Bijlage 3 Rapport nalevingsonderzoek Alcoholwet 2022, Bureau Objectief
Tekst van het document
HOTSPOT-NALEVINGSONDERZOEK LEEFTIJDSGRENS REGIO NIJMEGEN 2022
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022
1
OVER BUREAU OBJECTIEF Bureau Objectief wil een gezonde maatschappij stimuleren. Door inzicht te geven in menselijke drijfveren, bieden we aanknopingspunten om gedrag op een positieve manier te veranderen. Zo doen we doelgroeponderzoek naar motieven en weerstanden, voeren we nalevingsonderzoek uit naar de leeftijdsgrens en het verbod op doorschenken en brengen we met behulp van jongerenonderzoek de leefwereld van de jeugd in kaart. Deze inzichten maken een gefundeerd beleid met risicogestuurde inzet van preventie- en handhaving activiteiten mogelijk. Ons bureau werkt vanuit een stevig fundament waarin wetenschap en praktijk elkaar ontmoeten.
© Copyright Opdrachtgever Regio Nijmegen Onderzoeksteam drs. Tim van den Berk drs. Eline Buitink Ilse van Deventer bsc. Isa Verstappen bsc. drs. Gijs van Amerongen drs. Milou Geerlings drs. Milou Hessels Tim Wolters
In samenwerking met gemeenten en verstrekkers zijn we telkens op zoek naar manieren om een gezonde omgeving te creëren voor jongeren. We beschikken over een landelijk team van getrainde auditoren en mysterykids. Ons team van gedragspsychologen heeft veel ervaring met het uitvoeren van onderzoek, het geven van advies en het ontwikkelen van gedragsinterventies. Om onze kennis op het gebied van gedragspsychologie te delen, leiden we andere gezondheidsprofessionals op door het verzorgen van inspiratiebijeenkomsten, teamdagen en de 3-daagse opleiding Psychologie van Gezondheidsgedrag.
Vormgeving Hoogstede Ontwerpt
Wij bedanken alle interviewers, auditoren en mysterykids voor hun inzet tijdens het veldwerk.
2
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022
3
INHOUD Over Bureau Objectief
3
Naleving 2016 versus 2022
62
Inhoud
4
Prioritering van verkoopkanalen
63
Samenvatting
6
Conclusie
65
Doelstelling
6
Aanbevelingen
68
Methode
6
1. Eerst in- en uitzoomen op resultaten
68
Resultaten
7
2. Bijeenkomsten organiseren voor verkopers
67
Naleving 2016 versus 2022
9
3. Periodieke controles
71
Prioritering van verkoopkanalen
10
4. Interventies blijven aanreiken
75
Aanbevelingen
11
5. Ondersteuning via brancheorganisaties
80
14
6. Wederverstrekking voorkomen
80
Achtergrond Beschikbaarheid van alcohol
14
Referenties
84
De Alcoholwet
15
Bijlage A: Ethische normen mysteryshoponderzoek
86
Nalevingsonderzoek
15
Bijlage B: Begrippenlijst
87
Doelstelling
16
Bijlage C: Betrouwbaarheidsintervallen en significantietoetsen 90
Hotspot-nalevingsonderzoek
17
Bijlage D: Prioritering van verkoopkanalen
91
19
Bijlage E: Factsheets jeugdkaart onderzoek regio Nijmegen
96
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Inhoud
5
Methode Jeugdkaart onderzoek
19
Mysteryshoponderzoek
23
Analyse
30
Resultaten Mysteryshoponderzoek
34
Interpreteren van de resultaten
34
Naleving in 2022
36
4
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Inhoud
SAMENVATTING DOELSTELLING Het huidige onderzoek had als hoofddoel de naleving voor de leeftijdsgrens van 18 jaar voor het verkopen van alcohol vast te stellen bij hotspots in de regio Nijmegen in 2022. Bij deze hotspotlocaties proberen jongeren relatief vaak om alcoholhoudende drank aankopen. Dit zorgt ervoor dat de kans op overtreding van Artikel 20 lid 1 van de Alcoholwet (leeftijdsgrens) hier groter is dan op locaties waar weinig tot vrijwel geen jongeren komen. Inzicht in de nalevingscijfers van hotspots biedt mogelijkheid om toezicht- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd in te zetten.
METHODE Om de naleving van de leeftijdsgrens vast te stellen is mysteryshoponderzoek uitgevoerd, waarbij 16- en 17-jarige jongeren onder begeleiding van een auditor een aankooppoging deden. De mysteryvisits vonden plaats tussen september en november 2022. Het onderzoek is uitgevoerd in de volgende gemeenten: Berg en Dal, Beuningen, Druten, Nijmegen, West Maas en Waal en Wijchen. Jeugdkaart onderzoek Het totale aantal hotspots in de gemeenten van regio Nijmegen is in kaart gebracht met behulp van de Jeugdkaart methodiek. Experts van de verschillende gemeenten en 135 lokale jongeren hebben aangegeven welke hotspots bij hen bekend zijn. Dit resulteerde in een hotspotlijst van 107 verschillende hotspots. Daarnaast waren er ook twee gebieden in het algemeen aangeduid als hotspot. In overleg met de gemeenten zijn 23 locaties binnen deze gebieden geselecteerd als vertegenwoordiging. Het totaal aantal locaties kwam hierdoor op 130.
6
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Samenvatting
Mysteryshoponderzoek De locaties uit het Jeugdkaart onderzoek vormden de steekproef voor het mysteryshoponderzoek. Bij cafetaria’s, horecagelegenheden, ketensupermarkten, slijterijen en sportkantines zijn 108 verschillende locaties tweemaal bezocht, resulterend in 216 aankooppogingen. Avondwinkels en evenementen zijn in dit rapport buiten beschouwing gelaten omdat in die verkoopkanalen er te weinig metingen waren om conclusies op te baseren.
RESULTATEN Interpretatie van de resultaten Het is belangrijk om aan te stippen dat de nalevingscijfers niets zeggen over de algemene prestaties van individuele hotspots en dat de cijfers ook niet representatief zijn voor alle locaties binnen de verkoopkanalen en gemeenten waar ze deel van uitmaken. In het huidige onderzoek heeft alleen een selecte groep hotspots de kans gehad om bezocht te worden. De cijfers in dit rapport zijn niet één op één vergelijkbaar met representatieve onderzoeken zoals het landelijk nalevingsonderzoek. Ook is het beter om de gemiddelde nalevingscijfers van gemeenten alleen te vergelijken met prestaties van dezelfde gemeente in een eerder jaar, in plaats van gemeenten onderling te vergelijken. Naleving 2022 In 36.1% van de 216 aankooppogingen werd de wet nageleefd en kregen de 16- en 17-jarige mysterykids geen alcohol mee. In 63.9% van de aankooppogingen konden de 16- en 17-jarige mysterykids wel alcohol kopen. In figuur 1 staan de nalevingscijfers per verkoopkanaal weergegeven. In figuur 2 staan de nalevingscijfers per gemeente en regio Nijmegen weergegeven.
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Samenvatting
7
NALEVING 2016 VERSUS 2022
Figuur 1. Nalevingscijfer per verkoopkanaal en totale nalevingscijfer in 2022 (hotspots)* Cafetaria’s [19.7, 57.0], n= 22
36.4%
Horecagelegenheden [20.6, 37.5], n= 106
28.3%
Ketensupermarkten [51.8, 86.8], n=22
72.7%
Slijterijen [61.0, 100.0], n=6
100.0%
Sportkantines [19.9, 42.5], n= 60
30.0%
Totale nalevingscijfer [30.0, 42.7], n= 216
36.1% 0%
20%
40%
60%
80%
100%
Door per verkoopkanaal de naleving van hotspots in 2022 te vergelijken met de naleving van hotspots in 2016 is te zien of de naleving van hotspots veranderd is. In 2016 zijn de hotspots aangleverd door gemeenten, in 2022 door gemeenten en jongeren middels een Jeugdkaart onderzoek. Bij slijterijen is de naleving in 2022 (100.0%) significant hoger dan de naleving in 2016 (70.0%). Bij horecagelegenheden is de naleving in 2022 (28.3%) significant lager dan de naleving in 2016 (48.5%). In de andere verkoopkanalen zijn er geen significante veranderingen in de naleving geconstateerd. In 2016 was het laagste nalevingspercentage bij cafetaria’s geconstateerd (19.0%), in 2022 bij horecagelegenheden (28.3%). Figuur 3 geeft de nalevingspercentages weer. Bijlage C toont de bijbehorende betrouwbaarheidsintervallen en significantieberekeningen.
*Onder de verkoopkanalen worden de betrouwbaarheidsintervallen en de steekproefgroottes genoemd.
Figuur 3. Naleving verkoopkanalen 2016 versus 2022 (hotspots)
Figuur 2. Nalevingscijfer per gemeente en regio Nijmegen in 2022 (hotspots)*
Cafetaria’s
Berg en Dal [22.5, 52.4], n=36
36.1% 41.7%
Druten [29.0, 71.0], n=18
50.0%
Nijmegen [22.4, 40.8], n=94
Ketensupermarkten
30.9%
West Maas en Waal [34.7, 73.1], n=22
Slijterijen
54.5%
Wijchen [16.8, 46.2], n=34
29.4%
Regio Nijmegen [30.0, 42.7], n=216
36.1%
19.0% 36.4%
n=22 n=66
Horecagelegenheden
Beuningen [19.3, 68.0], n=12
n=58
Sportkantines
48.5%
n=106
28.3%
n=78
73.1%
n=22
72.7%
n=30
70.0% 100.0%
n=6 n=58
31.0%
n=60
30.0% 0%
0%
20%
40%
60%
80%
*Onder de namen worden de betrouwbaarheidsintervallen en de steekproefgroottes genoemd.
8
20%
40%
60%
80%
100%
100%
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Samenvatting
2016
2022
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Samenvatting
9
Voor de de regio en gemeenten is geen vergelijking gemaakt om te kijken of de naleving van hotspots in 2022 veranderd is ten opzichte van 2016. Die vergelijking maken zou misleidend zijn. Er zijn namelijk grote verschillen in de verhoudingen waarin verkoopkanalen zijn bezocht. Bijvoorbeeld, er zijn in 2016 veel slijterijen bezocht (die relatief hoge nalevingscijfers hadden) terwijl die in 2022 geen deel uitmaakten van de steekproef. Dan zou het nalevingscijfer in 2022 lager zijn doordat de steekproef anders is in plaats van doordat lokale verkopers in het algemeen minder goed zijn gaan naleven.
In tabel 1 staat de prioritering van de verkoopkanalen in de regio weergegeven. Een hoge prioriteit betekent dat het verkoopkanaal een groter risico vormt voor de gezondheid van jongeren. Voor de regio als geheel verdient het verhogen van naleving bij sportkantines prioriteit, gevolgd door horecagelegenheden en cafetaria’s. Ketensupermarkten en slijterijen vormen een relatief kleiner risico. In bijlage D staan de prioriteringstabellen van de regio en alle gemeenten weergegeven. Tabel 1. Prioriteringstabel regio Nijmegen
PRIORITERING VAN VERKOOPKANALEN Wanneer preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd worden ingezet, kan de grootste gezondheids- en/of veiligheidswinst behaald worden. Dit houdt in dat middelen daar worden ingezet waar jongeren heengaan en waar de kans het grootst is dat ze er in slagen om alcohol te kopen. Gaan jongeren bijvoorbeeld vaker naar horecagelegenheden om alcohol te kopen of vaker naar een cafetaria? En waar kopen ze dan de grootste hoeveelheid alcohol per bezoek? Om dit in kaart te brengen, combineren we twee cijfers uit het Jeugdkaart onderzoek met elkaar. Ten eerste hebben we uitgevraagd we welke verkoopkanalen populair zijn voor jongeren voor het doen van aankooppogingen; dit duiden we als de subjectieve ranking. Ten tweede laat ‘volume’ zien in welke categorieën jongeren de grootste hoeveelheid alcohol proberen te kopen. Ten derde bekijken we waar de slagingskans om alcohol te kopen het grootst is. Hiertoe gebruiken we de nalevingscijfers van 2022, ook wel objectieve ranking genoemd. Scores liggen tussen de 0 en de 4, waar een lager cijfer een hogere prioriteit weergeeft. Vervolgens is per verkoopkanaal de prioriteit berekend door de verschillende cijfers met elkaar te vergelijken via de volgende formule: objectieve ranking x (subjectieve ranking + volume) = prioriteit
10
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Samenvatting
RANKING
OBJECTIEVE RANKING
SUBJECTIEVE RANKING
VOLUME
PRIORITEIT
Hotspots nalevingsonderzoek 2022
Waar proberen jongeren het vaakst alcohol te kopen?
1
Horeca
1.4
Horeca
2.0
Sportkantines
1.6
Sportkantines
5.1
2
Sportkantines
1.5
Sportkantines
1.8
Horeca
1.9
Horeca
5.5
2.4
Cafetaria’s
10.3
3
Cafetaria’s
1.8
Cafetaria’s
3.2
Keten supermarkten
4
Keten supermarkten
3.6
Keten supermarkten
3.0
Cafetaria’s
2.5
Keten supermarkten
19.4
5
Slijterijen
5.0
Slijterijen
3.7
Slijterijen
2.9
Slijterijen
33.0
AANBEVELINGEN 1. Eerst in- en uitzoomen op resultaten Om de meeste impact te hebben in het verbeteren van de naleving, is het van belang om gericht en effectief te werk gaan. Dit kan het best door preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd in te zetten. Dit houdt in dat de middelen daar ingezet worden waar jongeren zijn én waar de kans het grootst is dat ze erin slagen om alcohol te kopen. De uitkomsten van het huidige onderzoek geven inzicht in hoeverre hotspots de leeftijdsgrens naleven. Door in te zoomen op de resultaten wordt duidelijk waar de kansen liggen voor verbetering,
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Samenvatting
11
bijvoorbeeld op het stimuleren van de ID-vraag in verkoopkanalen waar weinig interventies zijn toegepast. Afhankelijk van de beschikbare ruimte en tijd binnen een gemeente kan er vervolgens ingezet worden op preventie- en handhavingsactiviteiten. Door uit te zoomen wordt duidelijk dat jongeren ook vooral alcohol drinken bij mensen thuis. Het kan daarom een grote impact hebben als voorkomen kan worden dat minderjarigen alcohol krijgen via familie of vrienden. 2. Bijeenkomsten organiseren voor verkopers De cijfers uit het huidige hotspot-nalevingsonderzoek vormen een goede aanleiding voor een gesprek. Gemeenten kunnen een (online) informatiebijeenkomst voor verkopers organiseren en hierin uitleggen waarom dit hotspot-nalevingsonderzoek heeft plaatsgevonden, de cijfers van het huidige hotspot-nalevingsonderzoek presenteren en vervolgstappen samen met de verkopers bespreken. Het kan handig zijn om zulke informatiebijeenkomsten per type alcoholvergunning (commercie & paracommercie) of zelfs per type verkoopkanaal te houden. 3. Periodieke controles Het kan waardevol zijn om verkopers als oefening periodiek te bezoeken, bijvoorbeeld elk kwartaal. Het gaat hier expliciet over proefcontroles, zonder handhavend op te treden. De gemeente kan afspraken maken met verkoopkanalen over welke gemiddelde naleving minimaal van hen verwacht wordt.
Dit biedt de mogelijk om preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd in te zetten via een systeem van horizontaal toezicht. Zo lang de verkoper boven de grenswaarde presteert zal het externe bureau deze verkoper niet onder de aandacht brengen bij de gemeente met als gevolg dat de verkoper niet door boa’s van de gemeente bezocht wordt. Partijen die onder de grenswaarde scoren worden onder de aandacht gebracht bij de gemeente en kunnen verwachten dat boa’s met testkopers controles gaan uitvoeren.
12
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Samenvatting
4. Interventies blijven aanreiken Het is waardevol om als gemeente alcoholverkopers te ondersteunen in het leeftijdscontroleproces door middel van het periodiek aanreiken van bestaande interventies. Hier zijn verschillende mogelijkheden voor. Een laagdrempelige manier is om als gemeente een overzicht van (gratis) tools met de verkoopkanalen te delen. 5. Ondersteuning via branchorganisaties Bij de verkoopkanalen waarvoor een brancheorganisatie bestaat, kan deze brancheorganisatie om ondersteuning gevraagd worden. Zij kennen de doelgroep goed, weten welke materialen er zijn en kunnen helpen met de communicatiestrategie. Een boodschap vanuit meerdere partijen komt sterker aan dan als die alleen vanuit de gemeente komt. 6. Wederverstrekking voorkomen Hoewel wederverstrekking verboden is, blijft het een groot probleem. Wederverstrekking houdt in dat iemand alcohol koopt en vervolgens doorgeeft aan een minderjarige. In veel gevallen krijgen de jongeren alcohol van familieleden. Uit het Jeugdkaart onderzoek blijkt dat wederverstrekking niet alleen wordt gedaan door vrienden maar ook door de eigen ouders, broers of zussen. Communicatiemiddelen worden aangeraden om mensen bewust te maken van het feit dat wederverstrekking verboden is. Ook kan het effectief zijn om als gemeente meer alcoholvrije activiteiten in de weekenden te organiseren.
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Samenvatting
13
ACHTERGROND Het op jonge leeftijd consumeren van alcohol brengt verschillende risico’s met zich mee. Voorbeelden zijn verminderde zelfbeheersing,1 een grotere kans op grensoverschrijdend gedrag en een grotere kans op risicovol gedrag,2 ongevallen,3 geweld4 en vroegtijdige sterfte.5 Overmatig alcoholgebruik kan zowel direct als later in het leven leiden tot gezondheidsproblemen, zoals hersenschade en een hogere kans op verslaving.6,7 Het is noodzakelijk om deze risico’s te beperken en het consumeren van alcohol op jonge leeftijd te ontmoedigen. Daarom is de boodschap: niet drinken tot 18 jaar.
BESCHIKBAARHEID VAN ALCOHOL Een belangrijke voorspeller voor het drinkgedrag van jongeren is de beschikbaarheid van alcohol in de nabije omgeving: hoe meer alcoholverkooppunten in de nabije omgeving, hoe hoger het alcoholgebruik.8 Er zijn twee vormen van beschikbaarheid: commerciële beschikbaarheid en sociale beschikbaarheid. Commerciële beschikbaarheid omvat de mate waarin alcohol verkrijgbaar is bij verkooppunten. Sociale beschikbaarheid omvat de mate waarin alcohol verkrijgbaar is in de sociale omgeving, bijvoorbeeld doordat het aangeboden wordt door familie of vrienden. Om het alcoholgebruik onder minderjarige jongeren te kunnen verminderen is een aanpak noodzakelijk, waarbij zowel op de commerciële als de sociale beschikbaarheid wordt ingezet. Wanneer er gericht wordt op het verminderen van de commerciële beschikbaarheid, kan er gedacht worden aan het vergroten van de naleving van de leeftijdsgrens door de verkopers, maar ook aan het in kaart
14
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Achtergrond
brengen waar minderjarige jongeren alcohol kopen. Wanneer je weet welke verkoopkanalen de meeste aandacht behoeven, dan kun je de middelen daar inzetten waar ze het hardst nodig zijn. Bij de sociale beschikbaarheid van alcohol zou preventie zich moeten richten op het tegengaan van het verstrekken van alcohol aan minderjarigen door onder andere meerderjarige jongeren (jongvolwassenen) en ouders.
DE ALCOHOLWET De overheid probeert jongeren te beschermen tegen de gevaren van alcohol met educatie, regelgeving en handhaving. Verkopers zijn volgens de Alcoholwet9 verplicht de leeftijd van potentiële kopers vast te stellen aan de hand van een geldig legitimatiebewijs, indien deze persoon niet onmiskenbaar 18 jaar lijkt. Met deze wet verplicht de overheid verkopers om op een verantwoorde manier alcohol te verkopen. Het doel van de wet is gezondheidsschade door alcohol bij jongeren te voorkomen en verstoring van de openbare orde door alcoholmisbruik onder jongeren terug te dringen. De gemeenten houden toezicht op de naleving van de leeftijdsgrens. Zij moeten erop toezien dat degenen die alcohol verkopen zich aan de wet houden. Gemeenten zoeken hierbij naar een zo efficiënt mogelijke invulling van de - vaak beperkte - capaciteit en middelen die zij hiervoor tot hun beschikking hebben.
NALEVINGSONDERZOEK Het uitvoeren van een nalevingsonderzoek is een van de manieren om in kaart te brengen hoe een groep alcoholverkopers zich gedraagt en wat het bijbehorende gezondheidsrisico is. Onderzoek is hierbij geen doel op zich, maar geeft een beeld van waar de groep staat en waar focus aangebracht moet worden om het alcoholge-
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Achtergrond
15
bruik onder jongeren verder in te dammen. De naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar kan onderzocht worden met mysteryshoponderzoek. Dit houdt in dat 16- en 17-jarige mysterykids, onder begeleiding van een auditor, alcohol proberen te kopen bij verkooppunten in verschillende verkoopkanalen. Op deze manier probeert men inzicht te krijgen in hoeverre verkopers zich houden aan de leeftijdsgrens. Het naleven van de leeftijdsgrens houdt in dat de verkoper weigert om alcohol te verkopen aan een persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt. Het nalevingsonderzoek resulteert in een nalevingscijfer: het percentage van het aantal aankooppogingen waarbij een verkoopkanaal de leeftijdsgrens bij de verkoop van alcoholproducten heeft nageleefd. In bijlage B staan de termen uitgelegd in de context van dit onderzoek.
DOELSTELLING Het onderzoek heeft als hoofddoel de naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar voor het verkopen van alcohol vast te stellen bij hotspots in de regio Nijmegen in 2022.I Sinds 201010 laat de regio Nijmegen met regelmaat een regionaal nalevingsonderzoek uitvoeren met behulp van mysterykids. De vervolgmetingen werden uitgevoerd in 2012,11 2014,12 en 2016.13 Met de resultaten van het hotspot-nalevingsonderzoek wil de regio Nijmegen in beeld krijgen hoe het is gesteld met de naleving van de wettelijke leeftijdsgrens op regionaal niveau. Het onderzoek is uitgevoerd in de volgende gemeenten: Berg en Dal, Beuningen, Druten, Nijmegen, West Maas en Waal en Wijchen.
samenhangende maatregelen. Met het inzicht in de naleving per verkoopkanaal en gemeente wil de regio Nijmegen haar gemeenten praktische adviezen geven en hen stimuleren om gerichte activiteiten in te zetten om de naleving te verbeteren.
HOTSPOT-NALEVINGSONDERZOEK Bij mysteryshoponderzoek kan er onderscheid gemaakt worden tussen een representatief onderzoek en een hotspotonderzoek. Bij een representatief onderzoek geven de resultaten een beeld van de naleving per verkoopkanaal en zijn deze te generaliseren naar de gemiddelde naleving van dat verkoopkanaal als geheel. Het nadeel van een representatief onderzoek is dat veel locaties bezocht moeten worden om een representatatief beeld te kunnen schetsen. Hotspotonderzoeken zijn kleiner in omvang maar hebben als voordeel dat ze efficiënter gebruik maken van de beschikbare middelen doordat er risicogestuurd gecontroleerd wordt. Hotspots zijn locaties die populair zijn onder jongeren en waar jongeren komen die mogelijk alcoholhoudende drank aankopen. Dit zorgt ervoor dat de kans op overtreding van Artikel 20 lid 1 van de Alcoholwet (leeftijdsgrens) hier groter is dan op locaties waar weinig tot vrijwel geen jongeren komen. De cijfers van hotspots zijn dus niet representatief voor alle locaties in de verschillende verkoopkanalen, maar geven een beeld van de naleving van de hotspots binnen die kanalen. In tabel 2 staan de hoofdvragen van dit onderzoek beschreven.
Vanwege de gemeentegrens overstijgende problematiek kan in deze regionale samenwerking gezocht worden naar effectieve,
I Zie bijlage B voor een uitleg van de begrippen in de context van dit nalevingsonderzoek.
16
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Achtergrond
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Achtergrond
17
Tabel 2. Onderzoeksvragen nalevingsonderzoek
Wat en waar zijn de actuele hotspots in de regio Nijmegen? In hoeveel procent van de aankooppogingen in de regio Nijmegen kunnen jongeren van 16 of 17 jaar oud géén alcoholhoudende drank kopen bij hotspots? In hoeveel procent van de aankooppogingen per gemeente kunnen jongeren van 16 of 17 jaar oud géén alcoholhoudende drank kopen bij hotspots? In hoeveel procent van de aankooppogingen per verkoopkanaal kunnen jongeren van 16 of 17 jaar oud géén alcoholhoudende drank kopen bij hotspots? In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er bij de verschillende verkoopkanalen naar leeftijd en/of een geldig legitimatiebewijs (ID) gevraagd? In welke mate wordt er bij de verschillende verkoopkanalen een hulpmiddel gebruikt bij de beoordeling van het legitimatiebewijs? In welke mate resulteren de interventies (vragen naar leeftijd en/of ID en hulpmiddelgebruik) in een correcte naleving? Hoe verhoudt het geconstateerde nalevingspercentage in 2022 per verkoopkanaal zich ten opzichte van het regionale nalevingsonderzoek uit 2016?
18
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Achtergrond
METHODE In dit hoofdstuk belichten we verschillende aspecten van het uitgevoerde mysteryshoponderzoek. We beschrijven allereerst hoe we de hotspots in kaart hebben gebracht met behulp van de Jeugdkaart methodiek. Vervolgens lichten we de uitvoer van het mysteryshoponderzoek toe en tot slot geven we uitleg over de analyse van de mysteryshopdata.
JEUGDKAART ONDERZOEK Met de Jeugdkaart methodiek brachten we de hotspots in kaart in zes gemeenten van de regio Nijmegen: Berg en Dal, Beuningen, Druten, Nijmegen, West Maas en Waal en Wijchen. Hierbij hebben we input ontvangen vanuit gemeente-experts en lokale jongeren. Gemeente-experts Aan alle gemeenten is de vraag gesteld om de bij hen bekende hotspots aan te leveren. Dit heeft geresulteerd in een lijst van 88 locaties uit de regio. Een aantal gemeenten heeft hierbij aangegeven niet goed te weten wat de hotspots in hun gemeente zijn. In het onderdeel ‘Hotspotselectie’ wordt beschreven op welke manier we ervoor gezorgd hebben dat de locaties die het meest waarschijnlijk hotspots zijn, geselecteerd zijn voor het mysteryshoponderzoek. Lokale jongeren Door middel van interviews onder lokale jongeren van 16 en 17 jaar, brachten we de locaties in kaart die voor jongeren als hotspot gelden. Deze hotspots hebben we toegevoegd aan de lijst met hotspots die vanuit de gemeenten naar voren zijn gekomen. Verder is gevraagd naar welke verkoopkanalen zij toe gaan om aan alcohol te
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
19
komen en hoeveel alcohol ze dan proberen te kopen. Op basis van deze cijfers zijn prioriteringstabellen opgesteld (zie bijlage C). Ook zijn aanvullende vragen gesteld over patronen rondom alcohol en tabaksgebruik; de antwoorden zijn als factsheet te zien in bijlage E maar verder laten we die buiten beschouwing omdat ze los staan van het hotspot-nalevingsonderzoek. Wij bepaalden van tevoren met hoeveel jongeren we in elke gemeente wilden spreken om een goed beeld van de lokale hotspots te krijgen. We baseerden ons hierbij onder meer op het totaal aantal jongeren in de gemeente en het aantal jongeren per gemeente ten opzichte van het aantal jongeren in de regio. Door enkel met jeugdige interviewers de straten op te gaan, maximaliseerden we de kans om écht in contact te komen en eerlijke antwoorden van de jeugd te krijgen. We hadden als doel om 122 tot 142 jongeren in de regio te spreken. Uiteindelijk zijn er in totaal 135 jongeren geïnterviewd (Tabel 3). De jongeren hebben 89 hotspots genoemd. Normaliter komen er meer hotspots in een Jeugdkaart onderzoek naar voren. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat jongeren die nu de leeftijd van 16 en 17 jaar hebben, gedurende de COVID-19-pandemie weinig mogelijkheden gehad hebben om locaties te bezoeken, bijvoorbeeld door de sluiting van horecagelegenheden en sportkantines.
Ook werd geschat dat 88.9% van de jongeren bij vrienden thuis drinkt terwijl minder dan 35% buiten de deur drinkt. Hierdoor zijn zij mogelijk minder goed in staat te benoemen wat de hotspot locaties zijn. Ook werd meerdere keren genoemd dat jongeren over de grens gaan om hun alcohol in Duitsland te kopen, want daar is de leeftijdsgrens voor zwakalcoholhoudende drank 16 jaar. Desalniettemin is hiermee wel zicht op locaties die ondanks deze omstandigheden bekend zijn bij 16- en 17- jarigen.
20
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
Tabel 3. De verdeling van het aantal gesproken jongeren over de verschillende gemeenten. GEMEENTE
AANTAL GESPROKEN JONGEREN
Berg en Dal
15
Beuningen
11
Druten
10
Nijmegen
69
West Maas en Waal
8
Wijchen
22
TOTAAL
135
Locatielijst De 85 locaties van de gemeente-experts en de 89 hotspots van de jongeren zijn samengevoegd in één lijst. Vanwege overlap tussen een aantal locaties, blijft er uiteindelijk een lijst met 107 verschillende hotspot-locaties en 2 hotspotgebieden over. De hotspotgebieden betroffen een straat in zijn geheel en een plein. Voor deze twee hotspotgebieden zijn, in overleg met de gemeenten, 23 locaties binnen deze gebieden geselecteerd als vertegenwoordiging. Het totaal aantal locaties kwam hierdoor op 130. Hotspotniveaus Als locaties zowel door jongeren als gemeente-experts benoemd worden dan is de kans groter dat dit daadwerkelijk een hotspot is. Om deze verschillen te duiden worden de hotspots onderverdeeld
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
21
in verschillende hotspotniveaus. Een hoger hotspotniveau geeft aan dat een locatie waarschijnlijk een groter risico vormt voor de gezondheid van jongeren en er daarom een groter belang is om de naleving van die locatie te borgen. De verdeling van het aantal locaties per hotspotniveau staat weergegeven in tabel 4. •H otspotniveau 1: Hotspots die genoemd zijn door meer dan één jongere én door gemeente-experts •H otspotniveau 2: Hotspots die genoemd zijn door meer dan één jongere, maar niet door gemeente-experts •H otspotniveau 3: Hotspots die genoemd zijn door één jongere én door gemeente-experts •H otspotniveau 4: Hotspots die genoemd zijn door enkel één jongere óf enkel door gemeente-experts •H otspotniveau 5: Locaties die liggen binnen algemene hotspotgebieden die door de jongere of gemeente-experts genoemd waren. Bijvoorbeeld als een gehele straat of evenement genoemd werd waar meerdere locaties alcohol verkopen, dan bestond er onzekerheid over welke betrokken locaties de hotspots waren. Van deze locaties is het niet bekend of het hotspots zijn, waardoor we deze in het laagste niveau geplaatst hebben.
22
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
Tabel 4. Totaal aantal locaties per hotspotniveau HOTSPOTNIVEAU
AANTAL
1
6
2
6
3
8
4
87
5
23
Totaal
130
MYSTERYSHOPONDERZOEK Tijdens het mysteryshoponderzoek proberen 16- en 17-jarige jongeren (‘mysterykids’) alcohol te kopen onder toezicht van een ervaren begeleider (‘auditor’). Het gaat om een aankooppoging van één leeftijdsgebonden product. In dit onderzoek is dat bier, wijn, mixdrank of sterke drank. Het gehanteerde onderzoeksprotocol respecteert de uitgangspunten van de Alcoholwet. Het gaat hier namelijk om een geënsceneerde aankoop: de mysterykids hebben géén intentie tot het gebruik van de gekochte alcoholproducten, maar doen de aankoop in het kader van onderzoek. Ook wordt er rekening gehouden met ethische en juridische normen (bijlage A). Het mysteryshoponderzoek is uitgevoerd tussen september en november 2022. Uit het Jeugdkaart onderzoek volgde een lijst 130 potentieel te bezoeken locaties. Van de 130 locaties zijn 17 locaties uitgevallen: 5 vooraf na overleg met de gemeente (bijvoorbeeld omdat het evene-
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
23
24
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
KETENSUPERMARKT
SLIJTERIJ
SPORTKANTINE
TOTAAL
Steekproef Tijdens het mysteryshoponderzoek zijn er 108 verschillende hotspots tweemaal bezocht - dit is exclusief de aankooppogingen bij avondwinkels en evenementen. In totaal zijn er 216 aankooppogingen uitgevoerd bij cafetaria’s, horecagelegenheden, ketensupermarkten, slijterijen en sportkantines. In tabel 5 staat het aantal uitgevoerde aankooppogingen binnen de verschillende gemeenten en verkoopkanalen weergegeven. De verdeling van het aantal aankooppogingen per hotspotniveau staat weergegeven in tabel 6.
GEMEENTE
HORECA
Verkoopkanalen buiten beschouwing Drie verkoopkanalen zijn lastig te vergelijken met de rest van de steekproef, daarom zijn ze in dit rapport buiten beschouwing gelaten. Ten eerste, twee jongerencentra waren aangeduid als hotspots. Het was helaas niet gelukt om daar aankooppogingen uit te voeren. Er kunnen dus geen uitspraken gedaan worden over dit verkoopkanaal. Ten tweede, van de 113 locaties behoorden vier locaties tot het verkoopkanaal ‘evenementen’. Alle vier de locaties behoorden tot hetzelfde evenement. Bij dit ene evenement zijn 10 aankooppogingen gedaan op dezelfde dag. Gemiddelde nalevingscijfers van andere verkoopkanalen vergelijken met één evenement kan leiden tot misleidende conclusies. Het verkoopkanaal ‘evenementen’ is daarom in dit rapport buiten beschouwing gelaten. Ten derde, hetzelfde geldt voor het verkoopkanaal ‘avondwinkels’. Er is maar 1 avondwinkel tweemaal bezocht, daarom laten we ook die verder buiten beschouwing.
Tabel 5. Het aantal uitgevoerde aankooppogingen binnen de gemeenten en de verkoopkanalen
CAFETARIA
ment buiten de bezoekperiode viel), en 12 tijdens de bezoekperiode (bijvoorbeeld omdat de locatie permanent gesloten was). In totaal zijn 113 locaties bezocht.
Berg en Dal
6
8
2
2
18
36
Beuningen
4
4
*
*
4
12
Druten
*
4
2
*
12
18
Nijmegen
4
74
10
2
4
94
West Maas en Waal
6
*
6
2
8
22
Wijchen
2
16
2
*
14
34
TOTAAL
22
106
22
6
60
216
* Er waren geen hotspots bekend.
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
25
Tabel 6. Totaal aantal aankooppogingen per hotspotniveau
HOTSPOTNIVEAU
AANTAL
1
12
2
12
3
14
4
144
5
34
Totaal
216
Mysterykids & Auditoren Onze mysterykids en auditoren maken deel uit van een landelijk dekkend netwerk dat continue wordt onderhouden, zodat er altijd gekwalificeerde medewerkers ter beschikking staan. De auditoren zijn geselecteerd op basis van hun achtergrond en deskundigheid. Zij beschikken allen over een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) en een APK-gekeurde auto met de benodigde verzekeringen. De auditoren zijn voor het onderzoek uitgebreid geïnformeerd over het onderzoeksprotocol en hun takenpakket. De auditoren staan vóór, tijdens en na de uitvoering van het nalevingsonderzoek in contact met elkaar en met het onderzoeksteam. Procedure aankooppogingen
Voorbereiding Op een veldwerkdag wordt de mysterykid door de auditor opgehaald. Tijdens mysteryshoponderzoek zijn géén uiterlijke kenmerken toegestaan (pet, zonnebril, etc.) die een eerlijke inschatting van de leeftijd van de mysterykids in de weg kunnen staan. Voor vertrek
26
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
wordt dit door de auditor gecontroleerd. Ook controleert de auditor voor vertrek of de mysterykid een geldig legitimatiebewijs en een pinpas bij zich heeft. Tot slot krijgt de mysterykid de laatste instructies voor de veldwerkdag.
Uitvoering Voor de betrouwbaarheid van het onderzoek is het van belang dat aankooppogingen worden uitgevoerd op momenten waarop 16- en 17-jarigen dit in werkelijkheid ook zouden doen. Daarom worden sportkantines veelal in het weekend bezocht en vinden de aankooppogingen vlak voor, tijdens of na reguliere wedstrijden van jeugdteams plaats. Horecagelegenheden worden zoveel mogelijk rondom het weekend bezocht. Ook bezoeken mysterykids enkel locaties op minstens 20 kilometer afstand van hun eigen woonplaats, om eventuele herkenning door verkopers te voorkomen. Afgezien daarvan zijn de mysterykids werkzaam binnen hun eigen regio, om het mogelijke accent van de mysterykids te laten aansluiten bij de desbetreffende regio. Een locatie wordt over het algemeen door één mysterykid bezocht, waarbij één aankooppoging uitgevoerd wordt. Een uitzondering hierop zijn horecagelegenheden, omdat mysterykids zich hier onveilig kunnen voelen. Bij horecagelegenheden gaan mysterykids daarom in een tweetal (jongen en meisje) naar binnen. De mysterykid van het tweetal die géén aankooppoging gaat doen, zorgt ervoor dat hij/ zij buiten zicht is (bijvoorbeeld door gebruik te maken van het toilet) ten tijde van de aankooppoging. In dit geval vindt de communicatie tussen de mysterykids plaats via WhatsApp, zodat zij elkaar op de hoogte kunnen brengen wanneer de aankooppoging voltooid is.
Wanneer een mysterykid aangeeft zich ook in een tweetal niet veilig te voelen, wordt de desbetreffende locatie op dat moment overgeslagen. De auditor bepaalt vervolgens samen met de onderzoekscoördinator of de locatie veilig genoeg is om op een later moment
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
27
door (een) andere mysterykid(s) bezocht te worden. In het geval van een veilige locatie wordt de locatie op de onderzoekslijst voor een volgende route geplaatst. In het geval van een onveilige locatie wordt de locatie vervangen door een reserve locatie. Wanneer een mysterykid naar zijn/haar leeftijd wordt gevraagd tijdens een aankooppoging, mag deze één keer jokken (‘ik ben 18 jaar’). De mysterykid is wel verplicht om zijn of haar legitimatiebewijs te laten zien aan de verkoper wanneer deze hierom vraagt. Ook dient de mysterykid de locatie zonder discussie te verlaten als de aankoop geweigerd wordt.
Begeleiding Mysterykids worden getraind in het doen van mysteryshoponderzoek voordat zij ingezet worden voor aankooppogingen ten behoeve van nalevingsonderzoeken. Zo doorlopen zij een e-learning waarin de procedure en de rol van de mysterykid uitvoerig behandeld wordt. Daarnaast voeren zij een aantal proefaankopen uit. Dit zijn aankopen die niet meetellen voor het onderzoek maar puur worden gebruikt voor trainingsdoeleinden. De auditor observeert de mysterykid tijdens deze proefaankopen nauwkeurig, zodat hij feedback kan geven waar nodig.
Om alle elementen van het aankoopproces vast te kunnen leggen, worden de geslaagde aankopen natuurgetrouw afgerond. De mysterykid rekent af via pinbetaling. Indien het gekochte product bedoeld is voor ‘elders dan ter plaatse’ (bijvoorbeeld bij een supermarkt), neemt de mysterykid het product mee naar de uitgang. Direct bij het verlaten van de locatie neemt de auditor vervolgens het product over. Voor het kopen van alcohol bij horecagelegenheden en sportkantines geldt echter dat de alcohol ter plaatse geconsumeerd dient te worden. In dat geval wordt de eventueel gekochte alcohol door de mysterykid onaangeroerd achtergelaten op de bar. Op deze manier blijft de alcohol onder de verantwoordelijkheid van het barpersoneel. Bovendien blijft de auditor in de buurt zodat deze, indien nodig, het onaangeroerde biertje of wijntje in bezit kan nemen en onopvallend kan verwijderen.
Naast de training en instructies die elke mysterykid voorafgaand ontvangt, wordt hij/zij gedurende elke veldwerkdag door een auditor geïnstrueerd en begeleid. Zo krijgt de mysterykid begeleiding bij het correct uitvoeren van de aankooppoging en het registreren van de benodigde informatie na iedere aankooppoging. De auditoren zijn tijdens een veldwerkdag verantwoordelijk voor het welzijn en de veiligheid van de mysterykids en gaan hierbij uit van de Arbowet en de Arbeidstijdenwet. Wanneer een mysterykid aangeeft een locatie niet te willen bezoeken of de veldwerkdag te willen afbreken, dan luistert de auditor hiernaar. De resterende locaties worden vervolgens opnieuw ingepland om op een later tijdstip te bezoeken. Naast de begeleiding die de mysterykids ontvangen tijdens een veldwerkdag, worden de mysterykids ook voorzien van de benodigde nazorg. De mysterykids kunnen te allen tijde contact opnemen met de contactpersoon voor de mysterykids en auditoren uit het onderzoeksteam of met de vertrouwenspersoon.
Aan het eind van iedere veldwerkdag worden de aankopen ingezameld en collectief vernietigd. Zodra alle locaties voor de desbetreffende veldwerkdag bezocht zijn, brengt de auditor de mysterykid(s) naar huis.
Ouders/verzorgers van de mysterykids krijgen informatie over de inhoud van nalevingsonderzoek en de achterliggende gedachte hiervan. De ouders/verzorgers geven vervolgens schriftelijk toestemming voor deelname van de jongere aan het onderzoek.
28
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
Afronding
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
29
Gemeten variabelen In dit onderzoek worden verschillende variabelen gemeten om de naleving in kaart te brengen. Allereerst wordt onderzocht of er bij een aankoop van alcohol door de verkoper naar leeftijd en/of legitimatiebewijs wordt gevraagd en of er een hulpmiddel wordt gebruikt bij het beoordelen van het legitimatiebewijs. Daarom wordt bij iedere aankooppoging het volgende vastgesteld: • Heeft de verkoper de mysterykid naar zijn/haar leeftijd gevraagd? •H eeft de verkoper de mysterykid naar een geldig legitimatiebewijs gevraagd? •H eeft de verkoper (waarneembaar) gebruik gemaakt van een hulpmiddel om de leeftijd van de mysterykid te controleren? Daarnaast wordt onderzocht of de verkoper alcohol verkoopt aan de mysterykid: •H eeft de verkoper de verkoop geweigerd?
ANALYSE Er zijn verschillende analyses uitgevoerd om de opgehaalde data van het mysteryshopnalevingsonderzoek inzichtelijk te maken. Allereerst is voor de regio Nijmegen, de verschillende verkoopkanalen en de gemeenten, het nalevingscijfer van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop in 2022 berekend. Hierbij is berekend hoe vaak verkopers naar leeftijd hebben gevraagd, hoe vaak zij om een legitimatiebewijs hebben gevraagd en of er hulpmiddelen zijn gebruikt bij het controleren van het legitimatiebewijs. Daarnaast is bekeken in welke mate de interventies leidden tot naleving. Ook is voor de regio Nijmegen en per gemeente berekend in hoeverre de naleving per verkoopkanaal in 2022 verschilt van 2016.13
30
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
Puntprevalenties en betrouwbaarheidsintervallen De nalevingscijfers zijn berekend door de frequentie van naleving te delen door het totale aantal aankooppogingen. Per verkoopkanaal zijn de frequenties en percentages (puntprevalenties) gerapporteerd. Daarnaast zijn voor alle nalevingspercentages betrouwbaarheidsintervallen (BI) berekend met behulp van de Wilson Score. Het 95%-BI van een gemeten percentage geeft aan dat als deze meting 100 maal wordt herhaald, de gemeten waarde 95 maal binnen dit interval zal liggen. Bijvoorbeeld, wanneer de puntschatting 20.2% bedraagt met een 95% BI van 16.1% tot 25.1%, dan zal het nalevingscijfer bij 95 van 100 herhaalde metingen tussen de 16.1% en 25.1% vallen. De breedte van het BI geeft de precisie van de schatting weer; hoe smaller het BI, hoe preciezer de schatting van het werkelijke nalevingscijfer is. Significante verschillen Om te bepalen of een verschil tussen nalevingscijfers berust op toeval of op een werkelijk verschil, kan gekeken worden naar de mate van overlap tussen de betrouwbaarheidsintervallen (BI’s). Er mag van een significant verschil gesproken worden als de BI’s elkaar niet overlappen.
In het vervolg van de tekst lichten we dit toe aan de hand van een fictief, gesimplificeerd voorbeeld: Wanneer het BI van nalevingscijfer A tussen de 53.6% en de 64.7% ligt en dat van nalevingscijfer B tussen 65.9% en 76.9%, is er geen overlap tussen de betrouwbaarheidsintervallen. Er is hier een significant verschil tussen de nalevingscijfers. Als de twee BI’s wel overlappen, is er meer informatie nodig om een conclusie te trekken. In dat geval wordt het 95%-BI van het verschil tussen nalevingscijfer A en nalevingscijfer B berekend. Als dit 95%BI de waarde 0% bevat, kan geconcludeerd worden dat de twee nalevingscijfers niet significant verschillen. Bevat het BI niet de waarde 0%, dan verschillen de nalevingscijfers wel significant van elkaar.
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
31
Voorbeeld: Wanneer het BI van nalevingscijfer A tussen de 53.6% en de 64.7% ligt en dat van nalevingscijfer B tussen 63.5% en 74.5%, is er een overlap tussen de betrouwbaarheidsintervallen. Het verschil tussen de bovengrens van nalevingscijfer A en de ondergrens van nalevingscijfer B is 1.2%. Stel het 95%-BI van het verschil valt tussen de 0.8% en 2.4%. Het 95%-BI van het verschil bevat niet de waarde 0%, waardoor we alsnog met zekerheid kunnen zeggen dat er een verschil bestaat. Er kan dus geconcludeerd worden dat de twee nalevingscijfers niet significant verschillen. Ook voor het 95%-BI van een verschil geldt: hoe kleiner het interval, hoe preciezer de schatting van het werkelijke verschil in naleving. Daarnaast geldt dat het interval steeds kleiner wordt bij een groter aantal aankooppogingen.
verkoopkanalen in elke gemeente bezocht. Ten tweede wordt gekeken in welke verkoopkanalen 16- en 17-jarigen proberen om alcohol te kopen, zogenoemde ‘kooppogingen’. Ten derde wordt onderzocht bij welke verkoopkanalen 16- en 17-jarigen de grootste hoeveelheid alcohol proberen te kopen. De kooppogingen en het volume zijn bij jongeren uitgevraagd op een vijfpuntsschaal (nooit, zelden, soms, vaak, altijd of niets, weinig, beetje, veel, heel veel). Deze waarden worden omgerekend naar een cijfermatige vijfpuntsschaal (0, 1, 2, 3, 4) waarin een lager cijfer een hoger risico aangeeft.
Prioritering verkoopkanalen Wanneer preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd worden ingezet, kan de grootste gezondheids- en/of veiligheidswinst behaald worden. Dit houdt in dat middelen daar worden ingezet waar jongeren heengaan en waar de kans het grootst is dat ze er in slagen om alcohol te kopen. Gaan jongeren bijvoorbeeld vaker naar horeca om alcohol te kopen of vaker naar een cafetaria? En waar kopen ze dan de grootste hoeveelheid alcohol per bezoek? Verkoopkanalen met een hoger risico verdienen meer prioriteit om toezicht en handhavingsactiviteiten op te richten.
objectieve ranking x (subjectieve ranking + volume) = prioriteit
Om vervolgens te berekenen bij welke verkoopkanalen de hoogste prioriteit zou moeten liggen, combineren we de verschillende rankings met elkaar door gebruik te maken van de volgende formule:
Door de resultaten van het Jeugdkaart onderzoek en mysteryshoponderzoek uit 2022 te combineren kan ingeschat worden welke verkoopkanalen het grootste risico vormen voor de gezondheid van jongeren. Allereerst wordt vastgesteld waar de slagingskans om alcohol te kopen het grootst is. Hiertoe gebruikten we de nalevingscijfers van de verkoopkanalen uit 2022. Hiervoor worden de nalevingscijfers van de gehele regio gebruikt in plaats van de cijfers per gemeente, want tijdens het nalevingsonderzoek zijn niet alle
32
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Methode
33
RESULTATEN MYSTERY SHOPONDERZOEK In dit hoofdstuk beschrijven we de resultaten van het onderzoek. We beginnen het hoofdstuk met een uitleg over hoe de resultaten van dit hotspotonderzoek geïnterpreteerd dienen te worden. Het is belangrijk om een paar nuances te maken en de cijfers juist te interpreteren. Vervolgens tonen we de cijfers van 2022, waarbij we eerst het totaalcijfer rapporteren en vervolgens de cijfers per verkoopkanaal en per gemeente. Hierbij besteden we ook aandacht aan de resultaten per stap in het leeftijdscontroleproces. Voor regio Nijmegen, per gemeente en per verkoopkanaal verduidelijken we de resultaten met een informatieve factsheet. Het hoofdstuk eindigt met een prioriteringstabel die per verkoopkanaal laat zien in welke mate de hotspots een risico vormen voor de gezondheid van jongeren. Preventie- en handhavingsactiviteiten kunnen hierdoor risicogestuurd ingezet worden.
INTERPRETEREN VAN DE RESULTATEN Het is belangrijk om bij het lezen van dit hoofdstuk in het achterhoofd te houden welke conclusies er op basis van een hotspot-nalevingsonderzoek al dan niet getrokken kunnen worden. In de onderstaande alinea’s zullen we dan ook ingaan op de waarde van de resultaten voor de gemeenten en de generaliseerbaarheid van dit onderzoek. Daarnaast bespreken we waarom het niet verstandig is een vergelijking met het landelijke nalevingsonderzoek te maken.
De beperkte middelen en capaciteit kunnen daar ingezet worden waar het nodig is. De komende tijd kunnen gerichte acties uitgezet worden voor de bezochte groep hotspots in de gemeente. Daarnaast hebben gemeenten middels de inzichten die tijdens het Jeugdkaart onderzoek opgedaan zijn ook in kaart welke verkoopkanalen bij jongeren het meest populair zijn (zie bijlage D). Generaliseerbaarheid naar andere locaties De resultaten geven een beeld van hoe de specifieke groep van hotspots (de locaties met de hoogste prioriteit in de regio) naleeft. Oftewel, ze geven een beeld van hoe goed de leeftijdsgrens wordt nageleefd in de locaties waar relatief veel van de jongeren uit regio Nijmegen proberen om alcohol te kopen. Voor het interpreteren van deze cijfers zijn er een aantal kanttekeningen. Zo kan er geen oordeel geveld worden over de naleving van een individuele hotspot binnen deze groep, omdat het een momentopname betreft. De cijfers zijn daarnaast niet representatief voor alle locaties in de verschillende verkoopkanalen, omdat enkel hotspots onderzocht zijn. Als je wel die vergelijking zou maken, dan maak je onterecht de assumptie dat de naleving in hippe horecazaken waar veel jongeren komen (hotspot) vergelijkbaar is met die van een bruine stamkroeg waar haast nooit minderjarigen komen (niet-hotspot).
Waarde voor gemeenten Door dit onderzoek kunnen gemeenten risicogericht te werk gaan.
Vergelijking met landelijk onderzoek Wanneer we kijken naar het landelijk nalevingsonderzoek uit 2022, zien we verschillen in de onderzoeksmethodiek. In het landelijk onderzoek is een volledig aselecte steekproef getrokken uit het totaal aantal beschikbare locaties, waardoor de resultaten generaliseerbaar zijn naar de gehele populatie van de locaties. In dit mysteryshopnalevingsonderzoek zijn we specifiek op zoek gegaan naar hotspots, waardoor niet elke locatie evenveel kans had om onderdeel uit te maken van de bezochte groep. Hierdoor zijn de resultaten niet generaliseerbaar naar de gehele populatie van locaties en kan
34
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Resultaten
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Resultaten
35
geen vergelijking worden gemaakt met de cijfers die in het landelijk nalevingsonderzoek naar voren zijn gekomen.
NALEVING IN 2022 Het totale nalevingscijfer voor alle verkoopkanalen in 2022 is 36.1%. In figuur 4 geven we dit cijfer en de nalevingscijfers per verkoopkanaal weer. Bij 8 van de 22 aankooppogingen bij cafetaria’s is er nageleefd (36.4%). Horecagelegenheden hebben bij 30 van de 106 aankooppogingen nageleefd (28.3%). Ketensupermarkten hebben bij 16 van de 22 aankooppogingen nageleefd (72.7%). Slijterijen hebben bij 6 van de 6 aankooppogingen nageleefd (100.0%). In sportkantines is er bij 18 van de 60 aankooppogingen nageleefd (30.0%). Figuur 4. Nalevingscijfer per verkoopkanaal en totale nalevingscijfer in 2022 (hotspots) Cafetaria’s [19.7, 57.0], n= 22
36.4%
Horecagelegenheden [20.6, 37.5], n= 106
28.3%
Ketensupermarkten [51.8, 86.8], n=22
30.0%
Totale nalevingscijfer [30.0, 42.7], n= 216
36.1%
Berg en Dal [22.5, 52.4], n=36
36.1%
Beuningen [19.3, 68.0], n=12
41.7%
Druten [29.0, 71.0], n=18
50.0% 30.9% 54.5%
Wijchen [16.8, 46.2], n=34
29.4%
Regio Nijmegen [30.0, 42.7], n=216
36.1% 0%
0%
20%
40%
60%
80%
100%
*Onder de verkoopkanalen worden de betrouwbaarheidsintervallen en de steekproefgroottes genoemd.
36
Figuur 5. Nalevingscijfer per gemeente en regio Nijmegen in 2022 (hotspots)
West Maas en Waal [34.7, 73.1], n=22
100.0%
Sportkantines [19.9, 42.5], n= 60
In totaal is er 78 keer nageleefd bij de 216 aankooppogingen die in regio Nijmegen zijn uitgevoerd (36.1%). In gemeente Berg en Dal is er nageleefd bij 13 van de 36 aankooppogingen (36.1%). In gemeente Beuningen is er bij 5 van de 12 aankooppogingen nageleefd (41.7%). In gemeente Druten is er nageleefd bij 9 van de 18 aankooppogingen (50.0%). In gemeente Nijmegen is er bij 29 van de 94 aankooppogingen nageleefd (30.9%). In gemeente West Maas en Waal is er nageleefd bij 12 van de 22 aankooppogingen (54.5%). In gemeente Wijchen is er nageleefd bij 10 van de 34 aankooppogingen (29.4%).
Nijmegen [22.4, 40.8], n=94 72.7%
Slijterijen [61.0, 100.0], n=6
Voor regio Nijmegen en de gemeenten zijn ook nalevingscijfers berekend. In figuur 5 geven we deze nalevingscijfers weer.
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Resultaten
20%
40%
60%
80%
100%
*Onder de namen worden de betrouwbaarheidsintervallen en de steekproefgroottes genoemd.
De onderstaande factsheets tonen voor regio Nijmegen, per gemeente en per verkoopkanaal hoe er is nageleefd. Ook wordt getoond in welke mate er interventies en hulpmiddelen zijn gebruikt.
Hotspot-nalevingsonderzoek leeftijdsgrens regio Nijmegen 2022 - Resultaten
37
NALEVING LEEFTIJDSGRENS REGIO NIJMEGEN INTERVENTIES Bij 101 van de 216 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of het ID van de mysterykid (46.8%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=216
41.7%
Bij 17 van de 216 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (7.9%). Dit leidde in 12 gevallen tot naleving (70.6%).
HULPMIDDELGEBRUIK Van de 107 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 24 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (22.4%). •2 1 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem; • 1 verkoper gebruikte een ID-scanner; •2 verkopers gebruikten een pop-up in het kassasysteem. In 22 van de 24 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (91.7%). Van de 83 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (77.6%), is er 56 keer nageleefd (67.5%).
NALEVING Bij 78 van de 216 aankooppogingen is er nageleefd (36.1%).
47+4+418 7.9%
Bij 8 van de 216 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (3.7%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%). Bij 90 van de 216 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (41.7%). Dit leidde in 66 gevallen tot naleving (73.3%).
Naleving
46.8%
Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
100.0%
ID gevraagd
73.3%
26.7%
Leeftijd & ID gevraagd
70.6%
29.4%
3.7%
NAGELEEEFD
Hulpmiddelgebruik
Naleving
n=107
78+22
NIET NAGELEEFD
22.4%
Geen hulpmiddel gebruikt
67.5%
Hulpmiddel gebruikt
32.5%
8.3%
91.7%
77.6%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 REGIO NIJMEGEN
36.1% [95% BI: 30.0%, 42.7%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS BERG EN DAL INTERVENTIES Bij 16 van de 36 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of het ID van de mysterykid (44.4%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=36
Van de 19 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 3 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (15.8%). •3 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In alle 3 de gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%). Van de 16 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (84.2%), is er 10 keer nageleefd (62.5%).
Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
100.0%
44.4%
41.7%
Bij 4 van de 36 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (11.1%). Dit leidde in 3 gevallen tot naleving (75.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
44+3+4211 11.1%
Bij 1 van de 36 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (2.8%). Dit leidde in dit geval niet tot naleving (0.0%). Bij 15 van de 36 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (41.7%). Dit leidde in 10 gevallen tot naleving (66.7%).
Naleving
ID gevraagd
Leeftijd & ID gevraagd
2.8%
84+16
33.3%
75.0%
25.0%
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Hulpmiddelgebruik n=19
66.7%
Naleving
15.8%
Geen hulpmiddel gebruikt
62.5%
Hulpmiddel gebruikt
37.5%
100.0%
84.2%
NALEVING Bij 13 van de 36 aankooppogingen is er nageleefd (36.1%).
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 BERG EN DAL
36.1% [95% BI: 22.5%, 52.4%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS BEUNINGEN INTERVENTIES Bij 4 van de 12 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of het ID van de mysterykid (33.3%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=12
Bij 1 van de 12 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (8.3%). Dit leidde in dit geval niet tot naleving (0.0%).
58.3%
Bij 0 van de 12 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (0.0%).
Van de 7 keer dat er naar ID is gevraagd, is er in geen van de gevallen zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (0.0%).
33+8+590
33.3%
Bij 7 van de 12 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (58.3%). Dit leidde in 5 gevallen tot naleving (71.4%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
100.0%
ID gevraagd
71.4%
Leeftijd & ID gevraagd
28.6%
n.v.t.
8.3%
Hulpmiddelgebruik n=7
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
100+0 2.6%
Van de 7 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (100.0%), is er 5 keer nageleefd (71.4%).
Geen hulpmiddel gebruikt
71.4%
Hulpmiddel gebruikt
28.6%
n.v.t.
100.0%
NALEVING
Naleving
Bij 5 van de 12 aankooppogingen is er nageleefd (41.7%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 BEUNINGEN
41.7%
0% 2022
41.7% [95% BI: 19.3%, 68.0%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS DRUTEN INTERVENTIES Bij 6 van de 18 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of het ID van de mysterykid (33.3%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=18
33.3%
Bij 8 van de 18 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (44.4%). Dit leidde in alle gevallen tot naleving (100.0%). Bij 2 van de 18 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (11.1%). Dit leidde in 1 geval tot naleving (50.0%).
Van de 10 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 6 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (60.0%).
33+11+45 11.1%
Bij 2 van de 18 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (11.1%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
100.0%
ID gevraagd
100.0%
Leeftijd & ID gevraagd
44.4%
50.0%
50.0%
11.1%
Hulpmiddelgebruik n=10
•3 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem; • 1 verkoper gebruikte een ID-scanner; •2 verkopers gebruikten een pop-up in het kassasysteem. 60.0%
In 5 van de 6 gevallen leidde hulpmiddelengebruik tot naleving (83.3%). Van de 4 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (40.0%), is er in alle 4 de gevallen nageleefd (100.0%).
Naleving
40+60
NALEVING
Naleving
Bij 9 van de 18 aankooppogingen is er nageleefd (50.0%).
100%
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
40.0%
Geen hulpmiddel gebruikt
100.0%
Hulpmiddel gebruikt
83.3%
NAGELEEEFD
16.7%
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 DRUTEN 50.0% 35.0%
0% 2016
2022
50.0% [95% BI: 29.0%, 71.0%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS GEMEENTE NIJMEGEN INTERVENTIES Bij 51 van de 94 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of het ID van de mysterykid (54.3%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=94
37.2%
Bij 35 van de 94 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (37.2%). Dit leidde in 25 gevallen tot naleving (71.4%). Bij 5 van de 94 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (5.3%). Dit leidde in 4 gevallen tot naleving (80.0%).
Van de 40 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 4 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (10.0%).
54+3+376 5.3%
Bij 3 van de 94 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (3.2%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving Geen interventie
100.0%
Leeftijd gevraagd
100.0%
ID gevraagd
Leeftijd & ID gevraagd
3.2%
80.0%
28.6%
20.0%
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Hulpmiddelgebruik n=40
71.4%
54.3%
Naleving
90+10 10.0%
• Alle 4 de verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In alle 4 de gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%). Van de 36 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (90.0%), is er 25 keer nageleefd (69.4%).
Geen hulpmiddel gebruikt
69.4%
Hulpmiddel gebruikt
30.6%
100.0%
90.0%
NALEVING
Naleving
Bij 29 van de 94 aankooppogingen is er nageleefd (30.9%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2022 GEMEENTE NIJMEGEN 50.7% 30.9%
0% 2016
2022
30.9% [95% BI: 22.4%, 40.8%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS WEST MAAS EN WAAL INTERVENTIES Bij 9 van de 22 aankooppogingen vroeg de verkoper niet naar de leeftijd of het ID van de mysterykid (40.9%). Dit leidde in geen van de gevallen tot naleving (0.0%).
Interventies n=22
Bij 4 van de 22 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (18.2%). Dit leidde in 3 gevallen tot naleving (75.0%).
Leeftijd gevraagd
n.v.t. 100.0%
ID gevraagd
Leeftijd & ID gevraagd
75.0%
25.0%
40.9%
n=13
Naleving
46+54
46.2%
53.8%
Van de 6 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (46.2%), is er 5 keer nageleefd (83.3%).
NALEVING
Naleving
Bij 12 van de 22 aankooppogingen is er nageleefd (54.5%).
100%
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Hulpmiddelgebruik
• Alle 7 de verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In alle gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100.0%).
100.0%
40.9%
Bij 9 van de 22 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (40.9%). Dit leidde in alle gevallen tot naleving (100.0%).
Van de 13 keer dat er naar ID is gevraagd, is er in 7 gevallen zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (53.8%).
40+0+4119
Geen interventie