275-47 Mail Stichting Gezond Water over vislood d.d. 22 november 2023 - met bijlagen (geanonimiseerd)
Tekst van het document
als
2000, New York en werk aan risico's
helaas niet ingepast worden daar dit specifieke test faciliteiten en vergunningen
nodig heeft. Verder is het ook van weinig toegevoegde waarde omdat dit al relatief uitgebreid is beschreven?. Vanaf 15 februari 2023 geldt er in de EU een verbod van het gebruik van loodhagel in de jacht “in watergebieden of op 100 meter of minder van watergebieden”. (Regulation (EU) 2021/57), European
na verzoek van de Commissie
Chemicals Agency (ECHA)
Deze wet i
in januari
2021 aangenomen
in 2015 aan de Europese regulerende instantie
naar wetenschappelijke onderbouwing voor gebruik van lood in
wetlands, In aanvulling op deze verkenning naar wetlands heeft in juli 2019 de Europese Commissie ECHA verzocht het breder gebruik van lood in munitie en n de visserij te onderzoeken en waar nodig beperkingen voor te stellen. In februari 2021
heeft ECHA een EU Annex XV voorstel opgesteld met onderbouwing
loodgebruik voor mun
j in
om
EU grotendeels stop te zetten °. Het rapport gaat in op productie en
gebruik van lood, het chemische gedrag van lood in het milieu, milieueffecten op terrestrische en aquatische systemen,
waar vooral veel aandacht aan risico's voor vogels gegeven wordt, en er wordt gekeken
haalbare alternatieven. Daarnaast worden
naar
er de “predicted no effect concentration” (PNEC) waarden gegeven
voor zoet en zout water en sediment (zie Hoofdstuk 2.5). De PNEC-waarden
zijn gestandaardiseerd op
opgeloste lood concentraties en toegespitst op realistische Europese ecoregios. Deze waarden
kunnen
worden gebruikt in een risicobeoordeling van lood wanneer de concentraties in water of sediment beschikbaar zijn. ECHA stelt in het Annex XV voorstel een verbod voor op het n de handel brengen en het gebruik van (met overgangsperioden e «
afhankelijk van type en gewicht):
Loodjes en visaas < 50 g: drie jaar. Loodjes en visaas > 50 g: vijf jaar.
Het hierop volgende geconsolideerde advies van zowel het Comité risicobeoordeling (RAC) en het Comité sociaaleconomische analyse (SEAC) van ECHA (31 mei-3 juni 2022) ondersteunt dit beperkingsvoorstel, met als toevoeging
een kortere uitfaseringsperiode voor loodhagel dan 5 jaar (ECHA/NR/22/11).
Het voorstel van
de Commissie tot wijziging van de lijst van stoffen waarvoor op basis van Bijlage XVII bij REACH beperkingen gelden, zal door de EU-lidstaten in het REACH-comité ter stemming worden voorgelegd (begin 2023). Als de restrictie wordt aangenomen
geldt deze vanaf eind 2023. Verkoop en gebruik van klein lood <50 g zal dan
eind 2026 uitgefaseerd kunnen zijn.
Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 17
23
Milieu-concentraties
van
234
Achtergrond-concentraties van lood in Nederlandse
Lood komt in het oppervlaktewater via meerdere
lood
in Nederland
routes en processen.
oppervlaktewateren
De lood concentratie n het influent en
effluent van riolwaterzuiveringen is sinds 1990 gedaald (Figuur 2.2) °. Begin jaren negentig heeft de overheid afspraken gemaakt met de industrie om de emissies van diverse stoffen te reduceren. Voor 1985 was loodvrije benzine bijvoorbeeld een uitzondering, sinds 1996 is vrijwel alle benzine loodvrij. Daardoor is de concentratie van lood in lucht en hemelwater in Nederland fors gedaald. En bleek de gemiddelde loodconcentratie in afstromend hemelwater van daken en wegen in woonwijken tussen 2007 en 2020
significant lager te zijn dan vóór 2007, een daling van 30 naar 16 ug/L. Desalniettemin blijft deze stroom nog altijd een mogelijke hotspot voor lood in het afvalwater/opperviaktewater.
Index (1990=100)
—
Arseen
Cadmium
200
10
1990 Figuur 2.2
2000
2010
2020
Concentraties voor lood en andere zware metalen in Nederland in effluent bij zuivering stedelijk afvalwater
(CBs 2019)
Loodconcentraties
in zoet oppervlakte water in de periode van
1985 tot en met 2001
varieerden tussen
de
1.8 en 14,1 ug/L ** (Tabel 2.2, Figuur 2.2). Er lijkt voor deze data set geen duidelijk onderscheid te zijn gemaakt tussen totale waterconcentraties en gefilterde waterconcentraties, wat vergelijking met huidige normering lastig maakt. De (totaal-Jconcentraties van lood in de periode tot en met 2002 lagen onder het maximaal toelaatbaar risico (220 ug/L) maar deels boven de streefwaarden (5,3 ug/L), en boven de toen geldende Europese jaarlijkgemiddelde milieukwaliteitseis (JG-MKE) van
7,2 Hg/L.
Tabel 2.2 _ Loodconcentraties (opgelost, in pg/L) in zoet oppervlaktewater in de periode van overgenomen (CBS et al., 2004).
1985 tot en met 2001. Aangepast
Gemiddelden van 90-percentiel concentraties (#g/L)*
1985 66 1,5 82 24 74
Rijn Maas Schelde IJsselmeer rijkswateren regionale wateren *
Een 90-percentiel s het concentratieniveau dat in 10%
137 van de metingen
1990 z 10,8 44 44 741
1995 64 13,5 55 35 8
1999 44 10,4 84 33 62
2000 48 141 76 18 62
2001 42 66 54 19 54
89
9
10,7
126
141
wordt overschreden. De getallen wijken iets af van voorgaande jaren vanwege
‚een andere berekeningsmethode. ?
Rode getallen liggen boven de toen geldende Europese jaarlikgemiddelde
18
| Mogejke sieo's van vitoog n e aquaische miles
milleukwaliteitseis (IG-MKE) van 7,2 H9/L-
De website van Rijkswaterstaat (https://waterinfo.rws.nl/) is geraadpleegd om een eerste overzicht te krijgen van meer recente loodconcentraties voor een brede selectie meetlocaties van Rijkswaterstaat in Nederland, ter vergelijking met de huidige JG-MKE van
1,2 ue/L (Tabel 2.1). De kaart van Nederland met
meetlocaties van "gefilterd” water (blauw vierkant) en sediment (oranje vierkant) is weergegeven Figuur 2.3. Vrijwel alle sediment metingen zijn eenmalig uitgevoerd per locatie. Meerdere van de aangegeven
locaties zijn losse watermetingen
in
van voor 2000. Alleen locaties waar n de periode na 2005 is
gemeten zijn verder onderzocht. Van meerdere locaties is het meetwaarde-profiel van de afgelopen 15 jaar in meer detail weergegeven, en de achterliggende data is gebruikt om het mediaan van de loodconcentraties (50 percentiel) en hoog niveau van loodconcentraties over langere termijn (95 percentiel) te bepalen. Zoals uit de concentratie-profielen in Figuur 2.3 blijkt, is de gefilterde waterconcentratie van lood op de aangegeven
locaties zelden hoger dan de JG-MKE van 1,2 ug/L. De instroomconcentratie van lood in water in
de Rijn tussen 2007-2021 ligt lager (alles <0,2 ug/L) dan die in de Schelde (< 1,2 ug/L) en de Maas (< 0,7 ug/L). Over het algemeen is de uitstroomconcentratie van de Eems relatief laag, op een piek in 2015 na. Over het algemeen
lijken concentraties in de afgelopen 5 jaar lager dan de 10 jaar ervoor. Het
Amsterdam-Rijnkanaal, ter hoogte van Nieuwersluis, heeft een profiel van loodconcentraties vergelijkbaar met de instroom van de Riijn. De stedelijk/industrie-locatie Gouda-Voorhaven lijkt een meer vervuilde locatie, met een grillig patroon van pieken van loodconcentraties te geven
(Tabel 2.3, 95-pct = 0,43 ug/L;
50-pct
0,22 ug/L), maar alsnog onder de 1 ug/L. Op de locatie Nederweert werd een relatief hoge waarde van 0.807 in december 2020 gegeven, en blijkt het vergelijkbaar beeld met de locatie Gouda-Voorhaven (Tabel 2.3, 95-pct = 0,43 ug/L, 50-pct = 0,17 pg/L).
Rapport 388 | Wageringen, Wetenscnapswiket | 19
1)
Eijsden ponton (instroom Maas 2007-2021)
3)
Sas van Gent (instroom Schelde 2007-2021)
| …J\……J DO
SS SS EDS SSOS
4) Bocht van Watum(uitstroom
Eems 2007-2021)
LITGIEBTIITEHZE
16) Gouda-Voorhaven (stad/industrie 2009-2021)
Figuur 2.3 Monsterlocaties voor lood in Nederland in oppervlaktewater en sediment (waterinfo.rws.nl), en concentratieprofielen in oppervlaktewater (gefilterd) in de afgelopen 15 jaar met concentratie op de y-as van 0 - 1 ug/L (behalve y-as van 0 - 2 Hg/L voor locatie 16, metingen
20
sinds 2009).
| ogele isias van wstoog i hetaquatische miies
Tabel 2.3 # 1
_ Metingen uit monitoringprogramma van lood in Nederlands oppervlaktewater.
locatie _
2 3
Opgelost lood 2005-2020
Sediment concentratie
(u9/L gefilterd)
2005-2020
Eijsden/Borgharen
95-pet = 0,25 ug/L; S0-pct = 0,059 ug/L
n.g.
Lobith
0,058
(2020)
29,6
Gent
0,237
(2020)
100
4
_
Dollard-Eems
0,026
(2020)
22-47,4
5
_
Amsterdam
IJ-tunnel
0,02
(2020)
190
6
_
Markermeer midden
0,02
(2020)
10
7
_
Pampus oost
0,02
(2020)
3
8
_
Veluwemeer/Wolderwijd
0,045
(2020)
15
9
_
Reevediep
0,052
(2020)
ng.
Kampen
0,023
(2020)
n.g.
11
Ketelmeer
0,029
(2020)
74
12
Andijk
0,02
(2020)
27
13
_ Hagestein
0,033 (2020)
54
14
Bovensluis
15
_ Nieuwesluis
95-pet = 0,14 p/L;
50-pct = 0,07 pg/L
ng.
16
_ Gouda-Voorhaven
95-pet = 0,43 wg/L;
50-pct = 0,22 pg/L
n
17
_ Nederweert
0,807 (2020);
10
Sasvan
__
0,043
(2020)
(mg/kg
dw)
°0
ng:
95-pct = 0,43 pg/L, 50-pct = 0,17 pa/L
18
_ Enschede Vitens
n.g.: geen metingen
0,021
(2020)
n
op deze loczties.
In een meer gedetailleerd overzicht naar loodconcentraties gemeten
in kleinere waterstromen,
gemaakt van het Waterkwaliteitsportaal van het Informatiehuis Water, waarop Nederlandse waterkwaliteit kunnen worden (https://www.waterkwaliteitsportaal.nl/WKP.
is gebruik
landelijke overzichten van de
ingezien WebApplication/Beheer/Data/Bulkdata).
Via het Waterkwaliteitsportaal zijn voor het jaar 2021 alle loodmetingen verzameld zoals gerapporteerd door de Nederlandse Waterschappen, en geanalyseerd op overschrijding van de milieukwaliteitseis (MKE). Hierbij moet opgemerkt worden dat hier geen onderscheid tussen de verschillende bronnen gemaakt kan worden. Tabel 2.4 geeft een overzicht van alle loodconcentratie metingen van gefilterde watermonsters (“opgeloste fractie (bijv. na filtratie)”) van 18 waterschappen/hoogheemraadschappen. Metingen van Waterschap Scheldestromen
zijn niet meegenomen
ligt dan de jaarlijks gemiddelde
omdat de kwantificatie-limiet van loodconcentraties (5 g/L)
hoger
milieukwaliteitseis (JG-MKE), en er dus geen uitspraak kan worden
gedaan
hoeveel samples onder die JG-MKE meer dan
lagen. Alleen zoetwateriocaties zijn geselecteerd. Alleen locaties waar
1 watermonster per jaar is genomen zijn in de analyse gebruikt, om overschrijding van een
jaargemiddelde te kunnen loodconcentratie
bepalen. In totaal
is van 6998 metingen op 1048 locaties de gefilterde
beschikbaar.
Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 21
Tabel2.4
_ Metingen van lood in Nederlands opperviaktewater uit Waterkwaliteitsportaal 2021. De Waterschappen zijn in Tabel
van boven naar beneden gerangschikt op hoogste percentage metingen dat boven de JG-MKE van Aantal
Aantal
Detectie-
locaties
metingen
limiet
met>1
opgelost
(p9/L)
meting
lood
24
287
48
Max
Max.
conc.
_
%
boven
Locaties
1,29/L
%
JG
conc.
metingen
opgelost
totaal
>1,2
(9/L)
(n9/L)
0,10
89
NA
26
9,1%
4,2%
295
0,20
36
67
15
51%
2,1%
17
991
0,20
77
36
4,4%
6,0%
Limburg
109
90
4
81
3
3,2%
4,6%
Hoogheemraadschap
13
472
0,20
95
NA
15
32%
18%
126
ss1
0,10
12
Na
15
27%
3,2%
38
225
0,20
10
Na
27%
2,6%
Vallei en
118
502
030
92
u
24%
2,5%
Riijn en
15
93
030
27
s
2,2%
0,0%
Drents
109
4s5
030
28
m
20%
18%
82
1001
0,20
u
2
1,3%
1,2%
36
203
03
33
53
0,5%
0,0%
23
254
0,10
77
u
0,4%
4,3%
53
435
030
13
38
0,2%
0,0%
Wetterskip Fryslan
17
136
0,30
0,62
58
0,0%
0,0%
Waterschap
17
110
0,02
0,396
31
0,0%
0,0%
28
0,20
0,246
40
0,0%
0,0%
Hoogheemraadschap
_
1,2 ug/L (opgelost) uitkomt.
JG
u9/L
>1,2 H9/1
>1,2 H9/1
Hollands Noorderkwartier
Waterschap Aa en Maas
Waterschap Brabantse
Delta
Waterschap van Rijnland Waterschap
Noorderzijlvest
Hoogheemraadschap van
Delfland
Waterschap
12
Veluwe
Waterschap Issel
Waterschap
Overijsselse Delta Waterschap
De
13
Dommel
Waterschap Vechtstromen
Waterschap
Hunze en
Aa's
Waterschap Zuiderzeeland
Rivierenland
Waterschap
Hollandse
Delta
Waterschap
Scheldestromen
niet meegenomen
ivm hoge
TOTAAL
J
= jaargemiddeide,
LOQ
1033
6905
12
189
28
27%
De hoogst gemeten opgeloste loodconcentratie (dus na filtratie) is 12 ug/L (Waterschap alle meetpunten
is de concentratie dus onder de Landoppervlaktewateren
14 ug/L (Stofdossier lood (#877) 1,2 ug/L gerapporteerd
Noorderzijlvest). In
wettelijk MAC-MKE
RIVM). In totaal zijn er 191 van de 6998 metingen
(opgelost) van
boven de JG-MKE van
(2,7%), en in 28 van de 1033 locaties overschrijdt de gemiddelde
over het hele jaar de JG-MKE Voor berekening
27%
NA = niet geanalyseerd door dit waterschap.
loodconcentratie
(2,7%).
van het jaargemiddelde zijn alle metingen onder de kwantificatielimiet (LOQ) gezet op de
limietwaarde, als worst case benadering. metingen die boven de JG-MKE
Het hoogste percentage van overschrijdingen van individuele
liggen in 1 waterschap is 9,2%,
in Hoogheemraadschap
Hollands
Noorderkwartier. Uitgemiddeld over alle metingen in dezelfde locatie in 2021 wordt het aantal overschrijdingen van het daadwerkelijke JG-MKE op zijn hoogst 6%, in Waterschap Brabantse Delta. In 3 waterschappen
was er geen enkel mestpunt
overschrijding van de JG-MKE:
22
>1,2 ug/L, en in 5 waterschappen was er geen enkele
Waterschap Vechtstromen,
| ogele isias van wsloog i hetaquatische miies
Waterschap Zuiderzeeland, Wetterskip Fryslan,
Waterschap Rivierenland, Waterschap Hollandse Delta. Het is niet bekend in welke mate deze monsterlocaties van waterschappen overlappen met plekken waar veel sportvisserij wordt beoefend. Als in het algemeen
gesteld wordt dat er door heel Nederland
in gelijke mate gevist wordt in kleine waterstromen,
lijkt het er dus op dat n meerdere waterschappen het verlies aan vislood tijdens sportvisserij niet leidt tot overschrijding van de normconcentraties van lood in 2021. De overschrijding van de JG-MKE op 28 van de 1033 locaties wijst er wel op dat loodvervuiling nog altijd een actueel milieuprobleem
"20-182" Vechtstromen
is.
'OGEUL100 Limburg*
eCon/centrLatie
wvr;13
Figuur 2.4 Voorbeelden van loodconcentratie data uit het waterkwaliteitsportaal voor 2 locaties in 2020, met gefilterde loodconcentraties (vierkanten en oranje lijn) en ongefiiterde loodconcentraties (blauwe symbolen en blauwe lijn). Drie van de vier gefilterde loodconcentraties voor locatie "20-182" Vechtstromen
liggen onder de kwantificatie-limiet (LOQ,
groene stippelijn) van
0,3 u9/L.
Alhoewel de opgeloste loodconcentratie toxicologisch gezien de meest relevante eenheid is voor het stellen van de milieukwaliteitseis, geven de opgeloste loodconcentraties een onderschatting van de hoeveelheid lood die n het aquatisch milieu voorkomt. Door sommige waterschappen worden concentraties van ongefilterde watermonsters niet gerapporteerd ("NA" in Tabel 2.4), maar n de meeste locaties worden aanzienlijk hogere concentraties in ongefilterd water waargenomen.
Een voorbeeld is weergegeven
in Figuur 2.4 voor
Vechtstromen locatie "20-182", en Limburg locatie OGEUL100". Hierin is voor 20-182" te zien dat de maximale en gemiddelde concentratie van gefilterde monsters (oranje vierkanten) ruim onder de 1,2 Hg/L ligt, met 3 metingen onder de kwantificatielimiet (LOQ), terwijl de vier ongefilterde watersamples goed
(*NVT")
meetbare concentraties boven de totaalgehalte van 1,2 ug/L laten zien. Voor "OGEUL100” zijn
gedurende
het hele jaar nog
hogere totaal concentraties gemeten,
met een piek van 39 ug/L (Figuur 2.4). In
het gefilterde monster op dezelfde piekdatum is de opgeloste loodconcentratie echter “slechts” 1,5 ug/L, in 10 van de 12 metingen op deze locatie onder de LOQ van 1 ug/L. De hoogst gerapporteerde loodconcentratie in ongefilterd monster n de totale dataset is 81 ug/L ("OGEUL900”, Limburg - niet in figuur), echter ook hier is de meting na filtratie veel lager:
232
<1 pg/L.
Sediment concentratie van lood in Nederlandse oppervlaktewateren
Het merendeel van de meetlocaties voor loodgehalte in sediment wordt uitgevoerd in marien of estuariene systemen.
Alhoewel niet alle zoetwater meetlocaties weergegeven in Figuur 2.3 zijn nagelopen, is op zeker
11 zoetwater locaties een recente meting gerapporteerd
van lood in sediment, zoals opgenomen
in
Tabel 2.3. De hoogste concentratie van deze 11 locaties is op locatie Amsterdam-IJtunnel gemeten (190 mg/kg). Sediment n het Markermeer, IJsselmeer en de randmeren varieert tussen de 3-74 mg/kg. Sediment
bij de instroom van de Schelde geeft een meting van 100 mg/kg, waar regelmatig
waterconcentraties
> 0,2 g/L zijn bepaald.
In de locatie Bovensluis (Hollands Diep, #14)
is in 2008 de
sediment concentratie bepaald op 90 mg/kg. In 2006 is hier een waterconcentratie bepaald van maar in alle volgende meting was die onder de 0,25 Hg/L. Over het algemeen
kan dus worden
1,2 H9/L,
opgemerkt dat de sediment concentraties op of onder het niveau liggen
van de voor Nederland geaccepteerde achtergrond waarde voor sediment van 85 mg/kg
(Tabel 2.1).
Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 23
24
Jaarlijks emissie van lood via vislood in Nederland
241
Vislooddichtheid
bepalingen in wetenschappelijke
In een review over risico van vislood voor vogels uit 2019 worden
literatuur
meerdere studies aangehaald
over
loodverlies door (sport)vissers in andere landen, alsook monitoring van hoeveelheid terug-gevonden
lood-
onderdeeltjes en vistuig langs bekende vislocaties en overige locaties ?. Met behulp van een Tessoro Piranha”” metaaldetector bepaalde een studie van Duerr (1999) 5 in Noord Amerika (15 locaties in 12 verschillende staten) loodobjecten van >0,4 g ("sinkers") in een plot van 10 x 10 m langs de oever tot 5 m in het water (of tot 75 cm diepte). De loodobjecten lagen voor 12.7% aan de oppervlakte van sediment, 62,7%
op 0,1-2,5 cm diepte,
16.1%
7,6-10.0 cm diepte. Op de bodem
op 2,6-5,0 cm diepte, 5,9% op 5,1-7,5 cm diepte, en 2,5%
op
van een meer (SCUBA transect) lag 55% op minder dan 2,5 cm diepte.
Langs kusttransecten van 50 m was de hoogste gemeten looddeeltjes per oppervlak 0,47 "sinkers"/m:. Deze metaaldetector studie citeert andere studies uit Groot-Brittannië waar hogere dichtheden zijn bepaald, tot
6,2 sinkers/m? voor de rivier Thames. Langs visplatformen in meren zijn metingen gerapporteerd van 105,2 sinkers/m? (Woodstock Pool), en 14,2-21,2 sinkers/m? (Llandidod Wells Lake). Er is nog niet bekend of, en hoeveel, loodkorrels worden aangetroffen in gebaggerd sediment, waarmee lood uit het aquatische milieu mogelijk ook op het land kan worden gebracht. Over het algemeen wordt bagger wel op verontreiniging geanalyseerd,
maar dit gebeurt meestal na een zeving waarbij grove deeltjes worden
verwijderd. Om beter zicht te krijgen op het totale loodgehalte in gebaggerd materiaal (wat als geheel een andere bestemming kan krijgen) zou het analyseprotocol ook op moeten nemen dat het loodgehalte in de grove fractie wordt gerapporteerd. In het geval van geplande baggerwerkzaamheden
op bekende
drukbezochte vislocaties, zou een bemonstering van loodkorrels in bagger aanvullend inzicht kunnen geven in de
Nederlandse
situatie van
dichtheid
vislood.
Het monitoren van vislood-dichtheden is al in enkele studies beschreven. gerapporteerd worden
door Duerr (1999)
Met waardes van <1/m?
met een metaaldetector, lijkt het een aanzienlijke experimentele
om middels zeven de looddichtheid in sediment te bepalen.
inzet te
De rapportages uit Engelse studies geven
een hogere dichtheid, tot 105 loodobjecten/m?, wat kan komen door de mate van populariteit van de sport, of de specifieke locatie. De gerapporteerde vislooddichtheid blijkt zeer variabel op verschillende locaties waar gevist wordt.
2.4.2
Experimentele emissiestudies van opgelost lood uit lood in vaste vorm
Over daadwerkelijk metingen
van loodverlies vanuit vislood n aquatisch milieu blijkt zeer weinig bekend. Er
zijn in het vislood risico review uit 2019 ? twee experimentele studies geciteerd ! 7. Verder literatuuronderzoek levert nog geen extra studies. De eerste studie uit 2001
heeft in enkele actief beviste Zweedse
rivieren, met verschillende
doorstroomsnelheden, de emissie van opgelost lood uit vislood bepaald door terugwegen van loodobjecten 7. Hieruit werd een corrosie-verlies snelheid van 10 mg/cm?/jr bij stroomsnelheid van 0-0,1 m/s, en hoger verlies bij hogere stroomsnelheid (37 mg/cm?/jr bij 0,1-1 m/s, zie Figuur 2.5 hieronder overgenomen uit Jacks et al. 2001). Deze range is overeenkomstig met de door Deltares (2015) gebruikte 13 mg/cm?/jr. Benedenstrooms werd een andere isotoop-ratio (2°7Pb/2Pb) vergeleken met bovenstrooms in monsters van zwevend
materiaal (SPM 45 um
filters), maar duidelijke verschillen in concentraties in bijvoorbeeld
bemonsterd mos, waarvan werd verwacht dat er opgelost lood aan zou binden, als gevolg van vislood emissie werden niet aangetoond.
24
| Mogele isias van wsloog i het aquatische miies
1000
m
ims’
8007
Wl(eomisgh)t
600
100
150
200
Time of exposure, days Figuur 2.5 Massa afname van vislood in de Zweedse "Adran brook” gedurende (uit: Jacks et al. 2001).
160 dagen, bij verschillende doorstroomsnelheden
De tweede studie, van Binkowski (2017), bepaalde de corrosie van lood uit loodkorrels (3 mm
diameter) na
30 dagen onder verschillende omstandigheden'®. In elke behandeling werden 4 loodkorrels (samen 0,7781 g gemiddeld, shotgun type) toegevoegd aan 100 mL droog sediment en 400 mL kraanwater. Daarbij werd de pH aangepast op pH 4, 7 of 9. Twee typen sediment werden gebruikt in dit experiment, een grofkorrelig sediment (meer dan 97% "zeer fijn zand”, bevat geen klei) en zeer fijnkorrelig sediment (minder dan 11% “zeer fijn zand”, bevat 4,1% klei). Het fijnkorrelige sediment bevatte een achtergrondconcentratie van 25,7 mg Pb/kg, in het grofkorrelige sediment werd geen lood gevonden boven de detectielimiet. Lood depositie waardes werden berekend door achtergrondwaardes van de gemeten waarde af te trekken. Tabel 2.5 geeft de gerapporteerde lood concentraties weer uit deze studie. De hoogste waterconcentraties werden gemeten PH 4 in fijn sediment (gemiddeld
185 ug/L, maximum
concentraties veel lager waren (gemiddeld
in de behandeling met
320 ug/L), terwijl bij pH 4 met grof sediment de
12,6 ug/L, maximum
50 ug/L). Aangezien de loodkorrels in het grof
sediment waarschijnlijk meer in aerobe condities zaten, is dit andersom dan verwacht. Het zou kunnen dat in de studie niet goed gecorrigeerd kan worden voor de emissie van opgelost lood vanuit het oorspronkelijke fijne sediment.
Er waren geen blanco's meegenomen
in de studie. De lage pH 4 omstandigheid
is niet realistisch
voor de meeste Nederlandse oppervlaktewateren. Echter, ook bij pH 7 is er een verhoogde waterconcentratie voor het fijn sediment gemeten (gemiddeld 19,3 ug/L, maximum 75,7 ug/L), ook weer aanzienlijk hoger dan in grof sediment (gemiddeld 0,66 ug/L, maximum
5,23 ug/L).
Metingen van het sediment uit deze behandelingen laten een sterk verhoogde concentratie zien in zowel fijn sediment als grof sediment. Hierbij geeft de studie aan dat er gecorrigeerd is voor de achtergrondconcentratie van lood in het fijne sediment.
Tabel 2.5 _ Metingen van lood in corrosie experimenten (uit: Binkowski 2017), pH
met 4 lood pelets per testsysteem van 500 mL water/100 mL sediment
Gemiddelde water conc. +
_ Min-max
water conc.
Gemiddelde
sediment conc. £ SD
SD (ug/L*)
(u9/t*)
(mg/kg dw*)
4
190 # 65,4
111321
5794175
7
19,3+20,9
0-75,7
27,8+17,9
9
9,48+8,33
0-33,9
22,9+7,03
Fijnkorrelig sediment (minder dan 11%
"zeer fijn zand”, bevat 4,1% klei)
Grofkorrelig sediment (>97% fijn zand, geen klei)
+
4
12,6+15,2
0-50
7
0,66£1,45
0-5,23
402
9
11,5+8,66
0-28,1
9,34 +9,36
waterconcentratie
boven ijnkorrelig sediment
2,38+2,32 +7,23
kan beïnvloed zijn doorPb uit oorspronkelijke sediment.
Rapport 388 | Wageringen, Wetenscnapswinket | 25
De metingen van de studie van Binkowski (2017) geven aan dat ook bij neutrale pH, loodconcentraties boven de JG-MKE kunnen uitkomen als gevolg van vislood op de oppervlakte van sediment. Sediment concentraties zijn na 30 dagen
aanzienlijk lager dan MTRsesment-
Er moet worden opgemerkt dat in dit experiment stilstaand water boven de sedimentpotten dus geen effect van doorstroomsnelheid van het water wordt meegenomen.
is gebruikt, en
De 4 loodpellets per pot
(geschatte diameter 10 cm) komen overeen met ongeveer 500 “sinkers"/m2. Dit i hoger dan de hoogste gerapporteerde dichtheden
langs visplatformen in meren
243
voor Nederlandse oppervlaktewateren
Schattingen
in Groot-Brittannië.
In de EmissieRegistratie (ER) factsheet ‘Gebruik van lood door de sportvisserij’ (2012a) wordt de loodemissie
(opgelost lood) door de sportvisserij in 2010 geschat op 305 kg per jaar voor zoetwater '?. Deze emissieschattingen zijn gebaseerd aangenomen
op verkoopcijfers van vislood uit 1993 uit het visloodoverleg.
Hierbij is
dat zoet oppervlaktewater wordt belast met ca. 28.000 kg vast vislood vanuit de sportvisserij
(en 26.000 kg lood in de kustwateren vanuit sportvisserij, samen
54.000 kg per jaar).
In een 2015 rapportage ’? zijn er hogere schattingen gebruikt van loodverlies. Er geschat dat er 904.559 sportvissers (15+) in Nederland waren uit een 2008 enquête door Sportvisserij Nederland, onder circa 1000 respondenten van lezers van het Visblad.
De respondenten
geven aan dat gemiddeld
per jaar wordt verloren, wat gecorrigeerd voor visfrequentie wordt bijgesteld tot 60 g gemiddeld
135 g lood per
sportvisser per jaar. Gezamenlijk komt dit neer op 54.000 kg per jaar aan lood verloren in het zoete oppervlakte water (exclusief loodclips). In dit rapport uit 2015 wordt geschat dat er in 2010 470.000
kg
loodverlies op zout water was (1 kg lood per zeesportvisser, 470.000 zeesportvissers). Voor de oplossing van
lood in zoet water wordt een corrosiesnelheid van 3,5 mm
13,0 mg/em?/jr aangehouden'?, een korrelradius van
en een percentage lood wat wegzakt n anaeroob sediment van 30% (met de aanname
dat in
anaeroob sediment geen emissie via oxidatie meer geeft). De 54.000 kg lood per jaar resulteert volgens dit rapport in 1850 kg/jr aan lood dat in zoetwater in oplossing gaat. Voor de cumulatieve emissiewaarden moet gecorrigeerd worden voor het feit dat de corrosie van vast lood uiteindelijk leidt tot het volledig in oplossing gaan, waardoor er daarna geen belasting meer optreedt uit de voorgaande jaren (Figuur 2.6). Hiervoor wordt er een zogenaamde verdwijnterm opgenomen, die zorgt voor een stabiele eindsituatie (steady state) van het in oplossing gaan van al in het water aanwezig zijnde lood.
30000
25000
L(okdge/mijsaier)
20000
15000
10000
5000
0
5
10
15
2
Jaren
Figuur 2.6
Cumulatieve belasting van lood op zoete wateren. De rechte líjn is de optelsom van jaarlijkse belasting op basis van
verloren gegaan
vislood. De gebogen
lijn is de curve waarin de verdwijntermen
als gevolg
van corrosie in alle voorgaande jaren zijn
opgenomen. (uit: Deltares 2015 ). De jaarlijkse cumulatieve emissiewaarde van vislood, waarbij dit oplost in zoetwater, Ís hierin geschat op 18.830 kg/ir, uitgaande van 54.000
26
kg lood verlies/jr.
| ogele isias van vsloog i hetaquatische miies
In de diverse Nederlandse rapportages over bepaling van emissie van lood uit vislood worden grote verschillen gerapporteerd over gebruikt lood, verloren lood, en dus ook mogelijke emissies van lood wat jaarlijks oplost in zoetwater.
Het Centrum
voor Visserijonderzoek (CVO), onderdeel van Stichting
Wageningen Research, heeft in 2021 de resultaten van recente enquêtes over loodverlies en het gebruik van loodvervangers in de sportvisserij gepubliceerd zoetwaterhengelaars
'*. Voor 2020 is de schatting van het aantal
1,14 miljoen (lichte toename sinds de periode dat de COVID
pandemie
begon).
Een
klein deel (9,2%) geeft aan wel eens loodvervangers te gebruiken, maar 96,4% gebruikt nog lood. In ongeveer 5% van de vistrips wordt loodverlies aangegeven (4,7% in 2018, 5,6% in 2020), met gemiddeld 27 g lood per sportvisser/jr.
Echter op basis van de Screening Survey uit maart 2021
is de hoeveelheid
loodverlies door vissers n 2020 geschat op 8.500 kg in zoet water (7.400 kg in 2018), aanzienlijk lager dan in eerdere schattingen.
Deze emissies worden geschat n kg/jaar, maar hieruit worden
in de rapportages
geen concentraties afgeleid. Door verdunning en doorstroming van de meeste oppervlaktewater systemen (sloten, plassen, kanalen etc.) kan gesteld worden dat ook veel lood zal verdwijnen van de drukstbezochte vislocaties waar het grootste deel van het totale loodverlies optreedt, en er dus verminderde cumulatie van concentraties op deze plekken plaatsvindt.
2.5
Effect-concentraties van lood op aquatische organismen
251
Opgelost lood
Er i een grote hoeveelheid aan data beschikbaar over de effecten van opgelost lood op aquatische organismen. Er zijn in de afgelopen 20 jaar meerdere studies geweest die grote delen van deze toxiciteitsdata hebben verzameld, met het doel om een overkoepelend inzicht te maken over effectconcentraties op meerdere soorten aquatische organismen. vormen
kan voorkomen,
Omdat opgelost lood in verschillende
onder invloed van bijvoorbeeld pH en hardheid van het water, en niet alle vormen
van lood even makkelijk worden opgenomen,
is de effect data n sommige
een palet van verschillende water samenstellingen.
studies ook apart geclusterd in
Een verder onderscheid
is te maken tussen
effectconcentraties die na een korte periode van blootstelling zijn bepaald (acute toxiciteitstesten), en effecten die zijn bepaald tijdens en na blootstellingsperiodes die een groot deel van een levenscyclus van een soort dekken, en die vaak ook effecten op groei en reproductie meten
(chronische toxiciteitstesten).
In het
Registration
Dossier voor lood dat is ingediend bij de EU regulerende instantie European Chemicals Agency
ECHA), í
n Uit
reit
n
up-to-date
ctie over effectconcentraties waaruit normen zijn afgelei
https://echa.europa.eu/nl/registration-dossier/-/registered-dossier/16063/6/2/1).
2.5.2
Korte termijn effectconcentraties (acuut)
Een overzicht van effect concentraties uit korte-termijnstudies (<96
uur)
met verschillende soorten
aquatische organismen is opgesteld door Wang et al. (2016) '*, waarbij gegroepeerd is naar pH van het test medium.
De data die gebruikt zijn, staan weergegeven
in Figuur 2.7, en zijn over het algemeen
concentraties waarbij 50% effect is waargenomen, waarbij het effect voornamelijk sterfte is (evertebraten en vertebraten), en inhibitie van groei voor algen (primaire producenten). Voor elke pH-specifieke data set zijn de effectconcentraties per soort van
laagste concentratie naar hoogste
concentratie geplot, waarbij op de y-as het percentage van soorten stapsgewijs toeneemt (als fractie van het totaal aantal soorten waar data voor bekend zijn). Deze groepering wordt een species-sensitivity distribution (SSD) genoemd. Uit de SSD kan voor elke dataset worden afgeleid bij welke concentratie bijvoorbeeld 10% van de soorten op 50% effect wordt aangetast ('HC10', hazardous concentration). Zoals samengevat in de tabel rechts van de grafiek, blijkt dat de HC10
lager wordt met lagere pH, waarbij de laagste HC10 van
48 ug/L wordt gevonden bij pH 6.3. Het afleiden van een HC10 kan met redelijke zekerheid worden gesteld als er data voor voldoende soorten beschikbaar zijn, terwijl het afleiden van een concentratie waarbij 1% van de soorten effect kan hebben
('HC1’) een grote onzekerheidsmarge zal hebben. Over het algemeen
dus een concentratie bepaald waarvan
kan worden aangenomen
dat er bijvoorbeeld meer dan 90%
(gevoelige) standaard soorten minder dan 50% (LC50 - acuut) of geen (NOEC
wordt er van alle
- chronisch) effect zal laten
zien. Omdat de acute effect data uitgaan van 50% effect, en om ook de gevoeligste soorten bescherming te
Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 27
bieden, wordt er vrijwel altijd nog een extra veiligheidsfactor (bijvoorbeeld beleidsnorm
uit af te leiden
100
E
E 3®
z v z.
m
äEE K x
e
vsg
ò
& Amphibians & Crustaceans) voEsn
EPA=63]|\p|e Mokses nsecs
Element PH O Lead 63
Worms
=
…
a Aigae
5
ä b
<
10x lager) toegepast om een
uit de SSD.
|& pH=68)||% Otner
|&|& pH=73) pH=78
4
_
HCIO(S5x C 48(21,110)
7368
121(16,449) 676 (385,831)
83
1610 (707, 3780)
78 _ 1170 (470, 2130)
Invertebrates
I& pH=83
1732
3
4
5
6
7
8
9
Concentration (Lo9, g, g L) Figuur2.7 test medium
Acute effectconcentraties van opgelost lood voor verschillende soorten waterorganismen, geclusterd per pH van het (uit: Wang, Meador et al. 2009)/%, en afgeleide HC10 waardes. De x-as geeft de logaritmische concentratie in ug/L.
Y-as geeft de cumulatieve fractie van soorten weer ten opzichte van het totale aantal soorten per dataset.
10
08
cpurmuolabtaivbei
06
°
02
00 2
3
4
5
6
Ig (SMAV/pg-L*) Figuur2.8
Acute effectconcentraties van opgelost lood voor verschillende types waterorganismen:
driehoek), andere invertebraten (rode cîrkel), en vissen (groen vierkant) (uit:
watervlooien (blauwe
Xin et al. 2015)!*. De x-as geeft de logaritmische
concentratie n ug/L. Y-as geeft de cumulatieve fractie van soorten weer ten opzichte van het totale aantal soorten per dataset.
Wanneer de acute lood effectdata opgesplitst worden in drie taxonomische groepen ’°, blijkt er een brede spreiding te zijn tussen verschillende soorten organismen, zoals weergegeven in Figuur 2.8. Er is bijvoorbeeld meer dan een factor 1000 tussen de effect concentraties bij verschillende vissen (groene vierkanten). Er is echter geen significant verschil n de HCS van de SSD distributies, waar dus de gevoeligste soorten worden vergeleken, tussen evertebraten (12.1 Figuur 2.9 illustreert de invloed van zwevend
ug/L) en vissen (10 ug/L), en vissen en watervlooien.
materiaal in de waterfase op de biobeschikbaarheid
van lood
(welke afneemt bij hoger DOC/L, omdat een groot deel van het opgeloste lood zich bind aan de DOC
deeltjes) 2 De linker grafiek toont sterfte van vislarven (96-h LC:o, regenboogforel, zwarte stippen) en watervlo Ceriodaphnia dubia (48h- LC:o, open cirkels), de rechtergrafiek effect op reproductie van de watervlo
28
2:.
| ogele isias van wsloog n hetaquatische miies
4000
e i
i
:
=|
5
1000 1!
0
o
0
300
o
500
1000
Dissolved Organic Carbon (pmol
120
100
o
CL)
m
20
00
00
S
6
TD
Dissolved Organic Carbon (umol € L'}
Figuur 2.9 (links) Acute effectconcentraties van opgelost lood onder invioed van opgelost organisch materiaal (DOC) voor sterfte van watervlo (open cirkel) en vislarven (zwarte stip) (Mager et al 20112)?, en (rechts) chronische effectconcentraties voor
reproductie van watervlo met verschillende DOC materialen (Mager et al 2011b}2!. De x-as geeft de concentratie DOC in ymol koolstof per L.
253
Lange termijn effectconcentraties (chronisch)
Een overzicht van effect concentraties uit lange-termijnstudies met verschillende soorten aquatische organismen,
waarbij effecten op bijvoorbeeld groei en reproductie zijn meegenomen,
is weergegeven
in
Figuur 2.10, overgenomen uit Grosell e al. (2006) 22. Voor de chronische effect eindpunten wordt vaak de ‘No-observed
effect concentration’ (NOEC) gebruikt, dus de hoogste test concentratie waarbij het effect niet
significant afwijkt van de controle groep, of de 'Lowest observable effect concentration’ (LOEC:
laagste
testconcentratie die significant afwijkt van de controle). Deze chronische effect concentraties zijn over het algemeen gevoeliger dan de acute effectconcentraties.
De
linker plot in Figuur 2.10 geeft de chronische SSD weer voor lood effecten op aquatische organismen.
De
gevoeligste soorten zijn twee types poelslak (Lymnaea palustris en Lymnaea stagnalis),
NOEC
van
beide met een
12 ug/L voor groei na 28 dagen, gevolgd door de LOEC van juveniele karper (embryo en larvale fase
Cyprinus carpio, getest bij pH 5.6 in 2). Figuur 2.10 laat ook de concentratie-effect curve zien voor L. stagnalis in twee studies. De gevoeligheid van de poelslak i in latere studies bevestigd in een langdurige blootstellingsstudie van
56 dagen, startend als <24 uur oude juvenielen met eimassa gevormd
na 32 dagen
als toxiciteitsmeting ?. Hierin was de NOEC 1,0 ug/L voor zowel groei (plot rechtsonder in Figuur 2.10) en eimassa, met duidelijke afname vanaf 3 ug/L. De zoetwatermossel
(Lampsílis siliquoidea)
blijkt even gevoelig
als de slakken, met na 28d blootstelling een NOEC van 6,2 ug/L op basis van groei van de schelp, en een
LOEC van 17 g/L 25 en vrijwel volledige sterfte bij 36 g/L. Omdat de chronische effect data gebaseerd is op NOEC
of LOEC, wordt er vaak een lagere veiligheidsfactor toegepast op de HCS of HC10 van een
chronische SSD in vergelijking met de HCS of HC10 van een acute effect data SSD. De grote hoeveelheid aan effectstudies voor waterdieren blootgesteld aan opgelost lood heeft geleid tot een eenduidig beeld over acceptabele normconcentraties als milieukwaliteitseis. De gevoeligste waterdieren zijn waterslakken, met sterke remming van groei bij concentraties >3 ug/L. Dit zou deels kunnen komen door verminderde opname van calcium door aanwezigheid van lood, wat mogelijk de groei van de schelp beperkt, maar er kunnen
ook andere processen aan de waargenomen
voedselinname
26,
groeiremming
bijdragen, zoals afname van
Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswinket | 29
510 &
zo 10;
B
|
2orntetsnengen $ 9 !f
26à 6 Sconedesmas Aeereem sp &
> A3 806 806 a
zZos:
ì o}
e
@ e V Gpmopraie magre proreias v eeCoreeenonans preiis V6 o Lepoms macrocwus
®
i \
oE ©
T @ Brachonus ciyotorus
z
VOssens brtie
5041 2
Vo
E 302
100
VeOatynhar s Vegaoydeo ore
i 250‚ 300
200
Dissoed [Pb] (1g/l)
8
EZm H
dn Umnaes grets
.
-
1
A
10
150
-
ve p
00
50
-
e Sm V@ Ssveinus namayoush
k
A
100
t
/
1000
[Dissolved Pb} (ug/L) Po09t)
Figuur 2.10 (links) Concentraties van opgelost lood voor verschillende waterorganismen waarbij nog net geen significant negatief effect werd waargenomen, of de laagste concentratie waar wel effect werd waargenomen, gerangschikt op de y-as van gevoeligste tot minst gevoelige soorten
(s=slak,
v=vis, k=kreeftachtige,
r = rotifeer, izinsect, a=alg).
(Grosell et al. 2006).
De x-as geeft de
logaritmische concentratie in g/L). (rechtsboven, met A) afname in natgewicht van Lymnaea stagnalis na 30d bij verschillende lood concentraties uit Grosell et al. verschillende
lood
De European
concentraties
2006.
(rechtsonder,
uit Grosell
et al. 2013.
Chemical Agency
(ECHA)
met B) afname
in natgewicht van Lymnaes stagnalis na 56d bij
heeft in maart 2021 een gedetailleerd rapport gepubliceerd over de
lood-problematiek als onderbouwing van de optie om loodgebruik in jacht en visserij te beperken .
Het
rapport gaat in op productie en gebruik van lood, het chemische gedrag van lood in het milieu, milieueffecten op terrestrische en aquatische systemen waar veel aandacht aan vogels gegeven wordt en er wordt gekeken naar haalbare alternatieven. Er worden “predicted no effect concentration” (PNEC) waarden gegeven voor zoet en marine water en sediment. De waarden zijn gestandaardiseerd op opgeloste Pb concentraties en toegespitst op realistische Europese ecoregios.
Deze waarden kunnen worden
gebruikt in een risico
beoordeling van lood wanneer de concentraties in water of sediment beschikbaar zijn.
254
Samenvattende
Europese evaluatie van lood effectconcentraties
Er wordt in het ECHA-rapport * gesteld dat de voornaamste milieurisico's van lood voorkomen uit inname van loodkorrels door watervogels, waar lood snel oplost in het zure milieu van de maag,
en ook kans op inname
door kinderen en blootstelling bij mensen (zelf fabriceren van vislood, handcontact met vislood). Bij het risico voor het aquatisch milieu door het oplossen van lood uit vislood, wordt geconcludeerd dat dit sterk gekoppeld
is aan lage pH, hoge stroomsnelheid, en lage waterhardheid
enkele specifieke ecosystemen
(<25 mg/L CaCO;), en dat dit voor
een reden is geweest tot verbod van het gebruik van vislood, zoals in
snelstromende zalmrivieren in Zweden.
Voor langzaam stromend water, waar vislood kan wegzakken
in
anaerobe sediment, wordt gesteld dat het risico voor watervervuiling verwaarloosbaar tot laag is. In het Registratie
Dossier
voor |
ECHA
website
is veel
informatie
verzameld
over de
ecotoxiciteitsgegevens van lood. Voor acute effecten zijn onder verschillende condities PNECs afgeleid!. Bij lage hardheid zijn de laagste 50% effect concentraties: 26 ug/L voor evertebraten (48h LC50 Ceriodaphnia), 20,5 ug/L voor de groene alg P. subcapitata, 127 ug/L voor de vis O. mykiss. Bij hoge hardheid ligt de 50%
effect concentraties over het algemeen
veel hoger:
3100 ug/L (48h LC50 Ceríodaphnia) en 1400 ug /L
(O.mykiss).
1 Acute data opgenomen in ECHA registratie dossier: 51 data punten voor 3 vissoorten, 47 data punten voor 2 evertebraten (Daphnia magna en Ceriodaphnia sp.), 17 data punten voor 3 soorten algen, en enkele data voor 1 waterplant (Lemna).
30
| ogele isias van wsloog n hetaquatische miies
Voor chronische effecten zijn Species Sensitivity Distribution (SSD) opgesteld. Als concentraties waren gerapporteerd
op totaalgehalte Pb in water, is dat omgezet naar vrij-opgeloste concentratie Pb. De
concentratie waar 5% van de organismen een lagere NOEC heeft, is bepaald voor EU-scenario's specifieke HC;,s0% range tussen 4.0 en 19.4 g Pb/L. Voor ecoregio scenario's met de laagste pH condities (hoogste risico bij pH 6.2) ligt de HC: tussen 3,4 en 5 ug Pb/L. De afleiding van de PNEC hieruit wordt voorgesteld met een veiligheidsfactor 1-5. Dit komt overeen
met de JG-MKE van
1,2 ug Pb/L. Er is gesteld dat vergelijking
tussen de labstudies en veldstudies eenzelfde beeld schetsen dat deze PNEC-afleiding voldoende veiligheid biedt. De poelslak L. stagnalis in veldpopulaties blijkt niet gevoeliger dan die in lab-studies. Voor sediment effectanalyse zijn ook data verzameld, 7 chronische NOECS voor 7 soorten waterdieren (Tubifex, Ephoron
virgo, Hyalella azteca, Gammarus pulex, Lumbriculus variegatus, Hexagenia limbata en
Chironomus tentans).
De chronische NOEC voor zoetwater sediment-bewonende organis-men
ligt tussen
573-3390 mg Pb/kg dw, de HC; is bepaald op 559 mg Pb/kg dw. De afleiding van de PNEC hieruit wordt voorgesteld met een veiligheidsfactor van 3, dus sediment PNEC 186 mg Pb/kg dw.
25.5
Vislood
Over effectstudies met waterorganismen
in een experimenteel
systeem
met blootstelling aan lood in vaste
vorm is slechts zeer zelden gepubliceerd in wetenschappelijke literatuur. Fäth 2 et al. (2018, 2019)232 bestudeerde de uitloging van metalen
van twee conventionele loodhagel types, en zes lood-alternatieven
voor ammunitie (grootte N° 2 of 3, ofwel 0,24 en 0,2 g, resp.), gemaakt op basis van bismuth, koper, staal, tungsten of zink, en loodhagel met een gegalvaniseerde coating, en voerde aanvullend hierop acute (48 uur) blootstellingsstudies met Daphnia magna. Twee korrels per 100 mL oplossing werden 1, 8, 15, en 22 dagen gehouden
in belucht standaard testmedium
voor D. magna (250 mg/L hardheid, pH 7,4). 48 h immobilisatie
van D. magna met Pb ligt echter op 17 umol/L, ofwel 3,5 mg/L (Molaire masse Pb = 207,2). De hoogste loodconcentratie 2,35 umol/L, ofwel 486 ug/L was al na 1 dag n het test medium gemeten, en werd niet hoger bij langere blootstelling. Aangezien deze opgeloste loodconcentratie ruim onder de EC50 ligt, werd
geen toxiciteit werd waargenomen hoger loodemissie gemeten,
op D. magna ®. In belucht bronwater met lagere pH van 6,5) werd een
met een verhoogde emissie bij langere blootstelling, tot 10,3 umol/L, ofwel
2,1 mg/U2s. Zoals besproken in voorgaande paragrafen van Hoofdstuk 2.5 liggen deze emissie concentraties aanmerkelijk hoger dan de acute EC50 van andere waterorganismen, chronische eindpunten, en de chronische HC5 waardes opgesteld in het ECHA Annex XV dossier. Daarbij moet worden opgemerkt dat deze metingen dus ook het resultaat zijn van een loodgehalte van 4,8 g vast lood per liter water. Alternatieven voor loodhagel op basis van koper en zink gaven in een vergelijkbaar korreldichtheid per liter water wel een effect op D. magna.
2.6
Kerninzichten
Lood kan in verschillende vormen
waaruit experimentele opzet is afgeleid in het water aanwezig
kan zijn. Sommige
vormen
zijn biologisch niet
beschikbaar voor opname in weefsel. Vooral de vorm Pb?* wordt makkelijk opgenomen uit het water, maar deze vorm is met name dominant bij pH < 7, en bij lagere hardheid. Aangezien Pb?* sterk bindt aan zwevend organisch materiaal, kan het gehalte zwevende stof sterke invloed hebben op de beschikbare Pb?* concentratie. In de normstelling op EU niveau wordt daarom (PNEC) bepaald
de laagste geaccepteerde
milieuconcentratie
per Europese ‘ecoregios’ (realistische combinaties pH, hardheid, temperatuur).
In Nederland
wordt de jaargemiddelde milieukwaliteitseis (JG-MKE) voor opgeloste lood concentratie (bv. na filtratie over 45 um) aangehouden van 1,2 ug/L voor zoetwater, en de maximaal aanvaarde concentratie van 14 ug/L. Voor de totale waterconcentratie staat n het RIVM-dossier geen milieukwaliteitseis, maar een streefwaarde van 5,3 ug/L. Gemeten concentraties van lood in water zijn in de afgelopen dan de JG-MKE,
voor rijkwaterstaat locaties en kleinere waterstromen
? Chronische effectdata opgenomen in ECHA registratie dossier: aquatische organismen: mossel
15 jaar slechts sporadisch hoger
bemonsterd
door 18 Waterschappen.
in totaal 180 NOEC/EC10 waardes, verzameld voor 27 verschillende
3 algen, 1 plant, 2 rotiferen, 3 insecten, 3 mollusken (slakjes Lymnaea stagnalis;
Lampsilis siliquoidea),
5 crustacea,
Lymnaea
palustris;
10 vissoorten.
Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 31
De deelvraag die we willen uitzoeken is dus of welke hoeveelheid vislood in een versimpeld experimenteel testsysteem leidt tot opgeloste loodconcentraties boven de JG-MKE. Sedimentconcentraties bepaald voor rijkwaterstaat locaties variëren rond de voor Nederland gestelde achtergrondconcentratie van 74 mg/kg, maar zijn in meerdere metingen, bijvoorbeeld in het Markermeer, aanzienlijk lager (3-10 mg/kg). Vislood op drukbezochte visplaatsen in Engeland bleek in de orde te zijn van
6-105 loodobjecten/m?, terwijl metingen met behulp van metaaldetector n de VS niet hoger werden gemeten dan 0,47 loodobjecten/m?. Het meten van vislood op vislocaties bleek niet eenvoudig, tijdrovend, locatieafhankelijk, en detecteerde alleen lood in gewichtsklasse >0,4 g. Uit de reeds gerapporteerde loodbepalingen op diverse types vislocaties, en de inschatting van beschikbare tijd voor het gestelde project, is de afweging gemaakt dat bepalingen van loodobjecten op een of meerdere Nederlandse locaties waar veel wordt gevist in dit onderzoek
niet zal worden
uitgevoerd. Aangezien er is nog vrijwel niets bekend
is over
hoeveel loodobjecten kunnen worden aangetroffen in gebaggerd sediment, wordt wel geconcludeerd relevant is voor mogelijk extra onderzoek in het geval van geplande werkzaamheden op bekende drukbezochte
dat dit
vislocaties.
In slechts één studie die uit het literatuuronderzoek naar voren komt zijn er gecontrolleerde metingen gedaan
aan loodemissie vanuit loodkorrels in systemen met een laag sediment. In deze versimpelde corrosie
studies, met 3 mm @ loodkorrels in een dichtheid van 4 loodjes per pot van 0.5 liter, werden opgeloste loodconcentraties gemeten die ruim boven de JG-MKE lagen, en dus ook boven de NOEC van gevoelige waterdieren.
Bij de lage pH 4 waren
concentraties het hoogste, maar ook bij pH 7 bleken na 30 dagen
loodconcentraties te zijn gevormd die ruim hoger lagen dan de JG-MKE, zelfs in de aanwezigheid van een laagje fijn sediment. Het blijkt echter onduidelijk of de gemeten loodconcentratie n de studie van Binkowski (2017) een artefact is van loodverontreiniging in het gebruikte sediment, of dat het daadwerkelijk via corrosie vrijkomt uit de loodkorrels.
Ondanks dat de looddichtheid van 4 loodkorrels per pot van
1L
‘onrealistisch' hoog lijkt (500 loodobjecten/m?), vormt dit een mogelijk milieurisico voor aquatische organismen. een
Er is gesteld dat dit blootstellingsscenario met loodkorrels als startpunt wordt genomen
voor
toxiciteitsstudie.
Waterslakken
en een andere mossel (Lampsilis silliquoidea) blijken de gevoeligste waterorganismen
in
chronische blootstellingsstudies met opgelost lood (28 dagen of meer), met concentraties tussen de 10-50 ug/L waarbij duidelijk effecten kunnen worden verwacht. Er zijn op WUR verschillende aquatische testorganismen
beschikbaar, maar gezien de beschikbare tijd en budget ligt het voor de hand om
de meest
gevoelige soort te gebruiken in een toxiciteitsstudie. Experimenten met vissen worden ethisch gezien vermeden. Er kunnen slakjes uit nabij gelegen waterlichamen en aquariumkweken worden verzameld een soort te bestuderen die relevant is voor Nederlands oppervlaktewater,
en die in contact staat met de
waterbodem, zoals de modderslak Potamopyrgus antipodarum en de snel-voortplantende slak puntige blaashoorn (Physella acuta).
32
| Mogele isias van wsloog i hetaquatische miies
om
3
Experimentele toxiciteitsstudie van waterslakken blootgesteld aan vislood
3.1
Introductie
Lood is door het RIVM
in 2013 aangemerkt als zeer zorgwekkende stof (ZZS), en opgenomen
n de Richtlijn
prioritaire stoffen uit de 2013 Europese Kaderrichtlijn Water (KRW). In Nederland wordt de jaargemiddelde milieukwaliteitseis (JG-MKE) voor opgeloste lood concentratie (bv. na filtratie over 45 um) aangehouden van 1,2 ug/L voor zoetwater, en de maximaal aanvaarde concentratie van
14 ug/L. Waterslakken
blijken zeer
gevoelig te zijn voor lood bij langdurige blootstellingsstudies. Voor de waterslakken (Lymnaea palustris en Lymnaea stagnalís), startend als <24 uur oude juvenielen, was zowel groei en ei-massa sterk afgenomen bij
3 ug/L en hoger ?. Zowel voor Rijkwaterstaat locaties en kleinere waterstromen bemonsterd door 18 Waterschappen zijn gemeten concentraties van lood in zoetwater in de afgelopen 15 jaar slechts sporadisch hoger dan de JG-MKE (zie Tabel 2.4 in sectie 2.4.1). Door verlies van vislood bij sportvisserij, komt er jaarlijks in Nederland duizenden
kilo’s lood terecht in het aquatische milieu. Schattingen van lood
dat vanuit de sportvisserij jaarlijks in het zoetwater in Nederland terechtkomt variëren, van
54.000 kg per
jaar (2015 rapportage ’3 geschat uit een enquête door Sportvisserij Nederland, onder circa 1000 respondenten), 28.000 kg per jaar (2010 rapportage 2 geschat uit verkoopcijfers van vislood uit 1993), tot 8.500 kg per jaar (2021 rapportage van Centrum voor Visserijonderzoek (CVO) “, geschat uit enquêtes over loodverlies en het gebruik van loodvervangers gesloten zijn om
in de sportvisserij). Hoewel er n Nederland
convenanten
het gebruik van vislood uit te faseren is de bijbehorende termijn waarop dit moet gebeuren
erg lang. Voor aquatische organismen is het de opgeloste vorm van lood die het risico bepaald. Het is onduidelijk in welke mate vast vislood, naast andere bronnen van loodverontreinigingen zoals luchtvervuiling en afspoeling van dakbedekking
afgewerkt met lood, een direct of indirect milieurisico vormt voor aquatische
ecosystemen. Voor de oplossing van lood in zoet water wordt een corrosiesnelheid van 13,0 mg/cm?/jr aangehouden ? en een percentage lood wat wegzakt n anaeroob sediment, waarbij gesteld wordt dat vislood in anaeroob sediment geen emissie via oxidatie meer geeft. Over het algemeen
wordt geschat dat
slechts een paar procent van het vaste lood per jaar oplost, en emissie vanuit loodobjecten aanwezig in het aquatisch milieu kan dus decennia blijven doorgaan. Deze totaalemissie wordt n de rapportages uitgedrukt in kg loodemissie per jaar, maer geeft geen duidelijk inzicht in het risico van de vrijkomende opgeloste
loodconcentratie in het zoetwater op bijvoorbeeld drukbezochte vislocaties. In slechts één studie die uit het literatuuronderzoek naar voren kwam zijn er gecontroleerde
metingen
gedaan
aan loodemissie vanuit
loodkorrels in testsystemen met een laagje sediment ’S. In deze versimpelde corrosie studies, met 3 mm
2
loodkorrels in een dichtheid van 4 loodjes per pot van 0.5 liter stilstaand water, werden opgeloste loodconcentraties gemeten
die ruim boven de JG-MKE
van gevoelige waterdieren zoals waterslakjes.
lagen, en ook boven de minimale effectconcentratie
De looddichtheid van 4 loodkorrels per pot van 0.5L
(500 loodobjecten/m:), is hoger dan metingen van losgeraakt vislood op drukbezochte visplaatsen in Engeland, die in de orde liggen van 6-105 loodobjecten/m? (citaties in *5). Het is ook onduidelijk in welke mate de gemeten
loodconcentratie n de studie van Binkowski (2017) een artefact is van loodverontreiniging
in het gebruikte sediment, of dat het daadwerkelijk via corrosie vrijkomt uit de loodkorrels. Dit blootstellingsscenario met loodkorrels in testsystemen met water en sediment, is als startpunt genomen voor een
nieuwe studie naar de vorming
van opgeloste loodconcentraties, gecombineerd
met een
vervolgstudie naar effecten op twee soorten waterslakken. Drie verschillende hoeveelheden visloodjes zijn 4 weken
in met lucht doorborrelde testsystemen
gehouden,
waarna
slakken voor een periode van 4 weken
in
deze testsystemen werden blootgesteld. Loodconcentraties zijn bepaald in blanco’s, vlak voor introductie van de slakken, en aan het eind van de test. Na 4 weken blootstelling is van de slakken de overleving, groei en activiteit bepaald, en reproductie-succes kwalitatief gescoord aan de hand van waargenomen
afzettingen van
ei pakketten en juvenielen zichtbaar op de glaswand.
Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 33
3.2
Materiaal
3.2.1
Materiaal
Splitlood met een 3 mm
en
methode
@ (Dinsmores SuperSoft N° 1, 0,276 g/lood) is verkregen
via Tackleshop.nl. Om
testwater met zeer laag loodgehalte te gebruiken is grondwater gebruikt afkomstig van de bronpomp sinderhoeve,
het experimentele
WUR-veldstation
(www.sinderhoeve.org).
van de
Dit water heeft een hardheid van
85 mg/L (als CaCO;), en pH 8,0. Sediment dat werd gebruikt in de test werd verzameld
in een sloot op de
WUR-campus waar geen activiteit van jacht of visserij in de afgelopen jaren bekend is (coördinaten: 51.986995, 5.666990), en enkele dagen bij -20 °C bevroren om biologische activiteit aan de start van het experiment te minimaliseren.
Het sediment is in het lab over een 2 mm
zeef gespoeld, en na uitzakken en
afhalen van bovenliggend water is de fractie <2 mm gehomogeniseerd en gebruikt voor de test. Een deelmonster van het sediment is bewaard bij -20 °C voor analyse van totaal organische koolstof (TOC) gehalte en loodgehalte. Glazen weckpotten
van 2L werden
gebruikt voor testen met alleen water, en testen
met een laagje sediment. Helaas waren er geen voldoende exemplaren van de poelslak Lymnaea stagnalis beschikbaar voor de test. Tevens is dit een slak welk relatief weinig contact heeft met het sediment en werd er voor gekozen om twee andere soorten te testen. Physella acuta werden verzameld vanuit een aquariumkweek in Wageningen (Roessink,
pers. Communicatie).
Van deze soort waren voldoende
kleine exemplaren
beschikbaar (<5 mm)
waarvan verwacht werd dat deze nog ruim door konden groeien tot volwassen exemplaren zolang de groei niet belemmerd zou worden tijdens de test. Het modderslakje Potamopyrgus antipodarum werd verzameld uit de recreatievijver 'De groene heuvels' nabij Beuningen
(coördinaten:
51.846656,
door de bovenste 5 cm van het sediment.
5.688565),
van een fijnmazig
net getrokken
lab over een 2 mm
zeef gespoeld om modderslakjes te verkrijgen. De modderslakjes vertoonden
met behulp
Het verzamelde sediment is in het normale
activiteit onder de lamp van een binoculair.
3.2.2
Methode van het loodemissie experiment
De emissie vanuit het splitlood werd getest in 3 dichtheden, van 4 loodjes (1,1 9), 20 loodjes (5,5 9), en 100 loodjes (27,5 g) per pot. Er werden vijf replica's voor de controle elke looddichtheid gebruikt. Een serie potten werd getest met sediment, en een serie potten met alleen water. gevuld met het <2 mm werd gevormd.
Potten met sediment werd eerst
gezeefde sediment (150 g nat, =88 g dw), zodat er ongeveer een laag van 2 cm
In elke Weckpot van de test is vervolgens 1L grondwater toegevoegd,
de serie met sediment werd uitgeschonken op een roestvrijstalen (RVS)
waarbij het water voor
lepel vlak boven het sediment
oppervlak, om opwerveling van het sedimentoppervlak te minimaliseren. Aan het wateroppervlak werd een markering op de buitenkant aangebracht zodat waterverlies door verdamping 2x per week kon worden aangevuld
met demi-water.
Alle potten werden
in een waterbad
gezet dat op 15 °C werd gebracht, en
doorborreld met perslucht via een RVS gebogen pijpje (zie Figuur 3.1). Splitlood werden voor elke replica in benodigde aantallen in een weegkuipje gewogen met een nauwkeurigheid van 0,1 mg, en 24 uur na het vullen van de potten met sediment aan de potten toegevoegd door ze vlak boven het wateroppervlak verspreid te laten vallen. Een dag na toevoegen van splitloodjes werden gemaakt van elke replica, om sommige
foto's van het bodemoppervlak
de verdeling van de loodjes over de pot te vast te leggen en na te gaan of
loodjes in diepere anaerobe lagen van het sediment wegzakten
of niet. De pH werd
bepaald met
een multimeter (HACH HQ40d), waterhardheid met een Mcolortest Totalhardnesstest kit. Aangezien het sediment zorgde voor een hogere hardheid van het bovenliggende water, en het gebruikte grondwater een te lage hardheid had om voor waterslakken geschikt te zijn (OECD,
2016)
is na 14 dagen
aan alle potten een
benodigde hoeveelheid mL stockoplossing calciumsulfaat in demiwater toegevoegd om hardheid (in CaCO; concentratie) van 300 mg/L te bereiken. In de eerste dag vormde zich op alle sedimenten een 2-3 mm (per observatie aan buitenkant van de pot) aerobe toplaag (Figuur 3.1), en enkele ontkiemende waterplantjes werden
verwijderd. Zuurstofgehalte is in alle Weckpotten
doorborrelen met perslucht.
als voldoende
hoog beschouwd
Er is 2x per week gecheckt op de mate doorborrelen en bijgesteld als (bijv. door
verdamping) de beluchtingsbuis te dicht bij het wateroppervlak lag, of juist te diep.
34
door het constante
| Mogele isias van wsloog i het aquatische miies
323
Methode van het blootstellingsexperiment
Aan elke weckpot-replica werden 28 dagen slak toegevoegd.
na toedienen van de splitloodjes 11 individuen van beide soorten
Van beide slakken werden 25 individuen achtergehouden om drooggewicht te bepalen, om
aan het eind van de test als referentie voor groei te bepalen. Voor de lengte van alle slakjes per replica werd eerst met een camera verbonden aan een microscoop een foto gemaakt met een ijkblokje (5,005 x 2,99 mm)
om pixels om te rekenen, en de lengte bepaald met het programma
440 ingezette Physella acuta hadden
bij de start van de test een lengte van 4,87 mm
deviatie), de aparte set van 25 individuen hadden een gemiddeld hadden
gewicht van 4,22 mm
ImageJ.
De
(+ 1,01 mm
standaad
(* 0,6 mm
stdev) en
een gemiddeld drooggewicht van 2,9 mg (* 0,9 mg stdev). De 440 ingezette Potamopyrgus
antipodarum hadden bij de start van de test een lengte van 3,67 mm een gemiddeld drooggewicht van 2,2 mg (+ 0,8 mg stdev).
(2 0,56 mm
stdev), de aparte set gaf
Als voer werd aan alle Weckpotten 1 kwart van een 1cm dik plakje biologische courgette (geblancheerd om te voorkomen dat het bleef drijven) toegevoegd op dag 0, 7, 14, en 21. Overgebleven voer werd niet verwijderd. meeste
Hoewel het geblancheerde stukje courgette bij toevoegen
gevallen
1 dag later te drijven op het wateroppervlak.
degradatie van het weefsel, zorgde dit voor toename van zwevend Hierdoor moesten
naar de bodem zakte, bleek het in de
Door de turbulentie van doorborrelen en de organisch materiaal in alle potten.
van alle watermonsters aan het eind van de test zowel gefilterde loodconcentraties worden
bepaald, alsook totale loodgehaltes in de suspensie met zwevend materiaal na destructie met HNO3-HCI. Het zwevend stofgehalte is niet bepaald. De activiteit van slakken liet in alle potten residu (slakkenspoor) op de glaswand
achter.
Rotting van overgebleven voedsel, en vorming van ei-pakketten vanaf dag
15 zorgde voor
organische materiaal dat ook in oplossing kan komen in de potten zonder sediment. Er was geen resuspensie van sediment zichtbaar. Meerdere modderslakjes werden waargenomen op de glaswand, en op het toegediende voer.
Figuur3.1 (Links) testopzet van Weckpotten in waterbad met perslucht doorborreling, bovenste 3 rijen serie zonder sediment, onderste 3 rijen serie met sediment. (Middenboven) modderslak Potamopyrgus antipodarum (foto: wikipedia). (Middenonder) Puntige
blaashoorn
Physella
acuta (foto: wikipedia).
(Rechtsmidden)
vorming van 2-3 mm
aerobe toplaag op sediment, en
kieming waterplantjes. (Rechts) systeem met alleen water, voer, slakjes, en 100 splitlood, aan de start van het experiment.
3.2.4
Beëindiging van het experiment
Na 4 weken werd de slakblootstelling gestopt. Eerst werd de hoeveelheid zichtbare ei-pakketten op de glaswand glaswand werden
en RVS-luchtbuis bepaald. Daarna werden middels een markering met een permanente stift op de alle zichtbare juvenielen van Physella geteld die op de glaswand zaten. De slakjes en splitloodjes verzameld op een
1 mm
zeef door afgieten van het water en met water voorzichtig wegspoelen van
het sediment. Van de sediment serie werd per looddichtheid het sediment apart verzameld. Na bezinking werd het bovenliggende water afgegoten, het natte sediment geroerd, en sediment monsters genomen voor loodgehalte bepaling. Van splitloodjes werd voorzichtig aanhangende sediment deeltjes weggespoeld, gedroogd
bij 60 °C in een aluminiumfolie bakje, en de volgende dag gewogen.
De teruggevonden
slakjes werden per replica geteld en in een Petri schaaltjes gecheckt op activiteit onder
een microscoop uitgerust met camera, in een opzet zoals schematisch weergegeven in Figuur 3.2. Door met licht aan te filmen kon worden gevolgd hoeveel slakjes zich vanuit de middelste cirkel naar de rand toe
Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 35
verplaatsten binnen 1 minuut, als verplaatsing over 2 concentrische ringen (2 cm tussenafstand), na analyse met de software Imagefocus Alpha. Alleen overlevende slakken (bepaald onder binoculair) werden meegeteld op activiteit. De lengte van alle slakjes per replica werd eerst een foto naast een ijkblokje bepaald met het programma