Bijlage 3 Rapport nalevingsonderzoek Alcoholwet 2022, Bureau Objectief
Tekst van het document
18.2%
Bij 0 van de 22 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
Geen hulpmiddel gebruikt
83.3%
Hulpmiddel gebruikt
16.7%
100.0%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 WEST MAAS EN WAAL 54.5% 34.6%
0% 2016
2022
54.5% [95% BI: 34.7%, 73.1%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS WIJCHEN INTERVENTIES Bij 15 van de 34 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of het ID van de mysterykid (44.1%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=34
Naleving
44+3+476 5.9%
Bij 1 van de 34 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (2.9%). Dit leidde in dit geval niet tot naleving (0.0%). Bij 16 van de 34 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (47.1%). Dit leidde in 9 gevallen tot naleving (56.3%).
44.1%
47.1%
Bij 2 van de 34 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (5.9%). Dit leidde in 1 geval tot naleving (50.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK Van de 18 keer dat er naar ID is gevraagd, is er in 4 gevallen zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (22.2%).
Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
100.0%
ID gevraagd
56.3%
Leeftijd & ID gevraagd
50.0%
2.9%
NAGELEEEFD
Hulpmiddelgebruik n=18
43.8%
50.0%
NIET NAGELEEFD
Naleving
78+22 22.2%
• Alle 4 de verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In 3 van de 4 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (75.0%) Van de 14 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (77.8%), is er 7 keer nageleefd (50.0%).
Geen hulpmiddel gebruikt
Hulpmiddel gebruikt
50.0%
75.0%
50.0%
25.0%
77.8%
NALEVING
Naleving
Bij 10 van de 34 aankooppogingen is er nageleefd (29.4%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 WIJCHEN
43.5% 29.4%
0% 2016
2022
29.4% [95% BI: 16.8%, 46.2%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS CAFETARIA’S INTERVENTIES Bij 10 van de 22 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of het ID van de mysterykid (45.5%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=22
Bij 8 van de 22 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (36.4%). Dit leidde in 5 gevallen tot naleving (62.5%).
45.5%
Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
n.v.t.
ID gevraagd
Leeftijd & ID gevraagd
62.5%
37.5%
75.0%
25.0%
36.4%
Bij 4 van de 22 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (18.2%). Dit leidde in 3 gevallen tot naleving (75.0%).
Van de 12 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 1 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (8.3%).
45+0+3718 18.2%
Bij 0 van de 22 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
Hulpmiddelgebruik n=12
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
92+8 8.3%
•D eze verkoper controleerde de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In dit geval leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%). Van de 11 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (91.7%), is er 7 keer nageleefd (63.6%).
Geen hulpmiddel gebruikt
63.6%
Hulpmiddel gebruikt
36.4%
100.0%
91.7%
NALEVING
Naleving
Bij 8 van de 22 aankooppogingen is er nageleefd (36.4%).
100%
NAGELEEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 CAFETARIA’S
De naleving in 2022 is niet significant hoger dan de naleving in 2016 (19.0%).*
36.4% 19.0%
0% 2016
* Zelfs grote verschillen kunnen niet significant zijn als een steekproef klein is. Dit betekent niet dat er geen verandering is. Het betekent dat het niet mogelijk was om met 95% zekerheid te zeggen dat de verandering niet komt door toeval.
NIET NAGELEEFD
2022
36.4% [95% BI: 19.7%, 57.0%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS HORECAGELEGENHEDEN INTERVENTIES Bij 56 van de 106 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of het ID van de mysterykid (52.8%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=106
35.8%
Bij 38 van de 106 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (35.8%). Dit leidde in 25 gevallen tot naleving (65.8%). Bij 5 van de 106 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (4.7%). Dit leidde in alle gevallen tot naleving (100.0%).
Van de 43 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 1 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (2.3%).
53+7+355 4.7%
Bij 7 van de 106 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (6.6%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
52.8%
Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
100.0%
ID gevraagd
Leeftijd & ID gevraagd
6.6%
34.2%
100.0%
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Hulpmiddelgebruik n=43
65.8%
Naleving
98+2 2.3%
•D eze verkoper controleerde de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In dit geval leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%). Van de 42 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (97.7%), is er 29 keer nageleefd (69.0%).
Geen hulpmiddel gebruikt
69.0%
Hulpmiddel gebruikt
31.0%
100.0%
97.7%
NALEVING
Naleving
Bij 30 van de 106 aankooppogingen is er nageleefd (28.3%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 HORECAGELEGENHEDEN
De naleving in 2022 is significant lager dan de naleving in 2016 (48.5%). 48.5% 28.3%
0% 2016
2022
28.3% [95% BI: 20.6%, 37.5%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS KETENSUPERMARKTEN INTERVENTIES Bij 3 van de 22 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of het ID van de mysterykid (13.6%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=22
Naleving
14+0+779 9.1%
Bij 0 van de 22 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%). Bij 17 van de 22 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (77.3%). Dit leidde in 14 gevallen tot naleving (82.4%). Bij 2 van de 22 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (9.1%). Dit leidde in 2 gevallen tot naleving (100.0%).
Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
n.v.t.
13.6%
Leeftijd & ID gevraagd
77.3%
HULPMIDDELGEBRUIK Van de 19 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 10 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (52.6%). •9 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. • 1 verkoper gebruikte een ID-scanner.
52.6%
In alle 10 de gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%). Van de 9 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (47.4%), is er 6 keer nageleefd (66.7%).
Naleving
Bij 16 van de 22 aankooppogingen is er nageleefd (72.7%).
100%
De naleving in 2022 is niet significant lager dan de naleving in 2016 (73.1%).
NIET NAGELEEFD
Naleving
48+52
NALEVING
17.6%
100.0%
NAGELEEEFD
Hulpmiddelgebruik n=19
82.4%
ID gevraagd
47.4%
Geen hulpmiddel gebruikt
66.7%
Hulpmiddel gebruikt
33.3%
100.0%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 KETENSUPERMARKTEN 73.1%
72.7%
2016
2022
0%
72.7% [95% BI: 51.8%, 86.8%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS SLIJTERIJEN INTERVENTIES Bij 0 van de 6 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of het ID van de mysterykid (0.0%).
Interventies n=6
Bij 0 van de 6 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.0%). Bij 6 van de 6 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (100.0%). Dit leidde in alle gevallen tot naleving (100.0%). Bij 0 van de 6 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (0.0%).
Naleving
0+100+0
Geen interventie
n.v.t.
Leeftijd gevraagd
n.v.t.
ID gevraagd
100.0%
Leeftijd & ID gevraagd
n.v.t.
100.0%
HULPMIDDELGEBRUIK Van de 6 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 5 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (83.3%).
Hulpmiddelgebruik n=6
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
17+83 16.7%
• Alle 5 de verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In alle 5 de gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%). Bij 1 van de 6 aankooppogingen is geen hulpmiddel is gebruikt (16.7%). Er is toen nageleefd (100.0%).
Geen hulpmiddel gebruikt
100.0%
Hulpmiddel gebruikt
100.0%
83.3%
NALEVING
Naleving
Bij 6 van de 6 aankooppogingen is er nageleefd (100.0%).
100%
NAGELEEEFD
100.0%
0% 2016
NALEVING ALCOHOL 2022 SLIJTERIJEN
100.0%
70.0%
De naleving in 2022 is significant hoger dan de naleving in 2016 (70.0%).
NIET NAGELEEFD
2022
[95% BI: 61.0%, 100.0%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS SPORTKANTINES INTERVENTIES Bij 32 van de 60 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of het ID van de mysterykid (53.3%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=60
35.0%
Bij 21 van de 60 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (35.0%). Dit leidde in 16 geval tot naleving (76.2%). Bij 6 van de 60 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (10.0%). Dit leidde in 2 gevallen tot naleving (33.3%).
Van de 27 keer dat er naar ID is gevraagd, is er in 7 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (25.9%).
53+2+3510 10.0%
Bij 1 van de 60 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (1.7%). Dit leidde in dit geval niet tot naleving (0.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
53.3%
Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
100.0%
Leeftijd & ID gevraagd
1.7%
33.3%
23.8%
66.7%
NAGELEEEFD
Hulpmiddelgebruik n=27
76.2%
ID gevraagd
NIET NAGELEEFD
Naleving
74+26
25.9%
•5 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem; • 2 verkopers gebruikten een pop-up in het kassasysteem. In 5 van de 7 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (71.4%). Van de 20 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (74.1%), is er 13 keer nageleefd (65.0%).
Geen hulpmiddel gebruikt
Hulpmiddel gebruikt
65.0%
35.0%
71.4%
28.6%
74.1%
NALEVING
Naleving
Bij 18 van de 60 aankooppogingen is er nageleefd (30.0%). De naleving in 2022 is niet significant lager dan de naleving in 2016 (31.0%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 SPORTKANTINES
31.0%
30.0%
2016
2022
0%
30.0% [95% BI: 19.9%, 42.5%]
NALEVING 2016 VERSUS 2022 Door de naleving van hotspots in 2022 te vergelijken met de naleving van hotspots in 2016 is te zien of de naleving van veranderd is. Figuur 6 vergelijkt de nalevingspercentages van verkoopkanalen in 2016 en 2022. Bij slijterijen is de naleving in 2022 (100.0%) significant hoger dan de naleving in 2016 (70.0%). Bij horecagelegenheden is de naleving in 2022 (28.3%) significant lager dan de naleving in 2016 (48.5%). In de andere verkoopkanalen zijn er geen significante veranderingen in de naleving geconstateerd. In 2016 was het laagste nalevingspercentage bij cafetaria’s geconstateerd (19.0%), in 2022 bij horecagelegenheden (28.3%). Bijlage C toont de bijbehorende betrouwbaarheidsintervallen en significantieberekeningen. Figuur 6. Naleving verkoopkanalen 2016 versus 2022 (hotspots) n=58
Cafetaria’s
19.0% 36.4%
n=22 n=66
Horecagelegenheden
Ketensupermarkten
Slijterijen
48.5%
n=106
28.3%
n=78
73.1%
n=22
72.7%
n=30
70.0%
Sportkantines
n=58
31.0%
n=60
30.0% 0%
20%
2016
62
40%
60%
PRIORITERING VAN VERKOOPKANALEN Wanneer preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd worden ingezet, kan de grootste gezondheids- en/of veiligheidswinst behaald worden. Dit houdt in dat middelen daar worden ingezet waar jongeren heengaan en waar de kans het grootst is dat ze er in slagen om alcohol te kopen. Om in kaart te brengen welke verkoopkanalen prioriteit verdienen combineerden we gegevens uit het Jeugdkaart onderzoek en mysteryshoponderzoek van 2022 met elkaar (voor meer uitleg hierover, zie de methodesectie). We berekenen de prioriteit door verschillende cijfers met elkaar te vergelijken met de volgende formule: objectieve ranking x (subjectieve ranking + volume) = prioriteit
100.0%
n=6
Voor de regio en gemeenten is geen vergelijking gemaakt om te kijken of de naleving van hotspots in 2022 veranderd is ten opzichte van 2016. Die vergelijking maken zou misleidend zijn. Er zijn namelijk grote verschillen in de verhoudingen waarin verkoopkanalen binnen gemeenten zijn bezocht. Bijvoorbeeld, in sommige gemeenten zijn in 2016 veel slijterijen bezocht (die relatief hoge nalevingscijfers hadden) terwijl die in 2022 geen deel uitmaakten van de steekproef. Dan zou het nalevingscijfer in 2022 lager zijn doordat de steekproef anders is in plaats van doordat lokale verkopers in het algemeen minder goed zijn gaan naleven.
80%
100%
2022
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Resultaten
In tabel 7 staat de prioritering van de verkoopkanalen in de regio weergegeven. Een hoog cijfer op de objectieve ranking geeft dat er goed wordt nageleefd in dat verkoopkanaal. Een hoog cijfer op de subjectieve ranking geeft weer dat jongeren weinig aankooppogingen uitvoeren in dat verkoopkanaal. Een hoog cijfer bij volume geeft aan dat er weinig alcohol per aankooppoging gekocht wordt. Oftewel, hoe meer hoge cijfers er worden gescoord door een ver-
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Resultaten
63
koopkanaal, hoe lager het risico, hoe lager de prioriteit en hoe lager de ranking. Voor de regio als geheel verdient het verhogen van naleving bij sportkantines prioriteit, gevolgd door horecagelegenheden en cafetaria’s. Ketensupermarkten en slijterijen vormen een relatief kleiner risico. In bijlage D staan de prioriteringstabellen van de regio en alle gemeenten weergegeven.
CONCLU-
Tabel 7. Prioriteringstabel regio Nijmegen
SIE
RANKING
OBJECTIEVE RANKING
SUBJECTIEVE RANKING
VOLUME
PRIORITEIT
Hotspots nalevingsonderzoek 2022
Waar proberen jongeren het vaakst alcohol te kopen?
1
Horeca
1.4
Horeca
2.0
Sportkantines
1.6
Sportkantines
5.1
2
Sportkantines
1.5
Sportkantines
1.8
Horeca
1.9
Horeca
5.5
Cafetaria’s
1.8
Cafetaria’s
3.2
Ketensupermarkten
2.4
Cafetaria’s
10.3
4
Ketensupermarkten
3.6
Ketensupermarkten
3.0
Cafetaria’s
2.5
Ketensupermarkten
19.4
5
Slijterijen
5.0
Slijterijen
3.7
Slijterijen
2.9
Slijterijen
33.0
3
CONCLUSIE Aan de hand van mysteryshoponderzoek stelden we het nalevingscijfer voor 2022 in de regio en per gemeente vast bij hotspots in de verkoopkanalen cafetaria’s, horecagelegenheden, ketensupermarkten, slijterijen en sportkantines. Ook onderzochten we welke interventies verkopers toepassen tijdens het leeftijdscontroleproces, inclusief het effect hiervan op de naleving. De nalevingscijfers van verkoopkanalen in 2022 zijn vergeleken met de cijfers uit het vorige regionale hotspotonderzoek van 2016.13
INTERPRETEREN VAN DE RESULTATEN Vanwege de aard van het onderzoek, namelijk hotspotonderzoek, zijn deze cijfers niet representatief voor alle locaties binnen de verschillende verkoopkanalen en gemeenten. Het is beter om prestaties van verkoopkanalen te vergelijken met die van 2016 in plaats van andere verkoopkanalen in 2022. Elk verkoopkanaal heeft immers zijn eigen context, klanten en werkwijzen. Vergelijken tussen gemeenten is vaak niet relevant, aangezien ze mogelijk een verschillende wijze van hotspotselectie hadden.
NALEVING LEEFTIJDSGRENS In het hotspot-nalevingsonderzoek in 2022 is het totale nalevingscijfer voor de verkoop van alcohol 36.1%. Bij slijterijen is in 2022 de naleving het hoogst, namelijk 100.0%. Bij horecagelegenheden. was de naleving het laagst (28.3%). De overige verkoopkanalen liggen tussen deze percentages. Zo is er bij sportkantines een naleving van 30.0%, bij cafetaria’s 36.4% en bij ketensupermarkten 72.7%.
64
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Resultaten
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Conclusie
65
Bij slijterijen is de naleving in 2022 (100.0%) significant hoger dan de naleving in 2016 (70.0%). Bij horecagelegenheden is de naleving in 2022 (28.3%) significant lager dan de naleving in 2016 (48.5%). In de andere verkoopkanalen zijn er geen significante veranderingen in de naleving geconstateerd. In 2016 was het laagste nalevingspercentage bij cafetaria’s geconstateerd (19.0%), in 2022 bij horecagelegenheden (28.3%).
VERVOLG In dit onderzoek is de naleving bij hotspots per verkoopkanaal en per gemeente in kaart gebracht. De uitkomsten van het onderzoek geven aanknopingspunten voor de verbetering van de naleving. Op deze wijze kunnen de inspanningen van de verkopers en de gemeenten worden gemeten. In het volgende hoofdstuk worden hiervoor aanbevelingen gegeven.
INTERVENTIES IN HET LEEFTIJDSCONTROLEPROCES Het vragen naar ID en het gebruiken van een hulpmiddel blijken belangrijke voorspellers voor naleving. Bij 101 van de 216 aankooppogingen is er niet naar leeftijd of ID gevraagd, in geen van deze gevallen werd er nageleefd (0.0%). In de 8 gevallen waar er alleen naar de leeftijd werd gevraagd, leidde dit ook niet tot naleving (0.0%). Bij 90 van de 216 aankooppogingen is er om ID gevraagd, dit leidde in 66 gevallen tot naleving (73.3%). In de resterende 17 aankooppogingen waar er om zowel leeftijd als ID werd gevraagd is er 12 keer nageleefd (70.6%). Van de 107 aankooppogingen waar wel ID werd gevraagd is er in 24 gevallen zichtbaar een hulpmiddel gebruikt (22.4%), en in 22 gevallen leidde dit tot naleving (91.7%). Zoals te zien in de factsheets verschilt het per verkoopkanaal in welke mate er is nageleefd, naar ID is gevraagd en of er hulpmiddelen zijn gebruikt.
RISICO PER VERKOOPKANAAL Door de resultaten van het Jeugdkaart onderzoek uit 2022 en mysteryshoponderzoek uit 2022 te combineren kan ingeschat worden welke verkoopkanalen het grootste risico vormen voor de gezondheid van jongeren. De prioritering van de regio als geheel en de individuele alle gemeenten is hetzelfde (zie bijlage D). Het verdient prioriteit om naleving te verhogen bij de sportkantines en horecagelegenheden. Cafetaria’s staan op de derde plek. Minder prioriteit kan gelegd worden bij ketensupermarkten en slijterijen.
66
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Conclusie
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Conclusie
67
AANBEVELINGEN De gemeenten Berg en Dal, Beuningen, Druten, Nijmegen, West Maas en Waal, en Wijchen bouwen samen aan een gezonde toekomst voor haar inwoners. Hierbij is verantwoorde alcoholverkoop van uiterst belang. De leeftijdsgrens dient om minderjarigen te beschermen tegen de schadelijke gevolgen van alcohol. Aan de hand van de resultaten van dit onderzoek willen we gemeenten concrete adviezen (aanbevelingen) geven over hoe de naleving van de leeftijdsgrens verhoogd kan worden. In dit hoofdstuk worden concrete actiepunten voor de gemeenten toegelicht die achtereenvolgens opgepakt kunnen worden met als doel om de naleving van de leeftijdsgrens positief te beïnvloeden. In totaal worden er 6 aanbevelingen gedaan: 1 Eerst in- en uitzoomen op resultaten 2 Bijeenkomsten organiseren voor verkopers 3 Periodieke controles 4 Interventies blijven aanreiken 5 Ondersteuning via brancheorganisaties 6 Wederverstrekking voorkomen
1. EERST IN- EN UITZOOMEN OP RESULTATEN Voordat er actie ondernomen wordt is het slim om eerst te kijken waar de meeste impact te behalen valt, rekening houdend met de talenten en beperkte middelen die u tot uw beschikking heeft. Efficiënt handelen kan het best door preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd in te zetten. Dit houdt in dat de middelen daar ingezet worden waar jongeren zijn én waar de kans het grootst is dat ze erin slagen om alcohol te krijgen.
68
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
Inzoomen De prioriteringstabelen in bijlage D laten zien dat naleving van sportkantines en horecagelegenheden het grootste risico vormen binnen de verkoopkanalen. Ook kan ingezoomd worden op de stappen in het leeftijdscontroleproces om doelgericht één stap in dat proces te willen verbeteren. Bij 109 van de 216 aankooppogingen ging het direct mis doordat er niet om ID gevraagd werd (50.5%). Van de 107 aankooppogingen waar wel ID werd gevraagd is er in slechts 24 gevallen zichtbaar een hulpmiddel gebruikt (22.4%). Het verschilt echter per verkoopkanaal in welke mate er naar ID is gevraagd en of hulpmiddelen zijn gebruikt. Zo is er bij sportkantines 7 keer een hulpmiddel gebruikt van de 27 keer dat er naar ID werd gevraagd (25.9%). Bij horecagelegenheden is er 1 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt van de 43 keer dat er naar ID is gevraagd (2.3%). Een algemene aanpak gericht op alle verkoopkanalen is dus mogelijk niet efficiënt. Uitzoomen Als we uitzoomen voorbij dit hotspotonderzoek dan zien we dat het risico niet alleen ligt bij de naleving van verkopers. Uit het Jeugdkaart en het landelijk Peilstationonderzoek van het Trimbos-instituut in 201914 blijkt dat jongeren vooral alcohol drinken bij anderen thuis en in mindere mate bij de verschillende verkoopkanalen.
Om alcoholgebruik door minderjarigen te verminderen is het daarom belangrijk om naast de commerciële beschikbaarheid ook de sociale beschikbaarheid te verminderen. Met andere woorden, het kan een grote impact hebben als voorkomen kan worden dat minderjarigen alcohol krijgen via familie of vrienden.
2. BIJEENKOMSTEN ORGANISEREN VOOR VERKOPERS Het is van belang om het draagvlak voor de wetgeving bij de lokale
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
69
alcoholverkopers te behouden en of te versterken. Hierdoor zorg je er namelijk voor dat verkopers minder weerstand tegenover de wet ervaren. Dit geeft hen de mogelijkheid om mee te praten over waar verbeterpunten liggen, welke dingen er wel goed gaan en waarom dat wel of niet goed gaat. Periodiek het gesprek aangaan stimuleert een gevoel van betrokkenheid en zorgt voor wederzijds begrip. De cijfers uit het huidige hotspot-nalevingsonderzoek vormen een goede aanleiding voor het zoeken van contact. Gemeenten kunnen een (online) informatiebijeenkomst voor alcoholverkopers organiseren en hierin uitleggen waarom dit hotspot-nalevingsonderzoek heeft plaatsgevonden, de cijfers van het huidige hotspot-nalevingsonderzoek presenteren en vervolgstappen bespreken. Daarnaast kunnen de gemeenten voorstellen voor ondersteuning aan de alcoholverkopers voorleggen en kunnen de verkopers op hun beurt ook aangeven waar ze behoefte aan hebben. Ons advies is om zulke informatiebijeenkomsten per type alcoholvergunning (commercie & paracommercie) of zelfs per type verkoopkanaal te houden. Er kunnen namelijk veel verschillen zijn in de situaties waar verkoopkanalen mee te maken hebben. Een klant die in de supermarkt boodschappen doet is anders dan bij de slijterij.
Sportkantines en horeca hebben allebei een bar, alleen de een heeft barvrijwilligers die sporadisch achter de bar staan terwijl de horecaondernemer een vast team heeft van medewerkers die onder contractvoorwaarden in dienst zijn. Voor het versterken van draagvlak bij alcoholverkopers zou het wenselijk zijn wanneer de burgemeester of wethouder ook betrokken wordt bij deze bijeenkomst. Dit kan door aanwezig te zijn bij de bijeenkomst, maar ook door het plaatsen van een boodschap en handtekeningen onder uitnodigingsbrieven. De boodschap kan een compliment zijn naar verkopers die in beide metingen in 2022 hebben nageleefd, en in andere brieven juist een verzoek om extra alertheid voor verkopers die één of twee keer niet hebben nageleefd.
70
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
3. PERIODIEKE CONTROLES Efficiënt handelen kan het best door preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd in te zetten. Dit houdt in dat de beperkte middelen die de gemeente tot haar beschikking heeft, daar ingezet worden waar jongeren zijn én waar de kans het grootst is dat ze erin slagen om alcohol te krijgen. Bij meerdere sportclubs in de gemeente Nijmegen wordt de naleving vier keer per jaar gecontroleerd. Bureau Objectief noemt dit de kwaliteitsmethodiek. Tijdens de eerste periodieke controle in 2018 werd een gemiddelde naleving gemeten van 42%. Sindsdien is een stijgende lijn te zien in de naleving, zelfs nadat er tijdens de Covid pandemie niet is gecontroleerd en er nieuwe sportclubs zijn toegevoegd aan de groep. Sinds de herstart eind 2021 is de naleving gestegen naar gemiddeld 62% (gemeten over 4 rondes). Het vragen naar ID en hulpmiddelgebruik nemen ook toe. De twee Nijmeegse sportclubs die binnen dit hotspot-nalevingsonderzoek waren bezocht hebben in 3 van de 4 aankooppogingen nageleefd (75.0%). De kwaliteitsmethodiek kan ingezet worden bij alle soorten verkoopkanalen. Voor de regio als geheel, of voor individuele gemeenten, kan het bijvoorbeeld interessant zijn om deze methodiek in te zetten om de naleving te verhogen bij de verkoopkanalen die prioriteit verdienen: horecagelegenheden en sportkantines.
Meer dan alleen periodieke controles Periodieke oefening en feedback helpen verkopers om grip te krijgen op het leeftijdscontroleproces. Een belangrijk aspect van de periodieke controles is om minder presterende verkopers te blijven motiveren. Echter, het belonen van een goede naleving is misschien wel net zo belangrijk. Verkopers erkenning geven voor hun inzet, het investeren en het nemen van verantwoordelijkheid is belangrijk om hen het gevoel te blijven geven dat hun inzet op waarde wordt ge-
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
71
schat. Het geven van erkenning heeft daarnaast op twee manieren effect op de verkoper. Aan de ene kant motiveert goede feedback verkopers om de goede lijn door te blijven zetten. Aan de andere kant laat je de verkopers zo weten dat je hun prestaties in de gaten houdt, waardoor verkopers de controledruk blijven ervaren. Horizontaal toezicht Sommige verkopers presteren al erg goed tijdens de periodieke controles, anderen minder goed. Overwogen kan worden om te gaan werken met een systeem van horizontaal toezicht, op deze manier kan het toezicht nog meer risicogestuurd worden. Dit houdt in dat de gemeente afspraken maakt met verkoopkanalen over welke gemiddelde naleving minimaal van hen verwacht wordt - deze grenswaarde kan over de jaren heen langzaamaan verhoogd worden. Partijen die beter naleven dan de grenswaarde mogen deelnemen aan een regeling van horizontaal toezicht. Dit houdt in dat een extern bureau gevraagd wordt om periodiek mysteryvisits uit te voeren. De controles van deze externe partij dienen alleen om feedback te geven zodat de verkoper kan oefenen met het optimaliseren van hun leeftijdscontrolebeleid - de verkoper weet dat de externe partij geen boetes zal uitdelen. De toezichthouder kan meekijken naar de gemiddelde naleving van verkopers. Zo lang de verkoper boven de grenswaarde presteert zal deze niet door boa’s van de gemeente bezocht worden.
Partijen die onder de grenswaarde scoren worden onder de aandacht gebracht bij de gemeente. Ook als partijen een perfecte score hebben maar plots meerdere keren achter elkaar zakken voor de controle worden ze onder de aandacht gebracht. Gemeenten kunnen dan het gesprek aangaan. De noodoplossing is om deelname tot het horizontaal toezicht te ontzeggen. Vanaf dat moment kan de verkoper mysteryvisits verwachten van zowel de mysterykids van het externe bureau als de testkopers van de gemeente. Oftewel, vanaf dat moment is er weer een risico op boetes van €1360 per keer of in het ergste geval 12 weken schorsing of zelfs het intrekken van de Alcoholwetvergunning.
72
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
Pilot Nationaal Preventieakkoord - Bureau Objectief & CBL In het kader van het Nationaal Preventieakkoord is er van 2019 t/m 2021 een pilot horizontaal toezicht op supermarktketens uitgevoerd. In deze pilot hebben een viertal gemeenten samen met een viertal supermarktketens geëxperimenteerd met horizontaal toezicht, gecombineerd met een stappenplan om via beleidsscans en uitwisseling van best good practices gezamenlijk het leeftijdscontrolebeleid te verbeteren. De ervaringen van zowel de gemeenten als de ketens met deze aanpak zijn zeer positief gebleken. De aanpak heeft als voordeel voor de ketens dat die ketens die al goed naleven een minder hoge toezichtlast ervaren. Voor de gemeenten is hetzelfde het geval, maar dan natuurlijk vanuit de rol van toezichthouder. Immers is bij horizontaal toezicht minder controlecapaciteit nodig dan bij verkooppunten van alcohol waar regulier toezicht plaatsvindt. Meer informatie over deze pilot kan gelezen worden in ‘Activiteitenverslag Pilot Procescontroles NIX18’.15 Het activiteitenverslag bevat tevens een stappenplan voor gemeenten om aan de slag te gaan met horizontaal toezicht. Onderdeel van dit stappenplan is periodieke zelfcontrole, die veel ketenbedrijven zelf organiseren.
In de CBL pilot is geëxperimenteerd met hoe de informatie die via de zelfcontroles wordt opgehaald gedeeld zou kunnen worden met toezichthouders en hoe daar afspraken over gemaakt kunnen worden. Een vereiste daarbij is dat de controles door een onafhankelijk bureau worden uitgevoerd. De ketens en de gemeente kunnen op basis van de zelfcontroles periodiek om tafel gaan om de cijfers te bespreken. Ze kunnen dan met elkaar de afspraak maken om bij een bepaald nalevingsniveau terughoudender te zijn met het toezicht. Op die manier kan de toezichts capaciteit efficiënt worden ingezet. De kwaliteitsmethodiek van Bureau Objectief De Kwaliteitsmethodiek volgt een jaarlijkse cyclus, zie figuur 7. Normaliter vindt in deze regeling ieder kwartaal van het jaar een au-
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
73
ditronde plaats waarin verstrekkers van alcohol- of tabaksproducten door mysterykids worden getoetst op hun naleving van de leeftijdsgrens. Na elke mysteryvisit reikt een auditor en TIP of TOP kaart uit en geeft feedback over wat goed ging of beter kan. Na elke auditronde vindt een online of fysieke bijeenkomst plaats waarin deelnemers, de gemeente en Bureau Objectief de resultaten bespreken en good practices uitwisselen. Deze bijeenkomst dient om te inventariseren hoe het is gegaan, wat goed ging, wat beter kan en of er nog wensen zijn. Zo wordt mogelijk om het gesprek aan te gaan en zo nodig maatwerk te leveren. Auditresultaten zijn ook te bekijken via een online dashboard. In deze beveiligde omgeving zijn de nalevingscijfers en het verloop van het controleproces inzichtelijk en deelbaar voor alle belanghebbende partijen. Vanuit deze inzichten kan er worden ingegrepen wanneer de nalevingscijfers niet voldoen aan de verwachtingen. Wat betreft de kosten van de periodieke controles zijn er ook verschillende regelingen mogelijk. De jaarlijkse kosten voor deelnemen aan de kwaliteitsmethodiek zijn lager dan de boete van €1360 voor niet naleven. Veel verstrekkers geven zich daarom vrijwillig op om kans te maken op horizontaal toezicht.
Vervolgens kunnen gemeenten ervoor kiezen om alcoholverstrekkers die hoger scoren dan de grenswaarde of een ander nalevingscijfer aanvullend te belonen door de kosten voor deelname aan de kwaliteitsmethodiek (deels) te vergoeden.
Figuur 7. Jaarlijkse cyclus Kwaliteitsmethodiek Leeftijdscontrole
Kwartaal 1
Kwartaal 2
Kwartaal 3
Kwartaal 4
1e ronde
Herkansing
Rapportage Feedback
4. INTERVENTIES BLIJVEN AANREIKEN Een breed aanbod aan interventies bestaat om te helpen de verschillende obstakels te overwinnen. Veel van de bestaande hulpmiddelen en trainingen zullen al bekend zijn bij de gemeenten. De drang kan zijn om daarom vooral op zoek te gaan naar nieuwe interventies. Toch, voor veel leidinggevenden en ondernemers kan naleving van de leeftijdsgrens een onderwerp zijn waar ze pas recent verantwoordelijk voor zijn geworden. In onderzoeken bij andere gemeenten horen we vaak het terugkerende verzoek vanuit leidinggevenden om
74
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
75
vanuit de gemeente hulpmiddelen aangeboden te krijgen. Het is waardevol om als gemeente alcoholverkopers te blijven ondersteunen in het leeftijdscontroleproces door bestaande interventies herhaaldelijk te delen. Hier zijn verschillende mogelijkheden voor. Een gemeente kan ervoor kiezen om materialenpakketten te faciliteren. Er kan per verkoopkanaal een selectie worden gemaakt uit de onderstaande gratis tools. Deze kunnen in een brief toegelicht worden. Hierbij geniet het de voorkeur om de pakketten en brief fysiek uit te reiken, zodat er een toelichting gegeven kan worden en er tevens een persoonlijk contactmoment gecreëerd wordt. Een andere, of aanvullende, laagdrempelige manier is om als gemeente een overzicht van de (gratis) tools te maken zodat deze periodiek met de verkoopkanalen gedeeld kan worden. Hierbij kan aan onderstaande interventies gedacht worden: Hulpmiddelen Verkopers willen vaak bijdragen aan de naleving van de leeftijdsgrens, maar zijn in de praktijk soms onzeker en vinden het lastig. Het inschatten van leeftijden kan namelijk door verkopers moeilijk gevonden worden en het vragen naar een ID kan voelen als een belediging. Ook kan het lastig zijn om uit te rekenen of een klant oud genoeg is, onder de (tijds)druk die ze ervaren als er een rij klanten staat te wachten.
elke datum de uiterste geboortedatum aangeeft.17 Er zou gekeken kunnen worden op welke manier verkopers een bepaald hulpmiddel een tijd kunnen uitproberen. Fysieke ID-scanners worden tegenwoordig haast niet meer gemaakt omdat essentiële onderdelen zoals chips moeilijk te verkrijgen zijn. Steeds meer wordt gewerkt met apps op de telefoon om identiteitsbewijzen te scannen. De gemeente kan een aantal abonnementen aanschaffen en ter beschikking stellen aan verkopers om uit te proberen. Via deze gemeentelijke ondersteuning kunnen verkopers op een laagdrempelige manier kennismaken met het hulpmiddel zodat zij vervolgens kunnen besluiten of het een zinvolle investering zou zijn om een eigen abonnement aan te schaffen. Communicatiematerialen Het Trimbos-instituut is partner van de NIX18 campagne en biedt een toolkit met communicatiematerialen aan.18 De GGD adviseert en ondersteunt bij de lokale uitrol van deze campagne. Naast het aanbieden van ondersteunende hulpmiddelen voor verkopers, kan ook ingezet worden op communicatie gericht naar de consument. Op die manier wordt de consument ook aangesproken op de eigen verantwoordelijkheid. Dit maakt het voor de verkoper ook makkelijker om de leeftijdsgrens na te leven.
Deze obstakels maken dat verkopers op het moment suprême soms automatisch uitwijken naar de makkelijkste weg: niet naleven. Dit is ook te zien als je naar de nalevingscijfers in dit onderzoek kijkt. Zo blijkt namelijk dat in een aantal gevallen een verkoper wél het juiste gedrag heeft vertoond door naar een ID te vragen, maar vervolgens alsnog niet naleeft. Bekend is dat hulpmiddelen verkopers kunnen helpen bij het naleven van de leeftijdsgrens.16 Voorbeelden hiervan zijn: het intoetsen van de leeftijd in een kassasysteem, een ID-scanner die de leeftijd op de legitimatie uitleest of een kalender die voor
Trainingen Er zijn trainingen beschikbaar die medewerkers helpen om juist te handelen tijdens de leeftijdscontrole en de lastige situaties die daaromheen kunnen ontstaan. Uit ervaring blijkt echter dat niet alle leidinggevenden het als hun taak zien om zulke trainingen aan te bieden. Een reactieve strategie kan worden ingezet. Door de timing en relevantie van het advies te verbeteren is de kans namelijk groter dat de leidinggevende zich geroepen voelt om het advies uit te voeren. Wanneer blijkt dat een verkoper niet goed naleeft dan kan die erop geattendeerd worden dat de onderstaande trainingen bestaan. Bij-
76
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
77
voorbeeld door zulke adviezen in de feedbackloop na mysteryvisits te verwerken kan de overtuigingskracht van de boodschap versterkt worden. Vervolgens kan de leidinggevende dan de passende training aanbieden aan het team of de medewerker die gezakt is voor de mysteryvisit. Hieronder een overzicht van de belangrijkste trainingen:
Voor elkaar De e-learning ‘Voor elkaar’ van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en diverse brancheverenigingen blijft een belangrijk startpunt voor nieuwe medewerkers, of een opfrisser van kennis voor ervaren medewerkers. Deze gratis e-learning is gericht op de horeca, slijterijen, studenten- en sportverenigingen, maar is ook (grotendeels) bruikbaar en toegankelijk voor iedereen die alcohol verstrekt. Verkopers leren hoe ze op een verantwoorde manier, binnen de kaders van wet- en regelgeving, alcohol kunnen verkopen. De nadruk ligt op de naleving van de leeftijdsgrens, het voorkomen van wederverstrekking en het niet schenken aan dronken personen. Achteraf wordt de opgedane kennis getoetst en beloond met een certificaat. De e-learning is toegankelijk via https://verantwoordalcoholverkopen.nl.
NIX Challenge Om supermarktmedewerkers op een leuke manier te leren de leeftijd van klanten beter in te schatten en het vragen naar een ID tot 25 jaar onder de aandacht te brengen, ontwikkelden Bureau Objectief in opdracht van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) het online leeftijdsspel: NIX Challenge. In dit interactieve spel swipe je naar links of naar rechts om aan te geven of je van de persoon op de foto wel of geen ID hoeft te vragen en probeer je van zoveel mogelijk mensen de leeftijd goed in te schatten. De NIX Challenge is het hele jaar te spelen via https://nixchallenge.nl/. Voor de regio en gemeenten kan het interessant zijn om de NIX Challenge als training en middel voor periodieke bewustwording in te zetten, net zoals het CBL doet. Het CBL organiseert voor supermarktmedewerkers jaarlijks een wedstrijd rondom de NIX Challenge. Supermarktmedewerkers gaan dan de strijd aan met andere supermarkten om te kijken wie de hoogste score kan behalen in de NIX Challenge. Zo wordt op een speelse manier geoefend met leeftijd inschatten terwijl ook extra onder de aandacht wordt gebracht dat je klanten tot 25 jaar om ID hoort te vragen. De regio of gemeente, eventueel in samenwerking met andere brancheorganisaties, kan ook zulke wedstrijden organiseren voor de andere verkoopkanalen.
Soms moet je nee verkopen
Sociale Hygiëne
De e-learning ‘Soms moet je nee verkopen’ richt zich op medewerkers van supermarkten. Deze gratis training is vaak een vereiste voordat medewerkers achter de kassa mogen werken. Ook wordt die gebruikt als opfrisser voor medewerkers die de leeftijdsgrens niet goed naleving. De stappen van leeftijdscontrole en andere regels waar je op moet letten komen op speelse wijze aan bod. Op het einde wordt ook getoetst of de medewerker de stof onthouden heeft, waarna een certificaat wordt uitgereikt. http://smjnv.supermarkt.nl
De “Verklaring kennis en inzicht van Sociale Hygiëne” is verplicht voor de eigenaren van horecabedrijven die alcohol schenken en/ of verkopen. Sociale Hygiëne gaat niet alleen over alcohol, maar ook over drugs, gokken, gastvrijheid, wet- en regelgeving in de horeca, het sociaal-hygiënisch beleid en arbeidswetgeving. Tijdens openingstijden moet altijd iemand aanwezig zijn die de Verklaring kennis en inzicht heeft. Voor slijters is er een apart examen waarin ook vragen gesteld worden specifiek voor de slijterijbranche. Veel leidinggevenden zullen bekend zijn met deze training, maar het kan voor hen wel interessant zijn om meer medewerkers deze training
78
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
79
te laten volgen. Vooral als hun naleving achterblijft. De houding van een medewerker verandert namelijk vaak nadat ze serieuzer met een onderwerp bezig zijn geweest.
5. ONDERSTEUNING VIA BRANCHEORGANISATIES Het is verstandig om voor de verkoopkanalen waarvoor een brancheorganisatie bestaat, deze brancheorganisatie om input te vragen. Zij weten wat er speelt en kunnen adviseren over hulpmiddelen, communicatiematerialen, trainingen en beleid. Ook in de communicatie naar verkopers kan er samengewerkt worden met brancheorganisaties. Lage naleving is een goed argument om samen met brancheorganisaties het gesprek aan te wakkeren en acties op te zetten. Een boodschap vanuit meerdere partijen komt sterker aan dan als die alleen vanuit de gemeente komt. Voor sportclubs is het tegenwoordig ook mogelijk om zich kosteloos te laten adviseren door een clubcoach van NOC*NSF en JOGG-Teamfit. Samen wordt er dan gekeken naar mogelijkheden voor een gezond voedingsaanbod, verantwoord alcoholbeleid en een rookvrij terrein.19
6. WEDERVERSTREKKING VOORKOMEN Volgens Artikel 20 en Artikel 45 van de Alcoholwet is het verboden om alcohol te verkopen als de verkoper reden heeft om te vermoeden dat die alcohol wordt doorgegeven aan een minderjarige. Een verkoper kan dit bijvoorbeeld vermoeden als die ziet dat een minderjarige met een meerderjarige overlegt en die meerderjarige geld geeft om de alcohol te kopen. Alcohol doorgeven aan een minderjarige “wederverstrekking”. Alle betrokken zijn strafbaar: het bedrijf dat de alcohol verkoopt aan de wederverstrekker (€1360), de wederverstrekker die de alcohol doorgeeft aan een minderjarigere (€100,-)
80
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
en de minderjarige die de alcohol aanneemt (€100 of €50 als ze 15 jaar of jonger zijn). Ondanks het verbod is wederverstrekking toch een groot probleem. In het landelijk Peilstationonderzoek van het Trimbos-instituut in 2019 zei slechts 6% van de minderjarigen dat ze de alcohol meestal zelf kopen.14 In het Jeugdkaart onderzoek van 2022 (zie bijlage E) werd geschat dat jongeren in regio Nijmegen in slechts 22.6% van de gevallen zelf de alcohol kopen. In 77.4% krijgen jongeren de alcohol van een ander. Minderjarigen schatten dat hun leeftijdsgenoten de alcohol met name krijgen van: hun vrienden (72.1%), eigen ouders (51.2%) en broers of zussen (45.7%). Familie In veel gevallen krijgen de jongeren de alcohol van hun ouders, broers of zussen. Blijkbaar is NIX18 voor veel gezinnen nog niet de norm. Mensen zijn vooral gevoelig voor de invloed van anderen mensen in hun omgeving. Als ouders, broers en zussen niet in contact komen met anderen die NIX18 wel belangrijk vinden dan is de kans klein dat ze spontaan hun houding aanpassen. Het kan daarom slim zijn om contact te stimuleren met mensen die het wel belangrijk vinden om geen alcohol te geven aan minderjarigen. Een effectieve manier kan zijn om informatieavonden te organiseren op middelbare scholen. De norm kan verschuiven door families uit te nodigen om te luisteren naar de gevolgen van alcohol op minderjarigen.
Vervolgens kunnen de ouders als “huiswerk” krijgen om met hun kind te praten over alcohol. Zo ontstaat voor het kind duidelijkheid wat wel en niet mag en waarom dat niet mag. Immers gaf 23.7% van de jongeren in het Jeugdkaart onderzoek aan dat een reden om niet te drinken is als de jongere weet dat het niet mag. De Toolbox Opvoeding & Uitgaan van het Trimbos instituut biedt handvatten hiervoor (zie hier).20 Ondersteunen van verkopers Uit een flitspeiling in opdracht van het ministerie van Volksgezond-
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
81
heid, Welzijn en Sport (VWS) in 2021 bleek dat 6 op de 10 Nederlanders niet wisten dat de wederverstrekker tegenwoordig ook strafbaar is.21 De NIX18 campagne heeft een poster en video gemaakt om klanten ervan op de hoogte te brengen dat wederverstrekkers €100 beboet kunnen worden. Deze communicatiematerialen zien hier te downloaden.22 Verkopers kunnen gevraagd worden om de posters op te hangen of de video’s af te spelen bij de kassa’s. Op die manier worden klanten zich meer bewust van de risico’s van wederverstrekking. Dit heeft als voordeel dat er wordt gecommuniceerd dat het niet de norm is om alcohol te kopen voor minderjarigen. Verkopers worden zich ook extra bewust dat verkopen aan wederverstrekkers verboden is. Eventueel kan overwogen worden om stickers te maken “Bij betrappen op wederverstrekking van alcohol aan minderjarigen doen wij altijd aangifte”. Dit straalt nog sterker uit dat het de norm is om geen alcohol te geven aan minderjarigen. Gemeenten kunnen verkopers vragen om deze sticker op te hangen bij de poster of kassa en ook daadwerkelijk aangifte of waarschuwingen te geven als ze wederverstrekkers betrappen. Zo wordt de subjectieve pakkans bij klanten vergroot. Ook wordt de subjectieve slagingskans kleiner omdat de verkoper uitstraalt dat ze actief proberen om wederverstrekking te voorkomen.
Hierdoor zullen meerderjarigen minder geneigd zijn om ‘ja’ te zeggen als een minderjarige hen vraagt om alcohol voor ze te kopen. Wel is het dan belangrijk om verkopers ook concrete handelingsperspectieven te bieden. Denk aan scripts in handleidingen over wat iemand moet doen als ze een klant betrappen op wederverstrekking. Een vermoeden dat iemand de alcohol zal doorgeven is bijvoorbeeld niet genoeg, de wederverstrekker moet daadwerkelijk betrapt worden op het doorgeven van de alcohol. Waar kan een verkoper op letten en hoe gaan ze om met de betrapte wederverstrekker en minderjarige? Het is slim om verkopers hier zelf over mee te laten denken. Handelingsperspectieven zijn het meest effectief, wanneer de doelgroep ze zelf bedenkt en opschrijft. Dat kun je faciliteren, bijvoorbeeld tijdens een workshop.
82
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
Wederverstrekking buiten de deur Het probleem van alcoholgebruik onder jongeren gaat verder dan het nalevingsgedrag van verkopers. Wederverstrekking vindt vaak buiten het zicht van de verkoper plaats. Sterker nog, hoe beter de verkopers naleven, hoe meer de jongeren afhankelijk worden van wederverstrekkers om hun alcohol te krijgen. Uit het Jeugdkaart onderzoek binnen regio Nijmegen (zie bijlage E) en het landelijk Peilstationonderzoek in 2019 blijkt dat minderjarigen vooral alcohol drinken bij anderen thuis of in het huis van de eigen ouders.13 Bij de meeste jongeren zijn er dan geen ouders aanwezig. De jongeren zullen dan dus zelf gemotiveerd moeten zijn om geen alcohol te drinken. In het Jeugdkaart onderzoek werd gezelligheid het vaakst genoemd (69.6%) door minderjarigen als reden om alcohol te drinken. Als gemeente is het daarom belangrijk om de vraag te stellen: wanneer zijn jongeren op zoek naar gezelligheid en welke alcoholvrije opties hebben ze? Daarnaast gaf 52.6% van de jongeren aan dat het beschermen van hun gezondheid en voorkomen van de kater de belangrijkste redenen waren om niet te drinken. Opvallend is dat deze redenen in veel situaties niet op hetzelfde moment in het bewustzijn van jongeren zullen opkomen. Associaties met gezondheid worden sneller gelegd worden met activiteiten waar jongeren goed willen presteren, zoals sporten of op school.
Die activiteiten vinden echter vaak overdag plaats. De wens naar gezelligheid zal waarschijnlijk vooral sterk zijn in de weekenden, al helemaal in de avonden. Als de jongere de volgende dag geen activiteiten verplichtingen heeft dan zal die het ook minder erg vinden om een kater te krijgen. De gemeente kan proberen om gezellige (sport)activiteiten in de weekend avonden te organiseren zodat jongeren verleid worden een gezellige alcoholvrije avond te hebben in het weekend. Denk aan activiteiten zoals sportwedstrijden, gezamenlijke (bord) spellen, computerspellen of andere hobby-activiteiten. Als jongeren afleiding hebben dan zullen ze minder geneigd zijn om te denken aan alcohol als middel voor gezelligheid.
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Aanbevelingen
83
REFERENTIES 1. Baumeister, R. F. (2002). Yielding to temptation: self-control failure, impulsive purchasing, and consumer behavior. The Journal of Consumer Research, 28(4), 670-676.doi:10.1086/338209 2. Miller, J. W., Naimi, T. S., Brewer, R. D., & Jones, S. E. (2007). Binge drinking and associated health risk behaviors among high school students. Pediatrics, 119(1), 7685. doi:10.1542/ peds.2006-1517
12. Nuchter (2014). Alcoholverkoop aan jongeren 2014 - Onderzoek naar de ontwikkeling in de regionale naleving in opdracht van GGD Gelderland-Zuid en Iriszorg. 13. Nuchter (2016). Alcoholverkoop aan jongeren 2016 - Onderzoek naar de ontwikkeling in de regionale naleving in opdracht van GGD Gelderland-Zuid en Iriszorg.
3. Cherpitel, C. J. (1993). Alcohol and injuries: a review of international emergency room studies. Addiction, 88(7), 923-937. doi:10.1111/j.1360-0443.1993.tb02110.x
14. Rombouts, M., Van Dorsselaer, S., Scheffers - van Schayck, T., Tuithof, M., Kleinjan, M. & Monshouwer, K. (2020). Jeugd en riskant gedrag 2019: Kerngegevens uit het Peilstationsonderzoek Scholieren. Geraadpleegd via https://www.trimbos.nl/ docs/29856421-c89c-47f8-ac04-c7ce1cabad4b.pdf
4. Bushman, B. J., & Cooper, H. M. (1990). Effects of alcohol on human aggression: An integrative research review. Psychological Bulletin, 107(3), 341-354. doi:10.1037/0033-2909.107.3.341
15. Bureau Objectief (2022). Activiteitenverslag pilot procescontroles NIX18. Geraadpleegd via https://leeftijdscontrole.nl/wp-content/uploads/2022/11/Activiteitenverslag-pilot-procescontroles-NIX18.pdf
5. Thun, M. J., Peto, R., Lopez, A. D., Monaco, J. H., Henley, S. J., Heath, C. W., & Doll, R. (1997). Alcohol consumption and mortality among middle-aged and elderly u.s. adults. New England Journal of Medicine, 337(24), 1705-1714. doi:10.1056/ nejm199712113372401
16. Roodbeen, R. T., Schelleman-Offermans, K., & Lemmens, P. H. (2016). Alcohol and tobacco sales to underage buyers in dutch supermarkets: can the use of age verification systems increase seller’s compliance? Journal of Adolescent Health, 1-7. doi:10.1016/j.jadohealth.2016.03.005
6. Spear, L. P. (2011). Alcohol and the developing brain. In Young people and alcohol: Impact, policy, prevention, treatment. Chichester, United Kingdom: Blackwell Publishing Ltd.
17. Trimbos instituut (2022). Leeftijdschecker van NIX. Geraadpleegd via https:// www.trimbos.nl/aanbod/webwinkel/acm053-leeftijdschecker-van-nix/
7. Bava, S., & Tapert, S. F. (2010). Adolescent brain development and the risk for alcohol and other drug problems. Neuropsychological Review, 20(4), 398-413. doi:10.1007/s11065-010- 9146-6 8. WHO (2018). Factsheet on alcohol consumption. Geraadpleegd via http://www. euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0009/386577/fs-alcohol-eng.pdf 9. Alcoholwet (2021). Artikel 20, lid 1. Geraadpleegd via: https://wetten.overheid.nl/ BWBR0002458/2021-07-01#Paragraaf3 10. Nuchter (2010). Nalevingsonderzoek - GGD & Iriszorg regio Nijmegen 2010. 11. Nuchter (2012). Nalevingsonderzoek leeftijdscontrole bij alcoholverkoop - Factsheet GGD regio Nijmegen & Iriszorg 2012.
84
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Referenties
18. Trimbos instituut (2022). Toolkit NIX18 voor professionals. Geraadpleegd via https://www.trimbos.nl/aanbod/nix18voorprofs/toolkit 19. Jogg Teamfit (2022). Maak jullie sportomgeving stap voor stap gezonder. Geraadpleegd via https://teamfit.nl/sportlocaties 20. Trimbos instituut (2022). Toolbox Opvoeding & Uitgaan. Geraadpleegd via https://www.trimbos.nl/kennis/uitgaan-alcohol-en-drugs/toolbox-opvoeding-en-uitgaan/ 21. Rijksoverheid (2021). Doorgeven alcohol aan minderjarige dubbel beboet per 1 juli. Geraadpleegd via https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/07/01/ doorgeven-alcohol-aan-minderjarige-dubbel-beboet-per-1-juli 22. Trimbos instituut (2022). Wederverstrekking. Geraadpleegd via https://www. trimbos.nl/wp-content/uploads/2022/11/Wederverstrekking.zip
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Referenties
85
BIJLAGE A: ETHISCHE NORMEN MYSTERYSHOPONDERZOEK Tabel 8. Ethische normen mysteryshoponderzoek VERKOPERS
MYSTERYKIDS
• De namen van verkopers en de namen van specifieke locaties waar zij werkzaam zijn blijven anoniem;
• Van alle deelnemende mysterykids is schriftelijk toestemming verkregen van ouders/verzorgers (wettelijke voogd) voor deelname;
•D e data en tijdstippen waarop aankooppogingen zijn uitgevoerd worden niet gecommuniceerd met de opdrachtgever. Aankoop pogingen zijn niet herleidbaar tot individuen;
•D e namen van mysterykids blijven anoniem;
•O p basis van onderzoeks resultaten zijn sancties niet toegestaan; • Alle auditoren informeren actieve gemeentelijke handhavers wanneer zij op basis van een aankooppoging een verkoper willen sanctioneren.
• Tijdens aankooppogingen zijn altijd volwassen en ervaren auditoren aanwezig (zij hebben geen interactie tijdens de aankooppoging) om mysterykids te begeleiden, te beschermen en te corrigeren wanneer wordt afgeweken van protocol; • De mysterykids begaan géén strafbaar feit tijdens hun werkzaamheden, de alcoholproducten worden direct bij het verlaten van de locatie door de auditor overgenomen of worden onaangeroerd op de bar achtergelaten; • Alle mysterykids zijn altijd in de mogelijkheid om aankooppogingen te weigeren of een onderzoeksdag af te breken; • Alle mysterykids ontvangen bij aanmelding informatie, waarin zij worden gewezen op de nadelige gevolgen van vroegtijdige consumptie van leeftijds gebonden producten, aanvullend hieraan worden de mysterykids voor, tijdens en na een onderzoekroute gecoacht en begeleid door de auditor; • Alle ingenomen leeftijdsgebonden producten worden collectief vernietigd.
86
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Bijlage
BIJLAGE B: BEGRIPPENLIJST In onderstaande begrippenlijst staan de termen uitgelegd in de context van dit hotspot-nalevingsonderzoek. Aselecte steekproef | Een steekproef waarbij iedere locatie uit de populatie dezelfde kans heeft om in de steekproef terecht te komen. Auditor | Getrainde veldwerker die de mysterykids begeleidt tijdens de aankooppogingen van het nalevingsonderzoek leeftijdsgrens (zie ook ‘mysterykid’). Avondwinkels | Avondwinkels zijn winkels die een ontheffing voor de winkeltijdenwet hebben en daarom tijdens de avonduren geopend zijn. Het gaat hier om avondwinkels die zwak-alcoholhoudende dranken als bijproduct verkopen, en niet om avondwinkels met een slijterijvergunning. Betrouwbaarheidsinterval | Het betrouwbaarheidsinterval geeft aan tussen welke waarden het werkelijke nalevingscijfer van de gehele populatie zal liggen. Een 95%-betrouwbaarheidsinterval geeft aan dat als een meting 100 keer herhaald wordt, de gemeten waarde 95 maal binnen dit interval zal liggen. Cafetaria’s | Eetgelegenheden die enkel alcoholische dranken mogen verkopen voor gebruik elders dan ter plaatse (niet-DHW-vergunde locaties). Let wel; het overgrote deel van cafetaria’s in Nederland verkoopt geen alcoholhoudende drank.
Evenementen | Met toestemming via een tijdelijke ontheffing van de gemeente schenkt de organisatie zwak alcoholhoudende drank (bier/wijn) op of aan het evenemententerrein. Horecagelegenheden | HORECA refereert aan HOtels, REstaurants, CAfés en soortgelijke instellingen die een Alcoholwet-vergunning hebben om alcohol te verkopen voor nuttiging ter plaatse.
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Bijlage
87
Hotspots | Hotspots zijn locaties die populair zijn onder jongeren. Bij deze locaties komen jongeren die mogelijk alcoholhoudende drank aankopen. Dit zorgt ervoor dat de kans op overtreding van Artikel 20, lid 1 van de Alcoholwet (leeftijdsgrens) hier groter is dan op locaties waar weinig tot geen jongeren komen. Hotspotgebied | Hotspotgebieden zijn groepen terreinen zoals straten of grootschalige evenementen waarin die populair zijn onder jongeren. Het hotspotgebied heeft meerdere locaties van meerdere verstrekkers waar jongeren mogelijk alcoholhoudende drank proberen te kopen.
Populatiegrootte (N) | Het totaal aantal gelegenheden of locaties van een verkoopkanaal in de regio, bijvoorbeeld het totaal aantal drankverstrekkende cafetaria’s of het totaal aantal ketensupermarkten. Representatief onderzoek | Onderzoek waarbij de resultaten een betrouwbare afspiegeling zijn voor de gehele populatie. Significantie | Een significant verschil houdt in dat het onwaarschijnlijk is dat het gevonden verschil op toeval berust.
Hulpmiddel | Verkopers kunnen een hulpmiddel gebruiken bij het controleren van de leeftijd op een legitimatiebewijs. Voorbeelden hiervan zijn: het intoetsen van de leeftijd in een kassasysteem, een ID-scanner die de leeftijd op de legitimatie uitleest of een kalender die voor elke datum de uiterste geboortedatum van de leeftijdsgrens aangeeft.
Slijterijen | Slijterijen zijn verkooppunten met een vergunning voor het uitoefenen van het slijtersbedrijf. Deze kunnen onderdeel zijn van een ketenbedrijf (ketenslijterijen), aan een (keten)supermarkt gekoppeld zijn (borrelshops) of als zelfstandige winkel opereren (zelfstandige slijterijen). Er mag zowel zwakalcoholhoudende als sterk alcoholhoudende drank voor verkoop gebruik elders dan ter plaatse worden verkocht.
Interventies | De handelingen die een verkoper kan toepassen in het proces van de leeftijdscontrole: leeftijd vragen, ID vragen en een hulpmiddel gebruiken.
Sportkantines | Onder sportkantines worden enkel de kantines behorende bij een sportvereniging bedoeld. Overige paracommerciële instellingen (zoals buurthuizen) horen hier expliciet niet bij.
Ketensupermarkten | Supermarkten zoals Albert Heijn, Lidl, etc. Dit betreft enkel de supermarkten die ook daadwerkelijk alcoholische dranken verkopen.
Steekproefgrootte (n) | Het aantal te onderzoeken locaties binnen een populatie.
MysteryKid | Een 16- of 17-jarige die een aankooppoging doet voor alcohol of tabak in het kader van het onderzoek naar naleving van de leeftijdsgrens. Een MysteryKid wordt begeleid door een auditor, in tegenstelling tot een testkoper die begeleid wordt door een buitengewoon opsporingsambtenaar openbare ruimte (boa) van de gemeente.
Testkoper | Een 16- of 17-jarige die een aankooppoging doet voor alcohol of tabak in het kader van toezicht op naleving de leeftijdsgrens. Een testkoper wordt begeleid door een buitengewoon opsporingsambtenaar openbare ruimte (boa) van de gemeente, in tegenstelling tot een MysteryKid die begeleid wordt door een auditor.
Nalevingscijfer | Het percentage van het aantal aankooppogingen waarbij de wettelijke leeftijdsgrens bij alcohol- of tabaksverkoop is nageleefd. Populatie | Alle verkooppunten van alcohol of tabak waarover je een conclusie wilt trekken.
88
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Bijlage
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Bijlage
89
BIJLAGE C: BETROUWBAARHEIDSINTERVALLEN EN SIGNIFICANTIETOETSEN Tabel 9. Verschil in naleving per verkoopkanaal tussen 2016 en 2022 (hotspots)
2016 Cafetaria´s
Horecagelegenheden Ketensuper markten Slijterijen
Sportkantines
90
2022
VERSCHIL
UITKOMST Niet significant verschillend
19.0%
36.4%
17.4%
(10.9% - 30.9%)
(19.7% - 57.0%)
(-5.1% - 39.9%)
48.5%
28.3%
-20.2%
(36.8% - 60.3%)
(20.6% - 37.5%)
(-35.0% - -5.4%)
73.1%
72.7%
0.4%
(62.3- 81.7%)
(51.8% - 86.8%)
(-21.4% - 20.7%)
70.0%
100.0%
30.0%
(52.1%- 83.3%)
(61.0% - 100.0%)
(13.6% - 46.4%)
31.0%
30.0%
-1.0%
(20.6% - 43.8%)
(19.9% - 42.5%)
(-17.6% - 15.6%)
Significant verschillend
Niet significant verschillend
Significant verschillend
Niet significant verschillend
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Bijlage
BIJLAGE D: PRIORITERING VAN VERKOOPKANALEN Wanneer preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd worden ingezet, kan de grootste gezondheids- en/of veiligheidswinst behaald worden. Dit houdt in dat middelen daar worden ingezet waar jongeren heengaan en waar de kans het grootst is dat ze er in slagen om alcohol te kopen. Gaan jongeren bijvoorbeeld vaker naar horeca om alcohol te kopen of vaker naar een cafetaria? En waar kopen ze dan de grootste hoeveelheid alcohol per bezoek? Verkoopkanalen met een hoger risico verdienen meer prioriteit om toezicht en handhavingsactiviteiten op te richten. Door de resultaten van het Jeugdkaart en mysteryshoponderzoek uit 2022 te combineren kan ingeschat worden welke verkoopkanalen het grootste risico vormen voor de gezondheid van jongeren. Allereerst is vastgesteld waar de slagingskans om alcohol te kopen het grootst is, dit noemen we de objectieve ranking. Hiertoe gebruikten we de nalevingscijfers van de verkoopkanalen uit 2022. Hiervoor zijn de nalevingscijfers van de gehele regio gebruikt in plaats van de cijfers per gemeente, want tijdens het nalevingsonderzoek zijn niet alle verkoopkanalen in elke gemeente bezocht. Ten tweede is de subjectieve ranking berekend door te kijken in welke verkoopkanalen 16- en 17-jarigen proberen om alcohol te kopen, zogenoemde ‘kooppogingen’.