345-216 Bijlage 1 Transitievisie Warmte Waterland.pdf
Tekst van het document
Wonen in Waterland zonder aardgas Transitievisie Warmte gemeente Waterland Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
1
Colofon Datum versie: 23 september 2021 Deze transitievisie warmte is opgesteld door Over Morgen, in opdracht van de Gemeente Waterland en in nauwe samenwerking met woningcorporatie Wooncompagnie, woningcorporatie Intermaris, netbeheerder Liander, PWN en Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.
2
Inhoudsopgave Voorwoord
3
Samenvatting4 1. Inleiding 1.1 Landelijke ambities 1.2 Lokale ambities 1.3 Wie hebben er meegedacht? 1.4 Leeswijzer
6 6 8 8 8
2. Gezamenlijke uitgangspunten
10
3. De warmtetransitie in Waterland 3.1 De opgave is groot 3.2 De transitie naar aardgasvrij 3.3 Vraag beperken, verwarmingstemperatuur verlagen en elektrisch koken 3.4 Toekomstbestendige infrastructuur in elke wijk 3.5 Inzet op duurzame bronnen
12 12 12 13 15 15
4. Waar gaan we naartoe? 4.1 Richting voor een aardgasvrij Waterland in 2050 4.2 Criteria wijkfasering 4.3 Gebieden met kansen en fasering 4.4 Financieringsopties
16 16 18 18 23
5. Hoe verder? Handreiking tot uitvoering
24
Bijlage A Bijlage B Bijlage C Bijlage D Bijlage E Bijlage F
26 30 34 38 40 42
Aardgasvrije warmteoplossingen Waterland Warmtetransitiemodel in vogelvlucht De Warmtekaart: technisch-financiële analyse van warmteopties per buurt Resultaten gemeenteraadsbijeenkomst 23 juni Resultaten bewonersbijeenkomst 29 oktober Enquêteresultaten Aardgasvrij Waterland
Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte
Voorwoord Aardgasloos wonen Om de opwarming van de aarde een halt toe te roepen, moet onze CO2uitstoot zo snel en zo veel mogelijk worden teruggeschroefd. Het einde van het fossiele tijdperk (olie, gas en kolen) komt steeds dichterbij. Dat wordt steeds duidelijker niet alleen voor klimaatwetenschappers, maar ook voor gewone burgers. Niet alleen in de overstromingsrampgebieden, maar ook in Waterland, waar met man en macht aan dijkverzwaring wordt gewerkt. Duidelijk ook voor iedereen die het nieuws volgt, met bijna iedere dag weer bosbranden, hitterecords en wateroverlast. De vraag is daarom niet meer of we onze woningen van het gas afhalen, maar wanneer en hoe. Dat doen we op de eerste plaats door inwoners te helpen bij het verduurzamen van hun woning. Voor kleine verbouwingen die het gebruik van aardgas terugdringen, heeft de gemeente Waterland duurzaamheidssubsidies. Ook voor wie van het kookgas afwil. Met het stap voor stap terugdringen van het energielabel maken we de woning steeds meer geschikt voor aardgasvrij. De volgende stap is aardgasloos wonen. Dat gebeurt al volop in nieuwbouwwoningen. Daar is de afgelopen jaren veel van geleerd. In de nabije toekomst zal ook de bestaande bouw van het gas af moeten. Hoe we dat willen gaan doen, leest u in deze transitievisie warmte. Het is een eerste aanzet, want we kunnen niet in de toekomst kijken en de ontwikkelingen gaan snel.
Maar we moeten ergens beginnen. En dat doen we hier. Astrid van de Weijenberg Wethouder Duurzaamheid Gemeente Waterland
Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
3
Samenvatting Alle woningen en gebouwen in Nederland gaan voor 2050 van het aardgas af. Gemeenten krijgen hiervoor de regierol. Dat is zo afgesproken in het Nationale Klimaatakkoord. Deze overgang naar aardgasvrij verwarmen heet de warmtetransitie. De meeste woningen en gebouwen in Waterland gebruiken nu nog aardgas. De transitie naar een alternatieve warmtevoorziening is daarom een grote uitdaging.
Alle gemeenten in Nederland maken uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte. In de Transitievisie Warmte geven gemeenten aan wat per wijk het beste alternatief is voor aardgas, met de kennis van nu. Ook geven zij aan welke wijken kansrijk zijn om vóór 2030 mee aan de slag te gaan. Dit betekent dat gemeenten de komende jaren de plannen voor deze wijken nader uitwerken. Dat gebeurt samen met de bewoners en andere belanghebbenden in de wijk.
In stappen naar aardgasvrij Waterland streeft in de eerste fase tot 2030 met name naar het reduceren van het gemiddelde energielabel om zo de eerste wijken transitiegereed te maken. Daarnaast zal de gemeente gebruik maken van de ervaringen van gemeenten die zich opwerpen als koploper. De gebouwde omgeving van Waterland zal dus geleidelijk op een andere manier dan met aardgas, worden voorzien van ruimteverwarming en warm tapwater. Alternatieven voor aardgas kunnen worden ingedeeld in vier groepen:
Proces Gemeenten staan niet alleen in deze opgave. Dit geldt ook voor de gemeente Waterland. Deze Transitievisie Warmte is door diverse afdelingen van de gemeente opgesteld samen met belangrijke samenwerkingspartners: netbeheerder Liander, Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, woningcorporaties Wooncompagnie en Intermaris en PWN. Op 23 juni is de gemeenteraad geïnformeerd over het proces van de TVW en is een reactie gevraagd op het afwegingskader van de projectgroep. Inwoners van Waterland waren tot slot ook uitgenodigd om een bijdrage te leveren aan het opstellen van deze visie. Zo was er een digitale inwonersavond op 2 november. Deze avond werd bezocht door een beperkte groep van ongeveer 10 belangstellenden. Daarnaast hebben ongeveer 1500 inwoners hun reactie achtergelaten middels een digitale enquête.
4
• • • •
Individueel met elektriciteit verwarmen (‘all-electric’); Collectief verwarmen met een warmtenet; Verwarmen met duurzaam gas; Een collectief bronnet.
Er zijn analyses gemaakt van alle wijken in de gemeente. Hierbij werden de maatschappelijke kosten van de verschillende alternatieven berekend. Hieruit blijkt dat in sommige wijken elektrisch verwarmen de meest passende oplossing is. Het is niet waarschijnlijk dat in deze wijken een warmtenet financieel haalbaar is. Dit zijn doorgaans nieuwere wijken met een lagere bebouwingsdichtheid. Hier zijn woningen al goed geïsoleerd. Daardoor zijn de kosten om elektrisch te verwarmen, vergeleken met het aansluiten op een warmtenet, lager. Dit geldt ook voor de lintbebouwing tussen de verschillende kernen. Hier staan vaak oude en nieuwe woningen door elkaar. Voor nieuwe woningen Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte
is elektrisch verwarmen een goed alternatief. Voor oudere woningen is elektrisch verwarmen meestal minder geschikt en is vaak een collectieve warmtevoorziening juist wel een goed alternatief. Voor veel wijken en buurten is er echter geen duidelijk voorkeursalternatief. Hier liggen de geschatte maatschappelijke kosten van elektrisch verwarmen en aansluiten op een warmtenet dicht bij elkaar. Waar willen we beginnen? Op de eerste plaats willen we aan de slag met energiebesparing. Dit doen we door woningeigenaren te stimuleren om te gaan isoleren, elektrisch te gaan koken en andere vormen van energiebesparing toe te passen. Daarmee bereiden we deze woningen alvast voor op een aardgasvrije toekomst. Maar er zijn ook buurten waar op middellange termijn verder kan worden gedacht dan alleen isoleren. De volgende gebieden zijn in een eerste verkenning naar voren gekomen als kansgebieden in de warmtetransitie: 1. Collectieve warmteoplossing in Markgouw (corpratiebezit) en Galgeriet, Monnickendam 2. Collectieve aanpak voor all-electric in Wagengouw, Broek in Waterland 3. Pilot gebiedsgerichte aanpak Waterland met koplopers
In totaal staan in de genoemde buurten een kleine 1.500 woningen en gebouwen. Als alle woningen in deze buurten in 2030 geheel of gedeeltelijk’ van het aardgas af zijn, kan daarmee tot zo’n 20% van het aardgas in de gebouwde omgeving van Waterland worden gereduceerd. Of dat uiteindelijk ook gebeurt is een besluit dat wordt genomen door gebouweigenaren en in geval van woningcorporaties met instemming van de huurders. In de nog op te stellen wijkuitvoeringsplannen zal samen met de inwoners verkend worden wat er haalbaar is. Ook wanneer de woning niet in één van bovengenoemde buurten staat kan er al een stap naar aardgasvrij worden gezet. Sommige woningen kunnen namelijk nu al overstappen op een warmtepomp al dan niet in hybride vorm. Bijvoorbeeld nieuwe woningen die in kleinere kernen of in lintbebouwing staan. Het is niet waarschijnlijk dat hier een warmtenet komt. Wie nu al van het aardgas af wil, kan zelf nu al overstappen op elektrisch verwarmen en als tijdelijke tussenstap in pieksituaties bijverwarmen met aardgas. Consulteer uw netbeheerder over wat dit betekent voor uw elektriciteitsaansluiting. De warmtetransitie is een complex proces. Dit vraagt om een programmatische aanpak met tevens als doel om de bewustwording onder inwoners over de warmtetransitie te vergroten.
In de kansgebieden wordt binnenkort onderzoek gedaan naar de haalbaarheid van het aardgasvrij maken van woningen en andere gebouwen in de buurt. Dit gebeurt stap voor stap. Zo kunnen we de aanpak, mocht dat nodig zijn, bijsturen. Een goede samenwerking tussen alle partners is van belang om een succes te maken van de warmtetransitie in de gemeente Waterland. Dit geldt ook voor de inwoners.
Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
5
1 Inleiding Gemeente Waterland is onderweg om in 2050 een duurzame gemeente te worden. Een belangrijke stap daarin is een afname van het gebruik van fossiele energie. Het verbranden van fossiele energie, en de broeikasgassen die daarbij vrijkomen zijn namelijk een van de belangrijkste oorzaken van de klimaatverandering. In het Klimaatakkoord van Parijs heeft Nederland samen met 173 andere landen afgesproken om de uitstoot van broeikasgassen drastisch terug te dringen, om zo klimaatverandering tegen te gaan. Waterland staat achter het halen van die doelstelling. Dat kan voor een belangrijk deel worden gedaan door het gebruik van fossiele energie te vervangen door schonere, duurzamere vormen van energie. Gemeente Waterland staat voor de opgave om het energieverbruik te veranderen. Dat doet Waterland onder andere door zich in te zetten voor wonen zonder aardgas. Op dit moment zorgt de verwarming met aardgas voor meer dan tweederde van de CO2-uitstoot van gebouwen in Nederland. Daarnaast betekent het gebruik van aardgas een afhankelijkheid van gas uit Groningen of gas uit het buitenland. Van alle woningen en andere gebouwen is op dit moment 95 procent nog afhankelijk van aardgas voor verwarming. Om de CO2-doelstellingen van het VN-klimaatakkoord te halen, is het onder andere nodig om op alternatieve, duurzame manieren van verwarmen over te gaan, in plaats van aardgas.
Deze transitie naar een aardgasvrije gebouwde omgeving is enorm en heeft impact op bijna zeven miljoen woningen. Ook Waterland staat voor een grote opgave. Op dit moment bestaat ongeveer 80% van de totale energievraag in Waterland uit het gebruik van aardgas in de gebouwde omgeving. Die warmtevraag moet op een andere manier ingevuld worden. Deze visie leidt tot een centraal kader en gezamenlijk beeld voor de aanpak van deze grote opgave in Waterland. Op basis van een analyse zijn kansrijke gebieden geïdentificeerd en is een tijdspad opgesteld waarin de wijken wordt ingaan en de kansen verder worden verkend. Op die manier kan samen met bewoners en met professionele stakeholders een eerste slag worden gemaakt
6
in het transitiegereed maken van eerste gebieden. Met deze Transitievisie Warmte wordt inzicht gegeven in de totale opgave, kansrijke oplossingen en een logisch volgorde en tempo voor het aardgasvrij maken van Waterland. Met deze visie als basis kan gestart worden met het aardgasvrij maken van Waterland. Eén van de maatregelen die uiteindelijk leidt tot het verlagen van de CO2-uitstoot. De warmtetransitie staat nog aan het begin en ontvouwt zich in stap voor stap. Zowel nationaal als regionaal en lokaal zijn er continu nieuwe ontwikkelingen die invloed kunnen hebben op de transitie in Waterland. Ook technische ontwikkelingen staan niet stil. Flexibiliteit in de uitvoering is dus belangrijk. Deze Transitievisie Warmte geeft focus en richting maar is geen eindpunt en zal op basis van ontwikkelingen herijkt te worden. De Transitievisie Warmte zal in principe eens in de 5 jaar geactualiseerd worden. Hierdoor is het mogelijk periodiek de voortgang te volgen en op tijd bij te sturen als blijkt dat het einddoel of de tussendoelen buiten beeld raken.
1.1 Landelijke ambities In december 2015 heeft Nederland in Parijs ingestemd met een nieuw VN Klimaatakkoord. Het akkoord heeft als doel om de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte
2 graden Celsius. Om de afspraken van het Parijs Klimaatakkoord te realiseren is een forse inspanning op energiebesparing en het gebruik van alternatieve energiebronnen nodig. Het kabinet heeft in het regeerakkoord aangegeven dat ze de uitstoot van broeikasgassen in 2030 met 49 procent wil verminderen ten opzichte van 1990. Om dit doel te halen is het Nationale Klimaatakkoord opgesteld, waarin overheid, organisaties en bedrijven in Nederland concrete afspraken hebben gemaakt. Daarnaast heeft de overheid gesteld om in 2050 een volledig aardgasvrije gebouwde omgeving te hebben en een vermindering van de CO2-uitstoot met 95 procent ten opzichte van 1990. Om dat te behalen is het nodig dat een kwart van de woningen in 2030 van het aardgas af is. PLANNEN OP DRIE NIVEAUS Gemeenten hebben een belangrijke rol in deze transitie naar een aardgasvrije omgeving. In lijn met het door het kabinet gepresenteerde Klimaatakkoord wordt er gewerkt aan plannen op drie niveaus: 1. Regionaal wordt dat gedaan in de vorm van de Regionale Energie Strategie (RES) waarin duurzame energiebronnen in de regio in kaart worden gebracht en worden gekoppeld aan de vraag naar energie in alle gemeenten.
Onderdeel van de RES is de Regionale Structuur Warmte (RSW), waarmee de regionale warmtevraag, de warmtebronnen, de benodigde infrastructuur en de bovenlokale kansen en uitdagingen op het gebied van de warmtetransitie in beeld worden gebracht.
2. Op gemeentelijk niveau wordt dat gedaan met deze Transitievisie Warmte. Dat beschrijft hoe de gemeente met haar stakeholders de warmtevraag op een aardgasvrije en duurzame manier kan gaan invullen, en zal als input dienen voor de RES en vice versa. De transitie zal in eerste instantie gemeentebreed worden aangepakt. Bij deze aanpak zal worden ingezet op een reductie van het aardgasverbruik door in te zetten op het transitiegereed maken van de woningen. Om dit te realiseren zal in alle gebieden die in deze transitievisie warmte zijn geselecteerd als kansrijk om tussen nu en vijf jaar aan de slag te gaan. Aan de slag gaan betekent in eerste instantie dat de gemeente door middel van het duurzaamheidsfonds gaat faciliteren en stimuleren om tot een verlaging van het gemiddelde energielabel te komen. 3. Voor de langere termijn zal de gemeente aan de slag gaan met een Wijkuitvoeringsplan. Dit plan wordt vormgegeven samen met bewoners, ondernemers en organisaties in de wijk. In die plannen wordt duidelijk welke warmtealternatieven er zijn, welke kosten hiermee gepaard gaan en hoe een in eerste instantie aardgasluwe- en uiteindelijke aardgasvrije wijk of buurt gerealiseerd gaat worden. HET VERSCHIL TUSSEN DE RSW EN DE TRANSITIEVISIE WARMTE Alle gemeenten in de regio werken aan de lokale Transitievisies Warmte.
Deze lokale visie richt zich op alternatieve verwarmingsoplossingen voor de gebouwde omgeving in Waterland. Tegelijkertijd werken de gemeenten in de regio Noord-Holland Zuid gezamenlijk aan de Regionale Structuur Warmte. Daarin komt naar voren wat de regionale warmtevraag is, welke warmtebronnen de regio tot haar beschikking heeft (denk aan restwarmte, geothermie, biomassa, etc.) en welke bovenlokale opgaven en kansen er liggen die de gemeentes gezamenlijk aan kunnen pakken.
LANDELIJKE ONTWIKKELINGEN AARDGASVRIJE WIJKEN De transitie naar aardgasvrij zal vervolgens op de meeste plekken gebied voor gebied worden aangepakt. Dit is een proces van uitproberen, leren en opschalen. Het Rijk ziet dat versneld moet worden gestart in de eerste wijken en buurten om dit proces in gang te zetten en heeft daarom de regeling “Grootschalige Proeftuinen Aardgasvrij” in het leven geroepen waarbij ze 100 wijken waar concrete stappen naar aardgasvrij worden gezet ondersteuning biedt. In 2018 en 2020 zijn in totaal 46 aardgasvrije proeftuinen ondersteund met een rijksbijdrage van 220 miljoen euro. Daarnaast is de aansluitplicht van aardgas voor netbeheerders voor de nieuwbouw afgeschaft per 1 juli 2018. Sinds maart 2021 worden er (landelijk) geen kosten gerekend voor de verwijdering van de gasaansluiting. Deze kosten zijn tijdelijk gesocialiseerd. Voor nieuwbouw geldt dat aardgasvrij de nieuwe norm is. Tot slot wordt in
het kader van de nieuwe Warmtewet de koppeling tussen de gasprijs en de huidige prijsstelling van warmte ter discussie gesteld. Deze ontkoppeling zal in de toekomst naar verwachting een positief effect hebben op de prijs van collectieve warmte en biedt tevens meer mogelijkheden voor nieuwe aanbieders van duurzame warmte. Dit gaat worden geregeld in de Warmtewet 2, de Wet Collectieve Warmtevoorziening, die waarschijnlijk begin 2022 actief wordt. Met name van belang is dat de discussies op rijksniveau moeten gaan leiden tot een oplossing voor de verdeling van de kosten van de warmtetransitie. Dit gaat over het deel van de kosten die liggen bij de verschillende stakeholders die een rol spelen in het realiseren van de overstap naar aardgasvrij. En met name moeten deze discussies ervoor zorgen dat de warmtetransitie betaalbaar
DE WARMTETRANSITIE IN DE ROUTE NAAR EEN ENERGIENEUTRAAL WATERLAND IN 2050 De transitie naar een aardgasvrije gebouwde omgeving is een belangrijk onderdeel van de weg naar een energieneutrale gemeente. Maar om volledig energieneutraal te worden, moet in 2050 alle energie die verbruikt wordt duurzaam worden opgewekt. Deze Transitievisie Warmte is gericht op de alternatieven voor de gebouwde omgeving. De overgang naar een aardgasvrije gebouwde omgeving houdt in dat er alternatieve warmtebronnen nodig zijn, zoals geothermie en oppervlaktewater. Met de toename van het elektrisch verwarmen van woningen, meer elektrisch vervoer en de elektrificatie van andere processen, moet Waterland zich ook voorbereiden op een flinke uitbreiding in de opwek van duurzame elektriciteit. Veel van die bronnen overschrijden de gemeentegrenzen en daarom wordt er samengewerkt met onze buurgemeenten. Binnen de regio Noord-Holland Zuid wordt gewerkt aan een Regionale Energiestrategie (RES). Daarin worden de beschikbare energiebronnen in de regio gekoppeld aan de energievraag per gemeente. Binnen de regio wordt gewerkt aan die regionale energiestrategie (RES). Deze strategie draagt bij aan een betaalbare, betrouwbare, schone en veilige energievoorziening voor iedereen in de regio in 2050.
Er wordt dus met de buren afgestemd en samen wordt onderzocht welke plekken in de regio het meest geschikt zijn voor welke manier van energie-opwek. Daarbij wordt deze Transitievisie Warmte meegenomen als belangrijke input. Zo wordt er tot een strategie gekomen om energieneutraal te worden op een manier die realistisch is en ook ruimtelijk ingepast kan worden.
Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
7
blijft voor bewoners. Dit geldt zowel voor huurders, als voor particuliere eigenaren en Verenigingen van Eigenaren (VvE’s).
1.2 Lokale ambities Waterland sluit aan bij de landelijke ambitie om in 2050 energieneutraal te zijn. Dit betekent dat in 2050 alleen energie van hernieuwbare bronnen wordt gebruikt voor alle gebouwen en vervoer op het grondgebied van de gemeente Waterland. Om dit te bereiken zet de gemeente sterk in op duurzaamheid met oog voor de kenmerkende waarden binnen de gemeente. De gemeente zoekt daartoe samenwerking met bewoners, bedrijven en andere overheden. De gemeente wil dat bereiken door, naast de verduurzaming van haar eigen bedrijfsvoering en vastgoed, duurzame invulling van initiatieven van lokale ondernemers en inwoners in de vorm van advies, facilitering, ambtelijke ondersteuning, communicatie en/of participatie te stimuleren en ondersteunen. De speerpunten in dit beleid zijn: • Energiebesparing en duurzame energie: De gemeente zet in op duurzame vormen van energie zonne-energie. De gemeente stelt bovendien duurzaamheidseisen aan nieuwbouwprojecten en maakt (energie)prestatieafspraken met woningcorporaties. • Een duurzame gemeente: Het verduurzamen van de gemeentelijke bedrijfsvoering en het gemeentelijk vastgoed. • Grondstoffen en recycling: Het bijdragen aan hergebruik van nuttige grondstoffen door gescheiden in te zamelen en het verminderen van het totaal huishoudelijk afval in kg/inwoner.
• Duurzame mobiliteit: Het omlaag brengen van uitstoot van verkeer en vervoer door het elektrisch vervoer en overige vormen van duurzame mobiliteit, zoals per fiets of over water, te stimuleren.
8
• Openbaar groen en landelijk gebied: Het stimuleren en vergroten van de biodiversiteit binnen de gemeente en het stoppen van vervuiling van water en natuurschoon. • Aardgasvrij: het is de ambitie van de gemeente om de bestaande- en nieuwbouw (zoals het Galgeriet) duurzaam te verwarmen. Dit wordt verder gestalte gegeven in deze Transitievisie Warmte • Stimuleren: de gemeente daagt de markt uit door het belonen van projecten die meer aan duurzaamheid doen dan wettelijk is voorgeschreven. Duurzaamheid wordt voor minimaal 30 procent meegewogen in de criteria bij de selectie van ontwikkelplannen en ontwikkelende partijen.
1.3 Wie hebben er meegedacht? De warmtetransitie heeft impact op de hele gemeente. De gemeente Waterland staat er dan ook niet alleen voor. Er wordt samengewerkt met belangrijke partners die een rol spelen in de transitie. Zo kunnen planningen op elkaar worden afgestemd, schaalgrootte worden behaald, van elkaar worden geleerd en kan de energietransitie worden versneld. De transitie heeft uiteindelijk ook een grote impact op de inwoners van Waterland en daarom zijn zij ook bij het proces betrokken om tot een Transitievisie Warmte te komen. Om tot een gedragen Transitievisie Warmte te komen is de visie ten eerste opgesteld op basis van input van een brede groep professionele stakeholders. Hierin zaten vertegenwoordigers van stakeholders die een rol hebben in de energievoorziening van Waterland, te weten netbeheerder Liander, Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, woningcorporatie Wooncompagnie en Intermaris en PWN. Deze partijen vormden samen de projectgroep waarmee deze visie en de aanpak die erin beschreven staat zijn ontwikkeld. Ook binnen de gemeente hebben verschillende afdelingen op het gebied van openbare ruimte, wonen en communicatie participatie meegewerkt. In vijf bijeenkomsten is input opgehaald bij de projectgroep en is, in Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte
afstemming met de bestuurders, samen tot een keuze van kansrijke gebieden en de bijbehorende aanpak gekomen. Naast de projectgroep is op 23 juni is de gemeenteraad geïnformeerd over het proces van de Transitievisie Warmte en is een reactie gevraagd op het afwegingskader van de projectgroep. De resultaten van die avond zijn samengevat in Bijlage C. Inwoners van Waterland waren tot slot ook uitgenodigd om een bijdrage te leveren aan het opstellen van deze visie. Zo was er een digitale inwonersavond op 2 november. Deze avond werd bezocht door een beperkte maar enthousiaste groep van ongeveer 10 belangstellenden. Ook hebben ongeveer 30 inwoners hun reactie achtergelaten middels een digitale enquête (zie bijlage D) en zijn de stads- en kernraden benaderd. Een aanvullende enquête in mei 2021 heeft 1500 reacties opgeleverd. De infographic met resultaten daarvan staan in Bijlage E en op www.waterland.nl/duurzaamheid.
1.4 Leeswijzer In deze transitievisie warmte wordt eerst in hoofdstuk 2 de gezamenlijke uitgangspunten waarop deze visie is gebaseerd behandeld. Dit zijn de leidende principes die centraal hebben gestaan tijdens het opstellen van deze visie. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 de transitie naar aardgasvrij toegelicht en wordt er ingegaan op de verschillende oplossingen voor het aardgasvrij maken van woningen en gebieden. In hoofdstuk 4 wordt een richting gegeven voor een aardgasvrij Waterland in 2050 en wordt er ingezoomd op de wijken waar Waterland de komende jaren van start wil gaan met de warmtetransitie. Tot slot wordt in hoofdstuk 5 ingegaan op de manier waarop dit wordt georganiseerd en welke stappen de komende tijd gezet gaan worden om te komen tot een programmatische aanpak van de warmtetransitie in Waterland.
Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
9
2 Gezamenlijke uitgangspunten Met de vertegenwoordigers van de partijen uit de projectgroep zijn een aantal uitgangspunten opgesteld die aan de basis liggen van de totstandkoming van deze Transitievisie Warmte en de uitvoering ervan.
1. Een CO2-neutrale energievoorziening in Waterland Er wordt gestreefd naar een CO2-neutrale energievoorziening voor Waterland, waar een aardgasvrije gebouwde omgeving onderdeel van is. Dit is in lijn met de landelijke opdracht. Energiebesparing, met name door isolatie van de bestaande woningvoorraad, is daarbij van essentieel belang.
2. Samen werken aan betaalbare en uitvoerbare oplossingen Er is voor gekozen om de komende jaren samen te werken aan het realiseren van de eerste aardgasvrije gebieden. Er wordt daarbij gezocht naar uitvoerbare en betaalbare oplossingen. Er wordt daarbij gekeken naar de laagst maatschappelijke kosten en de laagste kosten voor de huurders en gebouweigenaren. Dit wordt samen gedaan met bewoners en bedrijven in de wijk, waarbij de werkzaamheden waar mogelijk met elkaar worden afgestemd om desinvesteren te voorkomen. Er wordt duidelijk onderbouwd waar, wanneer en hoe er aan de slag wordt gegaan
Met de laagste maatschappelijke kosten worden bedoeld: de kosten voor het aanpassen van de woningen met isolatie en ventilatie, vervangen van infrastructuur en de ontwikkeling van duurzame energiebronnen. De kosten voor bijvoorbeeld opnieuw bestraten na vervangen infrastructuur valt hier niet onder.
10
3. De gemeente streeft naar begrip bij bewoners, bedrijven en gemeenteraad door hen te betrekken bij de planvormingen uitvoering op wijkniveau In het proces van het transitiegereed maken van woningen zal de gemeente inwoners actief informeren en verleiden tot het verlagen van hun energielabel om op termijn de overstap zo zorgeloos te laten plaatsvinden. Uiteindelijk komt de warmtetransitie in de wijk en achter de voordeur. Vanzelfsprekend zullen de inwoners van Waterland en andere gebouweigenaren worden betrokken als er in hun wijk aan de slag wordt gegaan en concrete plannen worden gemaakt om de aardgasvrij te maken. Gemeente Waterland wil dat bewoners trotse ambassadeurs worden van het proces richting een aardgasvrij Waterland.
4. Goede samenwerking gebaseerd op vertrouwen en open communicatie tussen de stakeholders staat centraal in het proces Een aardgasvrij Waterland in 2050 is een grote opgave. De gemeente kan dit niet alleen en zoekt daarom nadrukkelijk de samenwerking op met partners in de wijken. Daarbij worden zoveel mogelijk de planningen met elkaar afgestemd in een open gesprek. Een goede samenwerking met bewoners betekent ook dat er transparant en in duidelijke taal over het proces van de transitievisie wordt gecommuniceerd.
Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte
RANDVOORWAARDEN VOOR EEN SUCCESVOLLE START VAN DE WARMTETRANSITIE IN WATERLAND • Capaciteit en middelen bij zowel de gemeente als de stakeholders en uitvoerende partijen zijn nodig om na de transitievisie warmte tempo te kunnen maken. Er is een gedeelde verantwoordelijkheid in de financiering van de warmtetransitie in Waterland. • Een passend aanbod aan bronnen is nodig om de transitie naar een aardgasvrije en op termijn duurzame warmtevoorziening mogelijk te maken. • Kennis van de bodem is van belang voor het bepalen van de route van de warmtetransitie. Aan de voorkant moet duidelijk zijn of de bodem geschikt is voor de beoogde oplossingen. Bij voorkeur vinden afwegingen in een breder kader plaats en wordt er ook gekeken naar kansen en belemmeringen vanuit klimaatadaptatie, ruimtelijke ordening en omgevingsplannen.
3 De warmtetransitie in Waterland In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de warmtetransitie in gemeente Waterland. Dat wordt gedaan door eerst te kijken naar de opgave waar de gemeente voor staat. Vervolgens wordt er ingegaan op welke stappen nodig zijn om de transitie naar een aardgasvrije gemeente te doorlopen: wat moet er worden gedaan om alle gebouwen in Waterland zonder aardgas van warmte en warm water te voorzien?
3.1 De opgave is groot DE HUIDIGE SITUATIE De gemeente Waterland heeft ca. 6.800 woningen, waarvan ongeveer 5.800 eengezinswoningen. Daarnaast zijn er nog ruim 300 utiliteitsgebouwen, zoals bedrijven en sportzalen. Circa 21 procent van de woningen is in het bezit van woningcorporaties (hoofdzakelijk Wooncompagnie en Intermaris). Het grootste deel van deze woningen en gebouwen in Waterland is nog aangesloten op het gasnet. Om in 2050 aardgasvrij te zijn moet er de komende jaren worden toegewerkt naar een gemiddeld tempo van 227 aardgasvrije woningen per jaar of het equivalent daarvan in aardgasreductie over de hele woningvoorraad (zie figuur 1). De gemeente is daarvoor sterk afhankelijk van financiële ondersteuning van het Rijk. De verwachting is daarom dat dit geen lineaire ontwikkeling wordt maar in stappen gaat. Waterland streeft in de eerste fase tot 2030 met name naar het reduceren van het gemiddelde energielabel om zo de eerste wijken transitiegereed te maken. Transitiegereed wil zeggen dat het gebouw is aangepast om te worden aangesloten op een aardgasvrije infrastructuur. Daarnaast zal Waterland gebruik maken van de ervaringen van gemeenten die zich opwerpen als koploper.
Bij de bouw van nieuwe woningen wordt al niet meer op het aardgas aangesloten en zal het gebruik van aardgas in woningen steeds minder aantrekkelijk worden gemaakt door een verschuiving in de energiebelasting en de aantrekkelijkheid van alternatieven door innovatie en financiële prikkels toenemen.
ca. 7.100 woningen
Aantal woningen aangesloten op aardgas in Waterland
De uitgangssituatie is als volgt: Het grootste deel van de woningvoorraad in Waterland gebruikt nu een cv-ketel voor de verwarming. Een particulier huishouden in Waterland verbruikt gemiddeld 1596 m3 aardgas per jaar en heeft een warmtevraag van gemiddeld 101 kWh/m2 (zie ook de infobox in paragraaf 3.2). Het gasverbruik verschilt per huishouden en is afhankelijk van het soort huis, het bouwjaar, de mate van isolatie en het gebruik van verwarming en warm water. De cv-ketel kan water tot ongeveer 90°C verwarmen, dat vervolgens door de radiatoren stroomt en onze huizen verwarmt. Met deze temperatuur kunnen ook slecht geïsoleerde huizen verwarmd worden. Ongeveer 80 procent van het aardgas in een woning wordt gebruikt voor het verwarmen van de woning. Bijna 20 procent wordt gebruikt voor warm water, met name douchen.
> 245 woningen
Aantal woningen afsluiten per jaar om 2050 te halen
Figuur 1 Opgave aardgasvrij maken woningen
Bouwjaar woningen <1920 1920-1950 1950-1975 1975-1990 1990-2005 >2005 Totaal
Aantal 850 500 2900 1850 600 400 7100*
Voor koken wordt maar een heel klein deel van het aardgas gebruikt, minder dan 5% procent.
3.2 De transitie naar aardgasvrij Het aardgasvrij maken van woningen en andere gebouwen kan met verschillende concepten en met verschillende temperaturen. De ene techniek vraagt meer aanpassingen aan de gebouwen en de wijk dan de andere. Er wordt een onderscheid gemaakt in collectieve oplossingen en individuele oplossingen.
Tabel 1 O verzicht bouwjaar woningvoorraad en aandeel corporatiebezit (CBS 2019) * waarvan 1450 in het bezit van woningcorporaties
Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
Bij collectieve oplossingen is het een voorwaarde dat meer dan één woning, vaak meerdere gebouwen en soms een heel gebied, op een bepaalde technologie overstapt.
11
Individuele oplossingen kunnen voor iedere woning los worden toegepast. Een warmtenet is een collectieve oplossing die gevoed kan worden door meerdere warmtebronnen. Een voorbeeld van een individuele oplossing is elektrisch verwarmen door middel van een warmtepomp in de woning. Hiervoor is het noodzakelijk dat de woning goed geïsoleerd is. De verschillende alternatieven voor aardgas verschillen in temperatuur waarmee de woning verwarmd kan worden. De vuistregel daarbij is: hoe lager de temperatuur van de warmte waarmee je een huis kunt verwarmen, hoe meer je de woning moet isoleren. De meest duurzame energie is de energie die niet wordt verbruikt. Daarom is het belangrijk dat woningen en bedrijfspanden goed geïsoleerd zijn. Inwoners (61%) gaven in de enquête aan dat het geld voor de energietransitie het best besteed zou zijn, door te kiezen voor een gemeentebrede isolatieaanpak. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld het specifiek verbeteren van slecht geïsoleerde huizen (16%) of ‘het laatste zetje’ geven aan panden die al bijna aardgasvrij zijn (6%). De warmtetransitie kent drie belangrijke elementen. Om goed voorbereid te zijn op de warmtetransitie is het van belang om: 1. De warmtevraag en verwarmingstemperatuur in gebouwen te verlagen.
Om over te kunnen gaan op alternatieven voor aardgas met lagere temperaturen, zijn isolatie en het juiste verwarmingssysteem een randvoorwaarde. Bovendien geldt: energie die niet verloren gaat, hoeft ook niet opgewekt te worden. 2. Een geschikte energie-infrastructuur te kiezen. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen de verschillende infrastructuren die in een wijk kunnen liggen om de verwarming van woningen mogelijk te maken (warmtenet, elektriciteitsnet en gasnet).
3. De overstap te maken naar duurzame energiebronnen. Er zijn verschillende duurzame bronnen waarmee de infrastructuren gevoed kunnen worden (warmte, wind, zon of hernieuwbaar gas) en bronnen die kunnen worden ingezet tijdens de transitie (restwarmte, biomassa of eventueel aardgas). Sommige duurzame warmtebronnen, zoals bijvoorbeeld thermische energie uit oppervlaktewater, geven minder hoge temperatuurwarmte dan aardgas. Ook daarom is isoleren van belang.
met een zo laag mogelijke CO2-uitstoot de warmte kan worden opgewekt. Het transitiegereed maken van woningen kan worden bereikt door een combinatie van de volgende maatregelen: • Isolatie van de vloer, gevel, glas en/of het dak; • Het dichten van kieren; • Efficiënt ventileren. Daarnaast zal iedereen elektrisch moeten gaan koken en zullen in sommige gevallen ook de bestaande radiatoren of de gehele bestaande verwarmingsinstallatie vervangen moeten worden.
3.3 Isoleren als de eerste stap Het verlagen van de warmtevraag en de verwarmingstemperatuur van woningen gebouwd vóór 1990 is een noodzakelijke stap om, ongeacht toekomstige energie-infrastructuur in de wijk, de gebouwde omgeving CO2-neutraal te kunnen verwarmen. Dit wordt het transitiegereed maken van het vastgoed genoemd (zie figuur 2).
De bestaande woningenvoorraad in Waterland kunnen grofweg worden opgedeeld in vier niveaus van isolatie: 1. Woningen met slechte of onvoldoende isolatie (80 kWh/m2 of hoger). Er is een hoge temperatuur van circa 90°C nodig om op de koudste dagen deze woningen comfortabel warm te stoken. De meeste woningen gebouwd vóór 1990 zitten op dit niveau.
In alle situaties geldt: • De energie die niet verloren gaat, hoeft ook niet te worden opgewekt; • Hoe lager de temperatuur die nodig is om de woning te kunnen verwarmen, hoe efficiënter, betaalbaarder en
1. Vraag beperken en temperatuur verlagen
Huidige situatie
2. infrastructuur en warmte-oplossing
Transitiegereed
Aardgasvrij
Figuur 2 De warmtetransitie in een notendop
12
3. Verduurzaming van de bron
Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte
CO2-neutraal
2. Woningen die een minimumisolatieniveau hebben bereikt (65-80 kWh/m2). Bij het minimumniveau kunnen woningen comfortabel verwarmd worden met een maximumtemperatuur van 70°C (middentemperatuur). Het kan wel voorkomen dat er een aantal radiatoren vervangen moet worden voordat deze woningen daadwerkelijk met 70°C kunnen worden verwarmd. De woning is dus 70°C ready. Bijna alle woningen gebouwd na 1990 voldoen aan dit niveau. 3. Woningen die een basisisolatieniveau hebben bereikt (50-65 kWh/m2). Bij een basisniveau kan de woning zowel comfortabel worden verwarmd met een maximumtemperatuur van 70°C als met 40°C (laagtemperatuur). Voor laagtemperatuur zullen wel alle radiatoren vervangen moeten worden. De woning is daarmee toekomstbestendig omdat hij geschikt is voor meerdere alternatieve verwarmingstechnieken. De woning is dus transitiegereed. 4. Woningen met een hoog isolatieniveau en voorzien van een energiezuinig ventilatiesysteem (20-50 kWh/m2). Deze woningen zijn daarmee zeer geschikt om comfortabel te verwarmen met een maximumtemperatuur van 40°C. Dit zijn recent gebouwde woningen en woningen die nog gebouwd gaan worden de komende jaren. Bij aanpassing van de bestaande bouw tot dit niveau moeten vaak de radiatoren worden vervangen.
niveau bereikt zijn (lager dan 65 kWh/m2). Naast warmte voor ruimteverwarming is er in een woning ook warm tapwater nodig. Warm tapwater heeft een energievraag tussen de 15 en 20 kWh/m2. Voor warm tapwater geldt dat voor het veilig kunnen gebruiken van warm tapwater er met de huidige stand van de techniek en regelgeving een temperatuur van minimaal 55°C bij het tappunt nodig is. Om deze temperatuur te kunnen garanderen moet het opweksysteem in praktijk een temperatuur van 60-70°C kunnen leveren. Als de aanvoertemperatuur onvoldoende hoog is, moet er dus een aanvullende voorziening komen in de woning voor het opwekken of het boosten van de warmte voor warm tapwater. Iedere huizenbezitter in Waterland zal moeten worden geïnformeerd en overtuigd om vrijwillig te starten met het nemen van een aantal warmte besparende maatregelen. Om te zorgen dat de kosten zo laag mogelijk blijven zal de huizenbezitters moeten worden gevraagd om alle natuurlijke momenten van onderhoud, verbouwing en verhuizing te benutten. Dit vereist een actieve faciliterende en stimulerende houding van op de eerste plaats gemeente Waterland. Alleen dan kunnen zoveel mogelijk woningen in 10 tot 20 jaar op het niveau komen dat deze efficiënt, comfortabel en duurzaam verwarmd kunnen worden.
iedere huizenbezitter in de eerste stap toewerkt naar het minimumniveau (65-80 kWh/m2). De te nemen maatregelen in deze stap zijn onafhankelijk van de uiteindelijke energie-infrastructuur in de wijk en zijn minimaal nodig om de
WARMTEVRAAG UITGEDRUKT IN KILOWATTUUR PER VIERKANTE METER WOONOPPERVLAK (KWH/M2) Het kilowattuur (symbool kWh) is een hoeveelheid energie. De meeste mensen associëren kWh met elektriciteit. Als je een lamp met een vermogen van 1 kW één uur laat werken heeft die lamp 1 kWh stroom gebruikt. In Europa is de afspraak gemaakt om zoveel als mogelijk alle vormen van energie uit te drukken in kWh. Zo kunnen verschillende soorten energie beter met elkaar vergeleken worden. Zo ook de warmtevraag. Door deze uit te drukken in kWh per vierkante meter woonoppervlak (kWh/m2) kan de warmtevraag van verschillende woningtypes en woninggroottes goed met elkaar vergeleken worden. Het maakt daarbij niet uit of deze verwarmd worden met gas, met een warmtenet of met een warmtepomp. De gemiddelde warmtevraag voor ruimteverwarming van een woning in Nederland is circa 80 kWh/m2. Bij niet geïsoleerde woningen kan de gemiddelde warmtevraag oplopen tot boven de 130 kWh/m2. Bij zeer goed geïsoleerde nieuwbouw kan het gemiddelde naar onder de 30 kWh/m2.
De eerste stap moet gezet worden. Het is van belang dat Samenvattend kan het volgende gesteld worden over de isolatieniveaus van woningen: • Om een woning met 90°C (hoogtemperatuur) te kunnen verwarmen zijn geen aanpassingen nodig. • Om een woning comfortabel met 70°C (middentemperatuur) te kunnen verwarmen, moet dus het minimum- of basisolatieniveau bereikt zijn (lager dan 80 kWh/m2) • Om een woning comfortabel met 40°C (laagtemperatuur) te kunnen verwarmen, moet een basis- of hoog isolatie-
TRANSITIEGEREED EN 70°C READY Een woning wordt ‘transitiegereed’ genoemd als deze klaar is voor de warmtetransitie en geen grote maatregelen meer nodig heeft tot 2050. In die woningen zijn isolatiemaatregelen toegepast die nodig zijn voor het aardgasvrij maken van de woning. Deze maatregelen staan los van de uiteindelijke energie-infrastructuur die in de wijk aangelegd gaat worden. Het niveau transitiegereed kan stapsgewijs worden bereikt. Bijvoorbeeld door op natuurlijke momenten als een verbouwing of verhuizing het minimumisolatieniveau (65-80 kWh/m2) aan te brengen. Op dit niveau kan de woning in veel gevallen verwarmd worden met middentemperatuur warmte en is daarmee dus ‘70°C ready’. In een vervolgstap (of direct) kan de woning transitiegereed worden gemaakt. De woning kan dan ook met temperaturen tussen de 40 en 70 graden comfortabel worden verwarmd. (50-65 kWh/m2).
Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
13
woning gereed te maken voor de energietransitie. Bij een eengezinswoning zijn dan minimaal de vloer en de spouw geïsoleerd en zijn de kozijnen voorzien van dubbel glas. In een vervolgstap of indien mogelijk gelijktijdig kan worden toegewerkt naar het basisniveau (50-65 kWh/m2), waarbij aanvullend het dak wordt geïsoleerd, HR++ glas (of beter) wordt geplaatst en het ventilatiesysteem wordt verbeterd.
3.4 Toekomstbestendige infrastructuur in elke wijk Het bestaande gasnet zal voor een groot deel de komende jaren stap voor stap vervangen gaan worden door een alternatieve energie-infrastructuur. Zo moet het elektriciteitsnet verzwaard worden en komen er warmtenetten in bepaalde wijken. De keuze voor de infrastructuur in een wijk is afhankelijk van veel factoren, zoals bouwjaar, gebouwtype, gebouwfunctie, bebouwingsdichtheid, het eigendom, de schaal en de beschikbaarheid van bronnen. De keuze voor de infrastructuur in een wijk heeft invloed op: • De techniek in en aanpassingen aan de woning die nodig zijn om de woning comfortabel te kunnen verwarmen; • De energiebronnen, die kunnen worden ontsloten; • De (on)mogelijkheid om warmte op te slaan; • Het tempo om de gebouwde omgeving aardgasvrij te maken. Voor het verwarmen van de gebouwde omgeving zonder aardgas worden drie categorieën onderscheiden (ingedeeld op basis van type warmte-infrastructuur):
2. Elektriciteitsnetten: hiermee kunnen woningen, vaak met behulp van een warmtepomp, elektrisch worden verwarmd. Ook het elektriciteitsnet zal gevoed moeten worden met duurzame bronnen. Bij de opwekking van elektriciteit gaat het met name over zon en wind. 3. Gasnetten: via gasnetten kunnen duurzame, hernieuwbare gassen als biogas of waterstof worden vervoerd. Daarnaast kunnen er in de toekomst ook innovaties op het gebied van warmtetechnieken worden ontwikkeld die op termijn zorgen voor nieuwe oplossingen.
3.5 Inzet op duurzame bronnen
1. Warmtenetten: netwerken van warm- waterleidingen waarmee gebouwen worden verwarmd. Het water in de warmtenetten wordt verwarmd door duurzame warmtebronnen zoals bijvoorbeeld geothermie en vormen van aquathermie zoals warmte uit oppervlaktewater. Ook restwarmte of biomassa kunnen gebruikt worden om warmtenetten mee te voeden, maar in Waterland heeft de raad kenbaar gemaakt geen voorstander te zijn van het gebruik van biomassa.
Bij iedere energie-infrastructuur hoort een andere energiedrager. Dit zijn respectievelijk gas (gasnet), elektriciteit (elektriciteitsnet) en/of water (warmtenet). Bij de verschillende energiedragers horen verschillende bronnen. Daarnaast is de meest geschikte bron en bijhorende energie-infrastructuur sterk afhankelijk van de schaalgrootte, die kan worden gerealiseerd. In elk scenario en bij elke infrastructuur geldt in de energietransitie voorlopig ook nog afhankelijkheid van fossiele bronnen. Geleidelijk zal er eerst afscheid worden genomen van kolen en daarna ook van aardgas. Deze uitfasering kost tijd. Bij de keuze voor een nieuwe energie-infrastructuur is het wel belangrijk dat er voldoende en bewezen alternatieven beschikbaar zijn, zodat de fossiele bronnen op termijn uitgefaseerd kunnen worden. Belangrijk is dat door de juiste keuze minder fossiele brandstoffen nodig zijn en de afhankelijkheid ervan zoveel als mogelijk beperkt wordt. Bijna alle woningen in de gemeente Waterland zijn op dit moment nog aangesloten op een gasnet. De mogelijkheden voor duurzame gassen zijn beperkt, zeker voor de grote hoeveelheid aardgas die we nu in Nederland en de rest van de wereld gebruiken. Naast biogas/groen gas wordt waterstof vaak genoemd als alternatief voor aardgas. Waterstof maak je van aardgas of van elektriciteit. Het is
14
Wonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte
INNOVATIES EN DE TRANSITIEVISIE WARMTE Deze visie gaat uit van wat er op dit moment bekend is. Het idee is om de visie elke paar jaar te herijken, want de techniek ontwikkelt zich snel. Er zijn diverse veelbelovende innovaties die in de toekomst een belangrijke rol kunnen gaan spelen in de warmtetransitie. Te denken valt aan de hoge temperatuur warmtepompen. Vanwege de hogere temperatuur is minder isolatie nodig om de woning comfortabel te verwarmen. En het is nu al te zien dat naast buitenlucht en bodemwarmte, zonthermie als bron voor warmtepompen ingezet kan worden. Ook zijn er nieuwe duurzame bronnen voor warmtenetten in opkomst. Thermische energie uit drinkwater en uit asfalt zijn hier voorbeelden van. En hoewel waterstof nu nog schaars is en van aardgas wordt gemaakt, zou deze energiedrager in de toekomst (naar verwachting na 2030) mogelijk inzetbaar kunnen zijn in oudere panden zonder spouwmuur of monumentale panden. Om te zorgen dat in de huidige versie van de Transitievisie Warmte geen keuzes worden gemaakt waar later spijt van wordt gekregen, worden suggesties gedaan voor infrastructuur in de gebouwde omgeving in plaats van specifieke systemen en bronnen. Een warmtenet kan dan later altijd nog met nieuwe bronnen worden gevoed.
En bij de keuze voor all-electric wordt de vrijheid gehouden om voor verschillende systemen te kiezen, zoals een luchtwarmtepomp op bodemwarmte of zonthermie.
niet te verwachten dat waterstof op korte termijn, voor 2030, een grote rol gaat spelen in de gebouwde omgeving. Door de grote energiedichtheid van waterstof liggen toepassingen in de industrie en transport meer voor de hand dan het produceren van warmte voor woningen en andere gebouwen. Op den duur, na 2030, kan die rol wel toenemen. Liander, de gasnetbeheerder, houdt rekening
met verschillende scenario’s ten aanzien van de beschikbaarheid van hernieuwbare gassen. Het bestaande gasnet blijft dus beschikbaar tot er definitief wordt gekozen voor een alternatieve energie-infrastructuur. Tijdens de transitieperiode zullen we indien nodig gebruik maken van tijdelijke transitiebronnen. Hier past ook de toepassing van een hybride oplossing goed bij. Dat wil zeggen dat er een combinatie van (duurzaam) gas (cv-ketel) en duurzame elektriciteit (warmtepomp) wordt gebruikt om de CO2-uitstoot zoveel als mogelijk te reduceren in aanloop naar een definitieve oplossing.
tebronnen (o.a. geothermie, aquathermie en biomassa), all-electric, hernieuwbaar gas en toekomstige innovaties.
Bij de keuze voor een individuele all-electric oplossing zullen warmtepompen worden ingezet. In dat geval zullen de warmtepompen gebruik maken van bodemenergie, zonthermie of buitenlucht als bron. Er is bij de inzet van warmtepompen dus ook op termijn voldoende duurzame elektriciteit nodig. Deze elektriciteit kan opgewekt worden met grootschalige zon -en windenergie. Belangrijk daarbij is te vermelden dat voor het voeden van warmtepompen, elektriciteit uit windenergie veel meer geschikt is dan zonne-energie, omdat in het stookseizoen het aanbod van wind vele malen hoger ligt. De inzet van warmtepompen zorgt ook voor belasting van het elektriciteitsnet. De (over)capaciteit in het bestaande elektriciteitsnet is beperkt en is bijvoorbeeld ook nodig voor het gebruik van laadpalen voor elektrische mobiliteit. Het elektriciteitsnet zal dus verzwaard moeten worden als steeds meer woningen over gaan op all-electric. Binnen de RES van de regio Noord-Holland Zuid wordt er gewerkt aan de ruimtelijke inpassing van die grootschalige opwek.In bijlage 1 wordt een uitgebreide beschrijving gegeven van de verschillende aardgasvrije warmteoplossingen, de bijbehorende bronnen en de kansen in Waterland. In deze bijlage staat informatie over warmtenetten, warm-
Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
15
4 Waar gaan we naartoe? In dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan op de kansrijke alternatieve warmteoplossingen in Waterland uitgesplitst naar buurtniveau.
4.1 Richting voor een aardgasvrij Waterland in 2050 Het doel is om in 2050 heel Waterland aardgasvrij te verwarmen. Aan de ene kant is dat nog ver weg in de tijd maar tegelijkertijd is de opgave groot en zal die tijd hard nodig zijn. De vraag rijst dan hoe het “warmtelandschap” er in het Waterland van 2050 uit zal zien. Dat is met de kennis van nu slechts gissen maar met die kennis kunnen we wel een beeld vormen als stip op de horizon. De warmtekaart van Figuur 3 laat per ‘postcode 5 buurt1’ zien hoe de aardgasvrije warmte-infrastructuur zal worden wanneer er met de kennis van nu wordt gekeken naar Waterland in 2050. De kaart is gebaseerd op een analyse met het Warmtetransitiemodel van Over Morgen en de Startanalyse van het Planbureau van de Leefomgeving. De kleur van een buurt geeft aan wat per buurt de meest waarschijnlijke warmteoplossing is, op basis van de stand van techniek van vandaag en de laagst maatschappelijke kosten: • Warmtenet: Een middentemperatuur warmtenet levert bij deze warmteoplossing warmte van 60°C tot 70°C aan woningen en gebouwen. Alle woningen, die worden aangesloten moeten dus het minimum- of basisolatieniveau hebben bereikt (50-80 kWh/m2). Het warmtenet kan dus naast warmte voor ruimteverwarming ook direct warmte voor warm tapwater leveren.
De kosten voor de infrastructuur van een warmtenet bestaan uit de aanleg van de hoofdleiding naar de wijk, de wijkinfrastructuur en onderstations en het aansluiten van de woning inclusief het plaatsen van een afleverset. Deze kosten kunnen sterk per buurt verschillen en zijn voor een groot deel
16
afhankelijk van het type bebouwing en de dichtheid van de bebouwing. Deze worden deels terugverdiend door een positieve exploitatie van de verkoop van warmte aan de consument, gedurende een lange looptijd. Wat overblijft is de Bijdrage Aansluit Kosten (BAK) die de vastgoedeigenaar betaalt op het moment van aansluiten. In het Warmtetransitiemodel wordt gerekend met deze aansluitkosten. Daarbij wordt rekening gehouden met schaal en dichtheid: hoe groter de lokale toepassingsschaal en hoe dichtbebouwder de omgeving, hoe lager de kosten per woning. • ‘All-electric’: Dat betekent dat er alleen een elektriciteitsnet in de buurt is. Als dat het geval is, dan is er een warmteopwekinstallatie in de woning of het gebouw nodig die alleen elektriciteit gebruikt. In het model is uitgegaan van een lucht-water-warmtepomp, omdat dit in praktijk de meest toegepaste oplossing is. Naast de investeringskosten in de warmtepomp zijn ook de kosten meegenomen voor de verzwaring van het elektriciteitsnet. Deze kosten zijn gebaseerd op een aantal praktijkcases, maar zullen per wijk uiteraard sterk kunnen verschillen. • Bestaande gasnet (voorlopig) laten liggen: De derde warmteoplossing maakt gebruik van het bestaande gasnet.
Deze warmteoptie is belangrijk omdat er buurten overblijven waar zowel all-electric als een warmtenet zeer kostbare en daarom onrealistische warmteopties zijn met de huidige stand van de techniek. Het gaat dan met name om landelijke buurten en om oude binnensteWonen in Waterland zonder aardgas - Transitievisie Warmte
den. Aangezien het Warmtetransitiemodel een model is dat een uitspraak doet over welke warmteoptie logisch is om mee te starten in een wijk vanuit het oogpunt van kosten, is het ook logisch om buurten aan te wijzen waar je voorlopig nog niet start en het gasnet voorlopig nog blijft liggen. Een hybride invulling, als tussenoplossing, kan hier ook van toepassing zijn. De maatschappelijke kosten omvatten de gehele keten, dus zowel bron, infrastructuur, levering en aanpassingen aan het vastgoed. Daarbij worden niet alleen de investeringen, maar ook onderhoud en operationele kosten meegenomen, inclusief de energierekening van de eindgebruiker, gedurende een periode van 30 jaar. In Bijlage 2 wordt de werking van het Warmtetransitiemodel toegelicht en wordt uitgelegd hoe de warmtekaart tot stand is gekomen. Maatschappelijke kosten zeggen echter niet per definitie dat een project rendabel is. Dat vraagstuk komt aan de orde bij de wijkuitvoeringsplannen. Het beeld van de warmtekaart in Figuur 3 is dus niet in beton gegoten. In het proces van totstandkoming van deze Transitievisie Warmte is extra input geleverd door de professionele stakeholders in de projectgroep. Bovendien zal deze visie en de warmtekaart regelmatig, minimaal om de vijf jaar, worden herijkt. De kaart geeft voor nu een eerste inzicht in waar de keuze voor een aardgasvrij alternatief het meest zeker is.
Er wordt dan ook gestart op die plekken waar die zekerheid het
1
Een postcode 5 buurt bestaat uit een gebied waarvan de eerste 4 letters en het 1e cijfer van de postcode gelijk zijn.
grootst is. Voor de buurten waarin als eerste wordt gestart, zal een wijkuitvoeringsplan worden opgesteld. Bij het opstellen van een wijkuitvoeringsplan gaan partijen ook met elkaar in gesprek over de verdeling van de kosten. Het is zeer goed mogelijk en logisch dat in de loop der tijd, op basis van nieuwe inzichten en innovaties, het eindresultaat van de warmtetransitie er net anders uit zal zien. Hierin wordt verder met elkaar afgesproken hoe de stap naar aardgas-
vrij wordt gefinancierd, wat de rol is van de verschillende betrokken partijen en hoe de communicatie en participatie van bewoners zal worden ingevuld. De buurten waarbij de uiteindelijke warmteoplossing minder duidelijk is volgen pas later in de tijd. Ook de oplossingen voor deze buurten zullen steeds duidelijker worden, aan de hand van de infrastructuur die zich met de jaren steeds verder ontwikkeld in de buurten waar de warmtetransitie al is gestart.
Waar gestart wordt met de warmtetransitie, is een samenspel van de warmtekaart en de ontwikkelingen die lopen bij de gemeente en betrokken stakeholders (denk bijvoorbeeld aan geplande investeringen en bewonersinitiatieven). Kansrijke ontwikkelingen zijn in de volgende paragraaf vertaald in selectiecriteria: van welke ontwikkeling moet er minstens sprake zijn om een wijk of gebied als kansrijk te kunnen beschouwen. De warmtekaart van Waterland laat met name ‘rode’ en ‘lichtgroene’ buurten zien. Voor de rode gebieden betekent dit dat het verschil in maatschappelijke kosten tussen een warmtenet en all-electric minder dat 10% is. Voor de groene gebieden, zichtbaar in Monnickendam, geldt dat hier een warmtenet meer dan 10% tot 30% goedkoper is dan een all-electric warmteoplossing. Voor deze wijken kan mogelijk gekeken worden naar de mogelijke uitbreiding van de Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO) systeem van de nog te bouwen nieuwbouwwijk het Galgeriet.
Figuur 3 Kaart met warmteopties op basis van laagst maatschappelijke kosten
Route naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
De postcodebuurt bij de woningen in Broek in Waterland aan de Veenderijgouw kleuren ‘lichtblauw’. All-electric is hier 10 tot 30% goedkoper dan een collectief warmtenet. Buurten of wijken die in aanmerking komen voor all-electric zijn doorgaans nieuwe wijken, waar woningen al vergaand geïsoleerd zijn en de kosten om elektrisch te gaan verwarmen relatief laag zijn. Wat nog meer opvalt is de historische binnenstad van Monnickendam. Deze kleurt ‘oranje’. Voor deze buurt komt naar voren dat voorlopig het gasnet laten liggen leidt tot de laagst maatschappelijke kosten. In deze buurt staan gebouwen met veel historie en rijksmonumenten. Dat beperkt de mogelijkheden om deze panden te voorzien van verduurzamingsmaatregelen. Daarom lijkt hernieuwbaar gas hier nu de meest geschikte optie. Uiteraard duurt de weg naar 2050 nog lang. Gedurende het proces om volledig aardgasvrij te gaan wonen in Waterland worden er nog innovaties op
17
de markt verwacht voor wijken waar nu aardgasvrije alternatieven moeilijk te realiseren of erg kostbaar zijn. Opvallend is dat de kaart geen buurten laat zien met een overtuigend aardgasvrij verwarmingsconcept. Een buurt waarbij een significant verschil is tussen warmtenet en all-electric, namelijk meer dan 30%, is er niet. Dat wijst er op dat wanneer we op zoek gaan naar kansrijke buurten om te starten, het criterium “laagst maatschappelijke kosten” beperkt onderscheidend zal zijn. In de volgende paragraaf wordt dat nader behandeld. Het is tot slot belangrijk om te noemen dat deze kaart is gebaseerd op de huidige stand van de techniek. Dit beeld is daarom niet in beton gegoten en wordt regelmatig herijkt. De kaart geeft wel een duidelijke richting weer en laat zien waar de keuze voor een aardgasvrij alternatief het meest zeker is met aandacht voor zowel de woonkernen als de buitengebieden. Er wordt gestart op de plekken waar die zekerheid het grootst is. Hier wordt in het volgende hoofdstuk verder op ingegaan.
zijn om te starten, zijn in de projectgroep de volgende criteria opgesteld. Er moet sprake zijn van ten minste één van de onderstaande criteria (Tabel 2):
4.3 Gebieden met kansen en fasering Samen met de vertegenwoordigers in de projectgroep is op basis van de uitkomsten van het Warmtetransitiemodel
1
Criterium Laagste maatschappelijke kosten
2. Geplande investeringen in renovaties en infrastructuur
4.2 Criteria wijkfasering
Toelichting Er wordt gekozen voor technisch haalbare warmteoplossingen tegen redelijke kosten. Op die manier blijft de warmtetransitie zo betaalbaar mogelijk voor iedereen. Met een analyse op basis van het Warmtetransitiemodel zijn de warmteopties met de laagste maatschappelijke kosten per wijk inzichtelijk gemaakt. Daarbij is ook gekeken naar de wijken waarvoor het nu het meest kosteneffectief is om te starten met één van de alternatieven voor aardgas. De gemeente Waterland wil een zo efficiënt mogelijke transitie door werkzaamheden zo goed mogelijk af te stemmen. Dat betekent dat er ook is gekeken naar geplande investeringen boven en onder de grond. Hierbij is specifiek gekeken naar de ouderdom van de gasnetten, de riolerings- en stadsvernieuwingsplanningen van de gemeente en onderhouds-, renovatie- en sloop/nieuwbouwplannen van woningcorporatie Intermaris en Wooncompagnie. Het afstemmen van al deze planningen zorgt ervoor dat waar mogelijk onnodige investeringen en overlast voor bewoners worden voorkomen en bepaalt daarmee deels het tempo van de warmtetransitie. Het is ook een randvoorwaarde om de juiste schaalgrootte te kunnen behalen voor de realisatie van een warmtenet. Daarnaast wordt er met dit selectiecriteria ook in beeld gekregen in welke wijken veel te bereiken is om de wijk kwalitatief beter te maken.
De warmtetransitie brengt grote veranderingen met zich mee, zowel in de openbare ruimte als achter de voordeur van bewoners. Deze transitie kan alleen mogelijk worden gemaakt samen met bewoners en bedrijven. Zij worden daarom in een vroeg stadium betrokken. De initiatieven op de collectieve verduurzaming van hun panden en woningen worden benut. Aan wijken waar bewoners al actief zijn en kennisuitwisseling plaatsvindt kan voorrang worden gegeven. Voorwaarde is daarbij dat de initiatieven passen binnen de uitgangspunten van deze transitievisie warmte.
Gemeente Waterland wordt niet in één keer aardgasvrij. Dat is ook niet nodig, want gemeenten hebben hiervoor tot 2050 de tijd gekregen. Wel wordt er een start gemaakt in buurten waar het op dit moment al kansrijk is om woningen transitiegereed te maken. Betrokken stakeholders uit de projectgroep hebben de resultaten van het Warmtetransitiemodel gevalideerd en buurten geselecteerd die kansrijk zouden kunnen zijn om in de periode tot 2030 aan de slag te gaan. In deze buurten wordt de komende jaren, gefaseerd, gestart met de warmtetransitie. Daarnaast is het voor de hele gemeente Waterland belangrijk dat er een aanpak wordt ontwikkeld om isolatie te stimuleren zodat alle overige woningen transitiegereed worden gemaakt. Om te kunnen bepalen welke buurten het meest kansrijk