond geen procesafspraken voor rolverdeling of besluitvorming. Deze indicatoren scoorden we daarom onvoldoende. We scoorden ‘inbreng deelnemers schriftelijk vastgelegd’ deels voldoende.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/8c63a53f-8c15-4760-aaef-008f500ba1f3?agendaItemId=dd85a3f4-3d9b-4029-bf97-4de2b01a17a0