227-02 Toekomstige huis-aan-huisinzameling gemeente Westerkwartier 20 januari 2026
Tekst van het document
Het grondstofscheidingspercentage van oud papier is 94%. In het restafval zit nog zo’n 4 kg per inwoner herbruikbaar oud pa- pier en karton. De milieuprestatie van Westerkwartier ligt hoger dan het landelijk gemiddelde en dat van gemeen- ten in dezelfde stedelijkheidsklasse. De best presterende gemeente uit dezelfde stedelijkheids- klasse zamelde 78 kg OPK per inwoner in. Plastic- en metaalverpakkingen en drankenkartons (PMD) De grafiek toont de hoeveelheid met de ‘milieupuut’ ingezamelde plastic verpak- kingen en drankenkartons. Landelijk wordt de term PMD gebruikt omdat ook blikver- pakkingen tot deze stroom behoren. Blik wordt in Westerkwartier echter sinds jaar en dag al apart ingezameld. De hoeveel- heid plasticverpakkingen en drankkartons in de gemeente Westerkwartier bedraagt in 2024 26,4 kg per inwoner. In 2019 was dit 40,6 kg. De algemene trend is daarmee dalend, maar inmiddels stabiel. 94% Trend is stijgend Grondstofscheiding Oud Papier Versie 1 52 53 50 46 64 63 40 54 78 -25 25 75 63% Trend is dalend Grondstofscheiding GFT Versie 2 59 58 59 51 54 54 91 149 241 -100 0 100 200 300 } nog in restafval 70% Trend is dalend Grondstofscheiding Versie 2 PBD/PMD 40,6 47,1 38,2 27,3 29,4 26,4 22,1 22,2 49 -45 -20 5 30 55 Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 25 Het grondstofscheidingspercentage is 70%.
In het restafval zit nog 11 kg PMD per inwoner. De milieuprestatie van Westerkwartier ligt hoger dan het landelijk gemiddelde en het gemiddelde van gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse. De best presterende gemeente uit dezelfde ste- delijkheidsklasse zamelde 49 kg PMD per inwoner in. Textiel De grafiek toont de hoeveelheid ingeza- meld textiel in de gemeente Westerkwar- tier. In 2024 is 3,5 kg textiel per inwoner ingezameld. In 2019 was dit 3 kg. De alge- mene trend is daarmee stabiel. Het grondstofscheidingspercentage van textiel is 57%. In het restafval zit nog zo’n 3 kg textiel per inwoner. De milieuprestatie van Westerkwartier ligt lager dan het landelijk gemiddelde en het gemiddelde van gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse. De best presterende gemeente uit dezelfde stedelijkheidsklasse zamelde 8 kg textiel per inwoner in. Glas De grafiek toont de hoeveelheid ingeza- meld glas in de gemeente Westerkwartier. In 2024 is 21 kg glas per inwoner ingeza- meld. In 2019 was dit 23 kg. De algemene trend is stabiel. Het grondstofscheidingspercentage van textiel is 86%. In het restafval zit nog zo’n 4 kg glas per inwoner. De milieuprestatie van Westerkwartier ligt hoger dan het landelijk gemiddelde en la- ger dan het gemiddelde van gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse.
De best presterende ge- meente uit dezelfde stedelijkheidsklasse zamelde 31 kg glas per inwoner in. Overige grondstoffen (milieustraat) De overige grondstoffen betreft de hoe- veelheid materialen die (gescheiden) naar het recyclestation zijn gebracht of opge- haald zijn. De grafiek toont de hoeveelheid ingeza- melde materialen die gescheiden naar de milieustraat zijn gebracht in de gemeente Westerkwartier. In 2024 is 110 kg per in- woner ingezameld. In 2019 was dit 82 kg. De algemene trend is daarmee stijgend. Ongeveer 83% van het grof afval wordt gescheiden ingezameld. De milieuprestatie van Wester- kwartier ligt hoger dan het landelijk gemiddelde en lager dan het gemiddelde van gemeenten in de- zelfde stedelijkheidsklasse. 57% Trend is stabiel Grondstofscheiding Versie 1 Textiel 3,0 2,7 3,4 3,1 3,2 3,5 5 5 8 -10 0 10 20 86% Trend is stabiel Grondstofscheiding Glas Versie 1 23 23 26 24 22 21 19 22 31 -10 10 30 50 Trend is stijgend Versie 1 *= grof tuinafval, oude apparaten, asbest, metaal, etc. Overige grondstoffen* 82 84 88 82 87 110 99 155 0 100 200 300 400 Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 26 2.2.3 Resumé milieu De gemeente Westerkwartier laat over het algemeen een goede milieuprestatie zien ten opzichte van het landelijk gemiddelde en gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse.
Het restafval per in- woner is relatief stabiel met 133 kg, waarvan nog een groot deel recyclebaar is, zoals PMD en GFT. De inzameling van oud papier en karton (OPK) en PMD scoort goed, terwijl de inzameling van GFT achterblijft. De inzameling van glas is vergelijkbaar met het gemiddelde en textiel blijft wat achter. De inzameling van overige grondstoffen via de milieustraat vertoont een stijgende trend en ligt bo- ven het landelijk gemiddelde. Met een afvalscheidingspercentage van 67% toont Westerkwartier een sterke milieuprestatie, met ruimte voor verbetering. Op basis van de sorteeranalyses van het huishoudelijk restafval vinden we nog een aanzienlijke hoeveelheid grondstoffen die gescheiden en gerecycled kunnen worden. Het doel om de hoeveel- heid restafval ter verminderen tot 80 kg/inw. per jaar wordt als reali stisch beoordeeld. 2.3 Behaalde prestaties: kosten 2.3.1 Vergelijking Afvalstoffenheffing De afvalstoffenheffing is een manier om de financiële doorrekening van de gemeenten met elkaar en andere gemeenten te vergelijken. Met de afvalstoffenheffing worden de kosten van inzameling en verwerking gedekt. Gemeenten gaan zelf over de hoogte van de afvalstoffenheffing. Hierin kun- nen gemeenten zelf keuzes maken met betrekking tot bepaalde verrekeningen (btw -compensatie en perceptiekosten, kwijtscheldingsbeleid) en kostendekkendheid.
Een volledige en eerlijke verge- lijking is daarom niet zomaar te maken. Toch schetst een vergelijking een eerste beeld van de kos- ten van het afvalbeheer. Gemiddeld stijgt de afvalstoffenheffing jaarlijks. Recente forse stijgingen (landelijk gezien) zijn veelal het gevolg van exogene factoren zoals de invoering van de Afvalstof- fenbelasting vanuit het Rijk in 2015, welke vervolgens weer meermaals is verhoogd. Vergelijking landelijk In de grafiek is de ontwikkeling van de af- valstoffenheffing te zien. Opvallend is dat de ontwikkeling van het tarief in ge- meente Westerkwartier, op een piek in 2021 na, vergelijkbaar is met de ontwik- keling van het landelijk gemiddelde tarief en in vergelijking met gemeenten in de- zelfde stedelijkheidsklasse (5: niet stede- lijk). Wel ligt het gemiddelde tarief in Westerkwartier al jaren ruim € 50,- hoger. Vergelijking in stedelijkheidsklasse De tabel geeft per categorie binnen stedelijkheidsklasse 5 (niet -stedelijk) het toegepaste tariefsys- teem, het aantal gemeenten per categorie, de gemiddelde hoogte van de afvalstoffenheffing en de gemiddelde hoeveelheid restafval per inwoner (fijn en grof) weer.
Gemiddelde afvalstoffenheffing stedelijkheidsklasse 5 gemeenten systeem Aantal gemeenten Afvalstoffenheffi ng Restafval (kg/inw.) Diftar met gewicht 13 244€ 108 Diftar met volume 9 301€ 136 Betaal zakken 8 303€ 54 Overge systemen 14 282€ 189 Gemiddeld stedelijkheidsklasse 44 279€ 130 Bron: CBS 2024 (excl. Waddeneilanden)
Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 27 Vergelijking afvalstoffenheffing in de regio Het overzicht toont de hoogte van de afvalstoffenheffing van gemeenten in de regio. Bij vergelijking van de afvalstoffenheffing 2023 voor zowel meerpersoons- als eenpersoonshuishoudens valt op dat de heffing in gemeente Westerkwartier met respectievelijk € 380 ,- en € 291,- het hoogst is en tevens bovengemiddeld11. Het volgende overzicht toont voor dezelfde gemeenten de inzamelmethode voor zowel laagbouw als hoogbouw. In bijlage 2 vindt u een overzicht van de actuele tarieven in de gemeente Westerkwartier. 11 Omdat Westerkwartier een vast basistarief hanteert, ongeacht de grootte van het huishouden, is de vergelijking door Coelo gebaseerd op een berekening op basis van het aantal kilo’s afval, zodat een eerlijke vergelijking met andere gemeenten gemaakt kan worden.
Afvalstoffenheffing 2024 Grondslag afvalstoffenheffing in 2023*¹ Tarief per huishouden*² Versie 0 Een- persoon Meer- persoons Westerkwartier Gewicht 291€ 380€ 380€ Het Hogeland Gewicht & frequentie 255€ 340€ 340€ Noardeast-Fryslân Aantal personen 167€ 237€ 237€ Dantumadiel Aantal personen 205€ 256€ 256€ Achtkarspelen Aantal personen 245€ 350€ 350€ Smallingerland Aantal personen 251€ 295€ 295€ Ooststellingwerf Gewicht & frequentie 218€ 279€ 279€ Noordenveld Aantal personen 240€ 281€ 281€ Gemiddeld 237€ 304€ Bron: *1 Rapportage Afvalstoffenheffing (Definitief februari 2024) en *2 COELO (versie 3 d.d 9-4-2025) Kosten: laagst en hoogst Wijze van inzamelen huishoudelijk restafval en GFT in laag- en hoogbouw 2023 Laagbouw Hoogbouw Versie 0 Restafval GFT Restafval Westerkwartier (SHK: 5) Minicontainers1x/2wkn Minicontainers1x/2wkn Verzamelcontainers Het Hogeland (SHK: 5) Minicontainers1x/2wkn Minicontainers1x/2wkn+zomer 1x/wk Verzamelcontainers Noardeast-Fryslân (SHK: 5) Minicontainers1x/2wkn Minicontainers1x/2wkn Verzamelcontainers Dantumadiel (SHK: 5) Minicontainers1x/2wkn Minicontainers1x/2wkn Verzamelcontainers Achtkarspelen (SHK: 5) Minicontainers1x/2wkn Minicontainers1x/2wkn Verzamelcontainers Smallingerland (SHK: 3) Minicontainers1x/mnd Minicontainers1x/wk+winter 2x/wk Verzamelcontainers Ooststellingwerf (SHK: 5) Minicontainers1x/2wkn Minicontainers1x/2wkn
Verzamelcontainers Noordenveld (SHK: 4) Minicontainers1x/mnd Minicontainers1x/2wkn+zomer 1x/wk Zakken 1x/mnd & VC. Bron: RWS/CBS 2023 (SHK= Stedelijkheidsklasse 1 = zeer stedelijk en 5 = niet stedelijk obv areaal 2024)
Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 28 2.3.2 Financiën Het volgende overzicht toont de begroting 2025 van het huishoudelijk afvalbeheer. Hierin zijn de kosten nader gespecificeerd in herkenbare componenten. Een nadere uitsplitsing van de uitvoeringskosten van inzamelen en het beheer van de Milieustraat geeft het volgende beeld. De hier vermelde kosten zijn zonder inzamelmiddelen (rente, afschrijving en onderhoud) en verwerkingskosten. 2.3.3 Resumé kosten De afvalstoffenheffing in de gemeente Westerkwartier is relatief hoog. Dit geldt zowel in vergelij- king met het landelijk gemiddelde als met gemeenten in dezelfde regio, stedelijkheidsklasse en met een vergelijkbaar heffingssysteem binnen de stedelijkheidsk lasse. Uit de begroting blijkt dat verschillende onderdelen zoals straatreiniging zijn meegenomen in de kosten. De kosten voor de inzameling zijn relatief hoog. Dit geldt zowel voor de reguliere alternerende inzameling van restaf- val en GFT door Renewi (€ 60,- per huishouden). Maar met name de kosten voor de inzameling door HRM volgens het Milieuboerconcept brengt hoge kosten met zich mee. Een verklaring Kostenonderdeel (indeling IPR Normag) Totaal B2025 €/huish.
Kosten 10.612.902€ 386,19€ Perceptiekosten (inning) Innen van de afvalstoffenheffing en oninbare heffing 20.000€ 0,73€ Handhaving Controle naleving afvalstoffenverordening -€ Communicatie Afvalcommunicatie van voorlichting (afvalkalender) tot marketing (promotiecampagne) -€ Doorbelasting straatreiniging Reinigen (machinaal- en handvegen, zwerfvuil) van openbare ruimte (straten) 72.709€ 2,65€ Doorbelasting concern Concern kosten voor HRM, ICT, Financien, Facilitair (incl. werf), (Bedrijfs)communicatie etc. 204.000€ 7,42€ Beleid, beheer en regie Afval/grondstoffen beleid en regie op uitvoering 7.000€ 0,25€ Uitvoeringskosten Personeels-, materieelkosten, inkoop en uitbesteed voor inzamelen afval c.q. grondstoffen (incl.
PIOFACH) 5.792.929€ 210,80€ Inzamelen huishoudelijk restafval ~ voor het inzamelen huishoudelijk restafval 5.281.929€ 192,20€ Beheer milieustraat ~ voor het beheer milieustraat 511.000€ 18,59€ Overige directe activiteiten ~ voor het overige directe activiteiten -€ Inzamelmiddelen Kapitaallasten, onderhoud, schoonmaak, schades en beheer 649.193€ 23,62€ Containers Kapitaallasten/voorziening IP/aanschaf, onderhoud, schoonmaak, ge-&verbruik, schades en beheer containers/zakken 373.173€ 13,58€ Milieustraat Kapitaallasten/voorziening IP, onderhoud, schoonmaak en ge-&verbruik milieustraat 276.020€ 10,04€ Verwerkingskosten (gesaldeerd) Transport, sorteren en verwerken van afval c.q. grondstoffen 1.923.071€ 69,98€ Verwerkings lasten Transport, sorteren en verwerken van afval c.q. grondstoffen 2.138.071€ 77,80€ Verbrandingsbelasting (Rijksoverheid) Verbrandingsbelasting en CO₂-heffing 349.000€ 12,70€ Verwerkings baten Opbrengen en subsidies (baten) voor verwerken van afval c.q.
grondstoffen -€ Vergoeding vanuit Verpact Vergoeding vanuit Verpact (Afvalfonds verpakkingen) -564.000€ -20,52€ Kwijtscheldingen Kwijtschelding afvalstoffenheffing conform gemeentelijk beleid -€ BTW-kosten Huishoudelijke BTW (via BCF door gemeenten te declareren) 1.889.000€ 68,74€ Niet Huishoudelijk afval gerelateerd Behoort niet direct tot huishoudelijk afval -€ Overige uitgaven Eenmalige en/of specifieke uitgaven (dividend, stortplaatskosten) 55.000€ 2,00€ Inkomsten -11.260.347€ -409,75€ Inkomsten uit heffing/leges Inkomsten huishoudens verkregen obv verordeningen (afvalstoffenheffing/leges) -11.275.347€ -410,30€ Afvalstoffenheffing Inkomsten van huishoudens uit afvalstoffenheffing -10.855.184€ -395,01€ Leges Inkomsten van huishoudens verkregen obv verordeningen -285.000€ -10,37€ Reinigingsrecht Inkomsten van huishoudens/bedrijven obv reinigingsrecht -135.163€ -4,92€ Overige inkomsten Subsidies (nietzijnde Verpact/Afvalfonds), commerciele activiteiten, inkomsten andere gemeente(n) -€ Voorziening Onttrekking of dotatie uit egalisatiereserve (nietzijnde voorziening onderhoud) 15.000€ 0,55€ Resultaat -647.445€ -23,56€ B2025 Uitsplitsing uitvoeringskosten inzamelen en beheer milieustraat Inzameldienst en inzamelaars Totaal B2025 €/huish.
Renewi Ophalen restafval en GFT 1.658.000€ 60,33€ HRM Ophalen PD, schillen, klein aeea/metaal, kleding, papier, glas en frituur 3.387.929€ 123,28€ Derden Glascontainers en papier 236.000€ 8,59€ Beheer MS Tweematen Bemensen van de milieustraat Tweematen 428.000€ 15,57€ Beheer MS Vagroen Exploitatie brengvoorziening Vagroen 83.000€ 3,02€ Resultaat 5.792.929€ 211€ B2025 Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 29 hiervoor is het hoge serviceniveau met een wekelijkse inzamelfrequentie en de kapitaals- en voer- tuigen (op maat gesneden voor het gescheiden in zamelen van 8 stromen) en de arbeidsintensieve werkmethode (elk voertuig heeft een ploeg van 4 medewerkers: een chauffeur en 3 beladers) . 2.4 Behaalde prestaties: service 2.4.1 Door inwoners ervaren service De derde invalshoek naast milieu en kosten is het serviceniveau van de (inzamel)dienstverlening die aan inwoners wordt geboden. 2.4.2 Feitelijk serviceniveau Het serviceniveau voor afvalscheiding in Westerkwartier wordt als hoog en gebruiksvriendelijk be- oordeeld. Zowel qua frequentie van inzameling en het aantal afvalstromen als ook de diversiteit aan inzamelmogelijkheden, is het aanbod bovengemiddeld ten opzic hte van veel andere Neder- landse gemeenten.
Voor laagbouwwoningen worden de twee belangrijkste stromen, restafval en GFT, tweewekelijks aan huis ingezameld via minicontainers. Deze regelmaat biedt voldoende capaciteit en gemak voor huishoudens. Voor hoogbouwbewoners is het systeem met ondergrondse containers pas- send en gangbaar; het biedt flexibiliteit in gebruik en voorkom t zwerfafval. Doordat huishoudens moeten betalen per gewicht van het aangeboden restafval (diftar), worden huishoudens gestimu- leerd om afval zo veel mogelijk te scheiden. Het wekelijkse inzamelprogramma van de Milieuboer versterkt het serviceniveau aanzienlijk. Dat er wekelijks acht verschillende afvalstromen aan huis worden opgehaald (keukenafval, PD, oud papier en karton, metaal, glas, frituurvet, textiel en kleine elektr ische apparaten) is uitzonderlijk uitgebreid en hoogfrequent. Dit maakt afvalscheiding voor inwoners zeer laagdrempelig: vrijwel alle gangbare grondstoffen kunnen direct aan huis worden aangeboden. Daarmee wordt het schei- dingsgedrag sterk gefaciliteerd zonder dat inwoners zelf vervoer of extra handelingen hoeven te verrichten. Daarnaast is er een goed georganiseerd aanvullend systeem van verspreid geplaatste verzamel- containers voor glas en textiel, mobiele inzameling van klein chemisch afval op 18 dagen per jaar op verschillende locaties. De ophaalservice voor grofvuil en de mil ieustraat (Tweemat).
Aangevuld met seizoensgebonden diensten zoals de inzameling van grof tuinafval, kerstbomen (met vergoeding) en groenafval tegen gereduceerd tarief. 2.4.3 Tevredenheidsonderzoek inwoners In deze beoordeling gaat het om hoe het geboden serviceniveau door inwoners wordt ervaren. In het meest recente tevredenheidsonderzoek onder inwoners van de gemeente Westerkwartier, on- derdeel van het Rekenkameronderzoek afvalbeleid Westerkwartier 2021, werd een groep van 1323 respondenten uit het bewonerspanel gevraagd naar haar tevredenheid met betrekking tot het af- valbeheer van de gemeente. Hieronder de belangrijkste punten: Algemene tevredenheid • Inwoners zijn over het algemeen tevreden over de afvalinzameling. • Gemiddelde beoordeling: 7,4. • Meer dan de helft geeft een cijfer van 8 of hoger. • Milieuboer (huis-aan-huisinzameling): 7,6. • Brenglocaties (milieustraten) en ophaalroutes: 7,1. Diftar-systeem (gedifferentieerde tarieven) Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 30 • 83% van de inwoners is (enigszins) tevreden. • 14% is ontevreden. Inzamelfrequenties • Over het algemeen tevreden, vooral over de wekelijkse inzameling door de Milieuboer. • Frequentie wordt als beter ervaren dan in veel andere gemeenten. Inzamelvoorzieningen • Grote meerderheid vindt dat er voldoende voorzieningen zijn om afval te scheiden.
Milieustraten • 26% vindt dat de milieustraat beter kan. • Tweemat (Grootegast): meeste onvrede over bereikbaarheid en openingstijden. • Vagroen (Top Gaarkeuken) en KCA-depot Noordhoorn (inmiddels gesloten): weinig uitge- sproken meningen; veel inwoners hebben geen mening. Zwerfafval • 46% vindt de aanpak voor verbetering vatbaar; slechts 5% vindt het goed geregeld. • Ondanks actief beleid blijft het beeld van onvrede bestaan. Communicatie • 29% vindt dat communicatie beter kan; 26% is tevreden. • Klachten gaan vooral over moeilijk vindbare informatie en niet tijdige aankondigingen. • Mogelijk bereiken de communicatiemiddelen niet iedereen. Inzet werknemers met afstand tot de arbeidsmarkt • Gemeente zet deze werknemers in bij afvalbeheer. • 88% van de inwoners staat hier positief tegenover. • Onbekend of inwoners ook bereid zijn hiervoor extra te betalen. 2.4.4 Resumé service Samenvattend biedt de gemeente Westerkwartier in de huidige situatie een zeer compleet en fijn- mazig inzamelsysteem dat aansluit op de principes van de circulaire economie. De combinatie van huis-aan-huisinzameling, mobiele diensten, milieustraten en kringl oopvoorzieningen maakt het scheiden van afval voor inwoners makkelijk, toegankelijk en motiverend. Het serviceniveau kan daarom worden gekwalificeerd als hoog en sterk gericht op gebruiksgemak en participatie.
Inwoners zijn overwegend tevreden over de afvalinzameling, met een gemiddelde score van 7,4. Het diftar-systeem en de inzamelfrequentie worden positief beoordeeld, en de voorzieningen voor afvalscheiding zijn volgens de meeste inwoners voldoende. Wel is er kritiek op milieustraten, zwerfafval en communicatie, waar verbetering mogelijk is. De inzet van werknemers met afstand tot de arbeidsmarkt wordt breed gewaardeerd. Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 31 3 Beleidskeuzes 3.1 Trendbreuk is nodig om gestelde doelen te halen Zoals gezegd zijn de milieuprestaties in Westerkwartier in de afgelopen jaren redelijk stabiel. Circa 130 kg/inw. restafval per jaar en een scheidingspercentage rond 67%. Op basis van onderzoek naar de samenstelling van het huishoudelijk restafval weten we dat 62% van het restafval nog recyclebare grondstoffen betreft. Zie paragraaf 2.2. Circa 69 kg/inw. van het restafval kan nog gescheiden en gerecycled worden 12. De ambities nog maximaal 80 kg/inw. rest- afval en 80% afvalscheiding zijn in principe dus haalbaar door preventie en meer afvalscheiding. Om dit te bewerkstelligen is het van belang dat gemeente Westerkwartier actief een integraal af- val- en grondstoffenbeleid ontwikkelt en uitvoert, waarmee een trendbreuk gerealiseerd kan wor- den.
Huishoudelijk afvalbeheer is voor gemeenten meer dan inzamelen alleen. Het is primair het sturen op (of sturen naar) het gewenste gedrag van inwoners. Dit vergt gedragswetenschappelijke kennis, inzicht in mechanismes en instrumenten waarmee gedrag kan worden beïnvloed. De gemeente beschikt over de volgende instrumenten die als een goed gebalanceerde set kunnen worden inge- zet. 1. Verleiden en faciliteren Service- prikkels zoals goede voorzieningen voor het gescheiden aan kunnen bieden van grondstoffen. Het Mili- euboerconcept biedt inwoners goede mogelijkheden om recycle- bare grondstoffen aan te bieden. 2. Prijsprikkels ten behoeve van een financiële incentive zoals met diftar om zo min mogelijk (rest)afval te veroorzaken door preventie en het scheiden van recyclebare grondstoffen. In Westerkwartier is diftar al jaren van toepassing. De afvalstoffenheffing per huishouden bestaat uit een vast deel en een variabel afhankelijk van de hoeveelheid (gewicht) aangeboden restafval. 3. Overtuigen Communicatie voor bewustwording en het verleiden en stimuleren van inwoners tot het gewenste ‘afvalgedrag’. Bijvoorbeeld met een bewustwordingscampagne. Met als centrale boodschap: grondstoffen hebben maatschappelijke, ecologische en economische waarde en moeten zoveel mogelijk behouden (preventie) als herwonnen (gescheiden inzameling) worden.
Moderne communicatie beperkt zich niet tot het ‘zenden van een algemene boodschap’. Inzicht in persoonlijke afvalprestaties en vormen van ‘gamificatie 13’ worden al gebruikt om het afval 12 Dit betreft een theoretische hoeveelheid, waarbij geen rekening wordt gehouden met de kwaliteit en recyclebaarheid van de extra hoeveelheid gescheiden stromen. De kern van deze analyse is echter wel dat er meer mogelijk is wat betreft afvalscheiding. 13 Gamificatie is het gebruiken van spelprincipes en speeltechnieken in een niet-spelcontext om zo spelen- derwijs gedrag te veranderen, betrokkenheid te creëren en kennis over te dragen.
Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 32 scheiden uitdagend en leuk te maken. 4. Inzet van techniek waarmee ingezameld afval meer en beter gerecycled kan worden. Bijvoor- beeld het nascheiden van PMD uit huishoudelijk restafval. Dit is dus geen beleidsinstrument om aan te sturen op preventie en betere afvalscheiding vooraf, maar een technische oplossing ach- teraf. 5. En tot slot handhaving dat niet alleen beboeten betekent maar ook via andere ‘slimme’ routes een vermindering van ongewenst gedrag wordt bevorderd. Een mix van bovenstaande instrumenten kan door gemeenten worden ingezet om afvalscheiding te bevorderen. Een succesvolle aanpak van deze problemen appelleert aan intrinsieke motivatie, biedt voorzieningen voor het gewenste gedrag en heeft handhaving als stok achter de deur. 3.2 Optimaliseren communicatie en gedrag Met het vastgestelde Afvalbeleidsplan 2025-2030 zet de gemeentelijke organisatie al stevig in op het optimaliseren van de communicatie. De gemeente Westerkwartier vernieuwt de communicatie door te focussen op de vraag: “wat heeft de inwoner nodig?” Bij grote inzamelwijzigingen worden campagnes opgezet en vanaf 2025 is er realtime inzicht in restafval - en GFT-kilo’s.
Afvalcoaches verzorgen voorlichting op scholen en bij activiteiten, en bij ingrijpende beleidswijzigingen zijn er be- wonersavonden. Stichting NCDE betrekt de jeugd, en eens per drie jaar wordt een enquête gehou- den om beleid en effecten te evalueren. Naast het wijzen op de beschikbare voorzieningen en mogelijkheden voor het scheiden van afval, wordt geadviseerd om de communicatie ook te richten op consumptie- en inkoopgedrag van de inwoners. Vooral op het gebied van preventie valt nog veel (duurzaamheids)winst te behalen. DE communicatie is daarbij onder andere gericht op het voorkomen van verspilling, het kopen van duurzame producten die langer meegaan en te repareren zijn en informatie over de mogelijkheden in Westerkwartier voor kringloopgoederen (zowel brengen als halen), repair cafés, et cetera. 3.3 Nascheiden (inzet van techniek) In de huidige situatie wordt PMD (plastic en metalen (blik) verpakkingen en dran- kenkartons) gescheiden ingezameld door de Milieuboer. Zoals in paragraaf 2.2 toegelicht wordt in 2024 circa 26 kg/inw. PMD ingezameld met een scheidingspercentage van 70%. Dit betekent dat zich nog circa 11 kg/inw. herbruikbaar PMD in het restafval bevindt. Definitie en proces Gemeenten kunnen kiezen om PMD gescheiden in te zamelen (aan de bron) of achteraf uit het restafval te laten nascheiden.
Bij nascheiden wordt PMD door inwoners bij het huishoudelijk rest- afval gedeponeerd. Nascheiden van PMD houdt in dat het materiaal na de inzameling van het huis- houdelijk rest-afval door middel van speciale installaties uit het restafval wordt gesorteerd. Het nagescheiden PMD wordt vervolgens voor verdere sortering en recycling aan daartoe gespeci- aliseerde bedrijven aangeboden. Dit proces wordt steeds geavanceerder dankzij technologische vooruitgang en kan verschillende materialen, waaronder plastics en metalen, scheiden van h et restafval. Aan de bron gescheiden materiaal wordt direct voor verdere sortering en recycling aan
Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 33 de genoemde gespecialiseerde bedrijven aangeboden. Wat nascheiden niet is Nascheiden is niet geschikt voor alle afvalstromen. Het is een misvatting om te denken dat na- scheiding een allesomvattende oplossing biedt waarbij al het huishoudelijk afval in één bak kan worden gedeponeerd. Stromen zoals GFT, oud papier en karton, textiel en glas, moeten geschei- den aan de bron worden ingezameld om de kwaliteit en recyclebaarheid te garanderen. Hierbij geldt zelfs een wettelijke verplichting voor gemeenten om deze stromen gescheiden in te zamelen. Op grond van het ‘Besluit gescheiden inzameling huishoudelijke afvalstoffen’ dat per 1 juli 2020 van kracht is, zijn gemeenten wettelijk verplicht om bioafval (waaronder GFT), papier, metaal, kunststof, glas en afgedankte elektrische en elektronische apparatuur gescheiden in te zamelen. Met dit besluit wordt de hoofdregel van de (Europese) kaderrichtlijn afvalstoffen expliciet veran- kerd in de nationale regelgeving voor huishoudelijke afvalstoffen. Er is een enkele uitzonderingen mogelijk. Voor kunststof geldt de verplichting tot gescheiden inzameling tenzij nascheiding geen nadelige gevolgen heeft voor de omvang en kwaliteit van recycling of hergebruik.
Het nascheidingsresultaat van PMD verschilt per verwerker Exacte cijfers over de output en het rendement van na- scheidingsinstallaties (c.q. het aandeel PMD in restaf- val dat bij nascheiding wordt herwonnen) worden door de in Nederland betrokken ondernemingen niet breed gedeeld. Op basis van wel beschikbare inzichten blijkt dat de verschillende installaties verschillende hoeveel- heden PMD uit het huishoudelijk restafval kunnen na- scheiden. Nascheiders zijn de marktpartijen Attero, AVR en EEW en de publieke bedrijven AEB , Omrin en HVC. Een goede indicatie is een bandbreedte van 13 tot 30 kg PMD per inwoner per jaar. Omdat gemeente Westerkwartier al aandeelhouder is van Omrin (c.q. Afvalsturing Friesland), en de verwerking van het huishoudelijk restafval al aan Omrin is toegewezen, gaan we voor deze analyse uit van de feitelijk prestaties (milieu en kosten) bij nascheiding door Omrin. Publieke afvalverwerkers zoals Omrin die PMD nascheiden doen niet mee in aanbestedingen van overheidsopdrachten. De kwaliteit van nagescheiden PMD Nagescheiden PMD is vergelijkbaar met aan de bron gescheiden PMD en is ook recyclebaar. Een verschil bij nascheiden is dat de nagescheiden verpakkingen meer in aanraking komen (en belast worden met) natte fracties en andere vervuilende stoffen wat het nascheiden kan belemmeren.
Recyclaat van PMD dat vermengd is geweest met restafval daarom voor verpakkingen voor voe- dingsmiddelen niet toegestaan. In de volgende alinea wordt toegelicht dat een belangrijk voordeel van nascheiden van het huis- houdelijk restafval (bij Omrin) is gelegen in aanvullende nascheidings- en bewerkingsactiviteiten. Welke andere technische be- of verwerkingsprocessen zijn mogelijk? Zoals gezegd moeten onder andere papier, GFT, glas en textiel aan de bron gescheiden worden. Maar een aantal andere niet aan de bron gescheiden materialen kunnen uit het restafval worden nagescheiden. Zoals metalen en inert materiaal (zand, kleine glas korrels en ander klein kera- misch materiaal). Dit inert materiaal wordt veelal hergebruikt als bouwmateriaal in de weg - en wo- ningbouw. Deze technische verwerking vindt (en vond al jaren) bij de meeste restafvalverwerkers plaats.
Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 34 Enkele restafvalverwerkers waaronder Omrin bewerken ook de zogenaamde organisch natte frac- tie (ONF) in het restafval, zoals de nog aanwezige etensresten , luiers en andere biomaterialen. Dit wordt vergist voor de productie van biogas. Dit werkt Omrin op naar gas van aardgaskwaliteit: groen-gas. Dit wordt grotendeels toegevoegd op het gasnet dat bij huishoudens in de omgeving te- recht komt. Een ander deel wordt gebruikt als brandstof voor de inzamelvoertuigen van Omrin. Hoge milieuopbrengst (scheidingspercentage van 67% naar 77%) bij gelijkblijvende kosten Zoals gezegd zijn voor de uitwerking en beoordeling van deze maatregel gegevens gebruikt van de nascheidingsinstallatie van Omrin. Deze paragraaf toont het milieu- en kosteneffect ten opzichte van bronscheiden van PMD. Hierbij is uitgegaan van de recent vastgestelde Samenwerkingsover- eenkomst Verpakkingen 2025-203014 en de daarin vermelde vergoedingen (gemeenten ontvangen een inzamelvergoeding bij bron- en bij nascheiden van PMD). Ook gaan we uit van de tarieven voor de afvalstoffenbelasting (Wsb) en CO2-heffing conform het Belastingplan 2026 (zie bijlage 8). Wat betreft het milieueffect is een trendbreuk mogelijk.
Bij nascheiding van PMD – waarbij PMD tezamen met restafval wordt ingezameld - wordt (ceteris paribus) de hoeveelheid restafval ver- laagd van 136 kg/inw. naar 93 kg/inw. Een forse reductie van bijna 40 kg/inw. Naast het PMD (zo’n 20 kg/inw. recyclebaar) worden zoals gezegd ook ander materialen zoals inert materiaal en ONF gescheiden die niet met het restafval verbrand worden. Het scheidingspercen- tage verbetert van 67% (huidig) tot 77% (nascheiding). Deze kwantitatieve analyse gaat uit van de actuele nascheiding prestaties bij Omrin. Met deze in- stallatie wordt circa 40% van het aangeleverde huishoudelijk restafval gescheiden. Met de nieuwe installatie die in ontwikkeling is en over 3 tot 4 jaar operationeel is, verwacht Omrin een schei- dingsresultaat richting 60% of meer te behalen. Indien we uitsluitend kijken naar de verwerkingskosten (inclusief de actuele Afvalstoffenbelasting, CO2-heffing en vergoedingen van Verpact bij bron- of nascheiding van PMD15) dan stijgen de ver- werkingskosten bij nascheiding van €900.000,- naar € 1.240.000,-. Indien we deze kosten projec- teren op 2030, waarbij sprake is van fors hogere afvalstoffenbelasting en CO 2-heffing dan dalen de 14 Samenwerkingsovereenkomst Verpakkingen 2025 – 2030 Inzake Huishoudelijk verpakkingsafval, tussen Verpact (producenten), VNG en NVRD.
15 Bij de kostenprojectie 2030 wordt uitgegaan van gelijkblijvende vergoedingen van Verpact voor PMD bij bron- en nascheiden van PMD. Vergelijking afvalhoeveelheden Westerkwartier Afvalhoeveelheid kg/inw. Versie 1.1 Bronscheiding Nascheiding Verwerkt 411 411 Brongescheiden grondstof 274 251 Nagescheiden grondstof 67 P(M)D 20 Zand/inert 6 ONF (nuttige toepassing) 40 Te verbranden 136 93 Schedingspercentage 67% 77% verwerkingskosten licht16. 3.4 | Optimaliseren diftar17 De gemeente Westerkwartier past al jaren gedifferentieerde tarieven (diftar) toe, waarbij huishou- dens betalen voor de hoeveelheid (gewicht) restafval dat zij aanbieden. In Nederland wordt in meer dan de helft van alle gemeenten inmiddels een vorm van diftar toegepast (op basis van vo- lume-frequentie, op basis van gewicht en op basis van gewicht-frequentie). Het merendeel past het model ‘volume-frequentie’ toe waarbij wordt verrekend op basis van het aantal keer dat afval wordt aangeboden. Het voordeel hiervan is dat huishoudens erop letten dat zij de container aan- bieden als deze ook daadwerkelijk gevuld is. Tariefdifferentiatie op basis van gewicht komt minder vaak voor, en is in de praktijk vaak het ver- volg op diftar op basis van volume-frequentie.
Vaak ook in combinatie met nascheiding van PMD (het wegen van het restafval wordt als eerlijker gezien, dan het moeten betalen voor het volume van het restafval inclusief het zeer volumineuze PMD). De tarieven in 2025 zijn: • | Vastrecht afvalstoffenheffing € 248,- per jaar • | Variabel tarief restafval € 0,46 per kg • | Variabel tarief GFT-afval € 0,26 per kg De minicontainers die aan huis worden ingezameld zijn voorzien van registratiechips gekoppeld aan het betreffende huishouden. Het inzamelvoertuig weegt elke minicontainer die wordt geleegd. Ook het restafval van huishoudens die gebruik maken van de ondergrondse verzamelcontainers wordt bij het deponeren in de trommel gewogen. Deze vorm van diftar is in het algemeen een ef- fectieve manier om inwoners te motiveren, stimuleren en te prikkelen om restafval te voorkomen door preventie en meer afscheiding. Met het doel het verminderen van de hoeveelheid huishoudelijk restafval door preventie en meer afvalscheiding, kan de prijsprikkel (het systeem van diftar) in de gemeente Westerkwartier als volgt 16 | De hogere Afvalstoffenbelasting en CO2-heffing in 2030 zijn gebaseerd op het Belastingplan 2026. Over deze verhogingen is nog discussie. De Werkgroep Afvalsector heeft december 2025 haar eindrapport aan het kabinet aangeboden. Dit rapport is opgesteld op verzoek van het kabinet.
Het biedt alternatieven voor het kabinetsvoornemen om, als dekking voor de Rijksbegroting, de afvalstoffenbelasti | ng en de CO2-hef- fing voor afvalenergiecentrales fors te verhogen. IPR Normag verwacht dat in de loop van 2026 duidelijk wordt of en in welke mate deze verhogingen gehandhaafd blijven. 17 | Voor deze paragraaf is ook gebruik gemaakt van het rapport Diftar als beleidsinstrument bij huishoudelijk afvalbeheer, een beschrijvend onderzoek naar de toepassing van geïndividualiseerde gedifferentieerde tarieven bij de gescheiden inzameling van afval | - en grondstoffen van huishoudens | , 25 januari 2021. Opge- steld door IPR Normag in opdracht van | het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Rijkswaterstaat. Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept | 20 januari 2026 | Vertrouwelijk, niet openbaar | 35 Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 36 worden aangescherpt: • Geen tarief GFT. Het verlagen of zelfs het vervallen van het tarief per kg voor GFT. GFT is een grondstof waarbij inwoners in principe moeten worden gestimuleerd om GFT zoveel mogelijk gescheiden aan te bieden. Door het verlagen of opheffing van dit tarief kan dit in de praktijk worden bereikt. In het verleden werd in gemeenten bij de start met diftar niet zelden ook GFT variabel beprijsd.
Een groot aantal gemeenten hebben dit in de praktijk herzien, en hebben nog alleen restafval variabel beprijsd. Het gevolg is een toename van gescheiden GFT. Het is wel van belang dat de kwaliteit van het GFT wordt gemonitord en bewaakt, om te voorkomen dat inwoners te veel onzuiver GFT (met wellicht ook wat restafval) in de bak deponeren. In de meeste gemeenten met diftar op alleen restafval (en niet op GFT) leidt dit niet tot kwaliteits- problemen. Een reden om wel een tarief op GFT te houden is vanuit kostenefficiëntie. Door een (laag) ta- rief van bijvoorbeeld € 2,- of € 3,- per aanbieding (dus niet per kg) te rekenen, worden inwoners meer zelfkritisch op het aanbieden van de GFT-container. Als deze slechts beperkt is gevuld, dan wordt er vaak voor gekozen om een inzamelronde over te slaan. Het voordeel is dat het aanbiedpercentage van GFT-containers daalt, en de inzameling aan huis efficiënter kan wor- den uitgevoerd. • Verhogen van het variabel tarief (voor restafval) per kilogram. Uitgaande van een gemid- delde afvalstoffenheffing van € 380,- per jaar voor meerpersoonshuishoudens, is de verhou- ding vast-variabel dus 65%-35%. Dit is een gemiddelde verhouding. Het tarief per kilogram zou dus nog wel kunnen worden verhoogd, maar hierbij komt ook het risico van ontwijkgedrag.
Bijvoorbeeld door restafval verkeerd aan te bieden in verkeerde bak of zelfs illegale bijplaat- sing. • Diftar (restafval) op basis van frequentie en gewicht. In de huidige situatie kunnen inwo- ners hun restafvalcontainer iedere inzamelronde (elke twee weken) aanbieden. Ook als is de container maar half gevuld. Als inwoners ook een tarief per aanbieding moeten betalen, wordt zelfkritisch en zal met een halfvolle container een inzamelronde overslaan. Deze maatregel heeft niet zozeer een milieueffect tot gevolg, maar kan wel bijdragen aan een kostenefficiënte inzameling omdat er per inzamelronde minder containers worden aangeboden. 3.5 Optimaliseren, wijzigen of stoppen Milieuboerconcept 3.5.1 Optimaliseren van de Milieuboer Het Milieuboerconcept is een kapitaalsintensieve methode (4 tot 5 specifieke ontwikkelde grote inzamelvoertuigen zijn benodigd) als ook een arbeidsintensieve methode vanwege de handmatige belading. Per inzamelvoertuig zijn naast de chauffeur drie beladers actief. Dit biedt uiteraard werk- gelegenheid in de gemeente en regio. Onder meer vanwege vergrijzing is het werven van het beno- digde personeel een uitdaging. Dit wordt bevestigd in gesprekken met HRM. Indicatief is in gesprekken met HRM genoemd dat het Milieuboerconcept circa 10% van de jaar- omzet van HRM omvat, maar qua arbeidsinzet misschien wel de helft van de personele capaciteit.
Vanwege de laagdrempelige wijze van inzamelen (wekelijks, aan huis, losse colli, gebundeld, in een doos of een (plastic) tas of zak) wordt het de inwoners erg gemakkelijk gemaakt om de grond- stoffen gescheiden aan te bieden. Wij verwachten dat met deze voorziening een optimaal resultaat behaald kan worden. De inzamel- voorziening is optimaal, maar het gebruik kan nog wel verbeteren. Zie bijvoorbeeld in paragraaf 2.2.1 de samenstelling van het huishoudelijk restafval waarin zich nog meerdere kilo’s recyclebare Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 37 grondstoffen per inwoner bevinden: GFT (31 kg/inw.) PMD (11 kg/inw.) oud papier (4 kg/inw.) glas (4 kg/inw), textiel (3 kg/inw.). Door extra inzet van communicatie (verleiden, bewustwording) of verhoging van de prijsprikkel (duurder maken van het aanbieden van restafval) zouden nog slagen kunnen worden gemaakt. IPR Normag verwacht echter niet dat hiermee een trendbreuk gerealiseerd kan worden. Deze verwachting is mede op basis van de ervaringen in de gemeente Westerkwartier in de afgelopen jaren en pogingen om de afvalscheiding een extra impuls te geven. 3.5.2 Wijziging van de inzamelfrequentie Milieuboer In plaats van wekelijks zamelt de Milieuboer elke twee weken de gescheiden stromen aan huis in.
Dit scenario is voornamelijk bedoeld als mogelijke kostenbesparende maatregel, omdat het effect op de hoeveelheid gescheiden in te zamelen afvalstoffen neutraal tot licht negatief worden beoor- deeld. Het verlagen van de frequentie heeft echter nadelen en wordt als niet realistisch beoordeeld: • Huishoudens moeten hun gescheiden afvalstoffen (etensresten/GFT, papier, glas, et cetera) langer opsparen. Vooral om dat voor deze stromen geen ‘standaard’ inzamelmiddelen (zoals een container) beschikbaar zijn, zal in huishoudens een uitdaging zijn. • Het aanbod van afval per inzamelronde zal verdubbelen. Dit betekent dat routes moeten wor- den aangepast en inzamelvoertuigen meer stortingen per dag moeten realiseren. De uitvoe- ringsorganisatie geeft aan dat hierdoor juist een minder kostenefficiënte inzameling ontstaat. 3.5.3 Stoppen met het Milieuboerconcept Een andere mogelijkheid is om te stoppen met het Milieuboerconcept. De inzameling huis-aan- huis van restafval en GFT blijven gecontinueerd. Waarbij voor GFT 80 verzamelcontainer (240 liter in cocon) bij vooral gestapelde woningen worden geplaatst. De lediging wordt opgenomen in de GFT-route voor minicontainers. PMD wordt elke twee weken met zakken aan huis ingezameld.
Dit is een gebruikelijke inzamelwijze waarmee in Nederland de beste prestaties worden bereikt: de hoeveelheid PMD is relatief groot, en de zuiverheid/kwaliteit is goed. Voor de inzameling van oud papier en karton krijgen de huishoudens een minicontainer die elke 4 weken aan huis wordt geleegd. Een extra minicontainer aan huis betekent uiteraard extra ruimte- beslag, maar de ervaringen in de praktijk wijzen uit dat – eenmaal gewend – het beschikbaar heb- ben van een inzamelmiddel waarin oud papier en karton thuis kan worden opgeslagen vaak als een verbetering wordt ervaren ten opzichte van het los of in do zen inpandig moeten bewaren18. Voor huishoudens waarvoor minicontainers aan huis niet mogelijk is, worden 41 bovengrondse verzamelcontainers op goed bereikbare plekken geplaatst. Als variant voor de inzameling van oud papier en karton wordt in paragraaf 3.6 nader ingegaan op de inzet van vrijwilligers. Voor de inzameling van glas en textiel worden voor elke stroom 41 extra bovengrondse verzamel- containers geplaatst op strategische en goed bereikbare plekken. Zie de figuur te illustratie.
18 Zie bijvoorbeeld Handboek kwaliteit OPK: Aan de slag met kwaliteitsverbetering, januari 2024, VANG Huishoudelijk Afval (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Rijkswaterstaat en VNG) Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 38 De volgende tabel toont de financiële vergelijking tussen de situatie (met bronscheiding van PMD) met en zonder de Milieuboer. In deze cijfers is rekening gehouden met een alternatief voor de inza- meling van restafval en GFT per 2028 (met behulp van zijladers) en met de inzamelmethode zoals in de voorgaande figuur is geïllustreerd. De kosten voor inzamelmiddelen stijgen vanwege de extra minicon- tainer voor OPK aan huis en de ex- tra verzamelcontainers voor textiel en glas. De kosten voor inzameling dalen flink. In totaal dalen de kos- ten € 1,5 miljoen (circa € 56,- per hh). Voor de overige stromen die met de Milieuboer worden ingezameld (frituurvet, AEEA, blik/metaal) zijn verschillende alternatieven: • Milieustraat. Deze stromen kunnen worden gebracht naar de gemeentelijke milieustraat. Deze mogelijkheid bestaat in al in de huidige situatie. Gemeente Westerkwartier heeft plannen voor vernieuwing en uitbreiding van de huidige (ver- ouderde) gemeentelijke milieustraat. De verwachte realisatie van het grondstoffencentrum zal medio 2029/2030 zijn.
Dit onderwerp valt buiten de scope van het onderzoek door IPR Normag. • Retourstoffenwagen die bijvoorbeeld 1x per 4 weken langs de huishoudens rijdt om bijvoor- beeld blik, textiel, batterijen, frituurvet, AEEA, metaal en hard plastic in te zamelen. Eventueel in combinatie met een ‘best tas’ waarin boeken, elektronica en speelgoed kunnen worden aangeboden. 2026 Versie 1.1 1B - Bronscheiden PMD met Milieuboer 3 - Bronscheiden PMD zonder Milieuboer Inzamelmiddel 595.000€ 779.000€ Inzamelen 5.354.000€ 3.630.000€ Verwerken 900.000€ 900.000€ Totaal huishoudelijk 6.849.000€ 5.309.000€ Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 39 Een retourstoffenwagen is een kleine variant op de Milieuboer. Het betreft qua volume een veel minder grote stroom. Gemeenten met ervaring met een retourwagen zijn onder meer Ol- dambt (Retourstoffenwagen). De inzameling wordt georganiseerd door Afeer (sociaal ontwik- kelbedrijf van gemeenten Oldambt, Pekela en Westerwolde) met inzet van mensen met een af- stand tot de reguliere arbeidsmarkt. Inzameling gebeurt met een lichte bedrijfswagen met open laadbak (met aanhanger). De hoeveelheid gescheiden ingezamelde retour- stoffen 2 tot 3 kg/inw. per jaar. Dit is uiteraard af- hankelijk van afvalstromen die kunnen worden aangeboden.
Voor de kosten voor de inzet van een retourstoffenwagen kan worden gedacht aan € 6,- tot € 8,- per huishouden per jaar (dienstverlening/logistiek, exclusief verwerkingskosten). Dus € 170.000,- tot € 225.000,- per jaar. Kosten en afvalhoeveelheden zijn gebaseerd op ervarin- gen in de praktijk. • Grip-wagen (Grondstoffen Inleverpunt) die bijvoorbeeld elk maand op vaste plekken in de ge- meente beschikbaar is voor inwoners om diverse (kleine hoeveelheden) grondstoffen te bren- gen. Stromen zijn bijvoorbeeld AEEA, vlakglas, piepschuim (van verpakkingen), harde kunst- stoffen, hout & puin, metalen en klein chemisch afval. Dit concept wordt ook in gemeente Noordenveld toegepaste (De Afvalkraam). De hoeveelheid gescheiden inge- zamelde afvalstoffen bedraagt in de praktijk 2 tot 5 kg/inw. per jaar. Dit is uiteraard afhankelijk van af- valstromen die kunnen worden aangeboden. Voor een kostenindicatie van een Grip-wagen (mobiel milieustation, afvalkraam) is de bezet- tingsgraad bepalend. Daarbij nemen we aan dat de Grip-wagen 1x per maand op 15 locaties in de gemeente Westerkwartier op een standplaats circa 3 uur beschikbaar is. Een hoge bezet- tingsgraad wordt in de praktijk bereikt door de Grip-wagen in meerdere gemeenten in te zet- ten. Een lage bezettingsgraad houdt in dat het voertuig op enkele dagen in de week wordt ge- bruikt.
Voor de kosten (exclusief verwerkingskosten) kan rekening worden gehouden met een bedrag van € 3,- tot € 7,- per huishouden. Dit is € 85.000,- - € 195.000,- per jaar. 3.6 Inzamelen OPK met vrijwilligers 3.6.1 Inleiding In de gemeente Westerkwartier wordt het grootste deel van het oud papier en karton ( OPK) ingeza- meld door de Milieuboer, goed voor circa twee derde van de totale hoeveelheid. De resterende in- zameling wordt uitgevoerd door ongeveer 35 verenigingen en instellingen, die hiermee extra in- komsten genereren voor hun activiteiten en materialen. Dit is 33% van de totale hoeveelheid oud papier die in de gemeente wordt ingezameld. En uit hoofdstuk weten we dat de inzamelrespons voor OPK met 94% erg hoog is. Er zit nog slechts 4 kg/inw. OPK in het restafval.
Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 40 Er zijn drie werkvormen voor de wijze van inzameling van OPK met vrijwilligers: a. Verzamelcontainer op locatie 52% van het OPK ingezameld met verzamel- containers op locatie bij verenigingen. Vereni- gingen worden door de gemeente gefaciliteerd door het beschikbaar stellen (en wisselen) van de verzamelcontainers. b. Aan huis met professioneel inzamelvoertuig en chauffeur 16% wordt aan huis ingezameld (losse colli) door vrijwilligers, waarbij de verenigingen door de gemeente worden gefaciliteerd door het be- schikbaar stellen van een inzamelvoertuig met chauffeur. c. Divers en op eigen initiatief 32% wordt op eigen gelegenheid en op verschillende wijzen door verenigingen ingezameld. Het ingezamelde papier wordt door de verenigingen zelf gebracht naar het innamepunt, waar het OPK wordt gewogen. De inzameling gebeurt zoals gezegd op eigen gelegenheid zoals aan huis (losse colli, ingezameld met bijvoorbeeld een trekker met platte wagen) , inzameling op de ver- eniging (en opslag in eigen container of inpandig), et cetera. Op basis van de beschikbare infor- matie is een kwantificering van de verschillende inzamelmethode n niet mogelijk. De opbrengsten voor verenigingen zijn afhankelijk van de wereldwijde marktprijs, die sterk kan fluctueren.
Bij lage opbrengsten treedt de gemeentelijke subsidieregeling in werking, zodat vereni- gingen verzekerd blijven van inkomsten en de inzameling kan wor den voortgezet. De inzameling door verenigingen en instellingen is niet uniform verdeeld over de gemeente. De meeste activiteiten concentreren zich in de voormalige gemeenten Zuidhorn, Grootegast en het gebied Middag. Maar er zijn ook ‘witte vlekken’, zoals de voormalige gemeente Leek, waar geen in- zameling door verenigingen plaatsvindt. Daarnaast variëren de inzamelmethoden: sommige ver- enigingen gebruiken nog tractoren met aanhangwagens, terwijl anderen gebruikmaken van huis - aan-huisinzameling met kraakperswagens of vaste inzamelpunten met zeecontainers. Een structureel aandachtspunt is de veiligheid en beperkte beschikbaarheid van vrijwilligers. Het aantal beschikbare vrijwilligers neemt af, wat leidt tot tekorten op inzameldagen. Ook neemt de betrokkenheid van inzamelbedrijven af, onder meer door schaalvergroting en een tekort aan chauffeurs. Deze ontwikkelingen vragen om een tijdige en proactieve beleidsaanpak. Het afvalbeleidsplan 2025–2030 benadrukt het belang van vooruitdenken. De gemeente zal tijdig bepalen hoe de inzameling van OPK door verenigingen en instellingen na maart 2027 wordt voort- gezet of vervangen.
Dit onderwerp maakt onderdeel uit van de doorontwikkeling van de huis -aan- huisinzameling, waarbij continuïteit, efficiëntie en veiligheid centraal staan. Zie bijlage 6 voor een overzicht van de actieve verenigingen en de hoeveelheden die zij inzamelen. Hoeveelheden in kg 2025 (t/m september) Maand 1 2 3 4 5 6 7 8 9 SOM Verzamelcontainers aantal 40 36 42 38 37 38 39 28 0 298 kg 64.480 51.660 65.470 54.128 58.700 68.863 66.831 36.780 0 466.912 52% Huis-aan-huis inzameling aantal 6 5 6 7 6 6 6 5 0 47 kg 20.990 14.300 18.980 21.240 18.060 18.740 20.285 14.020 0 146.615 16% Directe aanlevering aantal 28 25 34 35 39 33 40 20 41 295 kg 29.780 23.340 39.920 32.200 33.540 31.840 36.200 14.780 41.080 282.680 32% kg 896.207 100% Bron: Data Prezero tm september '25 en Huhtamaki (bew erkt IPR Normag)
Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 41 3.6.2 Ondersteuning en subsidieregeling De gemeente faciliteert de verenigingen door het (via PreZero) beschikbaar stellen van inzamel- voertuigen met chauffeur, verzamelcontainers (inclusief transport) en het contracteren van een afzetkanaal met garantieprijs. Het beleid ten aanzien van de samenwerking met verenigingen is tot op heden niet geharmoni- seerd. In de verschillende voormalige gemeenten wordt nog op verschillende wijzen ingezameld: • Voormalige gemeente Marum: Verenigingen voeren de inzameling zelfstandig uit en leveren di- rect aan Huhtamaki. Er bestaan geen contractuele afspraken. • Voormalige gemeente Grootegast: Een deel van de verenigingen levert op dezelfde wijze als in Marum rechtstreeks aan Huhtamaki. Het andere deel werkt via zeecontainers en kraakperswa- gens onder het gemeentelijke contract met PreZero. • Voormalige gemeente Zuidhorn: Alle verenigingen vallen onder het contract met PreZero en werken met zeecontainers en/of kraakperswagens. • Voormalige gemeente Leek: Verenigingen zijn in 2011 afgekocht en voeren geen inzameling meer uit. Sinds 2021 is het aantal inzamelende verenigingen bevroren. Nieuwe partijen worden niet meer toegelaten.
Er zijn in 2025 nog 38 verenigingen en instellingen ‘actief’, waarvan 36 daadwerkelijk OPK inzamelden (t/m september). De betrokken verenigingen zijn niet formeel aangewezen als in- zameldienst of inzamelaar op grond van artikelen 3 en 4 van de Afvalstoffenverordening gemeente Westerkwartier 2020. Ook zijn er met de verenigingen geen contracten, de inzameling is destijds verdergegaan per brief, zie bijlage 2. Om de oude subsidieregelingen van de voormalige Westerkwartiergemeenten te harmoniseren, is per 1 januari 2021 de Regeling subsidie oud papier Westerkwartier in werking getreden. Deze sub- sidieregeling had een looptijd van twee jaar en liep derhalve af op 1 januari 2023. Formeel is er geen garantievergoeding, maar er wordt gehandeld in de geest van de regeling. In de praktijk wordt er door verenigingen vaak geen, of beperkt, gebruik gemaakt van de garantievergoeding. De beperkte looptijd van de oorspronkelijke regeling was gekoppeld aan de toen geldende con- tracten met de papierverwerkers Huhtamaki en Virol (thans PreZero). De harmonisatie leidde ertoe dat sommige verenigingen er financieel op achteruitgingen. Voor deze groepen gold een overgangsregeling van een half jaar. Dat kostte de gemeente eenmalig € 14.000, - aan compensatie.
Het college kan een garantiesubsidie verstrekken aan inzamelaars zonder winstoogmerk die in de gemeente zijn gevestigd, zodat zij een minimumbedrag per ton ingezameld huishoudelijk oud pa- pier en karton ontvangen. Inzamelmethode Maximale aanvulling tot (€/ton) Inzameling met eigen materiaal, rechtstreeks geleverd bij afnemer € 72,00 Inzameling met gebruik van containers van afnemer € 67,00 Inzameling met gebruik van kraakperswagen van afnemer € 62,00 De subsidie wordt alleen uitgekeerd indien de marktprijs voor oud papier onder deze garantieprijs ligt. Wanneer de marktprijs hoger is, ontvangen de verenigingen geen aanvullende subsidie. Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 42 3.6.3 Lopende contracten • Hoeksema’s Totaal Recycling (HTR): verantwoordelijk voor de inzameling van negen deelstro- men via het concept ‘Milieuboer’. Het huidige contract loopt tot 31 december 2028. • PreZero (voorheen Virol): Werkmethode a en b. Verantwoordelijk voor de verwerking en facili- tering van de inzamelvoorzieningen (zeecontainers en kraakperswagens). Het huidige contract loopt tot 31 maart 2027 en kan niet worden verlengd. Elders in het land zijn Renewi en PreZero en meerdere publieke bedrijven gestopt met het in- zamelen van OPK met vrijwilligers aan huis.
• Huhtamaki Nederland B.V.: is voornamelijk bedoeld voor de werkmethode c. Ontvangt OPK van verenigingen uit Marum en deels Grootegast. Er bestaan geen onderliggende contracten met de gemeente voor deze leveringen. 3.6.4 Knelpunten en uitdagingen Het huidige inzamelsysteem van oud papier en karton (OPK) is historisch gegroeid en bestaat uit een combinatie van professionele inzameling door de Milieuboer en inzameling door verenigingen en instellingen. Hoewel dit systeem al jaren functioneert en een belangrijke bijdrage levert aan de inzameling, kent het verschillende beperkingen en uitdagingen. De onderstaande punten geven de belangrijkste knelpunten weer. • Veiligheid en arbeidsomstandigheden (met name huis-aan-huisinzameling) Vrijwilligers voeren fysiek zware en potentieel risicovolle taken uit. Vooral bij de huis -aan-huis- inzameling. Daarbij is beperkt formeel toezicht op Arbo en veiligheid, wat risico’s voor conti- nuïteit en aansprakelijkheid verhoogt. • Beschikbaarheid vrijwilligers Het systeem leunt op vrijwilligers. Beschikbaarheid van het aantal actieve leden vormen een risico voor de continuïteit en betrouwbaarheid van de inzameling. Dit speelt vooral bij de huis- aan-huisinzameling. • Ongelijke dekking c.q. verschillend serviceniveau voor inwoners Verenigingen zijn actief in bepaalde delen van de gemeente.
In andere delen van de gemeente, zoals het voormalige Leek, vindt geen inzameling door verenigingen plaats. Dit kan zorgen voor verwarring en een ongelijk voorzieningenniveau voor inwoners. • Juridische onzekerheid Een deel van de verenigingen heeft geen formele contracten met de gemeente of met afne- mers, terwijl anderen wel onder contracten vallen. Ook wordt er door verenigingen aan huis ingezameld, wat vaak leidt tot juridische onzekerheid over rechten, plichten en aansprakelijk- heid bij uitvoering van de inzameling. Landelijk werken private inzamelbedrijven zoals PreZero inmiddels ook niet meer mee aan de inza- meling aan huis met vrijwilligers. Zij willen geen inzamelvoertuig met chauffeur ter beschikking stellen vanwege de veiligheidsaspecten, de beperkte beschikbaarheid van vrijwilligers én de vaak ook onregelmatige werktijden op zaterdagen en aan de randen van de dag in verband met beschik- baarheid vrijwilligers. 3.6.5 Advies Op basis van de beschrijving en analyse, en rekening houdend met risico’s en perspectieven advi- seert IPR Normag om de huis-aan-huisinzameling van OPK met vrijwilligers te stoppen. Dit betreft dus werkmethode b, waarbij een voertuig met chauffeur door de gemeente beschikbaar wordt ge- steld.
En delen van werkmethode c, waarbij verenigingen op eigen initiatief oud papier en karton Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 43 aan huis inzamelen, bijvoorbeeld met tractor en platte wagen. Deze wijze van inzamelen is onveilig en praktisch niet meer uitvoerbaar als er geen inzamelvoertuigen met chauffeur beschikbaar zijn. Dit advies kan concreet vorm krijgen in de aanwijzing van de huis-aan-huisinzamelaar voor oud pa- pier en karton in de gemeente. De inzameling door verenigingen met verzamelcontainers (werkmethode a) en op eigen gelegen- heid (met uitzondering van huis-aan-huis) zou kunnen worden gecontinueerd. Wij schatten dat 70% van het papier dat door verengingen wordt ingezameld gecontinueerd kan worden. Daarbij adviseren wij om als voorwaarde te stellen dat de inzameling met verzamelcontainers voldoende kostenefficiënt gebeurt. Kostenefficiëntie uit zich in de hoeveelheid ingezameld OPK per container en de daarmee gemoeide transport kosten en een minimaal aantal keer per jaar dat een (vol- doende volle) container kan worden afgevoerd. Op basis van de beschikbare gegevens is het niet mogelijk om de huidige kostenefficiëntie te bepalen. Hiernaar zal dus gericht onderzoek moeten worden gedaan.
Verenigingen die (moeten) stoppen met de inzameling van OPK kunnen eventueel (al dan niet tijde- lijk) door de gemeente worden gecompenseerd voor het verlies van inkomsten. Naast een financi- ele compensatie kan ook worden verkend op welke andere manieren vrijwilligers ingezet kunnen worden op verschillende terreinen. Onderzoek en advies toekomstige huis-aan-huisinzameling Concept 20 januari 2026 Vertrouwelijk, niet openbaar 44 4 Organisatiekeuzes 4.1 Huidige situatie organisatie inzameling huishoudelijk afval 4.1.1 Gemeente Westerkwartier is regiegemeente De gemeente besteedt als regiegemeenten de inzameling en daaraan verbonden taken (transport, verwerking, klantcontactcentrum, etc.) uit aan commerciële marktpartijen. In hoofdlijnen zijn dit één partij voor de huis-aan-huisinzameling van restafval en één partij voor de inzameling door de Milieuboer en het beheer en de exploitatie van de gemeentelijke milieustraat. Als inzameldienst op grond van artikel 3, eerste lid, van de verordening worden aangewezen: a. Hoeksema’s Totaal Recycling (HTR) statutair gevestigd te Grootegast voor de brongeschei- den stromen. Deze stromen zijn kunststof en drankenkartons middels inzamelzak, textiel middels inzamelzak, glas, GF (droog keukenafval zoals schillen, brood, etc.), metaal, oud papier en karton, kleine elektrische apparatuur, frituurvet. b.
Renewi, statutair gevestigd te Drachten voor de inzameling van restafval en GFT middels mini- en verzamelcontainers. Renewi Het contract met Renewi loopt van rechtswege af op 31 december 2027. Het contract heeft opties tot verlenging geboden, die inmiddels allen zijn gelicht. Dit betekent dat een alternatief per 1 janu- ari 2028 operationeel moet zijn. IPR Normag heeft onderzocht of er mogelijkheden voor verlenging (enkelzijdig of tweezijdig) . Dit is echter niet mogelijk. Wel kan in een spoedeisende situatie een korte verlengingen worden afge- sproken. Bijvoorbeeld in de situatie dat de gemeente een proces in gang heeft gezet voor een alter- natief, maar de termijn van 1 januari 2028 niet gehaald kan worden. In dergelijke situaties biedt het aanbestedingsrecht de ruimte om met de huidige leverancier afspraken te maken voor een tijde- lijke verlenging van de dienstverlenging. Er is geen formele verlenging mogelijk. Alleen een korte noodverlenging is mogelijk indien er aan- toonbaar al gewerkt wordt aan een alternatief. En uiteraard moet de opdrachtnemer hiermee ak- koord gaan. Milieuboer Het contract voor de Milieuboer loopt af op 31 december 2028.