BIJLAGE 1. (Na) de RES 1.0 Groningen Een onderzoek naar de dem. legitimiteit van de RES 1.0)
Tekst van het document
1 (Na) de RES 1.0 Groningen Een onderzoek naar de democratische legitimiteit van de RES 1.0 en het proces daarna in Westerkwartier Opstellers , , en Portefeuillehouder Rekenkamr Westerkwartier Datum 23 december 2025 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 2 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Inhoud Conclusies en aanbevelingen ................................ ................................ ................................ 3 Aanleiding en vraagstelling ................................ ................................ ................................ ............. 3 Conclusies ................................ ................................ ................................ ................................ ....... 4 Aanbevelingen ................................ ................................ ................................ ................................ 7 1. Aanleiding en vraagstelling ................................ ................................ .................... 8 1.1 De RES Groningen ................................ ................................ ................................ ........... 8 1.2 NRK-rapport ‘Regionale democratie vergt energie’ ................................ ........................
9 1.3 Proces ná de RES 1.0 ................................ ................................ ................................ ..... 10 1.4 Wettelijke bevoegdheden en instrumenten van de gemeenteraad ............................. 12 1.5 Vraagstelling ................................ ................................ ................................ .................. 13 1.6 Normenkader en onderzoeksaanpak ................................ ................................ ............ 14 1.7 Leeswijzer................................ ................................ ................................ ...................... 15 2. Betrokkenheid bij de RES 1.0................................ ................................ ................. 16 2.1 Inleiding................................ ................................ ................................ ......................... 16 2.2 De betrokkenheid van de gemeenteraad bij de RES 1.0 ................................ ............... 17 2.3 De betrokkenheid van maatschappelijke organisaties bij de RES 1.0 ............................ 28 2.4 De betrokkenheid van inwoners bij de RES 1.0 ................................ ............................. 32 2.5 Samenvattende bevindingen ................................ ................................ ........................ 35 3.
Betrokkenheid bij het proces na de RES 1.0 ................................ ........................... 37 3.1 Inleiding................................ ................................ ................................ ......................... 37 3.2 Proces ná de RES 1.0 ................................ ................................ ................................ ..... 37 3.3 Betrokkenheid van de gemeenteraad ................................ ................................ ........... 39 3.4 Betrokkenheid van maatschappelijke organisaties ................................ ....................... 45 3.5 Betrokkenheid van inwoners................................ ................................ ......................... 48 3.6 Samenvattende bevindingen ................................ ................................ ........................ 51 Bronnenlijst ................................ ................................ ................................ ........................ 52 Bijlage 1: scorekaart democratische legitimiteit ................................ ................................ ... 54 Bijlage 2: Factsheet deelnemende gemeenten ................................ ................................ .....
57 3 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Conclusies en aanbevelingen Aanleiding en vraagstelling Om op decentraal niveau draagvlak te creëren voor het Klimaatakkoord en de concretisering daarvan, hebben zich in 2019 in Nederland 30 regio’s voor de Regionale Energiestrategie (RES - regio’s) gevormd. De provincie Groningen vormt een afzonderlijke RES -regio. De nationale doelstelling is om in 2030 jaarlijks 35 TWh hernieuwbare elektriciteit op land op te wekken. Het doel van het vormen van de regio’s is decentrale overheden - en hun maatschappelijke partners - in staat te stellen een goed maatschappelijk geaccepteerd plan op te stellen. De regio’s kiezen daarbij voor het instrument van de Regionale Energiestrategieën (RES). Die strategieën zijn bedoeld om een maximale maatschappelijke acceptatie te krijgen van de energietransitie en de manier waarop die in de regio wordt ge realiseerd. Elke regio deed in 2021 een bod dat optelde tot het doel van in totaal 35 TWh en ontwikkelde een bijpassende Regionale Energiestrategie (RES): de RES 1.0. Het Groningse bod bedraagt 5,7 TWh. Het was de bedoeling dat iedere regio tweejaarlijks een RES zou vaststellen. De Noordelijke Rekenkamer (NRK) onderzocht in 2021 op provinciaal niveau de democratische legitimiteit van de RES 1.0.
Daarbij nam de NRK het gemeentelijke niveau niet mee, omdat zij bij gemeenten geen onderzoeksbevoegdheid heeft. In 2024 en 2025 onderzoch t de NRK op provinciaal niveau de democratische legitimiteit van het proces na de RES 1.0. Om ook onderzoek te kunnen doen op gemeentelijke niveau, bood de NRK lokale rekenkamers in Noord -Nederland aan namens hen dit onderzoek uit te voeren. De rekenkamer van de gemeente Westerkwartier besloot deel te nemen aan dit onderzoek. Daardoor kon de NRK binnen de gemeente Westerkwartier onderzoek doen naar de democratische legitimiteit van de RES 1.0 en het proces daarna op gemeentelijk niveau. Van RES 2.0 naar Voortgangsrapportage Het was oorspronkelijk de bedoeling dat de RES -regio Groningen in 2023 een RES 2.0 vast zou stellen, maar het Nationaal Programma RES (NPRES) legde de RES -regio’s de keuze voor een RES 2.0 of een voortgangsdocument op te stellen. De RES -regio Groningen pub liceerde, net als de meeste andere regio’s, een Voortgangsdocument in plaats van een nieuwe strategie. Voorlopig komt er geen nieuwe strategie. Ondertussen gaat de energietransitie door en daarmee blijft de behoefte aan voldoende democratisch en maatschapp elijk draagvlak voor de ze transitie, zoals afgesproken in het Klimaatakkoord.
4 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Proces na de RES 1.0 De NRK rangschikt de volgende documenten onder het proces na de RES 1.0 in de gemeente Westerkwartier: ▪ Transitievisie Warmte ▪ Omgevingsvisie ▪ Startdocument RES 2.0 Groningen ▪ Voortgangsrapportage RES 2.0 Groningen Het voortgangsdocument heeft een cyclus van twee jaar. In mei 2025 leverde de RES -regio Groningen de Voortgangsrapportage RES 3.0 Groningen op.1 Dit onderzoek kostte meer tijd dan verwacht, vanwege het aantal deelnemende overheden en door de onduidelijkheden die in de afgelopen jaren zijn gerezen over het vervolgproces na de RES 1.0. Daardoor publiceert de rekenkamer dit rapport later dan gepland. In dit onderzoek staat de volgende vraag centraal: Op welke wijze borgden de gemeenten de democratische legitimiteit van de Regionale Energiestrategie 1.0 en hoe borgen zij de democratische legitimiteit van het proces ná de RES 1.0 ? Conclusies De hoofdconclusie van dit onderzoek is de volgende: De gemeente Westerkwartier borgde de democratische legitimiteit van de RES 1.0 niet voldoende. De gemeenteraad had weinig invloed op het RES -bod dat het college van Burgemeester en Wethouders (hierna: college) inbracht bij de RES-regio. Wel stelde de raad de Startnotitie RES 1.0, Concept RES 1.0 en RES 1.0 vast.
het RES -bod baseert de gemeente op de visie Hernieuwbare Elektriciteit Westerkwartier. Deze ontwikkelde de gemeente parallel aan het RES -proces. Stakeholders en inwoners werden niet betrokken bij het gemeentelijk RES -proces. Zij werden wel betrokken bij de visie Hernieuwbare Elektriciteit. De gemeente maakte geen stakeholderanalyse. Specifieke afspraken over hiërarchische posities maakte de gemeente niet, al was dit impliciet duidelijk. De gemeenteraad werd niet betrokken bij de keuze voor de Voortgangsrapportage RES 2.0 in plaats van een herijkte RES. Stakeholders en inwoners waren niet betrokken bij die rapportage. De Raad stelde de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie vast. De Vo ortgangsrapportage RES 2.0 ontving zij ter informatie. Maatschappelijke organisaties en inwoners hadden beleidsruimte en 1 RES-regio Groningen. (2025). Voortgangsrapportage RES 3.0 Groningen. RES-regio Groningen 5 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier konden zo input leveren voor gemeentelijke visies. De gemeente informeerde de deelnemers over wat er met hun inbreng gebeurde. Hieronder beantwoorden we de deelvragen van het onderzoek. 1. Op welke wijze was de gemeenteraad betrokken bij het opstellen van de RES 1.0 in de regio Groningen? De gemeenteraad stelde het startdocument, de concept RES 1.0 en de RES 1.0 vast.
Het gemeentelijk RES -bod was onderdeel van de RES. Parrallel aan dit proces stelde de gemeenteraad de visie Hernieuwbare Elektriciteit Westerkwartier vast. De raad had geen directe invloed op het RES-bod dat het college inbracht bij de RES-regio. Deze invloed had ze wel op de invulling ervan. 2. Op welke wijze was sprake van participatie van maatschappelijke organisaties bij het opstellen van de RES 1.0 in de gemeente? De gemeente voerde geen actorenanalyses uit om te bepalen welke stakeholders het beste betrokken konden worden bij de RES 1.0 en de documenten die raken aan de RES 1.0. Stakeholders waren niet betrokken bij het RES -proces, wél bij het opstellen van de visie Hernieuwbare Elektriciteit Westerkwartier. De inbreng legde de gemeente vast in bijlagen . Expliciete afspraken over hiërarchische posities zijn niet gemaakt. 3. Op welke wijze was sprake van participatie van burgers bij het opstellen van de RES 1.0 in de gemeente? De gemeente betrok geen inwoners bij het opstellen van het RES -bod. Wel betrok ze inwoners bij het opstellen van de visie Hernieuwbare elektriciteit. De gemeente voerde geen actorenanalyse uit. De inbreng legde de gemeente vast in bijlagen. De participatie bestond onder andere uit twee inwonersavonden en een enquête. 4.
Op welke wijze was de gemeenteraad betrokken bij het RES-proces na de RES 1.0 in de regio Groningen? Hoe effectief was dit? De gemeenteraad was niet betrokken bij de keuze de RES 1.0 niet te herijken en in plaats daarvan een Voortgangsrapportage RES 2.0 Groningen te publiceren. Deze voortgangsrapportage kreeg de raad ter informatie aangeboden. Andere gemeentelijke visies die vallen onder het proces na de RES 1.0, zoals de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie, werden wel door de raad vastgesteld. Het vergt echter meer onderzoek om na te gaan in hoeverre de betrokkenheid van de raad bij het opstellen van het proces na de RES 1.0 effectief was. 6 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier 5. Op welke wijze was sprake van participatie van maatschappelijke organisaties in het RES - proces na de RES 1.0 in de gemeente? Maatschappelijke organisaties waren niet betrokken bij de keuze de RES 1.0 niet te herijken. Van betrokkenheid bij de Voortgangsrapportage RES 2.0 Groningen was geen sprake. Tijdens de totstandkoming van de Transitievisie Warmte werkte de gemeente samen met de netwerkbeheerder en woningcorporaties. Voor de Transitievisie Warmte schreef de gemeente een actorenanalyse. De concept -omgevingsvisie is besproken met een select aantal maatschappelijke partners. Deze konden ook zienswijzen indienen. 6.
Op welke wijze was sprake van participatie van burgers in het RES-proces na de RES 1.0 in de gemeente? Inwoners waren niet betrokken bij de keuze de RES 1.0 niet te herijken. De gemeente betrok inwoners wel bij de Omgevingsvisie en de Transitievisie warmte. In de vorm van dialoogtafels en een enquête konden inwoners zich uitspreken over thema’s die onderdee l zijn van het proces ná de RES 1.0. 7. Welke lessen vloeien uit dit onderzoek voort voor het vervolg van het RES-proces? We beantwoorden deze vraag op basis van dit onderzoek dat we namens de betreffende rekenkamers uitvoerden in zes Drentse gemeenten, vijf Groningse gemeenten en twee Friese gemeenten. We zagen dat de RES onderdeel werd van de meer algehele energietransitie. We zagen dat de colleges, na de vaststelling van de RES 1.0, documenten zoals startnotities en voortgangsrapportages ter informatie deelden met de raden. Raden na men deze documenten dan veelal ter kennisgeving aan. Dat is een keuze: raden kunnen er ook v oor kiezen die documenten te agenderen. We zagen dat er weinig criteria zijn vastgelegd waar de gemeenteraad het energiebeleid op kan toetsen. De raad kan aandringen op het formuleren van specifieke criteria waarop hij het beleid kan toetsen om resultaten inzichtelijk te maken. We merkten dat het lastig was om alle besluiten, debatten, visies en beleidsstukken waarin de RES terugkomt te verzamelen.
Daarnaast zagen we dat nieuwe raadsleden niet altijd op de hoogte waren van de RES 1.0 en het proces daarna. Het is daarom van belang dat raden kunnen beschikken over een goed werkend en toegankelijk gemeentearchief. Tot slot kunnen raden na gemeenteraadsverkiezingen een inhoudelijke overdracht aan de nieuwe raad verzorgen. 7 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Aanbevelingen Aanbeveling 1 Verzoek het college van B&W om de verplichte participatieverordening specifiek uit te werken voor participatie van inwoners en maatschappelijke organisaties bij de energietransitie. Op 1 januari 2025 trad de Wet versterking participatie op decentraal niveau in werking. Op grond van deze wet moeten provincies, gemeenten en waterschappen ieder een participatieverordening vaststellen, waarin ze de betrokkenheid van inwoners en maatschapp elijke organisaties bij het voorbereiden, uitvoeren en evalueren van beleid borgen. De energietransitie is van groot belang voor alle inwoners. De NRK beveelt het college aan deze participatieverordening uit te werken met betrekking tot participatie in het kader van de energietransitie. De door de NRK gehanteerde scorekaart in dit onderzoek kan bij de uitwerking hiervan als input dienen.
Aanbeveling 2 Gemeenteraad: maak een gemotiveerde keuze over de wijze waarop u betrokken wilt zijn bij besluiten die binnen de Groningse RES-regio worden genomen. De gemeenteraad was niet betrokken bij het besluit een Voortgangs document op te stellen in plaats van een herijkte RES. Hiermee verliest de gemeenteraad grip op de uitvoering van de energietransitie, zoals bedoeld in het Klimaatakkoord. Door een gemotiveerd besluit over de mate waarin de gemeenteraad betrokken wil worden bij besluiten binnen de Groningse RES-regio, kan de raad haar betrokkenheid vormgeven. Aanbeveling 3 Verzoek het college van B&W om de input van stakeholders en inwoners uit te werken en daarop te reageren zoals in een reactienota bij zienswijzeprocedures. De gemeente betrok stakeholders en inwoners op verschillende manieren bij documenten die de energietransitie betreffen, maar het is niet op alle punten duidelijk wat de gemeente met de input deed. Het is van belang inzichtelijk te maken wat de gemeente doet met de input van stakeholders en inwoners. Dit kan door een nota op te stellen na elk bijeenkomst met stakeholders en inwoners, waarbij de gemeente de input puntsgewijs weergeeft en waarbij de gemeente concreet ingaat op wat zij doet met de input. We zagen deze werkwijze in zienswijze procedures in de vorm van een reactienota.
8 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier 1. Aanleiding en vraagstelling 1.1 De RES Groningen Het Klimaatakkoord noemt een brede en actieve betrokkenheid van inwoners essentieel om de grote uitdagingen van dit akkoord aan te pakken. Om op lokaal niveau draagvlak te creëren voor het Klimaatakkoord en de concretisering daarvan , zijn in Nederland 30 regio ’s gecreëerd waarbinnen decentrale overheden ( provincies, gemeenten en waterschappen ) samen met netbeheerders, maatschappelijke partners en inwoners werken aan de energietransitie. De nationale doelstelling uit het Klimaatakkoord is om in 2030 35 TWh h ernieuwbare energie op land op te wekken. Iedere regio deed een bod dat aansloot bij het nationale doel . Het NPRES keek, nadat de regionale biedingen er lagen, of deze optelden tot het nationale doel van 35 TWh. Uiteindelijk overstegen de bijdragen dit nationale doel. Het was de bedoeling dat iedere regio tweejaarlijks een Regionale Energiestrategie (RES) zou opleveren.2 Aangezien de RES-samenwerking een vrijwillige samenwerking is en de uitdagingen voor iedere RES-regio verschillen, is niet voorgeschreven hoe de organisatie van die samenwerking eruit moet zien. De RES is niet verankerd in wetgeving.3 Het Nationaal Programma RES (NPRES) ondersteunt iedere regio met betrekking tot kennis, besluitvorming en data.
Het NPRES vormt zo het scharnierpunt tussen het Klimaatakkoord en de RES-regio’s. De opzet, inrichting en uitvoering van het NPRES liggen bij h et Interprovinciaal Overleg (IPO), de Unie van Waterschappen (UvW), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de ministeries van EZK, sinds juli 2024 Klimaat en Groene Groei (KGG), en Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties (BZK).4 RES-regio Groningen De provincie Groningen vormt een afzonderlijke RES-regio, waarin de provincie en alle gemeenten gezamenlijk werken aan de RES-ambities. Deze overheden deden in de RES 1.0 een bod om vanaf 2030 5,7 TWh aan grootschalige duurzame elektriciteit op land te pro duceren. 5 In de 2 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. (2019). Klimaatakkoord, p. 222. 3 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Fryslân, pp. 17-19. 4 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Fryslân, p. 18. 5 RES-regio Groningen. (2021). RES 1.0 Groningen. Groningen: RES Groningen.
9 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Voortgangsrapportage (zie paragraaf 1.3) geeft de RES-regio Groningen aan op koers te liggen om 6,4 TWh op te wekken, maar de regio houdt rekening met een onzekerheidsmarge van 0,7 TWh.6 RES-regio Groningen vindt het belangrijk dat de plannen uit de RES in samenspraak met inwoners en stakeholders tot stand komen.7 In de RES 1.0 staat dat de gemeenten primair verantwoordelijk zijn voor de participatie van en communicatie met de eigen inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners.8 Daarnaast geven gemeenten hun eigen energiebeleid vorm, wijzen zij locaties aan voor zonne- en windparken en voeren zij de regie over de warmtetransitie.9 Het Groningse RES-bod is een optelsom van uitgevoerde projecten, goedgekeurde projecten en reeds bestaande ambities waar nog geen projecten aan gekoppeld zijn. Er is voor het RES -bod geen nieuw beleid gemaakt. In tabel 1 geven we de bijdrage van de gemeente Westerkwartier aan het Groningse RES-bod weer. 10 Tabel 1: Bijdrage van Westerkwartier aan het Groningse RES-bod. 1.2 NRK-rapport ‘Regionale democratie vergt energie’ In 2021 publiceerde de Noordelijke Rekenkamer (NRK) het rapport ‘Regionale democratie vergt energie’ 11 In dit rapport beantwoordde de NRK de vraag op welke wijze de democratische legitimiteit van de RES geborgd werd.
Citaat uit dit onderzoek: “Democratische legitimiteit reikt verder dan de legitimiteit die ontstaat door de representatieve democratie (verkiezing van een vertegenwoordigend orgaan dat namens de kiezers besluiten neemt). Betrokkenheid van inwoners, bedri jven en maatschappelijke organisaties bij de besluitvorming is van belang als aanvullende vorm van democratie.”12 6 RES-regio Groningen. (2023). Voortgangsrapportage RES 2.0 Groningen, p. 5. 7 RES-regio Groningen. (2021). RES 1.0 Groningen, p. 22. 8 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Groningen en RES-regio Groningen. (2021). RES 1.0 Groningen, p. 18. 9 RES-regio Groningen. (2021). RES 1.0 Groningen, pp. 6; 10. 10 RES-regio Groningen. (2021). RES 1.0 Groningen. 11 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Groningen. 12 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Groningen, p. 6.
Energievorm TWh per jaar Vóór 2021 gerealiseerde windenergieprojecten - Vóór 2021 gerealiseerde zonne-energieprojcten 0,03 Concrete initiatieven voor windenergieprojecten - Concrete initiatieven voor zonne-energieprojecten 0,03 Vastgelegde ambitie 0,28 Totale bijdrage aan RES-bod Groningen 0,35 10 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Geen centrale sturing op inwonerparticipatie Op regionaal niveau zijn inwoners, behoudens één webinar, niet bij het RES -proces betrokken. Binnen de Groningse RES-regio is afgesproken dat gemeenten primair verantwoordelijk zijn voor de participatie met de eigen inwoners, maatschappelijke partners en het bedrijfsleven. Op de participatie die gemeenten organiseerden was vanuit de RES-regio weinig centrale sturing. Er was een Methodenboek Lokaal eigendom en Participatie; de toepassing hiervan was vrijblijvend. De RES-regio stuurde niet centraal op de participatie die gemeenten organiseerden. Een gezamenlijke definitie van draagvlak ontbrak. 13 Eventuele participatie van inwoners over gemeentelijke energieplannen en specifieke energieprojecten liet de NRK destijds in haar onderzoek buiten beschouwing. Veel van de gemeentelijke energieplannen en specifieke energieprojecten dateerden al van voor de start van het RES -proces. Participatie daarin was dus geen participatie in het RES-proces.
Weinig participatie inwoners en stakeholders De Groningse RES 1.0 kwam tot stand zonder brede betrokkenheid van de Groningse inwoners. Veel van de energieplannen dateerden van voor de RES. 14 Bij de Groningse RES was een beperkt aantal stakeholders betrokken. De regio voerde geen stakeholderanalyse uit, waardoor onduidelijk is of alle stakeholders zijn bereikt en meegenomen in het proces. Stakeholders hadden een adviserende rol en namen niet deel in de besluitvorming.15 Scorekaart Democratie als toetsingskader Om uitwerking te geven aan het begrip democratische legitimiteit werkte de NRK een Scorekaart Democratie uit. Deze scorekaart is weergegeven in bijlage 1. Geen onderzoek democratische legitimiteit bij gemeenten Onderzoek naar democratische legitimiteit van de RES 1.0 op gemeentelijk niveau ontbrak in het eerdere onderzoek van de NRK. Als provinciale rekenkamer deed d e NRK alleen onderzoek naar het beleid van het provinciebestuur. In het onderhavige onderzoek is dat anders: de NRK voert nu namens enkele gemeentelijke rekenkamers onderzoek uit naar de gemeentelijke democratische legitimatie van de RES 1.0 en het vervolg daarop.
1.3 Proces ná de RES 1.0 In 2022 legde het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie (NPRES) de RES -regio’s de volgende keuze voor met betrekking tot het vervolg op de RES 1.0: ▪ een voortgangsdocument dat tweejaarlijks verschijnt, te beginnen in juli 2023; ▪ een RES Herijking 2.0 en verder, waarin nieuwe of aangepaste strategische keuzes worden vastgelegd.16 13 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Groningen, p. 9. 14 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Groningen, pp. 9-10. 15 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Groningen, p. 8. 16 Nationaal Programma RES, Handreiking Regionale Energiestrategie update 2022. 11 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Kader I: keuze voor voortgangsdocument of herijking De keuze die het NPRES aan de RES-regio’s voorlegde, baseerde het NPRES op een advies van een werkgroep aan het NPRES over de vraag of de RES m ilieueffectenrapportageplichtig is.17 Een voortgangsrapportage is niet mer-plichtig.
Een RES herijking 2.0 is volgens het advies van het NPRES mer -plichtig wanneer het document het karakter heeft van een uitwerking van beleid of een set maatregelen bevat om doelstellingen voor de leefomgeving te bereiken.18 Een RES 2.0 kan mer -plichtig zijn, wanneer de herijkte afspraken ruimtelijke gevolgen hebben. Andere veranderingen, bijvoorbeeld van de samenwerking binnen de RES -regio of een versterking van de democratische legitimiteit van de besluitvorming, hoeven hier niet onder te vallen. RES-regio Groningen De RES-regio Groningen koos voor een voortgangsrapportage. In deze Voortgangsrapportage RES 2.0 Groningen geeft de Groningse Energietafel de actuele stand van zaken in de RES -regio Groningen en de zaken waar de regio de komende tijd aan werkt weer.19 Komende besluiten RES Het was oorspronkelijk de bedoeling tweejaarlijks een RES op te stellen. De RES -regio’s zouden dus in 2023 een RES 2.0 opstel len.20 Zoals we hierboven aangaven, week Groningen hiervan af. Of, en zo ja wanneer , Groningen een RES 2.0 vaststel t, is op dit moment ( februari 2025) niet bekend. Op basis van het Klimaatakkoord moeten de doelen uit de RES 1.0 in 2030 gerealiseerd zijn. Organisatievorm uitvoering RES 1.0 en voortgangsrapportage RES De RES is als bestuurlijk fenomeen niet opgenomen in het reguliere Nederlandse staatsbestel.
21 De RES is een manier om samen te werken in de regio aan de energietransitie. De RES -regio Groningen heeft geen juridische status. Dat betekent dat de deelnemers aan de RES Groningen voor de uitvoering en het realiseren van de doelstellingen in de RES 1.0 gebruik maken van hun daarvoor ten dienste staande wettelijke bevoegdheden en instrumenten. Het proces ná de RES 1.0 omvat in dit onderzoek de processtappen die genomen zijn na de RES 1.0 in het kader van de energietransitie. Het gaat hierbij ook om: - de strategische kaders die hiervoor opgesteld zijn; en - het gebruik van de wettelijke bevoegdheden en instrumenten die gemeenten inzetten om de ambities uit de RES te realiseren. Kader II: vaststellingsbevoegdheid Het vaststellen van de RES 1.0 was een bevoegdheid van de gemeenteraad. De Voortgangsrapportage RES 2.0 bevat, net als de RES 1.0, geen nieuwe beleidskaders en is daarom slechts informerend van aard. Het 17 Mer-plichtig betekent dat voor het plan een milieueffectrapportage moet worden opgesteld. Hierin worden de milieueffecten van het plan in kaart gebracht. 18 Nationaal Programma RES, Een plan m.e.r. voor de Regionale Energie Strategie? Zijn RES documenten plan m.e.r. plichtig? 19 RES-regio Groningen. (2023). Voortgangsrapportage RES 2.0 Groningen. 20 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. (2019). Klimaatakkoord, p. 225. 21 Noordelijke Rekenkamer. (2021).
Regionale democratie vergt energie Groningen, p. 6. 12 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier college van B&W stelde het Voortgangsrapportage RES 2.0 vast en deelde deze ter informatie met de raad. Raadsleden waren niet betrokken bij de beslissing een voortgangsrapport op te stellen in plaats van een RES 2.0. Dit onderzoek beoogt ook duidelijkheid te geven over de momenten waarop de gemeenteraad de gelegenheid heeft besluiten te nemen en/of invloed uit te oefenen in het vervolgproces van de RES. 1.4 Wettelijke bevoegdheden en instrumenten van de gemeenteraad Gemeenteraadsleden hebben meerdere wettelijke bevoegdheden en instrumenten die zij in het RES-proces kunnen inzetten. De bevoegdheden en instrumenten in het kader van de energietransitie krijgen hun beslag in de Omgevingsvisie. De gemeenteraad stelt een gemeentelijke Omgevingsvisie vast. 22 In de Omgevingsvisie geeft de gemeente aan hoe inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen bij de voorbereiding zijn betrokken en wat de resultaten daarvan zijn. Daarnaast moet de gemeente aangeven op welke wijze zij invulling geeft aan het decentrale participatiebeleid dat van toepassing is.23 Daarnaast beschikt de raad over politiek -bestuurlijke instrumenten en kaderstellende bevoegdheden die in de Gemeentewet zijn verankerd.
24 De politiek -bestuurlijke instrumenten vloeien voort uit het feit dat het college en elk individueel lid verantwoording aan de raad schuldig zijn over het door het college gevoerde bestuur. Het college levert de raad alle inlichtingen die de raad nodig heeft voor de uitoefening van zijn taak . Het college verschaft de inlichtingen waar de raad om vraagt.25 De raad stelt de financiële kaders vast door in te stemmen met de begroting.26 Ook stelt de raad gemeentelijke verordeningen vast, tenzij deze bevoegdheid bij of krachtens de wet aan het college of de burgemeester is toegekend. 27 Daarnaast kunnen andere wetten een verordenende bevoegdheid aan de raad toekennen. Een individueel raadslid kan een voorstel voor een verordening of een ander voorstel ter behandeling in de raad indienen. Het college moet bij dergelijke voorstellen de gelegenheid krijgen wensen en bedenkingen aan te geven. 28 Een raadslid kan amendementen en moties 22 Artikel 3.1 lid 1 Omgevingswet. 23 Artikel 10.7 Omgevingsbesluit. 24 Tweede Kamer, vergaderjaar 2000–2001, 27 751, nr. 3, p. 49. 25 Artikel 169 Gemeentewet. 26 Artikel 191 lid 1 Gemeentewet. 27 Artikel 147 lid 1 Gemeentewet. 28 Artikel 147a Gemeentewet. 13 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier indienen.29 Tot slot heeft de raad het recht van interpellatie.
Ieder raadslid kan hierom verzoeken, maar de raad als geheel bepaalt over het toestaan van interpellatie.30 1.5 Vraagstelling De Noordelijke Rekenkamer (NRK) deed namens de gemeentelijke rekenkamer onderzoek naar de democratische legitimiteit van de RES 1.0 en het proces daarna. Het doel van dit onderzoek was lessen te trekken uit de manier waarop de democratische legitimiteit van de RES 1.0 en het vervolg erop is vormgegeven in RES -regio Groningen, specifiek binnen de gemeente Westerkwartier, evenals het vervolg van de RES 1.0. De vraagstelling van dit onderzoek luidt: Op welke wijze borgden de gemeenten de democratische legitimiteit van de Regionale Energiestrategie 1.0 en hoe borgen zij de democratische legitimiteit van het proces ná de RES 1.0? Dit onderzoek van Groningse gemeentelijke rekenkamers vindt plaats in afstemming met een onderzoek op provinciaal niveau door de NRK. Onderstaande tabel geeft de onderwerpen weer die in de afzonderlijke onderzoeken aan bod komen. Hierin is ook het onderzoek opgenomen dat in 2021 is afgerond.
Tabel 2: Onderwerpen per afzonderlijk onderzoek Deelonderzoek Noordelijke Rekenkamer Gemeentelijke rekenkamers Democratische legitimiteit RES-1.0 (via gemeenteraad, inwoners en maatschappelijke organisaties) Onderzoek 2024 Democratische legitimatie RES-1.0; provinciaal (via Provinciale Staten, inwoners en maatschappelijke organisaties) Onderzoek 2021 ▪ Ontwikkeling van de RES als organisatie (veranderingen in de RES- regio, resultaten van de samenwerking, mate van doorwerking van eerdere rekenkameraanbevelingen); ▪ stand van zaken projecten in RES 1.0; ▪ actuele strategische kaders voor de energietransitie (waar, wanneer en door wie; mate van doorwerking van eerdere aanbevelingen). Onderzoek 2024 Democratische legitimiteit RES-proces ná RES-1.0 (via gemeenteraad, inwoners en maatschappelijke organisaties) Onderzoek 2024 Democratische legitimatie RES-proces ná RES-1.0; provinciaal (via Provinciale Staten, inwoners en maatschappelijke organisaties) Onderzoek 2024 De vraag in dit onderzoek valt uiteen in de volgende deelvragen: 29 Artikel 147 b Gemeentewet; artikel 28 VNG Model Reglement van orde voor vergaderingen en andere werkzaamheden van de raad. 30 Artikel 155 lid 2 Gemeentewet. 14 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier 1. Op welke wijze was de gemeenteraad betrokken bij het opstellen van de RES 1.0 in de regio Groningen? 2.
Op welke wijze was sprake van participatie van maatschappelijke organisaties bij het opstellen van de RES-1.0 in de gemeente? 3. Op welke wijze was sprake van participatie van burgers bij het opstellen van de RES-1.0 in de gemeente? 4. Op welke wijze was de gemeenteraad betrokken bij het RES-proces na de RES-1.0 in de regio Groningen? Hoe effectief was dit? 5. Op welke wijze was sprake van participatie van maatschappelijke organisaties in het RES- proces na de RES-1.0 in de gemeente? 6. Op welke wijze was sprake van participatie van burgers in het RES-proces na de RES-1.0 in de gemeente? 7. Welke lessen vloeien uit dit onderzoek voort voor het vervolg van het RES-proces? Bij deelvraag 1 en 4 toetsten we de aspecten uit de scorekaart van de representatieve democratie. Bij deelvraag 2 en 5 toetsten we de criteria van de participatieve democratie met betrekking tot maatschappelijke organisaties. Tot slot toetsten we de criteria van de participatieve democratie bij deelvraag 3 en 6, maar dan met betrekking tot burgers. Op basis van de conclusies komen we tot aanbevelingen voor het vervolgproces voor de RES. 1.6 Normenkader en onderzoeksaanpak De Scorekaart Democratische Legitimiteit (zie bijlage 1) van de NRK vormt het normenkader voor dit onderzoek.
Deze scorekaart is een instrument om te beoordelen hoe de totstandkoming van de RES Groningen zich verhoudt tot verschillende onderdelen van democratische legitimiteit. Naast de representatieve democratie (via formele verkiezingen) is participatie als aanvullende vorm van democratie opgenomen in de Scorekaart Democratie. Bij participatie maken we onderscheid tussen participatie door georganiseerde stakeholders (belangengroeperingen) en participatie door inwoners. Democratische legitimiteit is in de scorekaart steeds uitgesplitst in verschillende vormen, te weten:31 - Inputlegitimiteit – de wijze waarop en de mate waarin het bestuur signalen vanuit de samenleving en de burgerij oppikt, toegankelijkheid en openheid daarvoor, participatie in het bestuur, representativiteit van het bestuur. - Throughputlegitimiteit – de wijze waarop en de mate waarin processen in het bestuur verlopen, zaken en personen worden behandeld, al dan niet in lijn met ‘beginselen van behoorlijk bestuur’. 31 , en (2011). Legitimiteitsmonitor Democratisch Bestuur, Naar een metamonitor van de legitimiteit van het democratisch bestuur in Nederland. Den Haag: Ministerie van BZK.
5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 15 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier - Outputlegitimiteit – de wijze waarop en de mate waarin het openbaar bestuur resultaten behaalt, doeltreffend en doelmatig met publieke middelen omgaat, producten en diensten levert, bijdraagt aan de oplossing van maatschappelijke problemen. We staan ook stil bij de vraag of gemeenten de doelen en ambities volledig en consistent hebben uitgewerkt in acties en maatregelen, of daarbij duidelijk afgesproken is wie wat doet, ook op regionaal niveau, en de daarvoor gebruikte en te gebruiken instrumenten. Onderzoeksaanpak Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen analyseerden we raadsvoorstellen, raadsbesluiten, bestuursakkoorden en beleidsdocumenten. Waar nodig stelden we aanvullende vragen aan de gemeente. Daarnaast keken we in de raadsagenda’s en waar relevant keken we online (delen van) raadsvergaderingen terug. We namen geen inhoudelijke interviews af. De stukken van de gemeente en de gesprekken die we voerden met de inhoudelijk ambtenaren, boden voldoende informatie om de deelvragen te beantwoorden. Kader III: enquête We zetten in juli 2024 een online-vragenlijst uit onder raadsleden. Hierin stelden we vragen over het proces over de totstandkoming van de RES 1.0 en over het proces ná de RES 1.0.
We legden de raadsleden de enquête individueel voor en vroegen niet naar hun politieke partij. 14 van de 33 raadsleden reageerden op de enquête. We voerden daarnaast een gesprek met de klankbordgroep van de gemeentelijke rekenkamer. De enquete, in combinatie met dit gesprek, kunnen een indicatief beeld geven van de betrokkenheid van de raad. Dit beeld achten we niet betrouwbaar genoeg om enkel op basis hiervan conclusies te trekken. Waar relevant geven we de bevindingen weer. Waar de enquête en het groepsgesprek de enige bronnen zijn, oordelen we ‘Niet te beoordelen’ We realiseren ons dat dit onbevredigend is, vooral voor de raadsleden die de moeite genomen hebben de vragenlijst in te vullen. Hen zijn we daarom des te erkentelijker voor hun inspanningen . 1.7 Leeswijzer In hoofdstuk twee beschrijven we aan de hand van de scorekaart de betrokkenheid van de gemeenteraad, stakeholders en inwoners bij de RES 1.0. We nemen hierin ook het gemeentelijk beleid mee dat ten grondslag lag aan het RES-bod. In hoofdstuk drie gaan we in op het proces ná de RES 1.0 en de betrokkenheid daarbij van de gemeenteraad, stakeholders en inwoners. De ingevulde scorekaart rondom de RES 1.0 vergelijken we met de scores uit het proces ná de RES 1.0. 16 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier 2.
Betrokkenheid bij de RES 1.0 2.1 Inleiding De RES is niet alleen een strategie, maar ook een manier van samenwerken om te komen tot gedragen plannen waarmee de nationale doelstelling van 35 TWh duurzaam opgewekte elektriciteit gehaald moet worden. In het Klimaatakkoord staat beschreven dat de RES een instrument is voor decentrale overheden en maatschappelijke partners om maatschappelijke acceptatie van de energietransitie te realiseren.32 Het regionale draagvlak zou groter worden door belangengroepen, bedrijven en bewoners aan de voorkant te betrekken bij de vertaling van de nationale ambitie naar het regionale niveau en hun belangen een plek te geven in het afwegingsproces.33 Regionale overheden moeten zich bij de uitvoering van de RES houden aan de in het Klimaatakkoord vastgelegde afspraken over inwonerparticipatie bij de wijkgerichte aanpak en projectparticipatie bij hernieuwbare energieopwek.34 Om invulling te geven aan de betrokkenheid van volksvertegenwoordigers, inwoners en maatschappelijke organisaties ontwikkelde de NRK in 2021 de Scorekaart Democratische Legitimiteit.35 In dit hoofdstuk analyseren we aan de hand van deze scorekaart de betrokkenheid van volksvertegenwoordigers, inwoners en maatschappelijke organisaties bij de RES 1.0 in de gemeente Westerkwartier. 32 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. (2019). Klimaatakkoord, p. 162.
33 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. (2019). Klimaatakkoord, p. 226. 34 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. (2019). Klimaatakkoord, p. 218. 35 Voor meer informatie over de scorekaart: , & (2023). Regionale Energiestrategieën vergen meer democratie. Bestuurswetenschappen, nummer 2 (2023), pp. 10-30. 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 17 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Kader IV: legenda bij de tabellen We geven in tabellen een score per indicator. De scores betekenen het volgende: De RES 1.0 Groningen bevat geen nieuwe beleidskaders. De verantwoordelijkheid voor het vinden van zoekgebieden voor zonne- en windparken ligt bij gemeenten. Het Groningse RES-bod van 5,7 TWh is een optelsom van uitgevoerde projecten, goedgekeurde projecten en ambities waar nog geen projecten aan gekoppeld zijn .36 Het RES-bod van Westerkwartier dat de gemeente baseert op de Visie Hernieuwbare Elektriciteit bedraagt 0,35 TWh.37 De gemeente had geen beleid voor zon en wind. Daarom is de gemeente parallel aan het RES 1.0 proces beleid gaan ontwikkelen: de Visie Hernieuwbare Elektriciteit met de veranderruimte voor zon en wind. In dit hoofdstuk geven we antwoord op de eerste drie deelvragen: 1. Op welke wijze was de gemeenteraad betrokken bij het opstellen van de RES 1.0 in de regio Groningen? 2.
Op welke wijze was sprake van participatie van maatschappelijke organisaties bij het opstellen van de RES 1.0 in de gemeente? 3. Op welke wijze was sprake van participatie van burgers bij het opstellen van de RES 1.0 in de gemeente? 2.2 De betrokkenheid van de gemeenteraad bij de RES 1.0 In deze paragraaf analyseren we de legitimiteit van de RES 1.0 via de representatieve democratie. Hierbij onderscheiden we besluitvorming over de RES 1.0 en besluitvorming over gemeentelijke beleidsstuken die ten grondslag lagen aan de gemeentelijke RES -bijdrage. Gemeentelijk beleid waar de gemeente de RES -bijdrage op baseerde, wegen we mee in de scores. De scorekaart bestaat uit verschillende thema’s. Per thema beschrijven we kort het belang ervan, waarna we de resultaten schematisch weergeven in een tabel . Onder iedere tabel volgt de onderbouwing. We belichten waar nodig afzonderlijke onderdelen van dit proces. 36 RES Groningen. (2021). RES 1.0 Groningen. Groningen: RES Groningen. 37 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/a74dc851-0daf-4367-ba0b- b7cbfd1e5c69?documentId=4c1adf8f-87f6-451a-a5ce-a701fd4dc37b&agendaItemId=6ae694ed-ab98-4db4-8a35-96a910455d91, benaderd op 21 augustus 2024.
18 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier We onderzochten de betrokkenheid van de raad bij de volgende documenten: ▪ Startdocument RES Groningen ▪ Visie Hernieuwbare Elektriciteit ▪ Concept-RES Groningen ▪ Plan van Aanpak Omgevingsvisie ▪ RES 1.0 Groningen Hieronder volgt per document een korte beschrijving. Startdocument RES Groningen (2019) Dit document markeerde de start van het RES -proces in de RES -regio Groningen. Het Startdocument was de eerste stap naar de Groningse RES 1.0.38 Visie Hernieuwbare Elektriciteit Gemeente Westerkwartier (2020) De gemeente maakt ruimte voor de inpassing van hernieuwbare elektriciteitsproductie op haar grondgebied. Hiervoor stelt ze kaders om initiatieven te toetsen. Met deze kaders sluit ze grote delen van haar grondgebied uit voor de productie van hernieuwbare elektriciteitsproductie. Consultatiedocument RES Groningen (2020) De RES-regio Groningen stuurde begin 2020 een consultatiedocument naar de raden, Staten en Algemene Besturen (AB) van de waterschappen. Dit document bevatte de belangrijkste contouren voor de Concept-RES. De RES-regio Groningen gaf met het consultatiedocument inzicht in het RES- proces en vroeg de volksvertegenwoordigers en de AB’s om hun mening aangaande onder andere het regiobod.
39 Raadsfracties kregen de mogelijkheid schriftelijk op concrete punten te reageren.40 Daarnaast debatteerde de raad hierover. Concept-RES Groningen (2020) Dit was de eerste versie van de RES 1.0, die door iedere deelnemer aan de Groningse RES moest worden vastgesteld. De Concept-RES gaf een eerste aanzet tot het Groningse bod en kwam onder andere tot stand door middel van een consultatieronde langs de Gronin gse raden, Provinciale Staten en de Algemene Besturen van de waterschappen Noorderzijlvest en Hunze en Aa’s.41 38 RES-regio Groningen. (2019). Startdocument Regionale Energiestrategie Groningen. 39 RES-regio Groningen. (2020). Regionale Energie Strategie Groningen: Het consultatiedocument, p. 6. 40 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/89777a3f-77e8-4b8a-b631- 21bd8aa2ffdc?documentId=301640d2-d3b9-4017-bb02-199ac8430186&agendaItemId=142ceadc-116c-47a1-afaf-334c8eaec448, benaderd op 28 mei 2025. 41 RES-regio Groningen. (2020). Regionale Energie Strategie Groningen: Concept RES, p. 3. 19 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Plan van aanpak Omgevingsvisie Het ontwikkelen van de omgevingsvisie is onderdeel van het implementeren van de Omgevingswet.
Om tot een plan van aanpak te komen, haalde het college input uit de raad op door middel van een enquête.42 RES 1.0 Groningen In de RES 1.0 deed de RES-regio Groningen een bod van 5,7 TWh. 2.2.1 Verankering van de RES 1.0 in verkiezingsprogramma’s Het eerste thema is de verankering van de RES in verkiezingsprogramma’s of bestuursakkoorden. In deze documenten geven volksvertegenwoordigers aan wat de plannen en ambities zijn binnen bepaalde beleidsvelden voor een bepaalde periode. De mate waarin de volksvertegenwoordigers erin slagen deze plannen te realiseren, kan voor kiezers een indicatie zijn voor de daaropvolgende verkiezingen.43 Dit thema bevat vier indicatoren. Tabel 3: Bevindingen verankering RES 1.0 in verkiezingsprogramma's Indicator Score Campagne Niet te beoordelen Verkiezingsprogramma Niet te beoordelen Bestuursakkoord N.v.t. Omzetten in beleid + Campagne De eerste indicator is in hoeverre de RES een belangrijk thema was in de campagne in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 21 maart 2018. Zoals we eerder aangaven, was de respons op onze enquête te laag om representatief te zijn voor het invullen van de scorekaart. We konden deze indicator daarom niet beoordelen. Verkiezingsprogramma’s De tweede indicator is in hoeverre de RES een belangrijk thema was in de verkiezingsprogramma’s.
Ook deze indicator konden we vanwege de lage respons op onze enquête niet beoordelen. Bestuursakkoord Het is voor de democratische legitimiteit van belang in hoeverre de RES een plek krijgt in het bestuursakkoord, de derde indicator. Het bestuursakkoord noemt de RES niet. Dit is niet opmerkelijk, aangezien het Klimaatakkoord en de RES 1.0 zijn vastgesteld nadat de coalitiepartijen het bestuursakkoord sloten. Wel geven de coalitiepartijen aan een visie op duurzaamheid op te 42 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/e86b426d-04e5-4359-b640- d7fa1d36abc4, benaderd op 29 april 2025. 43 & (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44. 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e gaan stellen en de energietransitie voor iedereen toegankelijk te willen maken. Daarnaast geven de partijen aan hun gemeentelijke positie in de regio te willen benutten om grootschalige opwekkingsmogelijkheden aan te jagen.44 Omdat het bestuursakkoord is vastgesteld vóór de RES, is deze indicator niet van toepassing. Omzetten in beleid Het is relevant dat volksvertegenwoordigers plannen weten om te zetten in beleid, de vierde indicator. De coalitie geeft in het bestuursakkoord de gezamenlijke beleidsvoornemens weer. De inhoud daarvan is afhankelijk van coalitieonderhandelingen.
Voor de oppositie is het lastiger om beleidsvoornemens te realiseren. Binnen de Nederlandse decentrale politiek is samenwerken essentieel. Dus is het moeilijker om alle plannen om te zetten in beleid. Voor de RES is dit niet anders. De interbestuurlijke samenwerking binnen de RES maakt dit alleen maar lastiger. De Groningse RES is een optelsom van bestaande projecten, geplande projecten en ambities zonder invulling. Dit geldt ook voor het bod van Westerkwartier. In tabel 4 tonen we de opbouw van dit RES-bod. Tabel 4: Bijdrage van Westerkwartier aan het Groningse RES-bod. Energievorm | TWh per jaar Vóór 2021 gerealiseerde windenergieprojecten | - Vóór 2021 gerealiseerde zonne | -energieprojecten | 0,03 Concrete initiatieven voor windenergieprojecten | - Concrete initiatieven voor zonne | -energieprojecten | 0,03 Vastgelegde ambitie | 0,28 Totale bijdrage aan RES | -bod Groningen | 0,35 De gemeente Westerkwartier baseerde h | aar RES-bod op de ‘Visie hernieuwbare elektriciteit gemeente Westerkwartier’. | Zij ontwikkelde die visie | in 2020. In het raadsvoorstel bij de visie beschreef het college de verbinding tussen de RES en de Visie hernieuwbare elektriciteit gemeente Westerkwartier als volgt: “De Visie Hernieuwbare Elektriciteit stelt als doel om tenminste de helft van de elektri | citeitsvraag duurzaam op te wekken in het Westerkwartier in 2030.
Dit betekent dat de doelstelling van 0,35 TWh geld | t als opgave van het Westerkwartier binnen de RES Groningen.”45 We scoren deze indicator voldoende. 2.2.2 Openheid agenda Het tweede thema is de openheid van de agenda. Wanneer een agendavormingsproces een open karakter heeft, is het makkelijker voor volksvertegenwoordigers om in te springen op elementen 44 Gemeente Westerkwartier: https://d14uo0i7wmc99w.cloudfront.net/Afdelingen/Groningen/Westerkwartier/Samen%20Westerkwartier%20maken%20 | - %20coalitieakkoord.pdf, benaderd op 21 augustus 2024. 45 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/a9a6fec7 | -9b9f-4916-84d2- 89f89143d2ea?documentId=1710f3e8-166f-450b-a49f-4a137b6b15d9&agendaItemId=75010db7-c695-4065-8074-5a4eb475f37f, 13 mei 2025. 20 | Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier en signalen uit de samenleving. Zo kunnen zij beter de koers van het beleid bepalen.46 Tabel 5 toont de vier indicatoren bij dit thema. Tabel 5: Bevindingen openheid agenda Indicator | Score Beleidsruimte | ± Betrokkenheid | + Invloed delen | + Inzicht in beleidsproces | + Tabel 6 geeft een overzicht van de betrokkenheid van de gemeenteraad van Westerkwartier in aanloop naar de RES 1.0.
Tabel 6: betrokkenheid gemeenteraad Westerkwartier Document | Gemeenteraad | Datum behandeling | Moties en amendementen Startdocument RES Groningen | Vastgesteld47 | 11 september 2019 | Twee moties ingediend en ingetrokken tijdens de bespreking.48 Visie hernieuwbare | Informerende | 28 augustus 2019 en 5 | Een amendement neemt de elektriciteit gemeente | raadsactiviteiten49 | februari 2020 | gemeenteraad unaniem over. Westerkwartier | Besproken50 | 4 maart 2020 | Bij drie moties neemt het Vastgesteld51 | 23 april 2020 | college de strekking ervan over, waarna de initiatiefnemers de moties intrekken. Consultatiedocument RES | Besproken52 | 4 maart 2020 | - Groningen Concept RES | Vastgesteld53 | 24 juni 2020 | Een motie aangenomen, twee moties verworpen Plan van aanpak | Besproken54 | 9 juni 2020 | Zonder moties aangenomen Omgevingsvisie | Vastgesteld55 | 24 juni 2020 46 5.1.2e | 5.1.2e | 5.1.2e | & | (2007) Governance and the democratic deficit. 5.1.2e(1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44. 47 Gemeente Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/3d5a9739-6e5a-4fd4-abbb- 7b8eb9ae82c2?documentId=30fa18d9-9533-47d6-894c-08377dff9441&agendaItemId=3fa5684f-0466-4441-93f7-bacf9affc3ce, benaderd op 22 april 2025.
48 Gemeente Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/6c4be8c2-9209-4be4-a271- eb6bc3f9a591?documentId=3a1b8613-cb9d-4894-9d26-90cee614744a&agendaItemId=8ff60953-f8aa-4b9a-ab4f-fbc5e6fd1da6, benaderd op 22 april 2025. 49 Griffie Westerkwartier. (2019). Raadsactiviteit energietransitie Westerkwartier 28 augustus 2019. Griffie Westerkwartier en Griffie Westerkwartier. (2020). Raadsactiviteit 5 februari 2020. Griffie Westerkwartier. 50 Gemeente Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/a9a6fec7-9b9f-4916-84d2- 89f89143d2ea, benaderd op 22 april 2025. 51 Gemeente Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/7bfdec53-62df-448e-9cca- b74c758ad7d8, benaderd op 22 april 2025. 52 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/a9a6fec7-9b9f-4916-84d2- 89f89143d2ea, benaderd op 22 april 2025. 53 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/e86b426d-04e5-4359-b640- d7fa1d36abc4, benaderd op 22 april 2025. 54 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/a023bbc7-6dab-4d48-a402- bb861d0d1335, benaderd op 29 april 2025.
55 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/e86b426d-04e5-4359-b640- d7fa1d36abc4, benaderd op 29 april 2025. 21 | Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier RES 1.0 Groningen | Besproken56 | 12 mei 2021 | Vijf moties ingediend, hiervan Vastgesteld57 | 26 mei 2021 | zijn twee verworpen en drie ingetrokken na bespreking. Beleidsruimte Volksvertegenwoordigers dienen beleidsruimte te hebben. Tijdens het besluitvormingsproces rondom de RES hebben raadsleden kunnen debatteren over het Startdocument RES Groningen, de Visie hernieuwbare elektriciteit gemeente Westerkwartier, het Consultatiedo | cument RES Groningen en de RES 1.0 Groningen. Tijdens deze debatten kregen de raadsleden de ruimte om moties en amendementen in te dienen. In artikel 2.41.1 van de Omgevingsverordening Provincie Groningen 2016 schrij | ven Gedeputeerde Staten dat nieuwe windturbines, vanaf een ashoogte van 15 meter, niet zijn toegestaan. Hierin beperkt de provincie de beleidsruimte van Groningse gemeenteraden. | 58 We scoren deze indicator deels voldoende. Betrokkenheid Volksvertegenwoordigers moeten op de hoogte zijn van de manier waarop ze zijn betrokken bij de | besluitvorming. | Hierin | is | een | rol | weggelegd | voor | het | bestuur.
| In | de | agenda | van volksvertegenwoordigende organen staat het besluitvormingsproces omtrent de RES. | In tabel 6 zetten | we | deze | uiteen. | We | namen | ook | de | Visie | hernieuwbare | elektriciteit | gemeente Westerkwartier mee, omdat de gemeente haar RES | -bod op deze visie baseerde. De raad van Westerkwartier stelde de Startnotitie RES Groningen op 11 september 2019 vast. Door deze vaststelling ging de raad akkoord met de volgende vier inhoudelijke uitgangspunten: 1. | Redeneren vanuit het regionale perspectief met als resultaat een strategie die in de hele regio zoveel mogelijk draagvlak heeft. 2. | Voldoen aan de opgave door middel van een realistisch bod door projecten die passen bij het Groningse landschap en de bevolking, inclusief een goede ruimtelijke ordening. 3. | Inzetten op bijkomende kansen voor werkgelegenheid. 4. | Inzetten op lokaal eigenaarschap, draagvlak en een eerlijke verdeling van lusten en lasten.59 De RES-regio Groningen organiseerde op 23 januari een regiobrede raads | - en Statenconferentie over het RES-proces. De Inbreng van volksvertegenwoordigers verwerkte de regio in een 56 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/b6c6b0a9 -ec76-4286-95fe- f830e859cd0b, benaderd op 22 april 2025.
57 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/a74dc851 -0daf-4367-ba0b- b7cbfd1e5c69, benaderd op 22 april 2025. 58 Provincie Groningen: https://www.provinciegroningen.nl/uploads/provincialebladen/prb-2016-3969.pdf, benaderd op 13 mei 2025. 59 Gemeente Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/3d5a9739 | -6e5a-4fd4-abbb- 7b8eb9ae82c2?documentId=0cf258d8-97e5-48eb-ae6c-0e630b25d561&agendaItemId=3fa5684f-0466-4441-93f7-bacf9affc3ce, benaderd op 22 april 2025. 22 | Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier consultatiedocument. De fracties bespraken het consultatiedocument op 4 maart 2020 en ‘gaven input mee voor het opstellen van het RES document 1.0’.60 Begin 2020 stelde de gemeenteraad de Visie hernieuwbare elektriciteit gemeente Wester | kwartier vast. In dit document spreekt de gemeenteraad zich uit over productie van duurzame elektriciteit uit zon en wind binnen haar gemeentegrenzen. | . 61 In de zomer van 2020 stelde de gemeenteraad de concept | -RES vast. De gemeenteraad diende drie moties in. De eerste motie | droeg het college op inwoners te informeren en te betrekken bij de duurzaamheidsopgaven van de gemeenten, met specifieke aandacht voor de RES. Deze motie nam de raad unaniem aan.
De tweede motie in het RES | -overleg vroeg aandacht voor de gevolgen van de COVID-19-crisis. De derde motie | verzocht het college een hoger bod na te streven. Beide moties behaalden geen meerderheid in de raad.62 Op 26 mei 2021 stelde de gemeenteraad de Groningse RES 1.0 vast | . Twee raadsleden legden een stemverklaring | af. | De | raad | diende | vijf | moties | in. | De | eerste | motie | was | erop | gericht inwonerparticipatiemogelijkheden te onderzoeken. De initiatiefnemers trokken de motie in. Twee moties, gericht op het betrekken van inwoners bij | de RES-opgave en het reserveren van netwerkruimte voor particuliere stroomopwekking, konden niet op een meerderheid van de raad rekenen. | De | vierde | motie | riep | het | college | op | onderzoek | te | doen | n | aar | onder | andere zelfredzaamheid, mienskipszin en inventiviteit binnen de energietransitie. De initiatiefnemers trokken de motie in, na toezeggingen van de wethouder. De laatste motie, die opriep het draagvlak onder inwoners te vergroten door onder andere | lokaal eigenschap te borgen, trokken de | initiatiefnemers | ook | in. | Op | basis | van | het | bovenstaande | informatie | scoorden | we | de betrokkenheid ‘voldoende’.63 In de door ons uitgezette enquête gaven tien raadsleden aan ‘enigszins’ beleidsruimte te hebben ervaren.
Invloed delen De mate waarin het bestuur invloed deelt met de volksvertegenwoordigers is de derde indicator voor een open agenda. De RES is een samenwerkingsproces van verschillende regionale en lokale overheden en belanghebbende partijen. Dit maakt het per definitie la | stig om de wensen van iedere deelnemer in te willigen. 60 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/a9a6fec7 -9b9f-4916-84d2- 89f89143d2ea, benaderd op 22 april 2025. 61 Bijlage 2: Bouwstenen en bijlagen: https://gemeenteraad.groningen.nl/Documenten/Raadsvoorstel/Bijlage -2-Bouwstenen-en- bijlagen-RES.pdf, benaderd op 22 april 2025. 62 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/e86b426d | -04e5-4359-b640- d7fa1d36abc4, benaderd op 24 april 2025. 63 Gemeenteraad Westerkwartier: https://westerkwartier.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/a74dc851 | -0daf-4367-ba0b- b7cbfd1e5c69, benaderd op 25 april 2025. 23 | Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier 24 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier In Westerkwartier konden raadsleden moties en amendementen indienen over alle besproken en vastgestelde documenten. Daarnaast kon de raad wensen of bedenkingen uiten aangaande het Consultatiedocument RES Groningen.
Tabel 6 geeft de betrokkenheid van de gemeenteraad van Westerkwartier schematisch weer. We scoorden de indicator ‘invloed delen’ voldoende. In de door ons uitgezette enquête gaven vijf raadsleden aan dat het college ‘in grote mate’ invloed deelde met de gemeenteraad. Vijf raadsleden gaven aan dat het college ‘enigszins’ invloed deelde. Inzicht in beleidsproces Het college dient volksvertegenwoordigers inzicht te geven in het beleidsproces. De informatievoorziening aan volksvertegenwoordigers kan op verschillende manieren vorm krijgen. Zoals we eerder uiteenzetten, informeerde het college de raad van Westerkwartier op verschillende momenten over het proces van de RES 1.0. We scoorden de indicator daarom voldoende. 2.2.3 Betrokkenheid volksvertegenwoordiging bij besluitvorming Het derde thema is de betrokkenheid van volksvertegenwoordigers bij de besluitvorming. Deze betrokkenheid gaat verder dan het stemmen over onderwerpen. Het is belangrijk dat volksvertegenwoordigers het proces daadwerkelijk kunnen beïnvloeden, bijvoorbeeld door erover te debatteren. Aan dit thema zijn in de scorekaart zeven indicatoren verbonden, weergegeven in tabel 7.
Tabel 7: Bevindingen betrokkenheid volksvertegenwoordigers bij de besluitvorming Indicator Score Informatie + Behandeling + Tijd + Vormgeving ± Amenderen + Stemmen ± Tegenstemmen ± Informatie Volksvertegenwoordigers moeten tijdige en juiste informatie krijgen over de inhoud van het beleidsonderwerp. Zoals we in paragraaf 2.1.2 bespraken, konden raadsleden op verschillende momenten deelnemen aan informatiebijeenkomsten. Daarnaast kreeg de gemeenteraad de in tabel 6 weergegeven documenten tijdig om hierover te kunnen debatteren en een besluit te kunnen nemen over de vaststellen. We scoorden deze indicator voldoende. Vijf raadsleden gaven in onze enquête aan ‘enigszins mee eens’ te zijn dat de raad voldoende informatie kreeg. Zeven raadsleden waren het hier ‘helemaal mee eens’. Behandeling en tijd 25 Democratische legitimiteit van de Regionale energiestrategie – Gemeente Westerkwartier Volksvertegenwoordigers moeten de kans hebben documenten inhoudelijk te behandelen en daar voldoende tijd voor krijgen. Zoals we in paragraaf 2.1.2 beschreven, behandelde de gemeenteraad de RES en hieraan gerelateerde documenten inhoudelijk door erover te debatteren en moties en amendementen in te dienen. Uiterlijk twaalf dagen voor een bijeenkomst worden de agenda en de bijbehorende stukken aan de raadsleden toegezonden.