CConstaterende datWaterland
Koppel je AI →
Document · PDF

345-216 Bijlage 1 Transitievisie Warmte Waterland.pdf

Raadsvergadering 18 november 2021, gemeente WaterlandBij agendapunt: Transitievisie Warmte20.792 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Tabel 2: Selectiecriteria startgebieden gemeente Waterland

18

Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte

3. Draagvlak en betaalbaarheid voor de warmteoplossing in de wijk

en onderstaande selectiecriteria een keuze gemaakt voor de buurten in Waterland die als kansrijk worden gezien om de komende periode mee aan de slag te gaan. Aan de slag gaan betekent dat hier samen met de betrokken stakeholders wordt begonnen met plannen maken, het opstellen van wijkuitvoeringsplannen. Dit wordt gedaan door het uitvoeren van een haalbaarheidsstudie en pilots

om de kansen voor het aardgasvrij maken van woningen en ander vastgoed in die buurt verder te verkennen. Als voorwaarde dient daarbij te worden opgemerkt dat de gemeente hiervoor afhankelijk is van de toekenning van financiële middelen door de rijkoverheid. Plannen van deze omvang kunnen namelijk maar voor een zeer klein deel uit de gemeentebegroting worden gefinancierd. Voor heel Waterland geldt uiteraard dat gasbesparing door verstandig isoleren altijd een “no-regret” maatregel is waar bij wijze van spreken vandaag al mee begonnen kan worden, zo ook te zien op de kaart in figuur 4 in de kleur geel. Dit geldt ook voor de verspreide huizen in het buitengebied. Maar er zijn ook buurten waar op middellange termijn verder kan worden gedacht dan alleen isoleren. Door de gezamenlijke selectiecriteria te combineren met de warmtekaart die volgt uit het Warmtetransitiemodel zijn de volgende gebieden in beeld gebracht als eerste kansgebieden voor de warmtetransitie: 1. Collectieve warmteoplossing in Markgouw (corporatiebezit) en Galgeriet, Monnickendam 2. Collectieve aanpak voor all-electric in Wagengouw, Broek in Waterland 3. Pilot gebiedsgerichte aanpak Waterland met koplopers, Watergang In totaal staan in de genoemde wijken een kleine 1.500 woningen en gebouwen.

Als alle woningen in deze buurten in 2030 van het aardgas af zijn, is daarmee zo’n 20% van de gebouwde omgeving aardgasvrij. Een reductie van 20% procent is vrijwel in lijn met de landelijke ambitie. Waterland is hiervoor wel sterk afhankelijk van de bereidheid van derden en voldoende financiering. Om deze reden wordt een reductie van 20% over de gehele woningvoorraad als

Figuur 4 Startgebieden in Waterland

een realistischer ambitieniveau beschouwd, maar de projectgroep beseft dat de haalbaarheid regelmatig getoetst zal moeten worden aan de praktijk. In Figuur 4 staat het tijdspad voor de gemeentebrede isolatieaanpak en de drie startgebieden. Sommige woningen kunnen nu al overstappen op een warmtepomp al dan niet in hybride vorm. Ook wanneer

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

de woning niet in één van bovengenoemde buurten staat. Bijvoorbeeld nieuwe woningen die in kleinere kernen of in lintbebouwing staan. Het is niet waarschijnlijk dat hier een warmtenet komt. Wie nu al van het aardgas af wil, kan zelf nu al overstappen op elektrisch verwarmen en als tijdelijke tussenstap in pieksituaties bijverwarmen met aardgas. Recreatiepark Europarcs is recent gebouwd en vormt daarmee een aandachtsgebied voor een all-electric oplossing.

19

Startgebied 1: collectieve warmteoplossing in Markgouw en Galgeriet in Monnickendam

Intermaris, Wooncompagnie en gemeente Waterland hebben een intentieovereenkomst getekend om de haalbaarheid verder te laten onderzoeken. • Er zijn op korte termijn plannen voor de afkoppeling en/of vervanging van het riool. • Bezit van zowel Wooncompagnie, Woonzorg Nederland en Intermaris in deze buurten maakt het mogelijk om gezamenlijk op te trekken voor een collectieve warmteoplossing en schaal te maken.

1

Criterium Laagste maatschappelijke kosten

Figuur 5 Bezit van woningcorporatie

MARKGOUW EN GALGERIET HEBBEN DE VOLGENDE KENMERKEN: • In totaal staan er in Markgouw en Galgeriet 1.030 bestaande woningen waarvan 382 in het bezit van woningcorporaties Intermaris en Wooncompagnie. Van het totaal aantal woningen betreft het 360 meergezinswoningen, oftewel appartementen. Het grootste deel van de woningen is gebouwd in de periode tussen 1950 en 1975. • Er zijn 600 tot 700 nieuwbouwwoningen gepland waarvan 90 stuks gebouwd zullen worden in opdracht van Intermaris.

2. Geplande investeringen in renovaties en infrastructuur

WAT SPEELT ER IN DIT GEBIED? • In de nieuwbouwwijk in Galgeriet is een project gestart om de woningen te verwarmen met Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO). Het eerste onderzoek geeft aan dat er een potentie is om in totaal 2.000 woningen met dit systeem te kunnen verwarmen.

20

Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte

Toelichting Een collectieve warmtevoorziening, dat wil zeggen een warmtenet, is qua maatschappelijke kosten en vanuit perspectief van de woningeigenaar in deze buurt 10% tot 30% goedkoper dan het gebruik maken van een all-electric oplossing. Het WTM geeft aan dat bij de bestaande woningen voor de aardgasvrije oplossing rekening gehouden moet worden met gemiddeld 17 tot 30 duizend euro aan investeringen per woning. Voor all-electric is dat 30 tot 49 duizend euro. Het isoleren van de woningen bij all-electric leidt wel tot een lagere warmtevraag maar die besparing is onvoldoende om dat in relatie tot een warmtenet over 30 jaar terug te verdienen. De atlas laat bovendien zien dat er een hoge potentie is om gebruik te maken van Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO). Dat zou in combinatie met een warmtepomp als bron kunnen dienen voor het warmtenet. De geplande nieuwbouwwoningen en de plannen die partijen hebben die betrokken zijn bij de ontwikkeling om gebruik te maken van TEO voor de aardgasvrije verwarming van die woningen is een ook een kans voor de bestaande woningen. Bovendien heeft de gemeente ook plannen om het riool in de buurt te vervangen en de hemelwaterafvoer los te koppelen.

Dat betekent dat er gegraven gaat worden in en rond de wegen en openbare ruimte, ongeacht of het elektriciteitsnet verzwaard moet worden voor all-electric of een warmtenet aangelegd moet worden. Het combineren van graafwerkzaamheden zou moeten resulteren in synergievoordelen.

3. Draagvlak en betaalbaarheid voor de warmteoplossing in de wijk

De nabije toekomst zal vanwege het onderzoek naar het ontwikkelen van een warmtenet op basis van warmte uit oppervlaktewater voor de nieuwbouw, uitwijzen of die oplossing ook gebruikt kan worden voor de bestaande bouw. Naar verwachting zal daar in 2021 meer duidelijkheid over zijn en dan duurt het nog ongeveer 2 jaar voordat het systeem operationeel is. In de tussentijd kunnen particuliere woningeigenaren op hun eigen tempo en op natuurlijke momenten, zoals verhuizingen en verbouwingen, hun woning voorzien van het juiste isolatieniveau, elektrisch koken en afdoende ventilatie. Het informeren en begeleiden van de bewoners kan geleidelijk gebeuren en leiden tot acceptatie en draagvlak.

Startgebied 2: Collectieve aanpak voor all-electric in Wagengouw, Broek in Waterland

WAGENGOUW HEEFT DE VOLGENDE KENMERKEN: • De hele buurt, Wagengouw, Heems Weer en Hage Weer, bestaat uit 291 woningen • Bezit van woningcorporatie Woningcompagnie aan de Wagengouw is uit de bouwperiode 1920 tot 1950 en aan de Heems Weer uit de bouwperiode 1975 tot 1990. • Aan de Wagengouw is sprake van gespikkeld bezit, beleid van Wooncompagnie is gericht op verkoop van de woningen aan particulieren. • Woningen aan het water zijn gebouwd na 2005 en daardoor al redelijk goed geïsoleerd. WAT SPEELT ER IN DIT GEBIED? • Wooncompagnie heeft een project gepland aan de Heems Weer en omgeving voor verduurzamingsmaatregelen voor 2030. • Voor de woningen aan het water is een bronnet met individuele warmtepompen in de woning een kansrijke techniek. • Het gebied leent zich prima voor warmtecascadering. Slecht geïsoleerde woningen moeten (zie paragraaf 3.3) op een relatief hoge temperatuur worden verwarmd in vergelijking met goed geïsoleerde woningen. De verwarmingsinstallatie van slecht geïsoleerde woningen heeft na het verwarmen nog energie over, water met een temperatuur die gebruikt kan worden voor het verwarmen van goed geïsoleerde woningen. In een collectief systeem kan het verwarmingswater dus zonder tussenliggende warmtebron twee keer worden gebruikt. Dat noemen we het cascaderen van warmte.

1

Criterium Laagste maatschappelijke kosten

Toelichting Het Warmtetransitiemodel geeft vanuit het perspectief van de woningeigenaar aan dat er geen significante voorkeur is voor een bepaalde aardgasvrij warmteoplossing. Het betreft vooral particuliere woningen uit de periode na 2005 en corporatiewoningen uit de periode 1920-1950. De particuliere eigenaren zullen individuele keuzes willen maken. Overstappen als de woning verbouwd gaat worden of als de cv-ketel aan vervanging toe is, gebeurt dan op natuurlijke momenten. Gelet op de bouwperiode van deze wijk zullen de komende periode diverse woningeigenaren kiezen voor een verbouwing en/of een ketelvervanging. Het combineren maakt overstappen betaalbaarder dan wanneer daar een apart besluit voor genomen moet worden.

Figuur 6 Bouwjaar woningen in Wagengouw

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

21

2. Geplande investeringen in renovaties en infrastructuur 3. Draagvlak en betaalbaarheid voor de warmteoplossing in de wijk

Anders dan de geplande maatregelen voor het complex van Wooncompagnie aan Heems Weer zijn er geen andere geplande investeringen in renovaties en infrastructuur. Omdat in deze buurt deels particuliere woningen staan is de schaalbaarheid afhankelijk van het draagvlak dat gecreëerd kan worden. De woningeigenaren zullen individuele besluiten nemen maar collectiviteit levert (schaal)voordelen op. Helpen bij het organiseren van gezamenlijke inkoop en aanbod biedt kansen.

Startgebied 3: Pilot gebiedsgerichte all-electric in Watergang In Waterland zijn er diverse groepen bewoners actief bezig met de energietransitie in het algemeen en de warmtetransitie in het bijzonder. De gemeente wil deze initiatieven van lokale koplopers stimuleren en ondersteunen met kennis en, zo ver mogelijk, met middelen. Niet voor niets is draagvlak door de projectgroep gekozen als een belangrijk criterium voor kansgebieden. Eén van de bij de gemeente bekende bewonersinitiatieven is in de woonkern Watergang. WATERGANG HEEFT DE VOLGENDE KENMERKEN: • De kern van Watergang bestaat uit 147 woningen, waarvan 4 woningen van Wooncompagnie. • Het gemiddeld bouwjaar van de gebouwen is 1965 • Zo’n 77% van de woningen betreft koopwoningen • Er zijn 60 woningen gebouwd voor 1945 en 45 woningen na 1995 • Er is een dalende trend in het gasverbruik, namelijk van ruim 2.400 m3 in 2013 naar ruim 1.700 m3 in 2019. Het gemiddelde over die periode bedraagt 2.014 m3 • Er staan in Watergang zeven Rijksmonumenten waaronder de hervormde kerk en daarnaast beschikt Watergang over 1 gemeentelijk monument, een stolpboerderij aan de Dorpsstraat WAT SPEELT ER IN DIT GEBIED? • Een groep enthousiaste bewoners heeft het initiatief genomen om aan de slag te gaan met de warmtetransitie in Watergang.

In eerdere gesprekken die de gemeente heeft gehad in Watergang is naar voren gekomen dat in Waterland een groep inwoners aan de slag wil met de warmtetransitie. De gemeente wil bij wijze van pilot met deze eerste groep inwoners in gesprek om te onderzoeken welke kansen zij zien om samen met de gemeente op te pakken. Figuur 7 Bouwjaar woningen in Watergang

22

Criterium Toelichting Laagste maatschap- Het Warmtetransitiemodel geeft vanuit het perspectief van de pelijke kosten woningeigenaar aan dat er geen significante voorkeur is voor een bepaald aardgasvrij warmteconcept. Het betreft vooral particuliere woningen uit de diverse bouwperiodes. Er zijn een aantal monumenten die ieder een individuele manier moeten vinden om geïsoleerd te worden. 2. Geplande investe- Wooncompagnie heeft in de planning om haar bezit in Watergang ringen in renovaties voor 2030 te voorzien van verduurzamingsmaatregelen: vloerisolaen infrastructuur tie, dakisolatie, gevel- dan wel spouwisolatie en pannen vervangen 3. Draagvlak en beEen groep enthousiaste bewoners heeft twee jaar geleden het taalbaarheid voor initiatief gepakt om aan de slag te gaan met de warmtransitie in de warmteoplosWatergang. Vanwege het erfgoed in deze kern vraagt dit om een sing in de wijk specifieke aanpak. De groep heeft daarbij hulp gevraagd bij De Groene Grachten. Dit initiatief is gestart vanuit de gedachte dat als een grachtenpand kan worden verduurzaamd, dat vast ook lukt met andere monumenten. 1

Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte

4.4 Financieringsopties De kosten voor warmtetransitie zijn aanzienlijk en kunnen verschillen per woning of per gebouw. Het is belangrijk om tot een eerlijke verdeling van kosten te komen tussen alle betrokken partijen en bewoners. Nieuwe manieren van financiering zijn nodig om ervoor te zorgen dat iedereen de stap naar een aardgasvrije woning of gebouw kan maken. Hoe die kosten verdeeld worden en hoe de transitie naar aardgasvrij betaalbaar is, zijn vraagstukken die op landelijk niveau moeten worden opgelost. De gemeente roept de rijksoverheid op om daar de regie in te nemen. De gemeente kan dan starten met het in kaart brengen van de kosten en onrendabele top voor bovenstaande wijken. Dit is een onderdeel van de op te stellen wijkuitvoeringsplannen. De gemeente zal de mogelijkheden voor financiering gaan onderzoeken. Er wordt rekening gehouden met financieringsvormen die beschikbaar zijn. Ontwikkelingen op het gebied van financiering worden gevolgd: SUBSIDIES • Gemeentelijk duurzaamheidsfonds van 400.000 euro met subsidies voor de energietransitie o.a. voor isolatie warmtepompen, aardgasvrij koken en groene daken. • BZK proeftuinen aardgasvrij: In 2018 is 120 miljoen euro verdeeld over 27 wijken en in 2020 nog eens 100 miljoen voor 19 wijken in het kader van het Programma Aardgasvrije Wijken.

Dit kan worden gebruikt om (deels) de onrendabele top in een wijk af te dekken en zo over te gaan tot realisatie. • Subsidies van o.a. Provincie Noord-Holland en Europa kunnen ondersteuning bieden in de vorm van procesgeld of projectgeld. Voorbeelden zijn Subsidie warmtetransitie gebouwde omgeving op wijkniveau2 en ELENA. Op regionaal niveau worden kansen verkend en inschrijvingen gecoördineerd. • Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE): Particuliere huishoudens en zakelijke gebruikers (waaronder

VvE’s) die zelf duurzame energie willen opwekken kunnen subsidie aanvragen. Het mag gebruikt worden voor zonneboilers, warmtepompen, biomassaketels en pellet kachels. De subsidie is afhankelijk van de gekozen maatregel. Subsidie kan worden aangevraagd tot en met 31 december 2020, tenzij de subsidiepot al voor die tijd leeg is. • Voor VvE’s is er subsidie beschikbaar voor een energieadvies en eventueel procesbegeleiding en een energieadvies in combinatie met Meer Jaren Onderhoudsplan en eventueel procesbegeleiding. • Subsidie Energiebesparing Eigen Huis (SEEH): stimuleert het treffen van energiebesparende maatregelen in bestaande koopwoningen. • SDE++-regeling voor collectieve installaties3. LENINGEN • Gemeentelijke duurzaamheidslening van 100.000 euro om in de eerste stappen van de energietransitie te voorzien. • Het Nationaal Warmtefonds (voorheen Nationaal Energiebespaar Fonds (NEF)) biedt energiebespaarleningen tegen lage rente voor VvE’s en particuliere eigenaren. Het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse gemeenten (SVn) is fondsmanager van het NEF. • Hypothecaire leningen4: deze zijn rendabel vanaf €15.000,- vanwege de bijbehorende administratie- en advieskosten. • Een lokale lening via de gemeente onder beheer van Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse gemeenten (SVn) • Consumptieve leningen OVERIG • Collectieve inkoop acties (o.a.

via het Duurzaam Bouwloket) zorgen voor lagere investeringskosten per maatregel, zoals isolatie en zonnepanelen. • Gebouwgebonden financiering. Een manier om een

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

lening te verstrekken voor maatregelen waarmee warmte kan worden bespaard en zodoende via de besparing de lening over een periode terug te betalen. Analyse laat zien dat dit voor enkele isolatiemaatregelen interessant kan zijn. Het volledig transitiegereed maken van een woning (uitgaande van 70°C) rekent niet rond. Andere oplossingen naast gebouwgebonden financiering zijn dus nodig. Gebouwgebonden financiering is nu nog niet mogelijk, maar de mogelijkheden worden op nationaal niveau onderzocht. • Salderingsregeling voor zonnepanelen: de salderingsregeling blijft tot 1 januari 2023 zoals deze nu is. Daarna bouwt de overheid de regeling geleidelijk af. In 2031 stopt de regeling helemaal. Deze hulpmiddelen zijn belangrijk, maar ze zijn nog niet toereikend om bewoners financieel volledig te ondersteunen. De vraag is echter of dat ook zal gaan gebeuren. Duurzame, toekomstbestendige en comfortabel verwarmde woningen worden steeds hoger gewaardeerd. Naast besparing op de energierekening zijn er meer financiële voordelen aanwezig, zoals waardevermeerdering van de woning. In de uitwerking per wijk wordt onderzocht hoe tot een aantrekkelijk aanbod te komen voor bewoners.

https://www.noord-holland.nl/Loket/Producten_en_Diensten/ Producten_op_alfabet/W/Warmtetransitie_gebouwde_omgeving_op_ wijkniveau_Noord_Holland_subsidie 3 https://www.klimaatakkoord.nl/themas/verbreding-sde 4 https://www.eigenhuis.nl/energie/financieel/geld-lenen-voor-energiebesparing#/ 2

23

5 Hoe verder? Handreiking tot uitvoering Er is met alle betrokken partners een eerste stap gemaakt in het opstellen van de gezamenlijke doelen. Deze worden nagestreefd om de transitie naar wonen zonder aardgas te realiseren. De warmtetransitie is een complex proces dat vraagt om een programmatische aanpak. Hiervoor zal een uitvoeringsprogramma moeten worden opgezet met alle betrokken partijen in de gemeente. De eerste stap na het afronden van de Transitievisie Warmte is het opstellen van wijkuitvoeringsplannen. Deze plannen zijn voor de eerste wijken die aardgasvrij zullen worden. In de wijkuitvoeringsplannen worden o.a. de volgende afspraken gemaakt: • welke technieken gaan ingezet worden om aardgasvrij te zijn • hoe de financiering wordt vormgegeven • hoe dit alles wordt georganiseerd • hoe bewoners worden ontzorgd • hoe wordt het proces van communicatie en participatie van bewoners per wijk ingericht Om de programmatische aanpak succesvol te laten zijn is een goede organisatie essentieel. In Figuur 8 staat het voorstel voor deze organisatie. De extra gevraagde capaciteit van de gemeentelijke organisatie vraagt, ook gelet op de ervaringen in bijvoorbeeld Purmerend, ten minste 3 tot 6 FTE.

In voorbereiding op de wijkuitvoeringsplannen heeft de projectgroep van de Transitievisie Warmte nagedacht over de eerste acties die nodig zijn: • In beeld krijgen welke stappen nodig zijn om aan de slag te kunnen in de kansrijke wijken • Bepalen welke rol de gemeente heeft en welke rollen de andere partijen hebben. • Een plan maken voor het tijdig betrekken van inwoners. • CO2 nulmeting en monitoren met de CO2 Barometer

24

Figuur 8: Programmatische aanpak transitievisie warmte gemeente Waterland

Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte

Er zijn een aantal belangrijke onderdelen die de komende periode verder zullen moeten worden uitgewerkt: • Het formuleren van de (tussentijdse) doelen en acties die nodig zijn om te starten in de eerste wijken • Het vormgeven van de organisatiestructuur die nodig is om de overstap naar wonen zonder aardgas mogelijk te maken zoals in Figuur 8. • Het opstellen van een communicatie- en participatiestrategie om bewoners zo goed mogelijk te kunnen informeren. En indien van toepassing mee te laten denken in de benodigde stappen. • Het vormgeven van een isolatie-agenda en de overige stappen die nodig zijn om het vastgoed gereed te maken voor de warmtetransitie en het energielabel te verlagen. • Het voorbereiden van de benodigde stappen om een warmtenetwerk aan te kunnen gaan leggen. Als eerste stappen richting het uitvoeringsprogramma is richting gegeven aan de volgende vier thema’s: DOELEN EN AANDACHTSGEBIEDEN VAN HET UITVOERINGSPROGRAMMA Doelen gemeente Waterland: • In 2021 is gestart met het collectief inkopen van zonnepanelen en isolatie. • In 2021 komt er een duurzaamheidsfonds om inwoners financieel te ondersteunen met de isolatieopgave. Aandachtsgebieden gemeente Waterland: • Communicatie: De gemeente gaat zorgen voor draagvlak door communicatie, waarbij alle inwoners zullen worden betrokken.

Het kennisniveau en de wensen van bewoners zal meetbaar gemaakt worden middels het afnemen van interviews of enquêtes op verschillende momenten, of via andere manieren waarop bewoners kunnen worden bereikt. Uit de bewonersenquête is duidelijk naar

voren gekomen dat inwoners het belangrijk vinden tijdig betrokken te worden bij het komen tot plannen voor hun wijk. •  Kosten: Veel mensen maken zich zorgen over de kosten. In de enquête gaf 62% van de inwoners aan zich hier het meest zorgen om te maken. De gemeente zal daarom duidelijkheid scheppen over: - de kosten; - de financiering; - de urgentie van de transitie naar aardgasvrij wonen; Daarbij moet duidelijkheid komen over de kosten en baten. Het aanbod om over te stappen naar wonen zonder aardgas moet acceptabel zijn. Ook voor mensen met een kleinere portemonnee. •  Beschikbaarheid van mensen: Om de transitie mogelijk te maken is voldoende technische kennis nodig en technisch personeel voor de uitvoering. • Financieringsmogelijkheden: Duidelijk communiceren over isolatiemogelijkheden en financieringsmogelijkheden die hiervoor beschikbaar zijn •  Evaluatie: Na 5 jaar worden de wijkprioritering en de belangrijkste uitgangspunten uit deze transitievisie warmte geëvalueerd. Daarbij wordt gekeken hoeveel CO2 reductie de stappen hebben opgeleverd (nulmeting en wijk barometer inzetten voor monitoring). UITVOERINGSSTRATEGIE IN DE WIJKEN EN AMBITIES IN DE STARTBUURTEN • Starten in de meest kansrijke buurten met de belangrijkste stakeholders • Leren van onze aanpak en van de aanpak door andere gemeente.

De eerste bewoners of wijken die overstappen op aardgasvrij wonen worden intensievere begeleid dan de laatste wijken; • De warmtetransitie wordt gekoppeld aan andere energievraagstukken. Zoals isoleren, gebruik maken van duurzame elektriciteit, en elektrisch rijden.

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

• Parallel aan deze visie werkt de gemeente aan een inventarisatie van alle bodemopgaven. Naast de maatschappelijke kosten dient voor elk project in kaart te worden gebracht in hoeverre de plannen fysiek haalbaar zijn in de bodem. BELANGRIJKE STAKEHOLDERS WAAR HET UITVOERINGSPROGRAMMA ZICH OP RICHT • Iedereen die in Waterland woont of werkt • Medewerkers van de gemeente Waterland, onder andere Ruimtelijke Ordening en ondergrondse infra. • Externe stakeholders, zoals Liander, Wooncompagnie, Intermaris en PWN TUSSENTIJDSE RESULTATEN • Eind 2022 moet de informatievoorziening op orde zijn, waaronder de ‘frequently asked questions’ (FAQ), en een communicatieve samenvatting van deze transitievisie • Er wordt een besparingscampagne ingezet en gekoppeld aan de resultaten van beschikbare huisscans en andere informatie over de woningen • Er wordt een financieringsconstructie ingericht voor bewoners met kleine portemonnee • De uitvoering van de wijkuitvoeringsplannen voor de eerste drie wijken, Markgouw, Wagengouw en Watergang zijn in 2025 gestart. In de wijkuitvoeringsplannen worden ook de koppelkansen meegenomen.

25

BIJLAGE

A Aardgasvrije warmteoplossingen Er zijn vier verschillende energie-infrastructuren denkbaar om de gebouwde omgeving te kunnen verwarmen: • • • •

Gasnet All-electric Bronnet Warmtenet

GASNET In de meeste wijken wordt nog gebruik gemaakt van het gasnet, met uitzondering van de wijken waar al een warmtenet ligt of waar de woningen all-electric zijn. In veel wijken zal het gasnet dus nog wel even blijven liggen. Als gekozen wordt om het bestaande gasnet te laten liggen, is het van belang om duidelijkheid te geven aan vastgoedeigenaren voor hoelang dit nog het geval is. Hierdoor krijgen eigenaren de tijd om de noodzakelijke maatregelen te nemen. Individuele gasketel en hybride warmtepomp Als het gasnet voorlopig nog blijft liggen, dan kan er eventueel naast de individuele Hr-ketel ook een hybride warmtepomp geplaatst worden in de woning om het gasgebruik te beperken. Voorwaarde is wel dat de woning het basisisolatieniveau bereikt heeft, zodat de warmtepomp optimaal kan functioneren. ALL ELECTRIC ‘All electric’ betekent dat er alleen een elektriciteitsnet naar de wijk toe komt. Als dat het geval is, dan is er een warmte-opwekinstallatie in de woning of het gebouw nodig die alleen elektriciteit gebruikt. Omdat de warmte in de woning wordt opgewekt met bijvoorbeeld infrarood of een warmtepomp zal de vraag naar elektriciteit op koude dagen sterk toenemen in de wijk. De (over)capaciteit in het bestaande elektriciteitsnet is echter beperkt en is bijvoorbeeld ook nodig voor de realisatie van laadpalen voor elektrische mobiliteit.

Het elektriciteitsnet zal dus verzwaard moeten worden, niet alleen op wijkniveau, maar ook op gemeentelijk, regionaal, nationaal en internationaal niveau. All-electric leent zich daarom minder voor een wijkgerichte aanpak, omdat er vaak beperkingen zijn om het elektriciteitsnet te verzwaren. Rekening houdend met het feit dat in de toekomst warmte opgeslagen kan worden in woningen, is het ook sterk de vraag of het verstandig is

26

EFFICIËNTIE VAN WARMTEPOMPEN EN INFRAROODPANELEN Een warmtepomp gebruikt de temperatuur van de omgeving als bron. Dat zorgt ervoor dat er meer energie in de vorm van warmte wordt opgewekt dan dat er aan elektriciteit wordt gebruikt. Van 1 kWh elektriciteit kan een warmtepomp 3-6 kWh aan warmte produceren (COP van 3-6). Bij infraroodpanelen is de omzetting van elektriciteit naar warmte één staat tot één, veel minder efficiënt dus. Infraroodpanelen hebben wel het voordeel dat ze alleen aan hoeven te staan op het moment dat er een persoon aanwezig is in de ruimte (in tegenstelling tot andere technieken) waardoor ze in praktijk wel wat efficiënter zijn dan doet vermoeden. Ander nadeel van infraroodpanelen is dat ze in de toekomst niet gecombineerd kunnen worden met een warmtebatterij in de woning, waardoor grootschalige toepassing lastig zal worden. Er zijn warmtepompen die lucht gebruiken als warmtebron (lucht-water-warmtepompen) en die water gebruiken als warmtebron (water-water-warmtepompen). Een lucht-water-warmtepomp gebruikt als bron bijvoorbeeld buitenlucht. Een water-water-warmtepomp gebruikt als bron bijvoorbeeld bodemenergie (WKO of bodemlus) of warmte uit zon (zonthermie).

om op korte termijn al hele wijken gelijktijdig elektrisch te gaan verwarmen. Dit kan ertoe leiden dat er zeer hoge kosten gemaakt gaan worden voor netverzwaring op wijkniveau, die in de toekomst niet nodig blijken. All-electric is daarom een alternatief dat zich meer leent om organisch te ontwikkelen, verspreid over meerdere buurten en wijken in een gemeente. Met name voor eengezinswoningen en gebouwen in buurten waar een collectieve warmteoplossing geen logische oplossing is en waarvan de woningen al goed geïsoleerd zijn, of bij kleinschalige nieuwbouwprojecten. Uitgaande van de huidige stand van de techniek kan je alleen met warmtepompen of infrarood verwarmen als de woning minimaal op het basisisolatieniveau is, waarbij de warmtevraag voor ruimteverwarming 65 kWh/m2 of lager is. Bij warmtepompen moeten dan vaak ook de radiatoren vervangen worden door laagtemperatuur radiatoren. Voor het benutten van energie uit buitenlucht is een buitenunit nodig. Voor het benutten van warmte uit de bodem moet er een bodemlus geboord worden onder de woning of in de tuin. Voor het benutten van zonthermie moeten er thermische zonnepanelen geplaatst worden op het dak van de woning. Grotere gebouwen kunnen ook gebruik maken van een eigen warmteen koude opslaginstallatie (WKO) om gebruik te maken van bodemenergie als warmtebron.

Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte

Naast de warmtepomp of de infraroodpanelen komt er een boilervat van minimaal 150 liter voor warm tapwater in de woning. Deze ruimte moet wel beschikbaar zijn. Bij infraroodpanelen en lucht-water-warmtepomp zal het elektriciteitsnet meer verzwaard moeten worden dan bij water-water-warmtepompen.

ZONTHERMIE ALS BRON VOOR EEN WARMTEPOMP Met de nieuwe generatie zonthermische panelen wordt er, óók als er geen zon is, warmte geproduceerd. Dit kan doordat het paneel behalve uit zon- en daglicht ook heel goed warmte kan winnen uit de buitenlucht. Hierdoor kan ook ‘s nachts en in de winter voldoende warmte geleverd worden aan een water-water-warmtepomp, zodat deze net zo efficiënt warmte kan produceren als een warmtepomp met een bodemlus. Voordeel is dat deze oplossing veel eenvoudiger is te installeren dan het boren van een bodemlus. De zonthermische panelen kunnen gecombineerd worden met zonnepanelen voor het opwekken van elektriciteit.

NIEUWE GENERATIE WARMTEPOMPEN Er komen steeds meer nieuwe generatie warmtepompen op de markt, die een grotere temperatuursprong kunnen maken door gebruik te maken van andere koudemiddelen, zoals ammoniak (NH3) en CO2. De nieuwe generatie warmtepompen zijn ontwikkeld voor de industrie en worden daar al jaren toegepast. Het is dus al een bewezen technologie. Dit type warmtepompen is daarom uitermate geschikt voor het leveren van warmte aan collectieve installaties in gebouwen of aan warmtenetten in wijken. Speciaal voor woningen is er nu ook een individuele lucht-water-warmtepomp op de markt met als koudemiddel CO2, die zonder problemen 70°C kan produceren. Het voordeel is dat je dan dus niet meer de bestaande radiatoren hoeft te vervangen. De verwachting is dat er ook water-water-warmtepompen voor woningen op de markt komen met dezelfde eigenschappen. Om op grotere schaal individuele warmtepompen in wijken toe te passen is het wel van belang dat er technieken komen om warmte compact in de woning op de slaan. Dat vraagt wel de nodige innovatie en extra ruimte in de woning.

BRONNET Een bronnet is een aanvulling op all-electric. Een collectief bronnet transporteert laagwaardige warmte naar meerdere woningen en gebouwen als bron voor een warmtepomp in de woning of het gebouw. Ook bij deze infrastructuur moet de capaciteit van het elektriciteitsnet in de wijk dus worden verhoogd. Aangezien een warmtepomp ook op woning- of gebouwniveau in veel gevallen een efficiënte bron kan hebben, zal een bronnet voor woningen in de meeste gevallen geen logische optie zijn. In wijken waar in hoge dichtheid gebouwd is, kan er mogelijk beperkt ruimte zijn voor potentiele bronnen, waardoor een bronnet een optie kan zijn. Echter is in dat geval vaak een warmtenet een logischere keuze. De verwachting is daarom dat een bronnet met name ingezet zal gaan worden als bron voor warmtepompen, die warmte leveren aan een warmtenet in een wijk of een bedrijventerrein. WARMTENET Een warmtenet is een collectieve warmtevoorziening waarbij een infrastructuur van ondergrondse leidingen warm water vervoeren naar meerdere gebouwen tegelijkertijd. Het overgrote deel van de woningen en gebouwen die zijn aangesloten op het warmtenet zijn aangesloten sinds het moment dat ze zijn gebouwd. Er is nog weinig ervaring met bestaande woningen aansluiten. De bestaande netten in oudere wijken leveren een temperatuur van maximaal 90°C aan de woningen en gebouwen (hoogtemperatuur).

Nieuwere wijken zijn beter geïsoleerd. De aanvoertemperatuur is daar dus lager, circa 70°C (middentemperatuur). Bij nieuw te bouwen wijken kan worden overwogen om de aanvoertemperatuur verder te verlagen naar 40°C (laagtemperatuur). Bij woningen moet dan wel een aanvullende boostervoorziening geplaats worden in de woning voor warm tapwater (55°C). In de praktijk is daarom te zien dat bij nieuwbouwwoningen vaak wordt gekozen voor een middentemperatuur warmtenet. Om in een bestaande wijk een warmtenet te realiseren is er voldoende schaalgrootte en dichtheid van gebouwen nodig. Hoe hoger de temperatuur, die met de beschikbare warmtebron kan worden geleverd, hoe eenvoudiger de schaalgrootte kan worden bereikt, omdat er dan meer woningen geschikt zijn om aan te kunnen sluiten. Woningcorporaties kunnen makkelijker de benodigde schaal bereiken dan particuliere woningeigenaren. Bij een warmtenet komt er per gebouw of cluster van eengezinswoningen of kleinere gebouwen een afleverstation. Hier kan de temperatuur worden geregeld. De temperatuur van het net kan dus lokaal worden verlaagd als een gebouw daarvoor geschikt is. Daarnaast zal

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

27

het elektriciteitsnet waarschijnlijk ook verzwaard moeten worden vanwege de overstap naar elektrisch koken maar ook door ontwikkelingen zoals elektrische mobiliteit en zon op daken.

Energiebronnen Bij iedere energie-infrastructuur hoort een andere energiedrager. Dit is respectievelijk gas (gasnet), elektriciteit (E-net) en/of water (warmtenet). Bij de verschillende energiedragers horen verschillende bronnen en (on)mogelijkheden om energie, die nodig is voor het verwarmen van woningen en gebouwen, op te slaan. Daarnaast is de meest geschikte bron en bijhorende energie-infrastructuur ook sterk afhankelijk van de schaalgrootte, die kan worden gerealiseerd. FOSSIELE BRONNEN Tijdens de energietransitie blijft er een afhankelijkheid van fossiele bronnen. Een goed voorbeeld van deze afhankelijkheid is een woning die zonnepanelen heeft liggen op het dak. Het grootste deel van de energie, die wordt opgewekt door de panelen kan niet gelijktijdig worden gebruikt in de woning en wordt dus teruggeleverd aan het elektriciteitsnet en elders gebruikt. Als het donker is of bewolkt en de panelen niet of nauwelijks elektriciteit produceren, wordt er elektriciteit uit het elektriciteitsnet gebruikt. Deze elektriciteit wordt opgewekt met een mix van bronnen, nu nog circa 80% fossiel (aardgas en kolen). Dat neemt niet weg dat het goed is dat er zonnepanelen op daken worden geplaatst. Al het dakoppervlak in Nederland moet namelijk zoveel als mogelijk benut worden voor de productie van hernieuwbare elektriciteit.

ALTERNATIEVE BRONNEN VOOR AARDGAS De alternatieve bronnen voor aardgas zijn beperkt, zeker voor de grote hoeveelheid aardgas, die nu in Nederland en de rest van de wereld gebruikt wordt. Naast biogas/groen gas wordt waterstof vaak genoemd als alternatief voor aardgas. Waterstof is geen bron maar een energiedrager en wordt gemaakt van aardgas of van elektriciteit. Het is niet te verwachten dat waterstof een grote rol gaat spelen als energiedrager in de gebouwde omgeving. Uiteraard wel als grondstof voor de industrie en mogelijk als energiebron voor (zwaarder) transport en de industrie. Als er niet wordt gestart met het uitfaseren van gasnetten in de bestaande gebouwde omgeving is de kans groot dat dit een zogenaamde ‘lock in’ is op aardgas. ALTERNATIEVE BRONNEN VOOR ELEKTRICITEIT Net als in alle sectoren, gaat ook voor het verwarmen van de gebouwde omgeving, elektriciteit een nog grotere rol spelen. Met name voor het opwekken van warmte met warm-

28

tepompen in woningen, gebouwen en wijken zal de vraag naar elektriciteit stijgen. Deze elektriciteit moet dan wel verduurzaamd (kunnen) worden. Zon en wind zijn daarvoor de meest logische bronnen voor Nederland op dit moment. Verduurzaming is een hele grote opgave. De huidige elektriciteitsmix in Nederland bestaat namelijk nog voor circa 80% uit fossiele bronnen. Nu is elektriciteit altijd beschikbaar, omdat kolen-, gas en kerncentrales het gehele jaar door kunnen leveren op basis van de vraag. Maar in de toekomst zal het elektriciteitsaanbod veel minder constant en ook deels seizoen afhankelijk zijn door een groter aandeel van zonne-energie en windenergie. Het opslaan van energie en in dit geval dus warmte is noodzakelijk. Bij de keuze voor de energie-infrastructuur is het daarom nodig om meer rekening te houden met de (on)mogelijkheid om energie op te slaan. RESTWARMTE Restwarmte komt vrij bij een productieproces. Er zijn vele verschillende soorten van restwarmte met ook verschillende temperaturen. Voor bestaande warmtenetten is restwarmte de meest voorkomende bron. Een mogelijk nadeel van restwarmte is de beschikbaarheid. Er zijn maar een beperkt aantal locaties waar restwarmte benut kan worden voor het verwarmen van de gebouwde omgeving en het is in sommige gevallen onzeker hoe lang de warmte beschikbaar blijft.

Omdat restwarmte een relatief goedkope bron is, moet het daar waar mogelijk worden benut voor de ontwikkeling van warmtenetten. Het is dan wel van belang dat er een alternatieve duurzame warmtebron op locatie beschikbaar is, zodat de leveringszekerheid van warmte kan worden gegarandeerd voor een zeer lange tijd. BIOMASSA Van biomassa in de vorm van bijvoorbeeld hout, bermgras, mest, slib, zeewier en mogelijk ook algen kan energie geproduceerd worden. De energie kan geproduceerd worden voor alle energiedragers en dus in alle sectoren. Deze energie kan ook voor industrie en transport worden ingezet. Biomassa is echter schaars. Voor biomassa geldt nog meer dan voor restwarmte dat de beschikbaarheid op langere termijn onzeker is. Als warmtebron voor de gebouwde omgeving moet er daarom zeer zorgvuldig mee omgegaan worden. Bovendien is het de vraag of biomassa direct ingezet moet worden als energiebron. Vaak zijn er andere routes waarin biomassa een hogere waarde heeft.

Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte

Belangrijk is om de schaarse biomassa alleen in te zetten als transitiebron bij de ontwikkeling van nieuwe warmtenetten in de bestaande gebouwde omgeving. Eventueel zou dit kunnen in combinatie met nieuwbouw. En dan met name daar waar er geen alternatieve bron, zoals restwarmte beschikbaar is. Het is dan wel van belang dat er een alternatieve duurzame warmtebron op locatie beschikbaar is, zodat de leveringszekerheid van warmte gegarandeerd kan worden. Het is daarom belangrijk dat lokale warmtenetten op biomassa een aanvoertemperatuur hebben van maximaal 70°C. Bij een hogere aanvoertemperatuur moeten er goede afspraken gemaakt worden met de vastgoedeigenaren, zodat de temperatuur aan het einde van de exploitatieduur van de biomassawarmtecentrale verlaagd kan worden. Het verbranden van hout of houtpellets in woningen is niet efficiënt en moet daarom voorkomen worden. Ook het inzetten van biomassa bij de ontwikkeling van een warmtenet voor een nieuwbouwwijk moet niet gestimuleerd worden. ENERGIE UIT DE BODEM EN DIEPERE AARDLAGEN Uit de bodem en uit diepere aardlagen kan warmte onttrokken worden. Een vuistregel is dat elke kilometer de temperatuur met circa 30° C toeneemt. Dus hoe dieper je boort, hoe hoger de temperatuur.

Of je op een bepaalde diepte in Nederland deze warmte ook daadwerkelijk uit de aarde kan winnen, is sterk afhankelijk van de lokale eigenschappen van de aardlagen. Het vraagt ook forse investeringen dus de economische potentie is dus ook sterk afhankelijk van de warmtevraag en mogelijkheden voor distributie. Bron Bodemlussen of WKO Ondiepe geothermie Diepe geothermie Ultradiepe geothermie

Diepte Tot 250 meter 250-1000 meter 1-4 kilometer 4-6 kilometer

Temperatuur 10 - 15 °C 20 - 40 °C 40 - 100 °C 100 - 180 °C

Tabel 3: Bodemenergie en aardwarmte.

THERMISCHE ENERGIE UIT OPPERVLAKTEWATER EN AFVALWATER Met alle thermische energie uit oppervlaktewater- en afvalwater (TEO en TEA) kan in potentie een heel groot deel van de gebouwde omgeving in Gemeente Waterland verwarmd worden. Om deze bronnen te kunnen benutten zullen er wel warmtenetten ontwikkeld moeten worden in wijken met een aanvoertemperatuur van maximaal 70 °C. Het voordeel is dat het op een kleinere schaal kan worden toegepast dan bij andere potentiele bronnen voor warmtenetten, zoals bij restwarmte en geothermie vaak het geval zal zijn. Door energie uit oppervlaktewater te onttrekken verbetert de waterkwaliteit en het voorkomt ook

hittestress. Voorbeelden van energie uit afvalwater zijn warmte uit het riool (riothermie) en uit het gezuiverde afvalwater (effluentwater) bij een rioolwaterzuiveringsinstallatie. Warmtepompen maken onderdeel uit van dit systeem, wat dus wel elektriciteit vraagt en die moet duurzaam worden opgewekt én getransporteerd worden via het elektriciteitsnet dat mogelijk hiervoor verzwaard moet worden. Echter de efficiëntie (COP) van dit systeem is al hoger dan verbranding met individuele aardgasketels.

VERWARMEN MET OPPERVLAKTEWATER Oppervlaktewater wordt in de zomer sterk opgewarmd. Deze warmte kan onttrokken worden en tijdelijk worden opgeslagen in WKO-bronnen. In het stookseizoen kan deze warmte van circa 20 °C gebruikt worden als bron voor een warmtepomp. Deze kan warmte tot circa 70° C leveren aan een gebouw of warmtenet. Vanuit de WKObron kunnen gebouwen ook gekoeld worden, maar dit is voor de werking van het systeem niet noodzakelijk. Een warmtepomp kan ook direct warmte onttrekken uit het oppervlaktewater zonder gebruik te maken van een WKO-bron. Dit is wel minder efficiënt.

ZONTHERMIE Tot nu toe heeft zonthermie nauwelijks een rol gespeelt in de warmtetransitie. Enkel voor de opwek van warm tapwater (zonneboilers) is deze techniek toegepast. Voor ruimteverwarming was simpelweg de overbrugging tussen zomer en winter te lang. Maar ook dit gaat veranderen. De nieuwe generatie thermische zonnepanelen kunnen gedurende een langere tijd warmte uit de omgeving halen, niet alleen uit zon, maar ook uit licht en buitenlucht. Dit is voldoende om zonder opslag een bron te kunnen zijn voor een warmtepomp in een woning gebouw of in de wijk. Ook kunnen er collectoren gemaakt worden van asfaltwegen. Door de ontwikkeling van warmteopslag kan (op termijn) zonthermie ook ingezet worden om een groot deel van het jaar een gebouw direct te verwarmen. Afhankelijk van het seizoen kunnen er temperaturen van tussen de 40 en 80° C worden gehaald in een warmtebuffer. Met beperkte inzet van een warmtepomp kan het gehele jaar door warmte voor ruimteverwarming en warm tapwater geleverd worden.

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

29

BIJLAGE

B Het warmtetransitiemodel in vogelvlucht Het warmtetransitiemodel van Over Morgen geeft beleidsmakers, adviseurs, energieleveranciers en netwerkbedrijven de inzichten en instrumenten die zij nodig hebben om de transitie te maken naar een aardgasvrije leefomgeving. Het model heeft vijf essentiële kenmerken: Het warmtetransitiemodel van Over Morgen geeft inzicht in een aardgasvrije gebouwde omgeving. Het model is bedoeld om processen in de warmtetransitie te ondersteunen, faciliteren en versnellen. Het model kan ingezet worden in alle fases van het proces: van notie en urgentie, tot kansen en inzicht, tot gedragen visies en projecten, en uiteindelijk als ondersteunende tool in de uitvoering. Het warmtetransitiemodel is een ruimtelijk model dat gebaseerd is op GIS. Het model voert analyses uit op gebouwen en buurten en maakt gebruik van openbare geografische data uit betrouwbare bronnen. Het model maakt inzichtelijk wat verschillen zijn tussen gebieden en hoe dat leidt tot andere warmteopties en kansen, en houdt daarbij rekening met de ruimtelijke samenhang van een gebied. Het warmtetransitiemodel maakt de laagste maatschappelijke transitiekosten inzichtelijk door per buurt te berekenen wat de kosten en besparingen zijn van bouwkundige maatregelen en warmteopties, en maakt inzichtelijk wat het kostenverschil is met de alternatieven.

Het model onderscheidt bouwkundige maatregelen zoals isolatie, ventilatie en elektrisch koken, en de warmteopties warmtenet, all electric en hernieuwbaar gas. Het model maakt gebruik van de meest actuele kennis van techniek en markt, en biedt veel opties om invloed te hebben op de ontwikkeling van kosten en besparingen, om zo verschillende scenario’s te kunnen doorrekenen. Het warmtetransitiemodel analyseert op gebouwniveau wat kansrijke gebieden zijn om aan de slag te gaan. Daarbij kunnen gegevens van betrokken partijen worden toegevoegd, zoals planningen in de openbare ruimte of investerings­ momenten van gebouweigenaren.

30

De resultaten van het warmtetransitiemodel worden gevisualiseerd in inter­ actieve, online GIS-applicaties die betrokken parttijen inzicht geven in de materie en concreet handelingsperspectief bieden. Het warmtetransitiemodel van Over Morgen wordt door meer dan 70 gemeentes, provincies, woningcorporaties en netbeheerders gebruikt om de gebouwde omgeving te verduurzamen. Op basis van een gebouwendatabase zijn voor Waterland twee typen analyses uitgevoerd: • Een analyse die de laagste maatschappelijke transitiekosten per buurt berekent voor verschillende warmteopties. Dit doet het model op basis van financiële en technische rekenregels. Deze analyse leidt tot de Warmtekaart. • Daarnaast voert het model een analyse uit die de gebouwendatabase doorzoekt op de meest kansrijke gebouwen om aan de slag te gaan in het onderzoeksgebied op basis van een vooraf ingesteld filter. Dit filter kan bijvoorbeeld samen met stakeholders worden bepaald. Deze analyse leidt tot de Kansenkaart.

Kengetallen en uitgangspunten

Openbare databronnen

Database van gebouwde omgeving

Filter

Kansrijke gebouwen en gebieden om aan de slag te gaan met een warmtenet

Figuur 9: Schematisch modelontwerp

Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte

Rekenregels

Laagste maatschappelijke transitiekosten per wijk of buurt

Nadere toelichting op technisch financiële analyse Het warmtetransitiemodel maakt zoveel mogelijk gebruik van openbare brondata uit betrouwbare bron. Daarnaast maakt het model gebruik van verschillende kengetallen om warmteopties te berekenen. Brondata en kengetallen komen samen in het model dat volgens logische regels is ontworpen. De basis voor het modelontwerp is een database van gebouwen. Deze database is gebaseerd op de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) van het Kadaster. Deze gebouwendatabase is verrijkt met gegevens uit verschillende bronnen. Ook is informatie toegevoegd op basis van kengetallen. De gebouwendatabase bevat zodoende van ieder gebouw in Nederland informatie over onder andere: • Bouwjaar, gebouwtype en eigendomssituatie • Buurtkenmerken, zoals dichtheid en WOZ-waarde • Energieverbruik en energieprestatie • Investeringsbandbreedtes voor verschillende bouwkundige en energetische maatregelen Het warmtetransitiemodel maakt vrijwel geheel gebruik van open data uit betrouwbare bronnen. Daarnaast kan het model worden aangevuld met eigendomsgegevens van bijvoorbeeld woningcorporaties. De resultaten kunnen in de kaart gecombineerd worden met kaarten van stakeholders, zoals planningen in de openbare ruimte of investeringsmomenten van vastgoed. Bron RVO CBS Kadaster

ACM Nibud Regionale netbeheerders Over Morgen ING Bank/Universiteit van Tilburg Tabel 4: Overzicht van brondata

Onderdeel Woningtypen en -specificaties (Voorbeeldwoningen) Energie labels en index (EP-Online) Wijk- en Buurtkaart Kerncijfers postcodegebieden (zescijferig) Basisregistratie Adressen en Gebouwen Basisregistratie Topografie (TOP10NL) Basisregistratie Kadaster Prijsinformatie Energieverbruiken, prijsinformatie Kleinverbruiksdata Marktkennis investeringskosten, besparingen en prestatie van maatregelen Woningwaarde-effecten van energetische maatregelen

De gebouwendatabase wordt verrijkt met kengetallen over energieprestatie, investeringskosten, besparingspotentie en opbrengsten van maatregelen. Met deze kengetallen wordt de Warmtekaart berekend. Kengetallen worden toegekend aan gebouwen op basis van een woningtype- en bouwjaarcombinatie. Dit wordt een sleuteltype genoemd. DE WARMTEKAART: TECHNISCH-FINANCIËLE ANALYSE VAN WARMTEOPTIES PER BUURT Het warmtetransitiemodel berekent per CBS-buurt wat de kosten en opbrengsten zijn van bouwkundige maatregelen en van verschillende warmteopties (systeemkeuzes). Op die manier wordt berekend wat de warmteoptie is met de laagste maatschappelijke kosten. De resultaten van deze analyse worden gevisualiseerd in de Warmtekaart. Aan de Warmtekaartanalyse ligt een afwegingskader ten grondslag. Dit afwegingskader gaat over welke bouwkundige maatregelen en warmteopties kosteneffectief kunnen worden toegepast in welke woningen op basis van type en bouwjaar. Onder bouwkundige maatregelen wordt isolatie verstaan, maar ook ventilatie, het afgiftesysteem en elektrisch koken. Onder warmteopties wordt de warmteinfrastructuur verstaan inclusief inpandige investeringen (warmtepomp, afleverset, etc.). Bouwkundige maatregelen kunnen getroffen worden onafhankelijk van de warmteoptie. Zo kan een huis altijd beter geïsoleerd en geventileerd worden, ongeacht de warmteoptie.

Warmteopties kunnen echter wel vragen om een minimaal niveau van bouwkundige maatregelen vanwege vraag en aanbod van de afgiftetemperatuur. Zo vraagt all electric om meer vergaande bouwkundige maatregelen dan een warmtenet met een aanvoertemperatuur van 70˚C (zie bijlage 3 voor meer over isolatieniveaus). De warmtekaart van Waterland is weergegeven in figuur 3 in hoofdstuk 4.1. Voor veel wijken zijn in werkelijkheid meerdere oplossingen mogelijk, omdat wijken vaak niet homogeen zijn en omdat de maatschappelijke kosten voor een warmtenet en all-electric dicht bij elkaar kunnen liggen. Het is belangrijk om te noemen dat deze kaart is gebaseerd op de huidige stand van de techniek. Dit eindbeeld geeft dus een richting maar kan met voortschrijdend inzicht aan­gepast worden. WARMTEOPTIES Warmteopties zijn alternatieven voor verwarming met aardgas in de gebouwde omgeving. De afbakening van warmteopties in het warmtetransitiemodel is de infrastructuur en de bijbehorende inpandige investeringen. De beprijzing van verschillende energiebronnen kan in het warmtetransitiemodel gesimuleerd worden, om bijvoorbeeld zodoende te beoordelen of een warmtenet op beschikbare restwarmte eenzelfde resultaat oplevert als een warmtenet op een nieuw te ontwikkelen geothermiebron. Op eenzelfde wijze kan het model schaarste van warmte simuleren door een maximale beschikbaarheid aan te geven.

In alle gevallen

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

31

kunnen de kosten en opbrengsten van verschillende warmteopties vergeleken worden.

Maatregelen woningniveau

Maatregelen aardgasvrij Bandbreedte

Bandbreedte

Het warmtetransitiemodel kent drie verschillende warmteopties: het warmtenet, volledig elektrische verwarming (all electric met een verzwaard elektriciteitsnet), en hernieuwbaar gas in combinatie met een hybride warmtepomp, met behoud van het gasnetwerk. Het warmtenet en hernieuwbaar gas vragen minimaal om basismaatregelen. All electric vraagt bij de huidige stand van de techniek minimaal om vergaande maatregelen. Bij het berekenen van de warmteopties worden die bouwkundige maatregelen meegenomen. Ondergrens Bovengrens

MODELLEREN VAN HET AFWEGINGSKADER Het afwegingskader is geïmplementeerd in het warmtetransitiemodel door middel van rekenregels. Op basis van de kengetallen per woningtype-bouwjaarcombinatie is per woning berekend wat de investeringen en besparingen zijn van de warmteopties. Deze investeringen en besparingen worden opgeteld per buurt. Bij warmtenetten wordt rekening gehouden met schaal en dichtheid: hoe groter de toepassingsschaal en hoe hoger de dichtheid, hoe lager de kosten per woning. Op basis van de investeringskosten en besparingen kan een “kosten­-batenafweging” worden gemaakt. Deze wordt uitgedrukt in een onrendabele top. De onrendabele top is het deel van de investering dat niet kan worden terugverdiend met de besparingen die de investering realiseert. Vrijwel altijd zullen duurzame warmteopties nog leiden tot een onrendabele top op buurtniveau. De omvang van de onrendabele top verschilt echter sterk per buurt. BANDBREEDTES IN INVESTERINGSKOSTEN EN BESPARINGEN Alle investeringskosten en de onrendabele top wordt uitgedrukt in een bandbreedte met een onder- en bovengrens. Deze bandbreedte is nodig omdat er onzekerheid schuilt in de ken­getallen. Die onzekerheid heeft te maken met de volgende beïnvloedende factoren: •  Bestaande prijsverschillen op de markt •  Marktontwikkelingen zoals schaarste en inzetbaarheid van personeel, materiaal, etc.

•  Het al dan niet benutten van natuurlijke momenten voor investeringen (woningrenovatie, aanpakken van de riolering, etc.) •  Reeds getroffen maatregelen in de woning •  Afwijking van de kengetallen als gevolg van sterk afwijkende woningen De omvang van de bandbreedte verschilt per maatregeltype, warmteoptie, woningtype en bouwjaarklasse, afhankelijk van de karakteristieken van die specifieke combinatie.

32

Ondergrens

Bovengrens

Totale investering warmtetranBandbreedte

Ondergrens

Bovengrens

Figuur 10: Schematische weergave van kostenbandbreedtes voor de transitie naar een warmtenet

BEREKENING VAN DE LAAGSTE MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN Het optellen van alle kosten en besparingen per woning per buurt leidt tot een som, waarbij de sommen van de verschillende warmteopties vergeleken kunnen worden om de optie met de laagste maatschappelijke kosten te vinden. Deze berekening is onderhevig aan een aantal regels die hieronder worden toegelicht. De eerste regel in de kostenafweging is dat eerst enkel het warmtenet en all electric worden vergeleken. De reden hiervoor ligt besloten in het afwegingskader, hierin is uiteengezet hoe hernieuwbaar gas aan schaarste onderhevig is en geen grootschalige toepassing kan vinden in de gebouwde omgeving. Wanneer all electric de goedkoopste warmteoptie is uit deze vergelijking, is dit de voorkeursoplossing die het model rapporteert in een buurt. Wanneer het warmtenet goedkoper is dan all electric, vinden er twee checks plaats: een op gemiddeld bouwjaar en een op minimale dichtheid. Dit heeft ermee te maken dat de gebruikte kengetallen voor investeringen in een warmtenet alleen realistisch zijn in buurten met een gemiddeld bouwjaar vanaf 1920 en een minimale bebouwingsdichtheid van 30

Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte

woningequivalenten per hectare. Indien aan die twee voorwaarden wordt voldaan, zal het model warmtenet rappor­teren als de voorkeursoplossing. Wanneer niet voldaan wordt aan eisen van minimale dichtheid of bouwjaar, zal het model hernieuwbaar gas hybride rapporteren als de voorkeursvariant. In de praktijk betekent dit dat oude binnensteden en dunbevolkte, agrarische gebieden uitkomen op hernieuwbaar gas hybride.

Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving

33

BIJLAGE

C De Warmtekaart: technisch-financiële analyse van warmteopties per buurt Het Warmtetransitiemodel berekent per wijk of buurt (CBS-wijk/buurt of postcodebuurt) wat de totale maatschappelijke kosten zijn van warmteopties voor woningen. De verschillende kosten van de opties worden naast elkaar gelegd en vergeleken. De resultaten van deze analyse worden gevisualiseerd in de Warmtekaart. Aan het Warmtetransitiemodel ligt een afwegingskader ten grondslag. Dat betekent dat er al afwegingen hebben plaatsgevonden over de geschiktheid van warmteopties voordat deze worden berekend door het Warmtetransitiemodel. Dit hoofdstuk gaat eerst in op verschillende bouwkundige en installatietechnische aanpassingen op gebouwniveau, die randvoorwaarde zijn voor de warmtetransitie. Daarna worden de warmteopties besproken, en daarna wordt de afweging van warmteopties besproken.

2.1 Woningaanpassingen WONINGAANPASSINGEN AFHANKELIJK VAN HET TEMPERATUURNIVEAU Het is in principe altijd nodig om de warmtevraag van gebouwen en woningen te beperken. Enerzijds om woningen geschikt te maken voor duurzamere warmtebronnen die doorgaans een lagere temperatuur leveren dan aardgasverwarming, en anderzijds om schaarse warmtebronnen efficiënter te benutten (meer woningen per bron). De warmtevraag voor ruimteverwarming van een woning, hierna uitgedrukt in kilowattuur per vierkante meter gebruiksoppervlak (kWh/m2), wordt bepaald door de mate van isolatie, kierdichting en het ventilatiesysteem. De temperatuur die een woning nodig heeft om op de koudste dag van het jaar comfortabel warm te krijgen hangt hier voor een groot deel mee samen. Hoe beter de isolatie, kierdichting en hoe efficiënter het ventilatiesysteem, hoe geschikter de woning is om met een lagere temperatuur te kunnen verwarmen. In bestaande woningen moet daarnaast in een aantal gevallen radiatoren worden vervangen, om verwarming op een lagere temperatuur mogelijk te maken. Dit is niet op voorhand op woningniveau met zekerheid vast te stellen.

Onder eengezinswoningen wordt verstaan rijwoningen, twee-onder-een-kapwoningen en vrijstaande woningen. Meergezinswoningen zijn bijvoorbeeld galerijflats, portiekflats en portiekwoningen. Gemiddeld oppervlak m2

Gemiddeld gasverbruik m3

Gemiddelde warmtevraag ruimteverwarming kWh/m2

170 135 125 130 145 155 120

1920 1800 1630 1390 1180 990 -

90 105 95 75 60 45 30

Meergezinswoningen < 1920 85 ≥ 1920 - 1950 80 ≥ 1950 - 1975 75 ≥ 1975 - 1990 70 ≥ 1990 - 2005 90 ≥ 2005 90 Nieuwbouw 70

1240 1180 1120 840 790 670 -

95 95 90 70 50 40 25

Eengezinswoningen < 1920 ≥ 1920 - 1950 ≥ 1950 - 1975 ≥ 1975 - 1990 ≥ 1990 - 2005 ≥ 2005 Nieuwbouw

Tabel 5: Gemiddelde warmtevraag ruimteverwarming van woningen in Nederland gerelateerd aan

De gemiddelde huidige warmtevraag per jaar voor ruimteverwarming in Nederland is circa 80 kWh/m2 voor woningen. De warmtevraag voor ruimteverwarming is sterk afhankelijk van het bouwjaar. In tabel 5 staat de gemiddelde warmtevraag voor eengezinswoningen en meergezinswoningen. Deze tabel is gebaseerd op data over het werkelijke gasgebruik op postcodeniveau (Open Data Netbeheerders). Voor warmtapwater is de warmtevraag ca. 15-20 kWh/m2. Met name bij de woningvoorraad gebouwd voor 1990 is er nog een grote besparingspotentie.

34

bouwjaar.

Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte

De bestaande woningenvoorraad kan grofweg worden opgedeeld in vier niveaus van isolatie: 1. Woningen met slechte of onvoldoende isolatie (80 kWh/m2 of hoger). Er is een hoge temperatuur van ca. 90°C nodig om op de koudste dagen deze woningen comfortabel warm te stoken. Ter indicatie gaat het hier om energielabels G/F/E/D. 2. Woningen die een minimumisolatieniveau hebben bereikt (65-80 kWh/m2). Bij het minimumniveau kunnen woningen comfortabel verwarmd worden met een maximumtemperatuur van 70°C (middentemperatuur). Het kan wel voorkomen dat er een aantal radiatoren vervangen moet worden voordat deze woningen daadwerkelijk met 70°C kunnen worden verwarmd. Ter indicatie gaat het hier om energielabels D/C. 3. Woningen die een basisisolatieniveau hebben bereikt (50-65 kWh/m2). Bij een basisniveau kan de woning zowel comfortabel worden verwarmd met een maximumtemperatuur van 70°C als met 40°C (laagtemperatuur) mits er een aantal beperkte, aanvullende maatregelen is genomen. De woning is daarmee toekomstbestendig en geschikt voor meerdere alternatieve verwarmingstechnieken. Woningen die reeds op dit niveau zitten zijn woningen gebouwd tussen 1990 en 2005. Ter indicatie gaat het hier om energielabels C/B. 4. Woningen met een hoog isolatieniveau en voorzien van een energiezuinig ventilatiesysteem (20-50 kWh/m2).

Deze woningen zijn daarmee zeer geschikt om comfortabel te verwarmen met een maximumtemperatuur van 40°C. Dit zijn recent gebouwde woningen na 2005 en woningen die nog gebouwd gaan worden de komende jaren. Bij aanpassing van de bestaande bouw tot dit niveau moeten vaak de radiatoren worden vervangen. Ter indicatie gaat het hier om energielabel A of beter. Naast isolatie zijn er aanvullende gebouwgebonden maatregelen nodig om de woning te verduurzamen en geschikt te maken voor duurzame verwarming: • Elektrisch koken, zoals inductiekoken • Kierdichting • Voldoende (mechanische) ventilatie Voor warm tapwater geldt dat voor het veilig kunnen gebruiken van warm tapwater er met de huidige stand van de techniek en regelgeving een temperatuur van minimaal 55°C bij het tappunt nodig is. Om deze temperatuur te kunnen garanderen moet het opweksysteem in praktijk een temperatuur van 60-70°C kunnen leveren. Als de aanvoertemperatuur onvoldoende hoog is, moet er dus een aanvullende voorziening komen in de woning voor het opwekken of het boosten van de warmte voor warm tapwater.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Waterland&id=cded76bb-8a79-4da2-9935-3f4598935421