RV2024-069-Bijlage-1-Beleids-en-beheerprogramma-begraafplaatsen-2025-2029.pdf

3.4.1

Gemeenteraad

Excursie begraafplaatsen raad 7 oktober 2023 Om een goed beeld te krijgen van wat het beheer en onderhoud van de begraafplaatsen inhoudt is voor de raad 7 oktober 2023 een excursie georganiseerd naar vier begraafplaatsen (Geldermalsen, Ophemert natuurlijke begraafplaats, Haaften en Asperen).

Figuur 4 Excursie van de gemeenteraad naar een aantal begraafplaatsen in 2023, natuurlijke begraafplaats Ophemert (bron: gemeente West Betuwe)

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

26

Naast raadsleden waren ook burgerraadsleden en betrokken inwoners welkom. Vanuit de gemeente waren de wethouder adviseur Groen, de medewerkers van de begraafplaats administratie en enkele medewerkers van de buitendienst aanwezig. Tijdens de excursie is uitleg gegeven over het product begraafplaatsen en zijn de begraafplaatsen bezocht. De excursie was ook bedoeld om wensen van de raad op te halen, zodat deze meegenomen konden worden bij de actualisatie van het Beleids- en beheerprogramma. Er is uitleg gegeven over de ligging, inrichting, typen graven en asbestemmingen, begraven, ruimen van graven, onderhoud, voorzieningen enz. Maar ook over de uitgangspunten en actuele punten voor de actualisatie van het Beleids- en beheerprogramma zoals de nieuwe ontwikkeling van de urnamenten, de mogelijkheid tot hergebruik van grafmonumenten, biodiversiteit enz. Reactie aanwezigen: ◼

Een excursie is een mooie manier de begraafplaatsen met elkaar te bekijken (raad/ burger, leden van de raad, dorpsraden, inwoners, medewerkers). Het geeft een heel goed beeld van hoe er gewerkt wordt en wat er allemaal bij komt kijken. Het is zeer nuttig en informatief ervaren. De meeste raadsleden/ aanwezigen vonden de begraafplaatsen er netjes bij liggen. Eén raadslid vroeg extra aandacht voor het onderhoud op één van de begraafplaatsen. Ter plaatse is toegelicht dat 2023 een extreem groeizaam jaar was en dat het onderhoud een belangrijk aandachtpunt is en blijft.

◼

De nieuw geplaatste urnamenten (asbestemming) werden als mooi en kunstzinnig ervaren. Echt van deze tijd.

◼

Andere, tijdens de excursie genoemde aandachtspunten, worden meegenomen bij de actualisatie van het Beleids- en beheerprogramma begraafplaatsen.

3.5

Ontwikkelingen in beheer en begraven

Naast het Kader instandhouding (paragraaf 3.1), het Kader beleid en beheer (paragraaf 3.2) en input van de stakeholders (paragraaf 3.3 en paragraaf 3.4) zijn de volgende ontwikkelingen van invloed op het beleid en beheer van de begraafplaatsen in West Betuwe.

3.5.1

Ontwikkeling aantal inwoners

Het CBS verwacht de aankomende 10 tot 20 jaar een geleidelijke stijging van het aantal sterfgevallen als gevolg van de vergrijzing. Hoe dit uitpakt in de gemeente West Betuwe is als volgt. In 2016 overleden 337 inwoners in de gemeente en in 2022 was dat 320. In het Coronajaar 2020 stierven er 385 mensen. Het CBS verwacht dat in 2023 360 inwoners overlijden op basis van verwachte sterftecijfer en demografische ontwikkeling5. De verwachting is dat tussen 2040 en 2050 resp. ca. 370 en 410 sterfgevallen per jaar zullen plaatsvinden. Deze verwachting is al naar beneden bijgesteld: de bevolking van de gemeente groeit minder hard dan verwacht. Voor een volledig overzicht wordt verwezen naar bijlage A3, sterftecijfers. Een onbekend aantal overledenen wordt buiten de gemeente wordt begraven/ gecremeerd.

5

https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsgroei/overlijden

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

27

In de afgelopen 10 jaar (2013 – 2023) is de bevolking met 3.505 inwoners toegenomen. Dat is een toename van 7,1%. In 2018 werd in West Betuwe een stijging verwacht van 50.087 inwoners in 2017, naar 50.377 inwoners in 20406. Dit betekent een lichte groei van 0,5%. Het aandeel 65-plussers stijgt met ruim 11%. Het aantal inwoners in de gemeente is eind 2023 52.770. In de gemeente wordt het aantal woningen in de periode 2023 - 2030 uitgebreid. De volgende aantallen uitbreidingen zijn gepland:

Begraafplaats

Vastgesteld

Verwacht/ gepland

Asperen

30

15

Beesd

206

Buurmalsen

24

Deil

22

Est

9

17

Geldermalsen

147

188

Haaften

66

Heesselt

12

Hellouw

20

Herwijnen

32

Heukelum

18

Meteren

179

Ophemert

71

Opijnen

25

Rhenoy

48

Rumpt

33

Spijk

9

Tricht

29

Tuil

79

Varik

25

Vuren

16

Waardenburg

52

663

Tegelijkertijd is het een landelijke trend dat het aantal inwoners per woning daalt en dit geldt naar verwachting ook voor de gemeente West Betuwe. Hierdoor stijgt het aantal inwoners minder snel dan verwacht.

6

https://allecijfers.nl/provincie/gelderland/ en (Companen, 2019)

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

28

3.5.2

Begraafplaatsen en klimaatadaptatie

De gemeenteraad West Betuwe heeft op 27 september 2022 de Lokale (klimaat) Adaptatie Strategie (LAS) en het bijbehorende maatregelenprogramma klimaatadaptatie vastgesteld. De strategie geeft leidende principes voor een klimaatadaptieve inrichting van de fysieke leefomgeving. Drie van de vijf leidende principes zijn geïntegreerd in het voorliggende Beleids- en beheerplan: • We vergroenen; o “We vergroenen” houdt in dat we standaard nadenken hoe we vergroening en ruimte voor waterberging kunnen toepassen bij nieuwe ontwikkelingen. • Onze aanpak is doelmatig; o Een doelmatige aanpak houdt dat elke ontwikkeling beschrijft in een paragraaf hoe rekening wordt gehouden met verandering van het klimaat. • We werken effectief. o “We werken effectief” betekent dat we natuurlijke momenten om klimaatbestendig te worden gebruiken, zoals nieuwbouw of renovatie, of een uitbreiding van een begraafplaats die sowieso al nodig is. De leidende principes van de LAS geven richting aan hoe alle begraafplaatsen meer klimaatadaptief ingericht en beheerd kunnen worden. Begraafplaatsen zijn vaak al erg klimaatadaptief ingericht, met veel groen, schaduwrijke bomen en weinig verharding. Deze inrichting maakt begraafplaatsen vaak de enige parkachtige locatie in een verder bebouwde of landschappelijk open omgeving.

Begraafplaatsen die koelte en schaduw bieden door bomen, bosplantsoen en gras zijn van waarde als koelteplek nu het heter en droger wordt. Begraafplaatsen met veel zerken of grindpaden en weinig bomen zijn minder verkoelend dan begraafplaatsen met veel groen en bomen. Als begraafplaatsen ten zuidwesten van een wijk of dorp liggen, koelt lucht enigszins af bij de heersende wind die lucht over de begraafplaats leidt en daarna naar huizen. Deze betekenis van begraafplaatsen is nog niet concreet en dient te worden onderzocht in het te ontwikkelen klimaatbeleid.7

3.5.3

Natuurlijk begraven op bestaande begraafplaats

Na een haalbaarheidsonderzoek naar natuurbegraven heeft de gemeente in 2020 besloten om geen locaties in te richten voor natuurbegraven, maar op bestaande, gemeentelijke begraafplaatsen kansen voor natuurlijk begraven te benutten (Royal HaskoningDHV, 2020). In 2021 is een locatie voor natuurlijk begraven ingericht op de begraafplaats te Ophemert. Net zoals bij natuurbegraven zijn er bij natuurlijk begraven regels over wat wel en niet mag. Denk hierbij aan de kist, kleding van de overledene en verwijderbare protheses. De gemeente verstrekt (indien gewenst en tegen betaling) een boomschijf die de nabestaanden kunnen laten graveren. Verdere aanduiding van het graf is niet toegestaan. Het aanbrengen van beplanting en bloembollen en dergelijke is ook niet toegestaan. De oppervlakte van de graven is 2 x 3 meter en er wordt 1 diep begraven. Partners kunnen naast elkaar worden begraven. De graven zijn allemaal ingemeten met gps-techniek. De rechthebbende ontvangt na de begrafenis een grafakte waarin het GPS-coördinaat vermeld staat dat het middelpunt van het graf aangeeft. Als de houten boomschijf is vergaan, is op deze manier het graf te vinden. De rechthebbende ontvangt naast de grafakte ook een zakje bloemenzaad van hetzelfde wildbloemenmengsel als waar de begraafplaats mee 7

https://gemeenteraad.westbetuwe.nl/Raadsinformatie/RV2022-113-bijlage-lokale-adaptatie-strategie-West-Betuwe.pdf

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

29

is ingezaaid. Dit kunnen zij uitstrooien over het graf, zodat het graf weer snel groen is en aansluit bij de omgeving. In 2023 zijn op de natuurlijke begraafplaats zes graven gereserveerd. De eerste begrafenis heeft in december 2023 plaatsgevonden.

3.5.4

Hergebruik grafstenen/monumenten

Nadat men afstand heeft gedaan van een graf wordt het grafmonument meestal vernietigd en hergebruikt als bouwstof. Grafstenen kunnen echter ook op een andere manier worden hergebruikt. De gemeente West Betuwe wil dit stimuleren in het kader van duurzaamheid. Hergebruik kan door: ◼

Als nieuw te gebruiken grafmonument nadat deze door steenhouwers is schoongemaakt, ontdaan van belettering etc. zodat deze hergebruikt kunnen worden.

◼

Delen van grafmonumenten te gebruiken voor nieuwe ontwerpen van grafmonumenten maar ook als voorwerpen zoals een urnengraf of bijzetmuur, herdenkingsmonument (zie ook tekstkop “urnamenten”), tafels bij servicepunten of als bank.

De gemeente heeft zich aangesloten bij CircleStone: een netwerk van steenhouwers die dit uitvoeren. De gemeente is hier zelf geen actieve partij in. Praktijk leert dat echter maar een klein deel van de grafmonumenten geschikt/interessant is voor hergebruik.

3.5.5

Nieuwe asbestemming: urnamenten

Figuur 5 Voorbeelden van Urnamenten (van Links naar rechts: appel, tulp en kers (nog niet in kleur gespoten)

In gemeente West Betuwe is nog niet zoveel vraag naar urnennissen of urnengraven. Terwijl uit de cijfers blijkt dat toch veel overleden inwoners gecremeerd worden. De urn komt regelmatig op een

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

30

schoorsteenmantel te staan maar mag ook worden uitgestrooid op een bijzondere plek, mits er toestemming is van de grondeigenaar. Naast urnenmuren, urnengraven en asverstrooiingsplaatsen breiden we de asbestemmingen uit met urnamenten. Dit is een bijzondere vorm van asbestemming. Het zijn gedenktekens van keramiek waarin de as van een overledene wordt geplaatst. Op de sokkel van de urnenzuil kan een naamplaatje worden geplaatst. Er zijn verschillende vormen van urnamenten, zoals bloemen, vlinders en vrije vormen. Als fruitgemeente hebben wij naast bloemen gekozen voor een appel, peer en kers. Als pilot zijn er negen urnamenten geplaatst op drie grotere begraafplaatsen (Asperen, Geldermalsen en Haaften). De gemeente onderhoudt de urnamenten die nog niet zijn uitgegeven. Zodra een urnament wordt uitgegeven, rust de onderhoudsplicht van het urnament bij de rechthebbende. Wij hopen met deze vorm van asbestemming in een behoefte te voorzien en de begraafplaats wat op te fleuren door meer kleur en mooie vormen. De kosten bestaan uit: ◼

Grafrecht;

◼

Prijs van het urnament;

◼

De kosten voor het algemeen onderhoud van de begraafplaatsen.

3.5.6

Inrichting herdenkingsmonumenten

Eén van de actiepunten uit het Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2019-2023 is de wens van nabestaanden om te voorzien in een algemene herinneringsplaats voor personen waarvan het graf geruimd is, as verstrooid is of mensen die elders begraven zijn. Op 20 begraafplaatsen zijn locaties bepaald en ontwerpen gemaakt voor deze monumenten en de directe omgeving ervan: Overzicht locaties herdenkingsmonumenten (Wille, 2022). Deze monumenten worden ingericht op een mooie en veelal centrale plaats op de begraafplaats. De gemeente onderzoekt of en hoe we inwoners bij de daadwerkelijke keuze van het herdenkingsmonument kunnen betrekken. De planning is om hier 2024 en 2025 verder invulling aan te gegeven.

3.5.7

Inventarisatie opvallende en historische grafbedekkingen 21 gemeentelijke begraafplaatsen

In opdracht van de gemeente West Betuwe heeft Bureau Funeraire Adviezen (BFA) in 2023 een inventarisatie uitgevoerd van opvallende en historische grafbedekkingen op 21 gemeentelijke begraafplaatsen in de gemeente. De inventarisatie is uitgevoerd op grond van vooraf door de gemeente goedgekeurde criteria. De grondslag van de inventarisatie ligt in artikel 26 van de Beheerverordening gemeentelijke begraafplaatsen gemeente West Betuwe 2019. Uitvoering inventarisatie en waardering Voor de inventarisatie van de opvallende en historische grafmonumenten is een bureaustudie gedaan en zijn de 21 begraafplaatsen bezocht. Hiervan is een zogenaamde groslijst opgesteld. Dit heeft in eerste instantie een lijst opgeleverd van 419 grafmonumenten en 513 graven. Deze groslijst is na beschrijving aan de hand van een puntensysteem voorzien van een score. Uiteindelijk zijn 412 grafmonumenten op 501 graven geselecteerd. Niet op alle graven staat een grafmonument maar omdat het soms om bijzondere personen gaat of de graven die betrekking hebben op gebeurtenissen rond de Tweede Wereldoorlog zijn deze wel opgenomen in de selectie.

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

31

Figuur 6 Voorbeeld van historische grafbedekkingen begraafplaats Geldermalsen (bron: gemeente West Betuwe)

De geselecteerde graven en grafmonumenten vertegenwoordigen een soort ‘benchmark’ waartegen de overige grafmonumenten van de geïnventariseerde begraafplaatsen afgezet kunnen worden. Het is onmogelijk om op termijn alle grafmonumenten te behouden, maar deze selectie kan een hulpmiddel zijn bij het behoud of bij aanstaande ruimingen. Er wordt daarom niet alleen geadviseerd over de wijze waarop omgegaan kan worden met de grafmonumenten uit de selectie, maar ook met de overige grafmonumenten. Bij de inventarisatie is gebleken dat ook achter op het oog minder interessante grafmonumenten tal van verhalen schuilgaan. Deze kunnen dienen als aanknopingspunt voor het vertellen van de geschiedenis van het dorp of stad. Hoe de gemeente verder om wil gaan met de lijst van historische grafmonumenten wordt in deze beheerplan periode verder uitgewerkt. Ook wordt dan in beeld gebracht wat de kosten zijn en kan besloten worden hoe die gefinancierd worden. Waarbij eventuele subsidiemogelijkheden worden onderzocht en benut. De lijst met de beschreven graven en historische grafbedekkingen is opgenomen in Bijlage A12 (Bureau Funeraire Adviezen, 2023). Tot dat het vervolgtraject duidelijk is worden de graven op de lijst niet geruimd.

3.5.8

Komst crematoria in de omgeving en vraag urnenvoorziening

Tot 2015 waren er geen crematoria in de directe omgeving van gemeente West Betuwe. Inmiddels zijn in Tiel (2015) en Beesd (2019) crematoria gebouwd.

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

32

De komst van crematoria leidt wellicht tot minder begravingen en meer vraag naar urnenvoorzieningen. Echter wordt in de gemeente, in vergelijking met het landelijke gemiddelde, vaker voor begraven gekozen dan voor cremeren. Uit de gegevens van de gemeente blijkt dat vanaf 2015 geen toename is waargenomen in het aantal urnenvoorzieningen. Ook kiezen nabestaanden er vaak voor as in huis of op een andere locatie te bewaren of uit te strooien op een andere locatie dan een begraafplaats. Binnen de gemeente West Betuwe zijn op verschillende locaties urnenzuilen/muren aanwezig. Sinds kort zijn er op drie begraafplaatsen een aantal urnamenten geplaatst (zie §3.5.4) De bestaande urnenzuilen/muurtjes in de gemeente West Betuwe (zestien locaties, 404 nissen in totaal) worden vooralsnog weinig gebruikt. In de periode van 2012 tot eind 2023 zijn 95 urnennissen uitgegeven en drie gereserveerd. Dit is een toename van nog geen tien nissen per jaar. De urnenmuur van Ophemert is in 2018 deels verplaatst naar de begraafplaats in Hellouw omdat daar nog geen mogelijkheid voor het bijzetten van urnen was. Er is ruim voldoende gelegenheid tot het plaatsen van urnen in de gemeente om te voldoen aan de vraag.

Figuur 7 Monumentaal gebouw op begraafplaats Herwijnen, waarin urnen geplaatst kunnen worden (bron: gemeente West Betuwe)

3.5.9

Oorlogsgraven

Werkzaamheden In de gemeente liggen, verspreid over de begraafplaatsen, verschillende oorlogsgraven. Het betreft hier officiële oorlogsgraven die in beheer zijn bij de Oorlogsgravenstichting en particuliere oorlogsgraven.

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

33

Particuliere oorlogsgraven zijn in beheer bij de rechthebbenden en hebben in sommige gevallen een beschermde status, zodat ze behouden blijven. Om de oorlogsgraven de aandacht te geven die zij verdienen, is een consul oorlogsgraven aangesteld. De werkzaamheden en uren van de consul vallen buiten dit Beleids- en beheerprogramma, maar omdat het wel een belangrijk deel is van de begraafplaatsen, worden de werkzaamheden voor de volledigheid wel genoemd. Oorlogsgraven consul De consul is meestal een medewerker van de gemeente die optreedt als vertegenwoordiger van de Oorlogsgravenstichting. De consul wordt officieel benoemd door de burgemeester. De taken van de consul zijn: 1 Op de hoogte zijn van de ligging van de oorlogsgraven in de gemeente en contact onderhouden met de Oorlogsgravenstichting; 2 Het jaarlijks inspecteren van de oorlogsgraven in de gemeente en rapporteren aan de Oorlogsgravenstichting. Bij de gemeente West Betuwe begeleidt de consul ook alle werkzaamheden die door de buitendienst worden uitgevoerd rondom de 4 mei herdenkingen, 5 mei en Veteranendag. Aanwezige oorlogsgraven in de gemeente West Betuwe Begraafplaats Schuttersweg in Beesd (RK gedeelte) 1 graf Begraafplaats Veerweg in Beesd

3 graven*

Begraafplaats Achterweg in Heukelum

4 graven

Begraafplaats Stoepstraat in Opijnen

9 graven

Gem. Begraafplaats Peperstraat in Herwijnen

3 graven en 1 monument

Begraafplaats in Ophemert

1 graf

Begraafplaats Emmalaan in Geldermalsen

3 graven

Begraafplaats Zuiderlingedijk in Spijk

1 graf

Begraafplaats Engelenhof in Haaften

1 graf

Begraafplaats Waaldijk in Vuren

1 graf

Begraafplaats Lingedijk in Buurmalsen

2 graven

Begraafplaats Esterweg in Est

1 graf.

Er zijn in de gemeente West Betuwe vijf oorlogsmonumenten: Enspijk, Asperen, Herwijnen, Vuren en Waardenburg8.

3.6

Communicatie

Begraven en cremeren is een onderwerp waar inwoners en rechthebbenden zich doorgaans in verdiepen op het moment dat het aan de orde is. Daarvoor zetten we verschillende communicatiemiddelen in, namelijk:

De 3 oorlogsgraven op de begraafplaats aan de Veerweg in Beesd zijn geadopteerd door de lagere school in Beesd. Hier wordt jaarlijks aandacht aan besteed. 8

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

34

•

Informatiekasten op de meeste begraafplaatsen: een plattegrond van de begraafplaats met grafnummers, de mogelijkheden van begraven en asbestemmingen, contactinformatie, aankondiging van activiteiten op de website www.westbetuwe.nl; • Folder over de begraafplaatsen; • Grafakte/begraafplaatsverordening/nadere regels worden verstrekt bij uitgifte/verlenging van grafrechten; • Rechtstreekse communicatie met rechthebbenden; • Jaarlijks overleg met begrafenisondernemers/uitvaartverzorgers/steenhouwerijen. De uitkomsten van de enquête (509 reacties) in paragraaf 3.3.1 laten echter zien dat meerdere respondenten van veel zaken niet op de hoogte lijken te zijn. Daarom besteden we met zekere regelmaat aandacht aan begraven en cremeren met artikelen in de gemeenterubriek en ter plaatse in de informatiekast. Denk hierbij aan informeren over asbestemmingen, onderhoud (gemeente en rechthebbende), ruimen van graven, werkzaamheden aan de paden en aanleg van een vorstvrij watertappunt. In het communicatieplan staan deze momenten en onderwerpen benoemd. Daarnaast zorgen we voor actuele informatie op www.westbetuwe.nl.

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

35

4

Evaluatie huidig beleid en beheer

De beleidsambities in paragraaf 3.2 vormen de basis voor het begraafplaatsenbeleid. Dit hoofdstuk gaat achtereenvolgens in op de evaluatie van deze doelstellingen. De huidige situatie op de diverse begraafplaatsen in West Betuwe wordt in beeld gebracht. Naast een toelichting op de huidige terreinkwaliteit wordt ook ingegaan op de huidige beheerplannen en wat daarvan al is uitgevoerd en wat hierin goed gaat of wat verbetering behoeft.

4.1

Stand van zaken harmonisatie

Bij de gemeentelijke herindeling zijn alle onderdelen die te maken hebben met begraven en het beheer van de begraafplaatsen samengevoegd tot één voor de gemeente West Betuwe. Dit betreft o.a. beleidsdoelstellingen, de begraafplaatsverordening, nadere regels, tarieven verordening, de tarievenlijst en beheer en onderhoud van groen, bomen, verharding, gebouwen. De harmonisatie van het beheer van de begraafplaatsen is hiermee afgerond.

4.2

Capaciteit begraafplaatsen

Om de capaciteit van de begraafplaatsen in gemeente West Betuwe te bepalen is de capaciteit voor het eerst in 2019 in beeld gebracht. In dit programma is de capaciteit opnieuw doorgerekend. Het eindresultaat staat in bijlage A4 waarin de uitsplitsing gemaakt is van het type graf per begraafplaats. Bij de berekeningen is bij algemene graven een algemene gebruiksduur van 15 jaar aangegeven. Dit is aangehouden omdat algemene graven voor 10 jaar uitgegeven worden maar in de praktijk graven gemiddeld na 15 jaar geruimd worden. Een deel van de begraafplaatscapaciteit fungeert als buffer, om eventuele pieken in uitvaarten op te vangen. De gemeente heeft 31 begraafplaatsen waardoor de totale buffercapaciteit groter is dan wanneer alle locaties tezamen worden genomen als ware één grote begraafplaats. Daarnaast is er een emotionele binding met het dorp, stad of kern waar men is opgegroeid en ook bij voorkeur wenst te worden begraven. Een deel van de begraafplaatscapaciteit is voorlopig niet uitgeefbaar in verband met de wortelgroei van de bomen. En zolang er voldoende capaciteit is worden uitbreidingen niet in gebruik genomen.

4.2.1

Uitbreiding begraafplaats in Geldermalsen

In het Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2019 – 2023 is de verwachting genoemd dat de uitbreiding van de begraafplaats in Geldermalsen (Emmalaan) in die beheerplan periode noodzakelijk zou worden. Door tijdig te ruimen is het tot op heden nog niet nodig gebleken deze uitbreiding te realiseren. Het ligt ook niet in de verwachting dat dit de komende jaren nodig is.

4.2.2

Evaluatie ruimingen

Vanaf 2012 voert de gemeente een actief beleid ten aanzien van het ruimen van graven. Als de grafrechten zijn vervallen kunnen graven worden geruimd. Het heeft de voorkeur het graf bij een ruiming zowel boven- als ondergronds te ruimen. Maar het is ook mogelijk eerst het monument te verwijderen (bovengronds) en pas later ondergronds te ruimen. Het aantal geruimde graven staat in tabel 4.2.2. In 2023 zijn er geen graven geruimd. Tijdens de beheerplanperiode worden gemiddeld tussen de 100 en 150 graven per jaar geruimd. Dit ligt ongeveer gelijk met het aantal nieuw uit te geven graven. Vanwege de

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

36

emotionele belasting en het specialistische karakter wordt het werk uitgevoerd door een gespecialiseerd bedrijf. In de capaciteitsberekening zijn de voorgenomen ruimingen voor de periode na 2025 opgenomen. Tabel 4.2.2 Aantal ruimingen per jaartal per gemeentelijke begraafplaats van 2019 t/m 2023

Ruimingen in Gemeentelijke begraafplaatsen 2019

2020

2021

2022

2023

001 Acquoy

Achterweg

0

0

0

5

0

002 Beesd

Schuttersweg

0

0

0

55

1

004 Enspijk

Beemd

0

0

0

24

0

005 Deil

Oosteneind

0

2

0

47

0

006 Meteren

Bredestraat

0

0

0

17

0

008 Buurmalsen

Lingedijk

0

0

2

61

0

009 Geldermalsen

Emmalaan

114

0

2

158

3

011 Asperen

Leerdamse weg

0

0

0

11

1

014 Heukelum

Achterweg

0

0

0

18

0

017 Spijk

Spijksesteeg

0

0

0

0

0

018 Vuren

Graaf Reinaldweg

0

0

0

0

0

015 Herwijnen

Peperstraat

0

1

1

4

0

020 Est

Esterweg

0

0

0

0

0

021 Haaften

Bernhardstraat

1

0

0

1

0

022 Haaften

Engelenhof

0

0

0

0

0

023 Hellouw

Beatrixstraat

0

0

0

0

0

024 Ophemert

Hermoesestraat

1

0

54

3

0

025 Opijnen

Slotstraat

0

0

0

5

0

027 Tuil

Haarstraat

0

0

0

0

0

030 Varik

Weiweg

0

0

0

5

1

032 Waardenburg

Kaalakkerstraat

1

21

52

0

0

117

24

111

414

6

Totaal aantal ruimingen

Er is een sterke relatie tussen ruimen en uitbreiding: als graven (bijvoorbeeld zonder bekende rechthebbenden of waarvan het grafrecht is vervallen) worden geruimd, is uitbreiding mogelijk niet nodig.

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

37

Er zijn nu ca. 964 graven waarvan het type graf nog niet in de administratie is opgenomen. Hier kunnen graven bij zijn die vrijkomen of al zijn vrijgekomen. Daarnaast heeft de gemeente in 2023 een brief geschreven aan ongeveer 450 rechthebbenden met het verzoek het achterstallig onderhoud aan graven aan te pakken. Ook hierdoor zullen een aantal graven vrijkomen als naar aanleiding hiervan afstand wordt gedaan van de grafrechten. In de afgelopen jaren is de gemeente doorgegaan met het ruimen van graven om voldoende capaciteit op de begraafplaatsen te houden. In de voormalige gemeente Neerijnen zijn destijds relatief veel algemene graven uitgegeven. Nagegaan is hoelang deze graven daar liggen en hoe lang de rechten nog gelden. Het blijkt dat de gebruiksduur van tien jaar voor veel van deze graven al jaren verlopen is. De betreffende graven kunnen in principe geruimd worden. Indien overgegaan wordt tot ruimen is het aan te bevelen hier zorgvuldig mee om te gaan en de nabestaanden de kans te geven hun rechten om te zetten naar grafrecht voor bepaalde tijd. Als daar geen interesse voor is, dan kunnen ze geruimd worden. Schudden van graven Een alternatief voor het ruimen van graven is het schudden van graven. Bij het schudden worden de menselijk resten van alle diepten van een graf verzameld en onder in hetzelfde graf geborgen. Zo ontstaat ruimte voor nieuwe graven.

Het schudden gebeurt meestal op speciaal verzoek van de rechthebbende. Schudden is een activiteit met een emotionele belasting en dit wordt, net als het ruimen, uitgevoerd door een gespecialiseerd bedrijf. Het schudden wordt meestal gelijktijdig uitgevoerd met het maken van het graf.

4.3

Differentiatie van begraven

Op de begraafplaatsen is een ruime keuze uit aangeboden graftypen. Dit zijn algemene graven, particuliere graven, kindergraven, asverstrooiing, urnennissen of urnengraven. Binnen de gemeente is het mogelijk op diverse begraafplaatsen as te verstrooien.

4.3.1

Stand van zaken kindergraven

Op alle begraafplaatsen zijn kindergraven aanwezig. Dit zijn kleinere grafstroken dan de graven voor volwassenen omdat hiervoor minder ruimte nodig is. Op de begraafplaatsen wordt dit verschillend ingevuld. Soms liggen deze wat achteraf in een hoek (Enspijk, Heukelum), soms verspreid of in een aparte rij. In Asperen, Buurmalsen en Geldermalsen liggen ze bij elkaar. Er is behoefte aan een speciale plek voor kindergraven bijv. in de vorm van een hofje zoals op de nieuwe begraafplaats in Spijk. Op de begraafplaats in Buurmalsen is eind 2017 een apart veldje voor kindergraven aangelegd.

4.3.2

Stand van zaken keldergraven

In de gemeente worden gemiddeld 1 á 2 keldergraven per jaar uitgegeven. De gemeente geeft alleen het graf aan. De begrafenisondernemer en/of rechthebbende regelt de aanschaf en plaatsing van de kelder en informeert de gemeente wanneer de kelder geplaatst wordt.

4.3.3

Stand van zaken asbestemming

Nabestaanden kunnen kiezen wat ze, na het crematieproces, met de as willen doen. De as kan in een urn op de begraafplaats worden geplaatst in de urnenmuur, urnengraf of urnament. Op een aantal begraafplaatsen zijn strooivelden aangelegd. Deze worden echter weinig gebruikt. Er kunnen nog locaties aangewezen worden. De precieze locaties en omvang worden nader onderzocht in de planperiode.

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

38

De begraafplaatsen in Vuren, Spijk, Heukelum, Asperen, Herwijnen en Hellouw hebben allen bestaande asverstrooiingsvelden die al in gebruik zijn. Niet op alle begraafplaatsen zijn urnenmuren of urnengraven aanwezig. De aanwezige urnenmuren worden erg weinig gebruikt. Dit geldt ook voor de urnengraven. Daarnaast heeft de gemeente nu op de drie grootste begraafplaatsen urnamenten geplaatst. De gemeente hoopt dat dit een goede aanvulling is op de geboden mogelijkheden tot asbestemming.

4.3.4

Graven onbepaalde tijd

In de gemeente West Betuwe liggen graven voor onbepaalde tijd. Deze worden al geruime tijd niet meer uitgegeven. Bij de graven van de voormalige gemeente Geldermalsen wordt vanaf 2012 algemeen onderhoud begraafplaatsen in rekening gebracht. Dat geldt ook voor de graven voor onbepaalde tijd. In voormalig gemeente Neerijnen zijn in het verleden (tot ca. 1997) alleen graven voor onbepaalde tijd uitgegeven. Men betaalde een éénmalig bedrag voor grafrecht en onderhoud. Nóg verder in het verleden (jaren ‘70/’80) kon men jaarlijks voor het onderhoud betalen. Er is toen een actie geweest waarbij men in één keer een bedrag voor 10 jaar kon betalen en daarmee was het onderhoud voor altijd afgekocht. Door gemeente Neerijnen werden er geen jaarlijkse bedragen in rekening gebracht voor onderhoud. In de voormalige gemeente Lingewaal omvatte het grafrecht ook het algemeen onderhoud van de begraafplaats (dit is tot 2006 op deze wijze uitgegeven). In 1960 en in 1972 is er een mogelijkheid geweest voor het afkopen van het onderhoud. Met ingang van 1 januari 2020 zijn alle typen grafrecht en de kosten hiervan gelijk binnen de gemeente. Bij uitgifte of verlenging van het grafrecht worden de kosten hiervan én van het algemeen onderhoud begraafplaatsen voor de betreffende periode in rekening gebracht. In Lingewaal konden rechthebbenden ook het onderhoud van het grafmonument afkopen.

Dit onderhoud vindt nog steeds plaats.

4.3.5

Gedenkparken en administratief gesloten begraafplaatsen

In de gemeente zijn een aantal niet actieve begraafplaatsen waar geen nieuwe graven meer worden uitgegeven, maar nog wel een enkele bijzetting plaatsvindt. Dit zijn bijzondere locaties waar op verschillende manieren mee om gegaan kan worden. De gemeente West Betuwe heeft in haar coalitieakkoord opgenomen dat zij begraven betaalbaar willen houden voor de inwoners. Het voornemen is oude, niet meer gebruikte begraafplaatsen om te vormen naar gedenkparken waar niet meer actief wordt begraven. Dat betekent dat een deel van het groenonderhoud niet meer wordt betaald uit het Beleids- en beheerprogramma begraafplaatsen, maar uit het groenbeheer. De administratie wordt dan ook onderdeel van de groenvoorziening. Dit wordt in dit programma nader uitgewerkt in paragraaf 7.6 als 1 van de draaiknoppen. Als in een woonkern twee gemeentelijke begraafplaatsen zijn, kan de gemeente er ook voor kiezen er één te sluiten.

4.3.6

Natuurbegraven

In 2020 heeft de gemeente een haalbaarheidsonderzoek laten uitvoeren naar de mogelijkheden van natuurbegraven (Royal HaskoningDHV, 2020). Deze mogelijkheden waren er niet. In 2023 is de uitbreidingslocatie van de algemene begraafplaats in Ophemert ingericht als natuurlijke begraafplaats. Er

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

39

zijn inmiddels 5 plaatsen gereserveerd en in december 2023 heeft de eerste begrafenis plaatsgevonden. Een natuurlijke begraafplaats is een begraafplaats met een natuurlijke uitstraling waarbij het graf opgaat in een natuurlijke omgeving. Hierbij worden alleen natuurlijke materialen gebruikt. De natuurlijke begraafplaats in Ophemert is ook voor mensen van buiten het dorp bedoeld. Als blijkt dat natuurlijk begraven in een behoefte voorziet, kan overwogen worden ook andere, geschikte uitbreidingen voor natuurlijk begraven in te richten.

4.3.7

Graven voor alle geloofsovertuigingen

Onder alle geloofsovertuigingen wordt verstaan Algemeen, Joods, Rooms-Katholiek, Protestants en Islamitisch. Op de oude en nieuwe begraafplaats van Beesd, is er naast het algemene/ Nederlands Hervormde deel, ook een Rooms-Katholiek deel aanwezig. In Geldermalsen, Beesd, Asperen en Herwijnen zijn kleine, oude Joodse begraafplaatsen aanwezig. Deze zijn in beheer bij het Israëlitische genootschap in Amsterdam. Er is geen specifieke ruimte aanwezig voor Islamitische graven. Op de begraafplaatsen in West Betuwe zijn geen grafvelden in gericht voor andere geloofsovertuigingen of specifieke doelgroepen. Gezien de ontwikkelingen op het gebied van begraven is de gemeente wel bereid hier ruimte voor te bieden. De richting hierin is dat er niet op voorhand een plek wordt ingericht maar als er vraag is, wordt de mogelijkheid geboden. Het College kan dan van de mogelijkheid gebruik maken om een gedeelte op een begraafplaats hiervoor aan te wijzen.

4.4

Uitstraling van de begraafplaatsen

4.4.1

Stand van zaken terreinkwaliteit

In deze paragraaf wordt de kwaliteit van het terrein besproken. In hoofdstuk 6 komen de maatregelen aan bod. De kwaliteit is vastgesteld in een inventarisatie of schouw van de 31 begraafplaatsen, uitgevoerd door Greensteps Advies in september 2023, evenals in 2017. Dat heeft geleid tot een overzicht van de (beeld)kwaliteit (bijlage 1) en tot inrichtings- en onderhoudsmaatregelen per begraafplaats. Die zijn verwerkt in kaarten per begraafplaats. Deze kaarten en de maatregelen zijn opgenomen in de onderhoudsplanning. De maatregelen staan ook beschreven in bijlage 7, De Ontwikkelvisie. De terreinkwaliteit van de begraafplaatsen is beoordeeld aan de hand van: ◼

De visuele kwaliteit van de begraafplaatsen en de graven in het algemeen;

◼

De kwaliteit van de bomen;

◼

De kwaliteit van het groen (gras en beplanting);

◼

De kwaliteit van de verhardingen;

◼

De kwaliteit van de voorzieningen;

◼

De kwaliteit van de ondergrond.

Vervolgens gaat het hoofdstuk in op de maatregelen en knelpunten voor de aankomende planperiode. De maatregelen staan in concrete opsommingen beschreven. Beeldkwaliteit van de begraafplaatsen in het algemeen Let op: De schouw is een momentopname en geen monitoring of aan het gestelde beeld wordt voldaan.

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

40

Uit de schouw is gebleken dat het algemene kwaliteitsniveau op veel begraafplaatsen, in tegenstelling tot de jaren 2017, niet overal op het vereiste A-niveau ligt (CROW-methodiek beeldkwaliteit). Waar dit toen wel het geval was. De technische staat is nog steeds wisselend. De beeldkwaliteit heeft zich dus niet gecontinueerd met als gevolg dat de meeste begraafplaatsen kwaliteit dreigen te verliezen. Met name op de oude (monumentale) begraafplaatsen wordt de afgesproken beeldkwaliteit niet overal gehaald. Voor veel begraafplaatsen geldt hetzelfde alleen wordt het negatieve kwaliteitsniveau bepaald door het onderhoud van het gras en onkruidbestrijding op verhardingen en in beplantingen. Dit ligt in het algemeen ruim onder het A-kwaliteitsniveau. Ook vergen de veelal oude bomen aandacht in snoei en inboet. Het beheer van de grafstroken maakt deel uit van het beheer van de begraafplaatsen. Ook de grafstroken zouden een A-kwaliteit moeten hebben. Door de vele verzakkingen en ongelijke liggingen van de grafmonumenten wordt deze kwaliteit voor de meeste begraafplaatsen niet gehaald. Er is veel onkruid aanwezig tussen de graven maar ook op de graven zelf. De combinatie met onkruid tussen de graven, en op de graven, geeft een verwaarloosd beeld. Het onderhoud van de graven is echter een taak van de rechthebbende.

Mogelijke oorzaken voor de afwijking van de gewenste beeldkwaliteit zijn: ◼

Minder aandacht voor het onderhoud. In paragraaf 3.4 wordt aangegeven dat dit zou komen doordat de capaciteit voor het onderhoud binnen de gemeente te laag is.

◼

Begraafplaatsen worden sinds enige jaren onderhouden door wijkteams, in tegenstelling tot hiervoor toen aparte begraafplaatsploeg de gemeentelijke begraafplaatsen onderhield. De ploegen moeten prioriteiten stellen tussen de wijk en de begraafplaatsen. Het spanningsveld dat hierbij ontstaat is hinderlijk voor de ploegen omdat zowel de wijk als de begraafplaatsen aandacht vragen.

Figuur 7 Luchtfoto begraafplaats Heukelum (bron: gemeente West Betuwe)

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

41

Beeldkwaliteit van de grafmonumenten in het algemeen Het stellen van verzakte stenen en het verzorgen van het graf is een taak van de rechthebbenden. De oude graven vertonen veel scheefstand en verval, echter dit geeft met haar omgeving ook een bepaalde sfeer. Op de oude monumentale begraafplaatsen zou deze mate van verval te accepteren zijn. Het aanschrijven van de rechthebbenden die onderhoud nalaten, is onderdeel van beheer van de begraafplaats. De gemeente heeft begin 2023 ruim 450 rechthebbenden aangeschreven op het achterstallige grafonderhoud. Het aanschrijven heeft tot positieve reacties geleid. Veel steenhouwers in de omgeving hebben aanvragen gekregen om grafmonumenten recht te zetten of op te knappen. Zoveel zelfs dat zij de gemeente hebben verzocht de termijn voor het opknappen van de stenen te verlengen van drie naar zes maanden om het herstel te kunnen realiseren. De boomkwaliteit De bomen op begraafplaatsen worden gecontroleerd op veiligheid en vitaliteit. In West Betuwe worden de bomen in een cyclus van eens in de drie jaar gecontroleerd door middel van de Boomveiligheidscontrole (BVC). In aanvulling op deze driejaarlijkse controle worden aandachts- en attentiebomen elk jaar geïnspecteerd en/ of gecontroleerd. Op basis van de resultaten van de inspectie stelt de gemeente West Betuwe jaarlijks een snoeiplanning op.

Bomen worden op basis van deze planning gesnoeid. Echter, de boomkwaliteit laat op veel begraafplaatsen in West Betuwe te wensen over. Met name op de oude begraafplaatsen of oude gedeelten verkeren veel oude bomen in matige tot slechte conditie. Meerdere monumentale bomen zijn aangetast door schimmels en zwammen waardoor het risico bestaat dat deze bomen verwijderd moeten worden. Daarnaast zijn op meerdere begraafplaatsen bomen aangetast door onder andere essentaksterfte en kastanjebloedingsziekte. De inschatting is dat ca. 20% van de zeer oude bomen tussen nu en vijftien jaar vervangen moet worden. Uit de BVC-inspectiegegevens blijkt dit niet. Daaruit blijkt dat slechts een paar procent tussen nu en 15 jaar vervangen moet worden. Het is een bewuste keuze om de oude bomen te handhaven, ook al kost dit soms extra inspanning, maar de vraag is hoe verstandig dit is met betrekking tot de beleidsambitie voor beeldkwaliteit A en het risico op schade aan grafmonumenten, veiligheid en aansprakelijkheid. In de beeldkwaliteitsbeoordeling zijn vroege herfstverkleuringen, dood hout, dode boomtoppen, dode bomen, dichte/open kroon goed waar te nemen en geconstateerd. Daarbij is de indruk dat de vitaliteit van de bomen lager is dan in de BVC-lijsten wordt aangegeven.

Als we kijken naar de leeftijdsopbouw van de bomen blijkt dat ruim 438 van de 1417 bomen op de begraafplaatsen ouder zijn dan 60 jaar, 625 bomen tussen de 60 en 20 jaar en 294 jonger dan 20 jaar. Vervanging van oude bomen vindt plaats, zodra die een risico gaan vormen. Maar voordat een boom groot is, duurt het jaren voordat die de omvang heeft die bij het gewenste beeld van een begraafplaats past. De graskwaliteit Uit de schouw blijkt dat het maaibeeld per begraafplaats wisselend is terwijl de maaifrequentie voor alle begraafplaatsen gelijk is: 24 keer per jaar. Echter door het langere groeiseizoen (maart tot en met november) wordt het gewenste kwaliteitsniveau niet altijd overal bereikt. Het gras wordt tussen de maaibeurten te lang waardoor na het maaien soms dotten gras op de grasmat achterblijven. De kleinere percelen op de begraafplaatsen worden met kleine handmaaiers gemaaid waardoor het maaibeeld enigszins beter is.

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

42

Technisch gezien is de kwaliteit van het gras matig tot goed. Het gras is veelal hobbelig en krijgt door het maaien daardoor beschadigingen. Door de klei-ondergrond ontstaan verzakkingen en treedt snel spoorvorming op tijdens het maaien bij natte perioden. Herstel van schadeplekken is alleen mogelijk door renovatie. Delen van begraafplaatsen waar minder begraven wordt, komen hiervoor in aanmerking. De aanpak hiervoor bestaat uit de grasmat doorfrezen, grond aanvullen, egaliseren en inzaaien. Deze maatregel dient meer toegepast te worden om een fraaier en verzorgder beeld te creëren. Het verhogen van de technische kwaliteit maar ook het visuele beeld is soms lastig omdat er grafmonumenten scheefliggen. De kwaliteit van de beplanting De kwaliteit van de beplanting is in het algemeen op alle begraafplaatsen redelijk goed. Er kan gesteld worden dat er aandacht is voor het dagelijks onderhoud en het snoeien, maar dat het dagelijks onderhoud en snoeien beter moet worden uitgevoerd. Het snoeien vraagt aandacht en is niet op alle locaties correct uitgevoerd. Geconstateerd is dat er tussen de onderhoudsploegen onderling nog een ander 'snoeiregime' wordt gevoerd. Er worden op sommige begraafplaatsen heestervakken als blokhagen gesnoeid waardoor de natuurlijke vormen van de beplanting teniet worden gedaan. Dit gaat ten koste van bloei en vruchten.

Daarnaast worden de randen en sommige hagen geklepeld/machinaal geknipt waardoor veel rafelingen ontstaan. Dit past niet op een begraafplaats. Het vraagt meer vakmanschap en gepaster (geen groot) groenonderhoud. Het blijft wenselijk om bij snoei uit te gaan van de natuurlijke groeivorm van de beplanting en uitgaan van een uniforme snoeiwerkwijze op de begraafplaatsen. Bosplantsoen(randen) Veel begraafplaatsen zijn omrand met bosplantsoen. Het beleid van de afgelopen jaren was gericht op het netjes onderhouden van (cultuurlijk) bosplantsoen. Het was in mindere mate gericht op het onderhoud van natuurlijk bosplantsoen. Daarnaast is het beleid dat de kwaliteit van het bosplantsoen hoog moet zijn (niveau A volgens de CROW-methodiek). De schouw wijst uit dat het bosplantsoen op veel plaatsen oud en versleten is. Er is sprake van achterstallig onderhoud op enkele begraafplaatsen in de vorm van veel houtige opslag (kleine, nieuwe boompjes uit de zaden van de bomen), bramen, overwoekering, dood hout en verstikte planten. Dit kan worden opgelost door beplanting te dunnen waardoor de beplanting zich verjongt en meer ruimte krijgt. Hierdoor is de beplanting makkelijker op het gewenste beeld te onderhouden. De kwaliteit van de verhardingen De kwaliteit van de verhardingen varieert sterk. Er is een inhaalslag gemaakt ten opzichte van de vorige beheerperiode.

Deze is goed tot uitstekend als het gaat om elementen en asfaltverhardingen. De grindpaden laten nog in een aantal gevallen te wensen over. Het nieuw aangebrachte fijne grind ligt nog te los en is niet geheel egaal. Hierdoor is de toegankelijkheid voor minder validen in een aantal gevallen nog beperkt. Er is gekozen voor duomix met split, een constructie die in het verleden in overleg met het gehandicapten platform is gekozen. Chemievrij onkruidbeheer kost meer inspanning om de gewenste beeldkwaliteit te handhaven. Het onkruid op verhardingen ligt in het algemeen onder het afgesproken beeldniveau. De onkruidbeheersing is grotendeels uitbesteed (op beeldkwaliteitsniveau). Betere handhaving door de toezichthouders is vereist. De kwaliteit van de voorzieningen

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

43

◼

In algemene zin geldt dat alle banken in goede technische staat verkeren. Uit de meldingen blijkt dat er meer aandacht moet worden besteed aan het schoonhouden van de banken. Er is veel algenvorming en besmeuring geconstateerd tijdens de schouw. Ook moeten veel banken geschilderd worden. Daarmee worden meldingen voorkomen. Er is een wens vanuit de bezoekers/gebruikers om op diverse plekken extra banken te plaatsen.

◼

In 2021 is, in overleg met Afvalverwerking Rivierenland (Avri), gekozen om de afvalbakken te vervangen door rolcontainers. Voordelen zijn: minder bakken nodig, minder snel vol en efficiënter legen. Bijkomend voordeel is dat bezoekers de container mee kunnen nemen naar het graf als zij onderhoud uitvoeren. Gezien de omvang van de begraafplaatsen is dit een efficiënte werkwijze gebleken. Alleen op de begraafplaats in Geldermalsen staan, naast de twee containers, nog zes afvalbakken.

◼

Bijna alle begraafplaatsen zijn voorzien van éénduidige informatiepunten. Het voorstel uit 2019 heeft gevolg gekregen. De uitstraling is erg professioneel.

◼

Op diverse begraafplaatsen is sinds 2019 een vorstvrij watertappunt aanwezig. Hierdoor wordt het hele jaar water aangeboden en hoeven de tappunten in de winter niet meer afgesloten te worden. Daar waar geen vorstvrije tappunten zijn worden deze in de winter afgesloten. Ook hier geldt het advies om een éénduidig beeld en functionaliteit te creëren met vorstvrije watertappunten op alle begraafplaatsen (m.u.v. de monumentale begraafplaatsen).

◼

De poorten op de begraafplaatsen hebben een mooie uitstraling. Ze zijn vernieuwd of er heeft onderhoud plaats gevonden. Het sluitwerk van de poorten verdiend hier en daar meer aandacht te krijgen. Een aantal poorten sluit niet goed of ontbreekt een slot waar door ze niet in een slot vallen en daardoor niet goed sluiten. Het gaashekwerk dient op sommige locaties gerepareerd te worden.

◼

De baarhuisjes verkeren in goede staat en worden goed beheerd en onderhouden.

De servicepunten zijn, daar waar aanwezig, goed. Op de monumentale begraafplaatsen zijn ze in het algemeen niet aanwezig, omdat die vrijwel niet in gebruik zijn. De uitstraling kan op een aantal begraafplaatsen beter. Zo kan er uniform materiaal aangeboden worden en moet het gereedschap tijdig vervangen worden. Ook kan er een bordje geplaatst worden met regels voor gebruik van het materiaal. De uitstraling is belangrijk want naast de functie van het aanbieden van gereedschap is het ook een ontmoetingsplaats voor bezoekers.

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

44

Figuur 8 Begraafplaats Heukelum met urnenmuur (bron: gemeente West Betuwe)

De kwaliteit van de ondergrond In het beheerplan begraafplaatsen Geldermalsen 2009 zijn van alle begraafplaatsen in de voormalige gemeente Geldermalsen bodemprofielen bepaald om de samenstelling van de bodem in kaart te brengen. De aanwezigheid van klei in combinatie met een hoge grondwaterstand kan namelijk leiden tot onvolledige lijkvertering. Bij de nieuwere delen op de begraafplaatsen is hier in het verleden rekening mee gehouden door de terreinen op te hogen. Helaas is dit veelal met klei gebeurd. Door de dichte structuur van de klei kan de lijkvertering soms slecht op gang komen. Ook zorgt de geringe doorlatendheid van klei op enkele locaties voor een slechte afwatering. In 2012 is gestart met het ruimen van graven. Bij de meeste geruimde graven was sprake van een goede lijkvertering, met uitzondering van de enkele graven op het nieuwe deel van Geldermalsen-Emmalaan en de graven waar gebruik is gemaakt van slecht verteerbare lijkhoezen. Dat betekent dat de kwaliteit van de ondergrond toch voldoet aan de wensen ten aanzien van lijkvertering. Dit ondanks het feit dat de kwaliteit van de ondergrond in technische zin ook niet optimaal is. Het blijkt dat de grondslag plaatselijk heel verschillend is. Op een aantal begraafplaatsen is de kwaliteit en drooglegging dusdanig dat er maar één-diep begraven kan worden.

Daar zijn de begraafplaatsen onvoldoende opgehoogd om twee-diep te kunnen begraven. Consequentie van één-diep begraven is dat er veel meer grafruimte nodig is en er meer reserveringen zijn. Als vader komt te overlijden wordt het direct aangrenzende graf voor moeder gereserveerd. Dit heeft invloed op de capaciteit van de begraafplaatsen.

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

45

Het is bekend dat er op diverse locaties knelpunten zijn met grondwater en bodemomstandigheden. Ook hier vinden inmiddels ruimingen plaats en krijgt de beheerder inzicht in deze omstandigheden. Drooglegging van de graven Het uitgangspunt is om twee-diep te begraven. Niet alle begraafplaatsen voldoen aan de wettelijke eisen als het gaat om de drooglegging bij twee-diep begraven. Het is niet mogelijk om op deze locaties drainage aan te leggen vanwege, de aanwezigheid van graven, bomen en andere aanwezige inrichting. Bovendien is de grondwaterstand mede afhankelijk van de variabele waterstand van de rivier de Waal en de Linge en daarmee op een aantal begraafplaatsen bepalend voor voldoende drooglegging om twee of één diep te kunnen begraven. Tabel 4.4.1 geeft een overzicht van onder meer het aantal beschikbare graven en de diepte van begraven. Tabel 4.4.1 Overzicht diepte begraven op gemeentelijke begraafplaatsen.

Gemeentelijke begraafplaatsen

Aantal graven beschikbaar

Diepte begraven

001 Acquoy

Achterweg

29

Twee diep begraven

002 Beesd

Schuttersweg

238

Twee diep begraven

004 Enspijk

Beemd

91

Twee diep begraven

005 Deil

Oosteneind

207

Oude deel één diep, nieuwe deel twee diep

006 Meteren

Bredestraat

144

Twee diep begraven

008 Buurmalsen

Lingedijk

103

Twee diep begraven

009 Geldermalsen

Emmalaan

346

Oude deel één diep, nieuwe deel twee diep

011 Asperen

Leerdamse weg

75

Twee diep begraven, enkele graven drie diep

014 Heukelum

Torenstraat

201

Twee diep begraven

015 Herwijnen

Peperstraat

254

Twee diep begraven

017 Spijk

Spijksesteeg

363

Twee diep begraven

018 Vuren

Graaf Reinaldweg

230

Twee diep begraven

020 Est

Esterweg

52

Eén diep begraven

021 Haaften

Bernhardstraat

221

Eén diep begraven

023 Hellouw

Beatrixstraat

123

Eén diep begraven

024 Ophemert

Hermoesestraat

79

Eén diep begraven

025 Opijnen

Slotstraat

122

Eén diep begraven

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

46

Gemeentelijke begraafplaatsen

Aantal graven beschikbaar

Diepte begraven

9

Eén diep begraven

028 Tuil

St Antoniestraat

030 Varik

Weiweg

191

Eén diep begraven

032 Waardenburg

Kaalakkerstraat

81

Eén diep begraven

Totaal beschikbare graven gemeentelijke begraafplaatsen

3.159

Grafnummerbordjes Op een aantal begraafplaatsen staan verschillende soorten grafnummerbordjes van verschillend materiaal zoals ijzer, beton, kunststof e.d. Om een uniform beeld te krijgen zouden, op de begraafplaatsen waar de bordjes nog niet uniform zijn, de grafnummerbordjes vervangen moeten worden door éénduidige bordjes met hetzelfde lettertype. Dit naar voorbeeld van Geldermalsen. De nummering komt overeen met de nummering in de administratie en op de tekeningen.

4.4.2

Gebouwen

◼

In de gemeente West Betuwe zijn de gebouwen, muren en poorten op de begraafplaatsen onderdeel van het begraafplaatsenbeheer. Voor alle bouwkundige elementen zoals baarhuisjes, poorten en muren is in september 2023 het Onderhoudsprogramma Gebouwen begraafplaatsen 2025 – 2029 opgesteld. Hierin is het jaarlijks onderhoud en het meerjarenonderhoud opgenomen. Daarmee zijn alle onderhoudsplanningen samengebracht in één meerjarenonderhoudsprogramma. In het onderhoudsprogramma worden aanbevelingen gedaan over uit te voeren onderhoud. Hierbij is begroot volgens een aantal standaard onderhoudsuitgangspunten. De financiële resultaten van het Onderhoudsprogramma Gebouwen zijn één op één overgenomen en komen ten laste van de begraafplaatsen.

◼

De vervanging van de gebouwtjes valt buiten deze planperiode.

◼

Het grafmonument Dutry van Haeften, gelegen naast begraafplaats Engelenhofin Haaften was nog niet opgenomen, maar is vanaf dit programma opgenomen in het Onderhoudsprogramma Gebouwen 2025-2029.

4.4.3

Stand van zaken parkeervoorzieningen

Bij het huidige Beleids- en beheerplan was in een aantal gevallen nog onduidelijk waar de begrenzingen van de verhardingen/parkeervoorzieningen lagen. De begrenzingen zijn nu afgestemd met de afdeling Wegen. Aangezien de parkeervoorzieningen van belang zijn voor een tijdsefficiënte afwikkeling van de begrafenissen worden ze hier genoemd. In Buurmalsen is het probleem van de verkeersopstoppingen tijdens een begrafenis opgelost door op de begraafplaats een plein te creëren. Hierdoor hoeft de rouwauto niet op de dijk stil te staan. Zo ontstaat er geen opstopping meer op de dijk en zijn ook geen medewerkers meer nodig om de dijk tijdelijk af te sluiten. De volgauto’s moeten wel in de parkeervakken langs de dijk parkeren. Tot op heden werkt dit goed.

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

47

Er is onvoldoende parkeergelegenheid bij de begraafplaats in Deil, maar dit leidt zelden tot echte problemen omdat de verkeersintensiteit daar laag is. De begraafplaats ligt aan een dijk, waardoor dit probleem onoplosbaar is. Deze situatie blijft zo bestaan. Bij de begraafplaats in Meteren (Bredestraat) is onvoldoende parkeergelegenheid. Dit is een te accepteren situatie. Bij grote begrafenissen in Ophemert is soms ook parkeeroverlast. Dit komt echter weinig voor en is daarom ook een te accepteren situatie.

4.4.4

Monumentale begraafplaatsen en grafmonumenten

In paragraaf 3.1.3 staan de 9 gemeentelijke begraafplaatsen die zijn aangewezen als gemeentelijk monument. De gemeentelijke begraafplaatsen met een gedeeltelijke monumentale status zijn Geldermalsen (D.J. van Wijkstraat), Meteren (Rijksstraatweg), Deil, Enspijk en Beesd (Veerweg). Alleen op de monumentale begraafplaatsen Deil en Enspijk worden nog nieuwe graven uitgegeven. Op de overige monumentale/ oude begraafplaatsen worden geen nieuwe graven meer uitgegeven. Bijzettingen vinden nog incidenteel plaats. In Meteren (Rijksstraatweg) loopt de kwaliteit van de begraafplaats terug, omdat er weinig rechthebbenden/ bezoekers zijn en de grafmonumenten niet meer onderhouden worden. Tuil-St. Antoniestraat is geen monumentale begraafplaats, maar is administratief gesloten.

4.5

Graftypen, rechten en onderhoudsrechten

In West Betuwe zijn de volgende typen graven beschikbaar: ◼

Particulier graf: met een uitsluitend recht van 20, 30 of 50 jaar.

◼

Particulier natuurlijk graf: op de begraafplaats Ophemert met een uitsluitend recht van 60 of 100 jaar.

◼

Particulier urnennis, particulier urnengraf en urnament: met een uitsluitend recht van 20 of 30 jaar.

◼

Particulier kindergraf voor kinderen van 1 tot 12 jaar met een uitsluitend recht van 20, 30 of 50 jaar.

◼

Particulier graf voor stilgeborenen (foetussen) en baby’s tot 1 jaar met een uitsluitend recht van 20, 30 of 50 jaar.

◼

Algemeen graf met een wettelijke grafrusttermijn van 10 jaar.

◼

Algemeen urnen-nis en -graf met een wettelijke grafrusttermijn van 10 jaar.

Op de website van de gemeente staat een volledige omschrijving en welke mogelijkheden er zijn voor een particulier of algemeen graf. Ook worden hier de mogelijkheden genoemd van het verlengen van het grafrecht voor 5,10 of 20 jaar, het afstand doen van of het overschrijven van de grafrechten. Kindergraven Kindergraven worden bij voorkeur uitgegeven op een speciale plek in de vorm van bijvoorbeeld een hofje zoals op de nieuwe begraafplaatsen in Spijk en Buurmalsen. Het reserveren van graven is mogelijk. In bijzondere situaties, zoals het reserveren van het particuliere graf naast een overleden kind, is mogelijk mits dit ook een particulier graf betreft. Graven voor onbepaalde tijd

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

48

Elk graf dient een rechthebbende te hebben. Dit geldt ook voor de graven die in het verleden zijn uitgegeven voor onbepaalde tijd. Graven, waarvan de rechthebbende na één jaar nog ontbreekt, vervallen formeel aan de gemeente. Dit betekent, dat de gemeente de verantwoordelijkheid overneemt en kan bepalen wat er met dit graf gebeurt. Graven voor onbepaalde tijd vervallen aan de gemeente en kunnen worden opgeheven als: ◼

Er is langer dan een jaar geen actuele rechthebbende bekend is bij de gemeente.

◼

De gemeente actief gezocht heeft naar rechthebbenden en dit heeft geen resultaat opgeleverd.

◼

De gemeente maakt met bordjes bij het graf het vervallen kenbaar voor een periode van 5 jaar én geen rechthebbende zich gemeld heeft.

◼

De rechthebbende afstand doet van het graf.

◼

Een graf wordt verwaarloosd en rechthebbenden hier meerdere malen op zijn gewezen (art. 28 Wet op de Lijkbezorging).

Als het graf geruimd wordt, gebeurt dit op de wijze zoals beschreven is in het onderstaande werkprotocol van deze paragraaf. Graven onbepaalde tijd met rechthebbende Voor elke grafruimte is vastgelegd voor hoeveel bijzettingen een graf is uitgegeven. Voordat crematie werd toegestaan, mocht in elke graflaag één overledene worden bijgezet. In artikel 5 van de Nadere regels is nu bepaald dat in een particuliergraf, met twee begraaflagen, maximaal twee lijken kunnen worden begraven; of één lijk en één asbus met of zonder urn. Ook voor een graf van onbepaalde tijd is de wettelijke grafrust gegarandeerd. Een rechthebbende mag altijd bepalen wat er met het graf gebeurt. Als de rechthebbende afstand doet van het grafrecht, betekent dit dat het graf opgeheven is en de stoffelijke resten geruimd kunnen worden. De rechthebbende heeft daarbij dus niet meer de mogelijkheid een tweede of een derde stoffelijk overschot te laten bijzetten. Deze onmogelijkheid wordt als normaal ervaren bij een grafrecht van 20 jaar, maar geldt evenzo voor graven met een grafrecht voor onbepaalde tijd. Graven onbepaalde tijd zonder rechthebbende Het aantal graven voor onbepaalde tijd zonder rechthebbenden zal in de toekomst toenemen. In dat geval worden de graven niet meer verzorgd. De gemeente zoekt actief naar de rechthebbenden door het plaatsen van bordjes voor een periode van 5 jaar bij het graf.

Als deze rechthebbenden niet gevonden worden, dan worden de graven geruimd en opnieuw uitgegeven. Dit leidt tot een toename in capaciteit en inkomsten. De voorwaarden om deze graven te ruimen, staan vermeld in artikel 28 van de Wet Lijkbezorging met betrekking op verwaarlozing. Reserveringen Reserveringen hebben invloed op de totale capaciteit van een begraafplaats. Gezien de concurrentie met het cremeren en de wens van nabestaanden om veel van tevoren geregeld te hebben is het reserveren van een graf toegestaan. Onderhoud van graven/grafmonumenten

25 april 2024

Beleids- en beheerplan begraafplaatsen 2025 – 2029

BI9261-RHD-SA-WB-RP-CY-003

49

Onderhoud van de grafmonumenten is een taak van de rechthebbenden/nabestaanden. Als er geen onderhoud gepleegd wordt en dit afbreuk doet aan het aanzicht van de begraafplaats kan de rechthebbende hierop aangesproken worden. In 2023 zijn ca. 450 rechthebbenden hierover aangeschreven met een brief. Veel rechthebbenden hebben hier gehoor aan gegeven en onderhoud gepleegd of een steenhouwer opdracht gegeven onderhoud aan het grafmonument te verrichten. Als rechthebbenden het onderhoud niet uitvoeren, kan uiteindelijk het grafrecht op basis van de verordening vervallen aan de gemeente. Het graf kan dan geruimd worden en opnieuw uitgegeven. Dit proberen we echter te voorkomen door in overleg te treden met de rechthebbende. In voormalig gemeente Lingewaal kon het onderhoud van het grafmonument voor een éénmalig bedrag afgekocht worden voor de looptijd van het graf. Het tarief hiervoor was destijds vrij laag zodat veel rechthebbenden daar gebruik van maakte. Nu moet deze verplichting nog voor 856 graven nagekomen worden. Dit houdt in dat deze grafmonumenten één keer per jaar schoongemaakt worden. Als het grafrecht vervalt stopt ook het onderhoud. Werkprotocol ruimen van graven Bij de uitvoering van het ruimen van graven wordt het volgende protocol gevolgd: ◼

Vaststellen van de te ruimen graven;

◼

Op de te ruimen graven worden een jaar tevoren bordjes geplaatst met de mededeling: ‘Dit graf wordt geruimd na [datum]’. De gemeente voorkomt hiermee dat graven waar geen rechthebbende van bekend is, worden geruimd terwijl er toch nog rechthebbenden blijken te zijn;

◼

De ruiming wordt gepubliceerd in het huis-aan-huis blad, op de website van de gemeente en in de informatiekasten op de begraafplaatsen;

◼

Er worden foto’s gemaakt van alle te ruimen graven om misverstanden uit te voorkomen en eventuele schades ontstaan tijdens de werkzaamheden aan naastgelegen grafstenen te kunnen vaststellen;

◼

De grafstenen worden verwijderd, voor zover mogelijk hergebruikt of gerecycled. Wat resteert, wordt vernietigd;

◼

De ruiming wordt met respect en kleinschalig uitgevoerd. Het werkgebied wordt afgezet, zodat de werkzaamheden niet zichtbaar zijn;

◼

Tijdens uitvaarten worden de werkzaamheden stilgelegd;

◼

De menselijke resten worden overgebracht naar het verzamelgraf op de betreffende begraafplaats. De verzamelgraven zijn gemarkeerd (bijvoorbeeld met een deksel, diamantkoppaal of hoektegels);