CConstaterende datWaterland
Koppel je AI →
Document · PDF

275-47 Mail Stichting Gezond Water over vislood d.d. 22 november 2023 - met bijlagen (geanonimiseerd)

Raadsvergadering 1 februari 2024, gemeente WaterlandBij agendapunt: Debatverzoek D66 inzake vislood in (vis)water (AvdW)32.685 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

als

2000, New York en werk aan risico's

helaas niet ingepast worden daar dit specifieke test faciliteiten en vergunningen

nodig heeft. Verder is het ook van weinig toegevoegde waarde omdat dit al relatief uitgebreid is beschreven?. Vanaf 15 februari 2023 geldt er in de EU een verbod van het gebruik van loodhagel in de jacht “in watergebieden of op 100 meter of minder van watergebieden”. (Regulation (EU) 2021/57), European

na verzoek van de Commissie

Chemicals Agency (ECHA)

Deze wet i

in januari

2021 aangenomen

in 2015 aan de Europese regulerende instantie

naar wetenschappelijke onderbouwing voor gebruik van lood in

wetlands, In aanvulling op deze verkenning naar wetlands heeft in juli 2019 de Europese Commissie ECHA verzocht het breder gebruik van lood in munitie en n de visserij te onderzoeken en waar nodig beperkingen voor te stellen. In februari 2021

heeft ECHA een EU Annex XV voorstel opgesteld met onderbouwing

loodgebruik voor mun

j in

om

EU grotendeels stop te zetten °. Het rapport gaat in op productie en

gebruik van lood, het chemische gedrag van lood in het milieu, milieueffecten op terrestrische en aquatische systemen,

waar vooral veel aandacht aan risico's voor vogels gegeven wordt, en er wordt gekeken

haalbare alternatieven. Daarnaast worden

naar

er de “predicted no effect concentration” (PNEC) waarden gegeven

voor zoet en zout water en sediment (zie Hoofdstuk 2.5). De PNEC-waarden

zijn gestandaardiseerd op

opgeloste lood concentraties en toegespitst op realistische Europese ecoregios. Deze waarden

kunnen

worden gebruikt in een risicobeoordeling van lood wanneer de concentraties in water of sediment beschikbaar zijn. ECHA stelt in het Annex XV voorstel een verbod voor op het n de handel brengen en het gebruik van (met overgangsperioden e «

afhankelijk van type en gewicht):

Loodjes en visaas < 50 g: drie jaar. Loodjes en visaas > 50 g: vijf jaar.

Het hierop volgende geconsolideerde advies van zowel het Comité risicobeoordeling (RAC) en het Comité sociaaleconomische analyse (SEAC) van ECHA (31 mei-3 juni 2022) ondersteunt dit beperkingsvoorstel, met als toevoeging

een kortere uitfaseringsperiode voor loodhagel dan 5 jaar (ECHA/NR/22/11).

Het voorstel van

de Commissie tot wijziging van de lijst van stoffen waarvoor op basis van Bijlage XVII bij REACH beperkingen gelden, zal door de EU-lidstaten in het REACH-comité ter stemming worden voorgelegd (begin 2023). Als de restrictie wordt aangenomen

geldt deze vanaf eind 2023. Verkoop en gebruik van klein lood <50 g zal dan

eind 2026 uitgefaseerd kunnen zijn.

Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 17

23

Milieu-concentraties

van

234

Achtergrond-concentraties van lood in Nederlandse

Lood komt in het oppervlaktewater via meerdere

lood

in Nederland

routes en processen.

oppervlaktewateren

De lood concentratie n het influent en

effluent van riolwaterzuiveringen is sinds 1990 gedaald (Figuur 2.2) °. Begin jaren negentig heeft de overheid afspraken gemaakt met de industrie om de emissies van diverse stoffen te reduceren. Voor 1985 was loodvrije benzine bijvoorbeeld een uitzondering, sinds 1996 is vrijwel alle benzine loodvrij. Daardoor is de concentratie van lood in lucht en hemelwater in Nederland fors gedaald. En bleek de gemiddelde loodconcentratie in afstromend hemelwater van daken en wegen in woonwijken tussen 2007 en 2020

significant lager te zijn dan vóór 2007, een daling van 30 naar 16 ug/L. Desalniettemin blijft deze stroom nog altijd een mogelijke hotspot voor lood in het afvalwater/opperviaktewater.

Index (1990=100)

—

Arseen

Cadmium

200

10

1990 Figuur 2.2

2000

2010

2020

Concentraties voor lood en andere zware metalen in Nederland in effluent bij zuivering stedelijk afvalwater

(CBs 2019)

Loodconcentraties

in zoet oppervlakte water in de periode van

1985 tot en met 2001

varieerden tussen

de

1.8 en 14,1 ug/L ** (Tabel 2.2, Figuur 2.2). Er lijkt voor deze data set geen duidelijk onderscheid te zijn gemaakt tussen totale waterconcentraties en gefilterde waterconcentraties, wat vergelijking met huidige normering lastig maakt. De (totaal-Jconcentraties van lood in de periode tot en met 2002 lagen onder het maximaal toelaatbaar risico (220 ug/L) maar deels boven de streefwaarden (5,3 ug/L), en boven de toen geldende Europese jaarlijkgemiddelde milieukwaliteitseis (JG-MKE) van

7,2 Hg/L.

Tabel 2.2 _ Loodconcentraties (opgelost, in pg/L) in zoet oppervlaktewater in de periode van overgenomen (CBS et al., 2004).

1985 tot en met 2001. Aangepast

Gemiddelden van 90-percentiel concentraties (#g/L)*

1985 66 1,5 82 24 74

Rijn Maas Schelde IJsselmeer rijkswateren regionale wateren *

Een 90-percentiel s het concentratieniveau dat in 10%

137 van de metingen

1990 z 10,8 44 44 741

1995 64 13,5 55 35 8

1999 44 10,4 84 33 62

2000 48 141 76 18 62

2001 42 66 54 19 54

89

9

10,7

126

141

wordt overschreden. De getallen wijken iets af van voorgaande jaren vanwege

‚een andere berekeningsmethode. ?

Rode getallen liggen boven de toen geldende Europese jaarlikgemiddelde

18

| Mogejke sieo's van vitoog n e aquaische miles

milleukwaliteitseis (IG-MKE) van 7,2 H9/L-

De website van Rijkswaterstaat (https://waterinfo.rws.nl/) is geraadpleegd om een eerste overzicht te krijgen van meer recente loodconcentraties voor een brede selectie meetlocaties van Rijkswaterstaat in Nederland, ter vergelijking met de huidige JG-MKE van

1,2 ue/L (Tabel 2.1). De kaart van Nederland met

meetlocaties van "gefilterd” water (blauw vierkant) en sediment (oranje vierkant) is weergegeven Figuur 2.3. Vrijwel alle sediment metingen zijn eenmalig uitgevoerd per locatie. Meerdere van de aangegeven

locaties zijn losse watermetingen

in

van voor 2000. Alleen locaties waar n de periode na 2005 is

gemeten zijn verder onderzocht. Van meerdere locaties is het meetwaarde-profiel van de afgelopen 15 jaar in meer detail weergegeven, en de achterliggende data is gebruikt om het mediaan van de loodconcentraties (50 percentiel) en hoog niveau van loodconcentraties over langere termijn (95 percentiel) te bepalen. Zoals uit de concentratie-profielen in Figuur 2.3 blijkt, is de gefilterde waterconcentratie van lood op de aangegeven

locaties zelden hoger dan de JG-MKE van 1,2 ug/L. De instroomconcentratie van lood in water in

de Rijn tussen 2007-2021 ligt lager (alles <0,2 ug/L) dan die in de Schelde (< 1,2 ug/L) en de Maas (< 0,7 ug/L). Over het algemeen is de uitstroomconcentratie van de Eems relatief laag, op een piek in 2015 na. Over het algemeen

lijken concentraties in de afgelopen 5 jaar lager dan de 10 jaar ervoor. Het

Amsterdam-Rijnkanaal, ter hoogte van Nieuwersluis, heeft een profiel van loodconcentraties vergelijkbaar met de instroom van de Riijn. De stedelijk/industrie-locatie Gouda-Voorhaven lijkt een meer vervuilde locatie, met een grillig patroon van pieken van loodconcentraties te geven

(Tabel 2.3, 95-pct = 0,43 ug/L;

50-pct

0,22 ug/L), maar alsnog onder de 1 ug/L. Op de locatie Nederweert werd een relatief hoge waarde van 0.807 in december 2020 gegeven, en blijkt het vergelijkbaar beeld met de locatie Gouda-Voorhaven (Tabel 2.3, 95-pct = 0,43 ug/L, 50-pct = 0,17 pg/L).

Rapport 388 | Wageringen, Wetenscnapswiket | 19

1)

Eijsden ponton (instroom Maas 2007-2021)

3)

Sas van Gent (instroom Schelde 2007-2021)

| …J\……J DO

SS SS EDS SSOS

4) Bocht van Watum(uitstroom

Eems 2007-2021)

LITGIEBTIITEHZE

16) Gouda-Voorhaven (stad/industrie 2009-2021)

Figuur 2.3 Monsterlocaties voor lood in Nederland in oppervlaktewater en sediment (waterinfo.rws.nl), en concentratieprofielen in oppervlaktewater (gefilterd) in de afgelopen 15 jaar met concentratie op de y-as van 0 - 1 ug/L (behalve y-as van 0 - 2 Hg/L voor locatie 16, metingen

20

sinds 2009).

| ogele isias van wstoog i hetaquatische miies

Tabel 2.3 # 1

_ Metingen uit monitoringprogramma van lood in Nederlands oppervlaktewater.

locatie _

2 3

Opgelost lood 2005-2020

Sediment concentratie

(u9/L gefilterd)

2005-2020

Eijsden/Borgharen

95-pet = 0,25 ug/L; S0-pct = 0,059 ug/L

n.g.

Lobith

0,058

(2020)

29,6

Gent

0,237

(2020)

100

4

_

Dollard-Eems

0,026

(2020)

22-47,4

5

_

Amsterdam

IJ-tunnel

0,02

(2020)

190

6

_

Markermeer midden

0,02

(2020)

10

7

_

Pampus oost

0,02

(2020)

3

8

_

Veluwemeer/Wolderwijd

0,045

(2020)

15

9

_

Reevediep

0,052

(2020)

ng.

Kampen

0,023

(2020)

n.g.

11

Ketelmeer

0,029

(2020)

74

12

Andijk

0,02

(2020)

27

13

_ Hagestein

0,033 (2020)

54

14

Bovensluis

15

_ Nieuwesluis

95-pet = 0,14 p/L;

50-pct = 0,07 pg/L

ng.

16

_ Gouda-Voorhaven

95-pet = 0,43 wg/L;

50-pct = 0,22 pg/L

n

17

_ Nederweert

0,807 (2020);

10

Sasvan

__

0,043

(2020)

(mg/kg

dw)

°0

ng:

95-pct = 0,43 pg/L, 50-pct = 0,17 pa/L

18

_ Enschede Vitens

n.g.: geen metingen

0,021

(2020)

n

op deze loczties.

In een meer gedetailleerd overzicht naar loodconcentraties gemeten

in kleinere waterstromen,

gemaakt van het Waterkwaliteitsportaal van het Informatiehuis Water, waarop Nederlandse waterkwaliteit kunnen worden (https://www.waterkwaliteitsportaal.nl/WKP.

is gebruik

landelijke overzichten van de

ingezien WebApplication/Beheer/Data/Bulkdata).

Via het Waterkwaliteitsportaal zijn voor het jaar 2021 alle loodmetingen verzameld zoals gerapporteerd door de Nederlandse Waterschappen, en geanalyseerd op overschrijding van de milieukwaliteitseis (MKE). Hierbij moet opgemerkt worden dat hier geen onderscheid tussen de verschillende bronnen gemaakt kan worden. Tabel 2.4 geeft een overzicht van alle loodconcentratie metingen van gefilterde watermonsters (“opgeloste fractie (bijv. na filtratie)”) van 18 waterschappen/hoogheemraadschappen. Metingen van Waterschap Scheldestromen

zijn niet meegenomen

ligt dan de jaarlijks gemiddelde

omdat de kwantificatie-limiet van loodconcentraties (5 g/L)

hoger

milieukwaliteitseis (JG-MKE), en er dus geen uitspraak kan worden

gedaan

hoeveel samples onder die JG-MKE meer dan

lagen. Alleen zoetwateriocaties zijn geselecteerd. Alleen locaties waar

1 watermonster per jaar is genomen zijn in de analyse gebruikt, om overschrijding van een

jaargemiddelde te kunnen loodconcentratie

bepalen. In totaal

is van 6998 metingen op 1048 locaties de gefilterde

beschikbaar.

Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 21

Tabel2.4

_ Metingen van lood in Nederlands opperviaktewater uit Waterkwaliteitsportaal 2021. De Waterschappen zijn in Tabel

van boven naar beneden gerangschikt op hoogste percentage metingen dat boven de JG-MKE van Aantal

Aantal

Detectie-

locaties

metingen

limiet

met>1

opgelost

(p9/L)

meting

lood

24

287

48

Max

Max.

conc.

_

%

boven

Locaties

1,29/L

%

JG

conc.

metingen

opgelost

totaal

>1,2

(9/L)

(n9/L)

0,10

89

NA

26

9,1%

4,2%

295

0,20

36

67

15

51%

2,1%

17

991

0,20

77

36

4,4%

6,0%

Limburg

109

90

4

81

3

3,2%

4,6%

Hoogheemraadschap

13

472

0,20

95

NA

15

32%

18%

126

ss1

0,10

12

Na

15

27%

3,2%

38

225

0,20

10

Na

27%

2,6%

Vallei en

118

502

030

92

u

24%

2,5%

Riijn en

15

93

030

27

s

2,2%

0,0%

Drents

109

4s5

030

28

m

20%

18%

82

1001

0,20

u

2

1,3%

1,2%

36

203

03

33

53

0,5%

0,0%

23

254

0,10

77

u

0,4%

4,3%

53

435

030

13

38

0,2%

0,0%

Wetterskip Fryslan

17

136

0,30

0,62

58

0,0%

0,0%

Waterschap

17

110

0,02

0,396

31

0,0%

0,0%

28

0,20

0,246

40

0,0%

0,0%

Hoogheemraadschap

_

1,2 ug/L (opgelost) uitkomt.

JG

u9/L

>1,2 H9/1

>1,2 H9/1

Hollands Noorderkwartier

Waterschap Aa en Maas

Waterschap Brabantse

Delta

Waterschap van Rijnland Waterschap

Noorderzijlvest

Hoogheemraadschap van

Delfland

Waterschap

12

Veluwe

Waterschap Issel

Waterschap

Overijsselse Delta Waterschap

De

13

Dommel

Waterschap Vechtstromen

Waterschap

Hunze en

Aa's

Waterschap Zuiderzeeland

Rivierenland

Waterschap

Hollandse

Delta

Waterschap

Scheldestromen

niet meegenomen

ivm hoge

TOTAAL

J

= jaargemiddeide,

LOQ

1033

6905

12

189

28

27%

De hoogst gemeten opgeloste loodconcentratie (dus na filtratie) is 12 ug/L (Waterschap alle meetpunten

is de concentratie dus onder de Landoppervlaktewateren

14 ug/L (Stofdossier lood (#877) 1,2 ug/L gerapporteerd

Noorderzijlvest). In

wettelijk MAC-MKE

RIVM). In totaal zijn er 191 van de 6998 metingen

(opgelost) van

boven de JG-MKE van

(2,7%), en in 28 van de 1033 locaties overschrijdt de gemiddelde

over het hele jaar de JG-MKE Voor berekening

27%

NA = niet geanalyseerd door dit waterschap.

loodconcentratie

(2,7%).

van het jaargemiddelde zijn alle metingen onder de kwantificatielimiet (LOQ) gezet op de

limietwaarde, als worst case benadering. metingen die boven de JG-MKE

Het hoogste percentage van overschrijdingen van individuele

liggen in 1 waterschap is 9,2%,

in Hoogheemraadschap

Hollands

Noorderkwartier. Uitgemiddeld over alle metingen in dezelfde locatie in 2021 wordt het aantal overschrijdingen van het daadwerkelijke JG-MKE op zijn hoogst 6%, in Waterschap Brabantse Delta. In 3 waterschappen

was er geen enkel mestpunt

overschrijding van de JG-MKE:

22

>1,2 ug/L, en in 5 waterschappen was er geen enkele

Waterschap Vechtstromen,

| ogele isias van wsloog i hetaquatische miies

Waterschap Zuiderzeeland, Wetterskip Fryslan,

Waterschap Rivierenland, Waterschap Hollandse Delta. Het is niet bekend in welke mate deze monsterlocaties van waterschappen overlappen met plekken waar veel sportvisserij wordt beoefend. Als in het algemeen

gesteld wordt dat er door heel Nederland

in gelijke mate gevist wordt in kleine waterstromen,

lijkt het er dus op dat n meerdere waterschappen het verlies aan vislood tijdens sportvisserij niet leidt tot overschrijding van de normconcentraties van lood in 2021. De overschrijding van de JG-MKE op 28 van de 1033 locaties wijst er wel op dat loodvervuiling nog altijd een actueel milieuprobleem

"20-182" Vechtstromen

is.

'OGEUL100 Limburg*

eCon/centrLatie

wvr;13

Figuur 2.4 Voorbeelden van loodconcentratie data uit het waterkwaliteitsportaal voor 2 locaties in 2020, met gefilterde loodconcentraties (vierkanten en oranje lijn) en ongefiiterde loodconcentraties (blauwe symbolen en blauwe lijn). Drie van de vier gefilterde loodconcentraties voor locatie "20-182" Vechtstromen

liggen onder de kwantificatie-limiet (LOQ,

groene stippelijn) van

0,3 u9/L.

Alhoewel de opgeloste loodconcentratie toxicologisch gezien de meest relevante eenheid is voor het stellen van de milieukwaliteitseis, geven de opgeloste loodconcentraties een onderschatting van de hoeveelheid lood die n het aquatisch milieu voorkomt. Door sommige waterschappen worden concentraties van ongefilterde watermonsters niet gerapporteerd ("NA" in Tabel 2.4), maar n de meeste locaties worden aanzienlijk hogere concentraties in ongefilterd water waargenomen.

Een voorbeeld is weergegeven

in Figuur 2.4 voor

Vechtstromen locatie "20-182", en Limburg locatie OGEUL100". Hierin is voor 20-182" te zien dat de maximale en gemiddelde concentratie van gefilterde monsters (oranje vierkanten) ruim onder de 1,2 Hg/L ligt, met 3 metingen onder de kwantificatielimiet (LOQ), terwijl de vier ongefilterde watersamples goed

(*NVT")

meetbare concentraties boven de totaalgehalte van 1,2 ug/L laten zien. Voor "OGEUL100” zijn

gedurende

het hele jaar nog

hogere totaal concentraties gemeten,

met een piek van 39 ug/L (Figuur 2.4). In

het gefilterde monster op dezelfde piekdatum is de opgeloste loodconcentratie echter “slechts” 1,5 ug/L, in 10 van de 12 metingen op deze locatie onder de LOQ van 1 ug/L. De hoogst gerapporteerde loodconcentratie in ongefilterd monster n de totale dataset is 81 ug/L ("OGEUL900”, Limburg - niet in figuur), echter ook hier is de meting na filtratie veel lager:

232

<1 pg/L.

Sediment concentratie van lood in Nederlandse oppervlaktewateren

Het merendeel van de meetlocaties voor loodgehalte in sediment wordt uitgevoerd in marien of estuariene systemen.

Alhoewel niet alle zoetwater meetlocaties weergegeven in Figuur 2.3 zijn nagelopen, is op zeker

11 zoetwater locaties een recente meting gerapporteerd

van lood in sediment, zoals opgenomen

in

Tabel 2.3. De hoogste concentratie van deze 11 locaties is op locatie Amsterdam-IJtunnel gemeten (190 mg/kg). Sediment n het Markermeer, IJsselmeer en de randmeren varieert tussen de 3-74 mg/kg. Sediment

bij de instroom van de Schelde geeft een meting van 100 mg/kg, waar regelmatig

waterconcentraties

> 0,2 g/L zijn bepaald.

In de locatie Bovensluis (Hollands Diep, #14)

is in 2008 de

sediment concentratie bepaald op 90 mg/kg. In 2006 is hier een waterconcentratie bepaald van maar in alle volgende meting was die onder de 0,25 Hg/L. Over het algemeen

kan dus worden

1,2 H9/L,

opgemerkt dat de sediment concentraties op of onder het niveau liggen

van de voor Nederland geaccepteerde achtergrond waarde voor sediment van 85 mg/kg

(Tabel 2.1).

Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 23

24

Jaarlijks emissie van lood via vislood in Nederland

241

Vislooddichtheid

bepalingen in wetenschappelijke

In een review over risico van vislood voor vogels uit 2019 worden

literatuur

meerdere studies aangehaald

over

loodverlies door (sport)vissers in andere landen, alsook monitoring van hoeveelheid terug-gevonden

lood-

onderdeeltjes en vistuig langs bekende vislocaties en overige locaties ?. Met behulp van een Tessoro Piranha”” metaaldetector bepaalde een studie van Duerr (1999) 5 in Noord Amerika (15 locaties in 12 verschillende staten) loodobjecten van >0,4 g ("sinkers") in een plot van 10 x 10 m langs de oever tot 5 m in het water (of tot 75 cm diepte). De loodobjecten lagen voor 12.7% aan de oppervlakte van sediment, 62,7%

op 0,1-2,5 cm diepte,

16.1%

7,6-10.0 cm diepte. Op de bodem

op 2,6-5,0 cm diepte, 5,9% op 5,1-7,5 cm diepte, en 2,5%

op

van een meer (SCUBA transect) lag 55% op minder dan 2,5 cm diepte.

Langs kusttransecten van 50 m was de hoogste gemeten looddeeltjes per oppervlak 0,47 "sinkers"/m:. Deze metaaldetector studie citeert andere studies uit Groot-Brittannië waar hogere dichtheden zijn bepaald, tot

6,2 sinkers/m? voor de rivier Thames. Langs visplatformen in meren zijn metingen gerapporteerd van 105,2 sinkers/m? (Woodstock Pool), en 14,2-21,2 sinkers/m? (Llandidod Wells Lake). Er is nog niet bekend of, en hoeveel, loodkorrels worden aangetroffen in gebaggerd sediment, waarmee lood uit het aquatische milieu mogelijk ook op het land kan worden gebracht. Over het algemeen wordt bagger wel op verontreiniging geanalyseerd,

maar dit gebeurt meestal na een zeving waarbij grove deeltjes worden

verwijderd. Om beter zicht te krijgen op het totale loodgehalte in gebaggerd materiaal (wat als geheel een andere bestemming kan krijgen) zou het analyseprotocol ook op moeten nemen dat het loodgehalte in de grove fractie wordt gerapporteerd. In het geval van geplande baggerwerkzaamheden

op bekende

drukbezochte vislocaties, zou een bemonstering van loodkorrels in bagger aanvullend inzicht kunnen geven in de

Nederlandse

situatie van

dichtheid

vislood.

Het monitoren van vislood-dichtheden is al in enkele studies beschreven. gerapporteerd worden

door Duerr (1999)

Met waardes van <1/m?

met een metaaldetector, lijkt het een aanzienlijke experimentele

om middels zeven de looddichtheid in sediment te bepalen.

inzet te

De rapportages uit Engelse studies geven

een hogere dichtheid, tot 105 loodobjecten/m?, wat kan komen door de mate van populariteit van de sport, of de specifieke locatie. De gerapporteerde vislooddichtheid blijkt zeer variabel op verschillende locaties waar gevist wordt.

2.4.2

Experimentele emissiestudies van opgelost lood uit lood in vaste vorm

Over daadwerkelijk metingen

van loodverlies vanuit vislood n aquatisch milieu blijkt zeer weinig bekend. Er

zijn in het vislood risico review uit 2019 ? twee experimentele studies geciteerd ! 7. Verder literatuuronderzoek levert nog geen extra studies. De eerste studie uit 2001

heeft in enkele actief beviste Zweedse

rivieren, met verschillende

doorstroomsnelheden, de emissie van opgelost lood uit vislood bepaald door terugwegen van loodobjecten 7. Hieruit werd een corrosie-verlies snelheid van 10 mg/cm?/jr bij stroomsnelheid van 0-0,1 m/s, en hoger verlies bij hogere stroomsnelheid (37 mg/cm?/jr bij 0,1-1 m/s, zie Figuur 2.5 hieronder overgenomen uit Jacks et al. 2001). Deze range is overeenkomstig met de door Deltares (2015) gebruikte 13 mg/cm?/jr. Benedenstrooms werd een andere isotoop-ratio (2°7Pb/2Pb) vergeleken met bovenstrooms in monsters van zwevend

materiaal (SPM 45 um

filters), maar duidelijke verschillen in concentraties in bijvoorbeeld

bemonsterd mos, waarvan werd verwacht dat er opgelost lood aan zou binden, als gevolg van vislood emissie werden niet aangetoond.

24

| Mogele isias van wsloog i het aquatische miies

1000

m

ims’

8007

Wl(eomisgh)t

600

100

150

200

Time of exposure, days Figuur 2.5 Massa afname van vislood in de Zweedse "Adran brook” gedurende (uit: Jacks et al. 2001).

160 dagen, bij verschillende doorstroomsnelheden

De tweede studie, van Binkowski (2017), bepaalde de corrosie van lood uit loodkorrels (3 mm

diameter) na

30 dagen onder verschillende omstandigheden'®. In elke behandeling werden 4 loodkorrels (samen 0,7781 g gemiddeld, shotgun type) toegevoegd aan 100 mL droog sediment en 400 mL kraanwater. Daarbij werd de pH aangepast op pH 4, 7 of 9. Twee typen sediment werden gebruikt in dit experiment, een grofkorrelig sediment (meer dan 97% "zeer fijn zand”, bevat geen klei) en zeer fijnkorrelig sediment (minder dan 11% “zeer fijn zand”, bevat 4,1% klei). Het fijnkorrelige sediment bevatte een achtergrondconcentratie van 25,7 mg Pb/kg, in het grofkorrelige sediment werd geen lood gevonden boven de detectielimiet. Lood depositie waardes werden berekend door achtergrondwaardes van de gemeten waarde af te trekken. Tabel 2.5 geeft de gerapporteerde lood concentraties weer uit deze studie. De hoogste waterconcentraties werden gemeten PH 4 in fijn sediment (gemiddeld

185 ug/L, maximum

concentraties veel lager waren (gemiddeld

in de behandeling met

320 ug/L), terwijl bij pH 4 met grof sediment de

12,6 ug/L, maximum

50 ug/L). Aangezien de loodkorrels in het grof

sediment waarschijnlijk meer in aerobe condities zaten, is dit andersom dan verwacht. Het zou kunnen dat in de studie niet goed gecorrigeerd kan worden voor de emissie van opgelost lood vanuit het oorspronkelijke fijne sediment.

Er waren geen blanco's meegenomen

in de studie. De lage pH 4 omstandigheid

is niet realistisch

voor de meeste Nederlandse oppervlaktewateren. Echter, ook bij pH 7 is er een verhoogde waterconcentratie voor het fijn sediment gemeten (gemiddeld 19,3 ug/L, maximum 75,7 ug/L), ook weer aanzienlijk hoger dan in grof sediment (gemiddeld 0,66 ug/L, maximum

5,23 ug/L).

Metingen van het sediment uit deze behandelingen laten een sterk verhoogde concentratie zien in zowel fijn sediment als grof sediment. Hierbij geeft de studie aan dat er gecorrigeerd is voor de achtergrondconcentratie van lood in het fijne sediment.

Tabel 2.5 _ Metingen van lood in corrosie experimenten (uit: Binkowski 2017), pH

met 4 lood pelets per testsysteem van 500 mL water/100 mL sediment

Gemiddelde water conc. +

_ Min-max

water conc.

Gemiddelde

sediment conc. £ SD

SD (ug/L*)

(u9/t*)

(mg/kg dw*)

4

190 # 65,4

111321

5794175

7

19,3+20,9

0-75,7

27,8+17,9

9

9,48+8,33

0-33,9

22,9+7,03

Fijnkorrelig sediment (minder dan 11%

"zeer fijn zand”, bevat 4,1% klei)

Grofkorrelig sediment (>97% fijn zand, geen klei)

+

4

12,6+15,2

0-50

7

0,66£1,45

0-5,23

402

9

11,5+8,66

0-28,1

9,34 +9,36

waterconcentratie

boven ijnkorrelig sediment

2,38+2,32 +7,23

kan beïnvloed zijn doorPb uit oorspronkelijke sediment.

Rapport 388 | Wageringen, Wetenscnapswinket | 25

De metingen van de studie van Binkowski (2017) geven aan dat ook bij neutrale pH, loodconcentraties boven de JG-MKE kunnen uitkomen als gevolg van vislood op de oppervlakte van sediment. Sediment concentraties zijn na 30 dagen

aanzienlijk lager dan MTRsesment-

Er moet worden opgemerkt dat in dit experiment stilstaand water boven de sedimentpotten dus geen effect van doorstroomsnelheid van het water wordt meegenomen.

is gebruikt, en

De 4 loodpellets per pot

(geschatte diameter 10 cm) komen overeen met ongeveer 500 “sinkers"/m2. Dit i hoger dan de hoogste gerapporteerde dichtheden

langs visplatformen in meren

243

voor Nederlandse oppervlaktewateren

Schattingen

in Groot-Brittannië.

In de EmissieRegistratie (ER) factsheet ‘Gebruik van lood door de sportvisserij’ (2012a) wordt de loodemissie

(opgelost lood) door de sportvisserij in 2010 geschat op 305 kg per jaar voor zoetwater '?. Deze emissieschattingen zijn gebaseerd aangenomen

op verkoopcijfers van vislood uit 1993 uit het visloodoverleg.

Hierbij is

dat zoet oppervlaktewater wordt belast met ca. 28.000 kg vast vislood vanuit de sportvisserij

(en 26.000 kg lood in de kustwateren vanuit sportvisserij, samen

54.000 kg per jaar).

In een 2015 rapportage ’? zijn er hogere schattingen gebruikt van loodverlies. Er geschat dat er 904.559 sportvissers (15+) in Nederland waren uit een 2008 enquête door Sportvisserij Nederland, onder circa 1000 respondenten van lezers van het Visblad.

De respondenten

geven aan dat gemiddeld

per jaar wordt verloren, wat gecorrigeerd voor visfrequentie wordt bijgesteld tot 60 g gemiddeld

135 g lood per

sportvisser per jaar. Gezamenlijk komt dit neer op 54.000 kg per jaar aan lood verloren in het zoete oppervlakte water (exclusief loodclips). In dit rapport uit 2015 wordt geschat dat er in 2010 470.000

kg

loodverlies op zout water was (1 kg lood per zeesportvisser, 470.000 zeesportvissers). Voor de oplossing van

lood in zoet water wordt een corrosiesnelheid van 3,5 mm

13,0 mg/em?/jr aangehouden'?, een korrelradius van

en een percentage lood wat wegzakt n anaeroob sediment van 30% (met de aanname

dat in

anaeroob sediment geen emissie via oxidatie meer geeft). De 54.000 kg lood per jaar resulteert volgens dit rapport in 1850 kg/jr aan lood dat in zoetwater in oplossing gaat. Voor de cumulatieve emissiewaarden moet gecorrigeerd worden voor het feit dat de corrosie van vast lood uiteindelijk leidt tot het volledig in oplossing gaan, waardoor er daarna geen belasting meer optreedt uit de voorgaande jaren (Figuur 2.6). Hiervoor wordt er een zogenaamde verdwijnterm opgenomen, die zorgt voor een stabiele eindsituatie (steady state) van het in oplossing gaan van al in het water aanwezig zijnde lood.

30000

25000

L(okdge/mijsaier)

20000

15000

10000

5000

0

5

10

15

2

Jaren

Figuur 2.6

Cumulatieve belasting van lood op zoete wateren. De rechte líjn is de optelsom van jaarlijkse belasting op basis van

verloren gegaan

vislood. De gebogen

lijn is de curve waarin de verdwijntermen

als gevolg

van corrosie in alle voorgaande jaren zijn

opgenomen. (uit: Deltares 2015 ). De jaarlijkse cumulatieve emissiewaarde van vislood, waarbij dit oplost in zoetwater, Ís hierin geschat op 18.830 kg/ir, uitgaande van 54.000

26

kg lood verlies/jr.

| ogele isias van vsloog i hetaquatische miies

In de diverse Nederlandse rapportages over bepaling van emissie van lood uit vislood worden grote verschillen gerapporteerd over gebruikt lood, verloren lood, en dus ook mogelijke emissies van lood wat jaarlijks oplost in zoetwater.

Het Centrum

voor Visserijonderzoek (CVO), onderdeel van Stichting

Wageningen Research, heeft in 2021 de resultaten van recente enquêtes over loodverlies en het gebruik van loodvervangers in de sportvisserij gepubliceerd zoetwaterhengelaars

'*. Voor 2020 is de schatting van het aantal

1,14 miljoen (lichte toename sinds de periode dat de COVID

pandemie

begon).

Een

klein deel (9,2%) geeft aan wel eens loodvervangers te gebruiken, maar 96,4% gebruikt nog lood. In ongeveer 5% van de vistrips wordt loodverlies aangegeven (4,7% in 2018, 5,6% in 2020), met gemiddeld 27 g lood per sportvisser/jr.

Echter op basis van de Screening Survey uit maart 2021

is de hoeveelheid

loodverlies door vissers n 2020 geschat op 8.500 kg in zoet water (7.400 kg in 2018), aanzienlijk lager dan in eerdere schattingen.

Deze emissies worden geschat n kg/jaar, maar hieruit worden

in de rapportages

geen concentraties afgeleid. Door verdunning en doorstroming van de meeste oppervlaktewater systemen (sloten, plassen, kanalen etc.) kan gesteld worden dat ook veel lood zal verdwijnen van de drukstbezochte vislocaties waar het grootste deel van het totale loodverlies optreedt, en er dus verminderde cumulatie van concentraties op deze plekken plaatsvindt.

2.5

Effect-concentraties van lood op aquatische organismen

251

Opgelost lood

Er i een grote hoeveelheid aan data beschikbaar over de effecten van opgelost lood op aquatische organismen. Er zijn in de afgelopen 20 jaar meerdere studies geweest die grote delen van deze toxiciteitsdata hebben verzameld, met het doel om een overkoepelend inzicht te maken over effectconcentraties op meerdere soorten aquatische organismen. vormen

kan voorkomen,

Omdat opgelost lood in verschillende

onder invloed van bijvoorbeeld pH en hardheid van het water, en niet alle vormen

van lood even makkelijk worden opgenomen,

is de effect data n sommige

een palet van verschillende water samenstellingen.

studies ook apart geclusterd in

Een verder onderscheid

is te maken tussen

effectconcentraties die na een korte periode van blootstelling zijn bepaald (acute toxiciteitstesten), en effecten die zijn bepaald tijdens en na blootstellingsperiodes die een groot deel van een levenscyclus van een soort dekken, en die vaak ook effecten op groei en reproductie meten

(chronische toxiciteitstesten).

In het

Registration

Dossier voor lood dat is ingediend bij de EU regulerende instantie European Chemicals Agency

ECHA), í

n Uit

reit

n

up-to-date

ctie over effectconcentraties waaruit normen zijn afgelei

https://echa.europa.eu/nl/registration-dossier/-/registered-dossier/16063/6/2/1).

2.5.2

Korte termijn effectconcentraties (acuut)

Een overzicht van effect concentraties uit korte-termijnstudies (<96

uur)

met verschillende soorten

aquatische organismen is opgesteld door Wang et al. (2016) '*, waarbij gegroepeerd is naar pH van het test medium.

De data die gebruikt zijn, staan weergegeven

in Figuur 2.7, en zijn over het algemeen

concentraties waarbij 50% effect is waargenomen, waarbij het effect voornamelijk sterfte is (evertebraten en vertebraten), en inhibitie van groei voor algen (primaire producenten). Voor elke pH-specifieke data set zijn de effectconcentraties per soort van

laagste concentratie naar hoogste

concentratie geplot, waarbij op de y-as het percentage van soorten stapsgewijs toeneemt (als fractie van het totaal aantal soorten waar data voor bekend zijn). Deze groepering wordt een species-sensitivity distribution (SSD) genoemd. Uit de SSD kan voor elke dataset worden afgeleid bij welke concentratie bijvoorbeeld 10% van de soorten op 50% effect wordt aangetast ('HC10', hazardous concentration). Zoals samengevat in de tabel rechts van de grafiek, blijkt dat de HC10

lager wordt met lagere pH, waarbij de laagste HC10 van

48 ug/L wordt gevonden bij pH 6.3. Het afleiden van een HC10 kan met redelijke zekerheid worden gesteld als er data voor voldoende soorten beschikbaar zijn, terwijl het afleiden van een concentratie waarbij 1% van de soorten effect kan hebben

('HC1’) een grote onzekerheidsmarge zal hebben. Over het algemeen

dus een concentratie bepaald waarvan

kan worden aangenomen

dat er bijvoorbeeld meer dan 90%

(gevoelige) standaard soorten minder dan 50% (LC50 - acuut) of geen (NOEC

wordt er van alle

- chronisch) effect zal laten

zien. Omdat de acute effect data uitgaan van 50% effect, en om ook de gevoeligste soorten bescherming te

Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 27

bieden, wordt er vrijwel altijd nog een extra veiligheidsfactor (bijvoorbeeld beleidsnorm

uit af te leiden

100

E

E 3®

z v z.

m

äEE K x

e

vsg

ò

& Amphibians & Crustaceans) voEsn

EPA=63]|\p|e Mokses nsecs

Element PH O Lead 63

Worms

=

…

a Aigae

5

ä b

<

10x lager) toegepast om een

uit de SSD.

|& pH=68)||% Otner

|&|& pH=73) pH=78

4

_

HCIO(S5x C 48(21,110)

7368

121(16,449) 676 (385,831)

83

1610 (707, 3780)

78 _ 1170 (470, 2130)

Invertebrates

I& pH=83

1732

3

4

5

6

7

8

9

Concentration (Lo9, g, g L) Figuur2.7 test medium

Acute effectconcentraties van opgelost lood voor verschillende soorten waterorganismen, geclusterd per pH van het (uit: Wang, Meador et al. 2009)/%, en afgeleide HC10 waardes. De x-as geeft de logaritmische concentratie in ug/L.

Y-as geeft de cumulatieve fractie van soorten weer ten opzichte van het totale aantal soorten per dataset.

10

08

cpurmuolabtaivbei

06

°

02

00 2

3

4

5

6

Ig (SMAV/pg-L*) Figuur2.8

Acute effectconcentraties van opgelost lood voor verschillende types waterorganismen:

driehoek), andere invertebraten (rode cîrkel), en vissen (groen vierkant) (uit:

watervlooien (blauwe

Xin et al. 2015)!*. De x-as geeft de logaritmische

concentratie n ug/L. Y-as geeft de cumulatieve fractie van soorten weer ten opzichte van het totale aantal soorten per dataset.

Wanneer de acute lood effectdata opgesplitst worden in drie taxonomische groepen ’°, blijkt er een brede spreiding te zijn tussen verschillende soorten organismen, zoals weergegeven in Figuur 2.8. Er is bijvoorbeeld meer dan een factor 1000 tussen de effect concentraties bij verschillende vissen (groene vierkanten). Er is echter geen significant verschil n de HCS van de SSD distributies, waar dus de gevoeligste soorten worden vergeleken, tussen evertebraten (12.1 Figuur 2.9 illustreert de invloed van zwevend

ug/L) en vissen (10 ug/L), en vissen en watervlooien.

materiaal in de waterfase op de biobeschikbaarheid

van lood

(welke afneemt bij hoger DOC/L, omdat een groot deel van het opgeloste lood zich bind aan de DOC

deeltjes) 2 De linker grafiek toont sterfte van vislarven (96-h LC:o, regenboogforel, zwarte stippen) en watervlo Ceriodaphnia dubia (48h- LC:o, open cirkels), de rechtergrafiek effect op reproductie van de watervlo

28

2:.

| ogele isias van wsloog n hetaquatische miies

4000

e i

i

:

=|

5

1000 1!

0

o

0

300

o

500

1000

Dissolved Organic Carbon (pmol

120

100

o

CL)

m

20

00

00

S

6

TD

Dissolved Organic Carbon (umol € L'}

Figuur 2.9 (links) Acute effectconcentraties van opgelost lood onder invioed van opgelost organisch materiaal (DOC) voor sterfte van watervlo (open cirkel) en vislarven (zwarte stip) (Mager et al 20112)?, en (rechts) chronische effectconcentraties voor

reproductie van watervlo met verschillende DOC materialen (Mager et al 2011b}2!. De x-as geeft de concentratie DOC in ymol koolstof per L.

253

Lange termijn effectconcentraties (chronisch)

Een overzicht van effect concentraties uit lange-termijnstudies met verschillende soorten aquatische organismen,

waarbij effecten op bijvoorbeeld groei en reproductie zijn meegenomen,

is weergegeven

in

Figuur 2.10, overgenomen uit Grosell e al. (2006) 22. Voor de chronische effect eindpunten wordt vaak de ‘No-observed

effect concentration’ (NOEC) gebruikt, dus de hoogste test concentratie waarbij het effect niet

significant afwijkt van de controle groep, of de 'Lowest observable effect concentration’ (LOEC:

laagste

testconcentratie die significant afwijkt van de controle). Deze chronische effect concentraties zijn over het algemeen gevoeliger dan de acute effectconcentraties.

De

linker plot in Figuur 2.10 geeft de chronische SSD weer voor lood effecten op aquatische organismen.

De

gevoeligste soorten zijn twee types poelslak (Lymnaea palustris en Lymnaea stagnalis),

NOEC

van

beide met een

12 ug/L voor groei na 28 dagen, gevolgd door de LOEC van juveniele karper (embryo en larvale fase

Cyprinus carpio, getest bij pH 5.6 in 2). Figuur 2.10 laat ook de concentratie-effect curve zien voor L. stagnalis in twee studies. De gevoeligheid van de poelslak i in latere studies bevestigd in een langdurige blootstellingsstudie van

56 dagen, startend als <24 uur oude juvenielen met eimassa gevormd

na 32 dagen

als toxiciteitsmeting ?. Hierin was de NOEC 1,0 ug/L voor zowel groei (plot rechtsonder in Figuur 2.10) en eimassa, met duidelijke afname vanaf 3 ug/L. De zoetwatermossel

(Lampsílis siliquoidea)

blijkt even gevoelig

als de slakken, met na 28d blootstelling een NOEC van 6,2 ug/L op basis van groei van de schelp, en een

LOEC van 17 g/L 25 en vrijwel volledige sterfte bij 36 g/L. Omdat de chronische effect data gebaseerd is op NOEC

of LOEC, wordt er vaak een lagere veiligheidsfactor toegepast op de HCS of HC10 van een

chronische SSD in vergelijking met de HCS of HC10 van een acute effect data SSD. De grote hoeveelheid aan effectstudies voor waterdieren blootgesteld aan opgelost lood heeft geleid tot een eenduidig beeld over acceptabele normconcentraties als milieukwaliteitseis. De gevoeligste waterdieren zijn waterslakken, met sterke remming van groei bij concentraties >3 ug/L. Dit zou deels kunnen komen door verminderde opname van calcium door aanwezigheid van lood, wat mogelijk de groei van de schelp beperkt, maar er kunnen

ook andere processen aan de waargenomen

voedselinname

26,

groeiremming

bijdragen, zoals afname van

Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswinket | 29

510 &

zo 10;

B

|

2orntetsnengen $ 9 !f

26à 6 Sconedesmas Aeereem sp &

> A3 806 806 a

zZos:

ì o}

e

@ e V Gpmopraie magre proreias v eeCoreeenonans preiis V6 o Lepoms macrocwus

®

i \

oE ©

T @ Brachonus ciyotorus

z

VOssens brtie

5041 2

Vo

E 302

100

VeOatynhar s Vegaoydeo ore

i 250‚ 300

200

Dissoed [Pb] (1g/l)

8

EZm H

dn Umnaes grets

.

-

1

A

10

150

-

ve p

00

50

-

e Sm V@ Ssveinus namayoush

k

A

100

t

/

1000

[Dissolved Pb} (ug/L) Po09t)

Figuur 2.10 (links) Concentraties van opgelost lood voor verschillende waterorganismen waarbij nog net geen significant negatief effect werd waargenomen, of de laagste concentratie waar wel effect werd waargenomen, gerangschikt op de y-as van gevoeligste tot minst gevoelige soorten

(s=slak,

v=vis, k=kreeftachtige,

r = rotifeer, izinsect, a=alg).

(Grosell et al. 2006).

De x-as geeft de

logaritmische concentratie in g/L). (rechtsboven, met A) afname in natgewicht van Lymnaea stagnalis na 30d bij verschillende lood concentraties uit Grosell et al. verschillende

lood

De European

concentraties

2006.

(rechtsonder,

uit Grosell

et al. 2013.

Chemical Agency

(ECHA)

met B) afname

in natgewicht van Lymnaes stagnalis na 56d bij

heeft in maart 2021 een gedetailleerd rapport gepubliceerd over de

lood-problematiek als onderbouwing van de optie om loodgebruik in jacht en visserij te beperken .

Het

rapport gaat in op productie en gebruik van lood, het chemische gedrag van lood in het milieu, milieueffecten op terrestrische en aquatische systemen waar veel aandacht aan vogels gegeven wordt en er wordt gekeken naar haalbare alternatieven. Er worden “predicted no effect concentration” (PNEC) waarden gegeven voor zoet en marine water en sediment. De waarden zijn gestandaardiseerd op opgeloste Pb concentraties en toegespitst op realistische Europese ecoregios.

Deze waarden kunnen worden

gebruikt in een risico

beoordeling van lood wanneer de concentraties in water of sediment beschikbaar zijn.

254

Samenvattende

Europese evaluatie van lood effectconcentraties

Er wordt in het ECHA-rapport * gesteld dat de voornaamste milieurisico's van lood voorkomen uit inname van loodkorrels door watervogels, waar lood snel oplost in het zure milieu van de maag,

en ook kans op inname

door kinderen en blootstelling bij mensen (zelf fabriceren van vislood, handcontact met vislood). Bij het risico voor het aquatisch milieu door het oplossen van lood uit vislood, wordt geconcludeerd dat dit sterk gekoppeld

is aan lage pH, hoge stroomsnelheid, en lage waterhardheid

enkele specifieke ecosystemen

(<25 mg/L CaCO;), en dat dit voor

een reden is geweest tot verbod van het gebruik van vislood, zoals in

snelstromende zalmrivieren in Zweden.

Voor langzaam stromend water, waar vislood kan wegzakken

in

anaerobe sediment, wordt gesteld dat het risico voor watervervuiling verwaarloosbaar tot laag is. In het Registratie

Dossier

voor |

ECHA

website

is veel

informatie

verzameld

over de

ecotoxiciteitsgegevens van lood. Voor acute effecten zijn onder verschillende condities PNECs afgeleid!. Bij lage hardheid zijn de laagste 50% effect concentraties: 26 ug/L voor evertebraten (48h LC50 Ceriodaphnia), 20,5 ug/L voor de groene alg P. subcapitata, 127 ug/L voor de vis O. mykiss. Bij hoge hardheid ligt de 50%

effect concentraties over het algemeen

veel hoger:

3100 ug/L (48h LC50 Ceríodaphnia) en 1400 ug /L

(O.mykiss).

1 Acute data opgenomen in ECHA registratie dossier: 51 data punten voor 3 vissoorten, 47 data punten voor 2 evertebraten (Daphnia magna en Ceriodaphnia sp.), 17 data punten voor 3 soorten algen, en enkele data voor 1 waterplant (Lemna).

30

| ogele isias van wsloog n hetaquatische miies

Voor chronische effecten zijn Species Sensitivity Distribution (SSD) opgesteld. Als concentraties waren gerapporteerd

op totaalgehalte Pb in water, is dat omgezet naar vrij-opgeloste concentratie Pb. De

concentratie waar 5% van de organismen een lagere NOEC heeft, is bepaald voor EU-scenario's specifieke HC;,s0% range tussen 4.0 en 19.4 g Pb/L. Voor ecoregio scenario's met de laagste pH condities (hoogste risico bij pH 6.2) ligt de HC: tussen 3,4 en 5 ug Pb/L. De afleiding van de PNEC hieruit wordt voorgesteld met een veiligheidsfactor 1-5. Dit komt overeen

met de JG-MKE van

1,2 ug Pb/L. Er is gesteld dat vergelijking

tussen de labstudies en veldstudies eenzelfde beeld schetsen dat deze PNEC-afleiding voldoende veiligheid biedt. De poelslak L. stagnalis in veldpopulaties blijkt niet gevoeliger dan die in lab-studies. Voor sediment effectanalyse zijn ook data verzameld, 7 chronische NOECS voor 7 soorten waterdieren (Tubifex, Ephoron

virgo, Hyalella azteca, Gammarus pulex, Lumbriculus variegatus, Hexagenia limbata en

Chironomus tentans).

De chronische NOEC voor zoetwater sediment-bewonende organis-men

ligt tussen

573-3390 mg Pb/kg dw, de HC; is bepaald op 559 mg Pb/kg dw. De afleiding van de PNEC hieruit wordt voorgesteld met een veiligheidsfactor van 3, dus sediment PNEC 186 mg Pb/kg dw.

25.5

Vislood

Over effectstudies met waterorganismen

in een experimenteel

systeem

met blootstelling aan lood in vaste

vorm is slechts zeer zelden gepubliceerd in wetenschappelijke literatuur. Fäth 2 et al. (2018, 2019)232 bestudeerde de uitloging van metalen

van twee conventionele loodhagel types, en zes lood-alternatieven

voor ammunitie (grootte N° 2 of 3, ofwel 0,24 en 0,2 g, resp.), gemaakt op basis van bismuth, koper, staal, tungsten of zink, en loodhagel met een gegalvaniseerde coating, en voerde aanvullend hierop acute (48 uur) blootstellingsstudies met Daphnia magna. Twee korrels per 100 mL oplossing werden 1, 8, 15, en 22 dagen gehouden

in belucht standaard testmedium

voor D. magna (250 mg/L hardheid, pH 7,4). 48 h immobilisatie

van D. magna met Pb ligt echter op 17 umol/L, ofwel 3,5 mg/L (Molaire masse Pb = 207,2). De hoogste loodconcentratie 2,35 umol/L, ofwel 486 ug/L was al na 1 dag n het test medium gemeten, en werd niet hoger bij langere blootstelling. Aangezien deze opgeloste loodconcentratie ruim onder de EC50 ligt, werd

geen toxiciteit werd waargenomen hoger loodemissie gemeten,

op D. magna ®. In belucht bronwater met lagere pH van 6,5) werd een

met een verhoogde emissie bij langere blootstelling, tot 10,3 umol/L, ofwel

2,1 mg/U2s. Zoals besproken in voorgaande paragrafen van Hoofdstuk 2.5 liggen deze emissie concentraties aanmerkelijk hoger dan de acute EC50 van andere waterorganismen, chronische eindpunten, en de chronische HC5 waardes opgesteld in het ECHA Annex XV dossier. Daarbij moet worden opgemerkt dat deze metingen dus ook het resultaat zijn van een loodgehalte van 4,8 g vast lood per liter water. Alternatieven voor loodhagel op basis van koper en zink gaven in een vergelijkbaar korreldichtheid per liter water wel een effect op D. magna.

2.6

Kerninzichten

Lood kan in verschillende vormen

waaruit experimentele opzet is afgeleid in het water aanwezig

kan zijn. Sommige

vormen

zijn biologisch niet

beschikbaar voor opname in weefsel. Vooral de vorm Pb?* wordt makkelijk opgenomen uit het water, maar deze vorm is met name dominant bij pH < 7, en bij lagere hardheid. Aangezien Pb?* sterk bindt aan zwevend organisch materiaal, kan het gehalte zwevende stof sterke invloed hebben op de beschikbare Pb?* concentratie. In de normstelling op EU niveau wordt daarom (PNEC) bepaald

de laagste geaccepteerde

milieuconcentratie

per Europese ‘ecoregios’ (realistische combinaties pH, hardheid, temperatuur).

In Nederland

wordt de jaargemiddelde milieukwaliteitseis (JG-MKE) voor opgeloste lood concentratie (bv. na filtratie over 45 um) aangehouden van 1,2 ug/L voor zoetwater, en de maximaal aanvaarde concentratie van 14 ug/L. Voor de totale waterconcentratie staat n het RIVM-dossier geen milieukwaliteitseis, maar een streefwaarde van 5,3 ug/L. Gemeten concentraties van lood in water zijn in de afgelopen dan de JG-MKE,

voor rijkwaterstaat locaties en kleinere waterstromen

? Chronische effectdata opgenomen in ECHA registratie dossier: aquatische organismen: mossel

15 jaar slechts sporadisch hoger

bemonsterd

door 18 Waterschappen.

in totaal 180 NOEC/EC10 waardes, verzameld voor 27 verschillende

3 algen, 1 plant, 2 rotiferen, 3 insecten, 3 mollusken (slakjes Lymnaea stagnalis;

Lampsilis siliquoidea),

5 crustacea,

Lymnaea

palustris;

10 vissoorten.

Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 31

De deelvraag die we willen uitzoeken is dus of welke hoeveelheid vislood in een versimpeld experimenteel testsysteem leidt tot opgeloste loodconcentraties boven de JG-MKE. Sedimentconcentraties bepaald voor rijkwaterstaat locaties variëren rond de voor Nederland gestelde achtergrondconcentratie van 74 mg/kg, maar zijn in meerdere metingen, bijvoorbeeld in het Markermeer, aanzienlijk lager (3-10 mg/kg). Vislood op drukbezochte visplaatsen in Engeland bleek in de orde te zijn van

6-105 loodobjecten/m?, terwijl metingen met behulp van metaaldetector n de VS niet hoger werden gemeten dan 0,47 loodobjecten/m?. Het meten van vislood op vislocaties bleek niet eenvoudig, tijdrovend, locatieafhankelijk, en detecteerde alleen lood in gewichtsklasse >0,4 g. Uit de reeds gerapporteerde loodbepalingen op diverse types vislocaties, en de inschatting van beschikbare tijd voor het gestelde project, is de afweging gemaakt dat bepalingen van loodobjecten op een of meerdere Nederlandse locaties waar veel wordt gevist in dit onderzoek

niet zal worden

uitgevoerd. Aangezien er is nog vrijwel niets bekend

is over

hoeveel loodobjecten kunnen worden aangetroffen in gebaggerd sediment, wordt wel geconcludeerd relevant is voor mogelijk extra onderzoek in het geval van geplande werkzaamheden op bekende drukbezochte

dat dit

vislocaties.

In slechts één studie die uit het literatuuronderzoek naar voren komt zijn er gecontrolleerde metingen gedaan

aan loodemissie vanuit loodkorrels in systemen met een laag sediment. In deze versimpelde corrosie

studies, met 3 mm @ loodkorrels in een dichtheid van 4 loodjes per pot van 0.5 liter, werden opgeloste loodconcentraties gemeten die ruim boven de JG-MKE lagen, en dus ook boven de NOEC van gevoelige waterdieren.

Bij de lage pH 4 waren

concentraties het hoogste, maar ook bij pH 7 bleken na 30 dagen

loodconcentraties te zijn gevormd die ruim hoger lagen dan de JG-MKE, zelfs in de aanwezigheid van een laagje fijn sediment. Het blijkt echter onduidelijk of de gemeten loodconcentratie n de studie van Binkowski (2017) een artefact is van loodverontreiniging in het gebruikte sediment, of dat het daadwerkelijk via corrosie vrijkomt uit de loodkorrels.

Ondanks dat de looddichtheid van 4 loodkorrels per pot van

1L

‘onrealistisch' hoog lijkt (500 loodobjecten/m?), vormt dit een mogelijk milieurisico voor aquatische organismen. een

Er is gesteld dat dit blootstellingsscenario met loodkorrels als startpunt wordt genomen

voor

toxiciteitsstudie.

Waterslakken

en een andere mossel (Lampsilis silliquoidea) blijken de gevoeligste waterorganismen

in

chronische blootstellingsstudies met opgelost lood (28 dagen of meer), met concentraties tussen de 10-50 ug/L waarbij duidelijk effecten kunnen worden verwacht. Er zijn op WUR verschillende aquatische testorganismen

beschikbaar, maar gezien de beschikbare tijd en budget ligt het voor de hand om

de meest

gevoelige soort te gebruiken in een toxiciteitsstudie. Experimenten met vissen worden ethisch gezien vermeden. Er kunnen slakjes uit nabij gelegen waterlichamen en aquariumkweken worden verzameld een soort te bestuderen die relevant is voor Nederlands oppervlaktewater,

en die in contact staat met de

waterbodem, zoals de modderslak Potamopyrgus antipodarum en de snel-voortplantende slak puntige blaashoorn (Physella acuta).

32

| Mogele isias van wsloog i hetaquatische miies

om

3

Experimentele toxiciteitsstudie van waterslakken blootgesteld aan vislood

3.1

Introductie

Lood is door het RIVM

in 2013 aangemerkt als zeer zorgwekkende stof (ZZS), en opgenomen

n de Richtlijn

prioritaire stoffen uit de 2013 Europese Kaderrichtlijn Water (KRW). In Nederland wordt de jaargemiddelde milieukwaliteitseis (JG-MKE) voor opgeloste lood concentratie (bv. na filtratie over 45 um) aangehouden van 1,2 ug/L voor zoetwater, en de maximaal aanvaarde concentratie van

14 ug/L. Waterslakken

blijken zeer

gevoelig te zijn voor lood bij langdurige blootstellingsstudies. Voor de waterslakken (Lymnaea palustris en Lymnaea stagnalís), startend als <24 uur oude juvenielen, was zowel groei en ei-massa sterk afgenomen bij

3 ug/L en hoger ?. Zowel voor Rijkwaterstaat locaties en kleinere waterstromen bemonsterd door 18 Waterschappen zijn gemeten concentraties van lood in zoetwater in de afgelopen 15 jaar slechts sporadisch hoger dan de JG-MKE (zie Tabel 2.4 in sectie 2.4.1). Door verlies van vislood bij sportvisserij, komt er jaarlijks in Nederland duizenden

kilo’s lood terecht in het aquatische milieu. Schattingen van lood

dat vanuit de sportvisserij jaarlijks in het zoetwater in Nederland terechtkomt variëren, van

54.000 kg per

jaar (2015 rapportage ’3 geschat uit een enquête door Sportvisserij Nederland, onder circa 1000 respondenten), 28.000 kg per jaar (2010 rapportage 2 geschat uit verkoopcijfers van vislood uit 1993), tot 8.500 kg per jaar (2021 rapportage van Centrum voor Visserijonderzoek (CVO) “, geschat uit enquêtes over loodverlies en het gebruik van loodvervangers gesloten zijn om

in de sportvisserij). Hoewel er n Nederland

convenanten

het gebruik van vislood uit te faseren is de bijbehorende termijn waarop dit moet gebeuren

erg lang. Voor aquatische organismen is het de opgeloste vorm van lood die het risico bepaald. Het is onduidelijk in welke mate vast vislood, naast andere bronnen van loodverontreinigingen zoals luchtvervuiling en afspoeling van dakbedekking

afgewerkt met lood, een direct of indirect milieurisico vormt voor aquatische

ecosystemen. Voor de oplossing van lood in zoet water wordt een corrosiesnelheid van 13,0 mg/cm?/jr aangehouden ? en een percentage lood wat wegzakt n anaeroob sediment, waarbij gesteld wordt dat vislood in anaeroob sediment geen emissie via oxidatie meer geeft. Over het algemeen

wordt geschat dat

slechts een paar procent van het vaste lood per jaar oplost, en emissie vanuit loodobjecten aanwezig in het aquatisch milieu kan dus decennia blijven doorgaan. Deze totaalemissie wordt n de rapportages uitgedrukt in kg loodemissie per jaar, maer geeft geen duidelijk inzicht in het risico van de vrijkomende opgeloste

loodconcentratie in het zoetwater op bijvoorbeeld drukbezochte vislocaties. In slechts één studie die uit het literatuuronderzoek naar voren kwam zijn er gecontroleerde

metingen

gedaan

aan loodemissie vanuit

loodkorrels in testsystemen met een laagje sediment ’S. In deze versimpelde corrosie studies, met 3 mm

2

loodkorrels in een dichtheid van 4 loodjes per pot van 0.5 liter stilstaand water, werden opgeloste loodconcentraties gemeten

die ruim boven de JG-MKE

van gevoelige waterdieren zoals waterslakjes.

lagen, en ook boven de minimale effectconcentratie

De looddichtheid van 4 loodkorrels per pot van 0.5L

(500 loodobjecten/m:), is hoger dan metingen van losgeraakt vislood op drukbezochte visplaatsen in Engeland, die in de orde liggen van 6-105 loodobjecten/m? (citaties in *5). Het is ook onduidelijk in welke mate de gemeten

loodconcentratie n de studie van Binkowski (2017) een artefact is van loodverontreiniging

in het gebruikte sediment, of dat het daadwerkelijk via corrosie vrijkomt uit de loodkorrels. Dit blootstellingsscenario met loodkorrels in testsystemen met water en sediment, is als startpunt genomen voor een

nieuwe studie naar de vorming

van opgeloste loodconcentraties, gecombineerd

met een

vervolgstudie naar effecten op twee soorten waterslakken. Drie verschillende hoeveelheden visloodjes zijn 4 weken

in met lucht doorborrelde testsystemen

gehouden,

waarna

slakken voor een periode van 4 weken

in

deze testsystemen werden blootgesteld. Loodconcentraties zijn bepaald in blanco’s, vlak voor introductie van de slakken, en aan het eind van de test. Na 4 weken blootstelling is van de slakken de overleving, groei en activiteit bepaald, en reproductie-succes kwalitatief gescoord aan de hand van waargenomen

afzettingen van

ei pakketten en juvenielen zichtbaar op de glaswand.

Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 33

3.2

Materiaal

3.2.1

Materiaal

Splitlood met een 3 mm

en

methode

@ (Dinsmores SuperSoft N° 1, 0,276 g/lood) is verkregen

via Tackleshop.nl. Om

testwater met zeer laag loodgehalte te gebruiken is grondwater gebruikt afkomstig van de bronpomp sinderhoeve,

het experimentele

WUR-veldstation

(www.sinderhoeve.org).

van de

Dit water heeft een hardheid van

85 mg/L (als CaCO;), en pH 8,0. Sediment dat werd gebruikt in de test werd verzameld

in een sloot op de

WUR-campus waar geen activiteit van jacht of visserij in de afgelopen jaren bekend is (coördinaten: 51.986995, 5.666990), en enkele dagen bij -20 °C bevroren om biologische activiteit aan de start van het experiment te minimaliseren.

Het sediment is in het lab over een 2 mm

zeef gespoeld, en na uitzakken en

afhalen van bovenliggend water is de fractie <2 mm gehomogeniseerd en gebruikt voor de test. Een deelmonster van het sediment is bewaard bij -20 °C voor analyse van totaal organische koolstof (TOC) gehalte en loodgehalte. Glazen weckpotten

van 2L werden

gebruikt voor testen met alleen water, en testen

met een laagje sediment. Helaas waren er geen voldoende exemplaren van de poelslak Lymnaea stagnalis beschikbaar voor de test. Tevens is dit een slak welk relatief weinig contact heeft met het sediment en werd er voor gekozen om twee andere soorten te testen. Physella acuta werden verzameld vanuit een aquariumkweek in Wageningen (Roessink,

pers. Communicatie).

Van deze soort waren voldoende

kleine exemplaren

beschikbaar (<5 mm)

waarvan verwacht werd dat deze nog ruim door konden groeien tot volwassen exemplaren zolang de groei niet belemmerd zou worden tijdens de test. Het modderslakje Potamopyrgus antipodarum werd verzameld uit de recreatievijver 'De groene heuvels' nabij Beuningen

(coördinaten:

51.846656,

door de bovenste 5 cm van het sediment.

5.688565),

van een fijnmazig

net getrokken

lab over een 2 mm

zeef gespoeld om modderslakjes te verkrijgen. De modderslakjes vertoonden

met behulp

Het verzamelde sediment is in het normale

activiteit onder de lamp van een binoculair.

3.2.2

Methode van het loodemissie experiment

De emissie vanuit het splitlood werd getest in 3 dichtheden, van 4 loodjes (1,1 9), 20 loodjes (5,5 9), en 100 loodjes (27,5 g) per pot. Er werden vijf replica's voor de controle elke looddichtheid gebruikt. Een serie potten werd getest met sediment, en een serie potten met alleen water. gevuld met het <2 mm werd gevormd.

Potten met sediment werd eerst

gezeefde sediment (150 g nat, =88 g dw), zodat er ongeveer een laag van 2 cm

In elke Weckpot van de test is vervolgens 1L grondwater toegevoegd,

de serie met sediment werd uitgeschonken op een roestvrijstalen (RVS)

waarbij het water voor

lepel vlak boven het sediment

oppervlak, om opwerveling van het sedimentoppervlak te minimaliseren. Aan het wateroppervlak werd een markering op de buitenkant aangebracht zodat waterverlies door verdamping 2x per week kon worden aangevuld

met demi-water.

Alle potten werden

in een waterbad

gezet dat op 15 °C werd gebracht, en

doorborreld met perslucht via een RVS gebogen pijpje (zie Figuur 3.1). Splitlood werden voor elke replica in benodigde aantallen in een weegkuipje gewogen met een nauwkeurigheid van 0,1 mg, en 24 uur na het vullen van de potten met sediment aan de potten toegevoegd door ze vlak boven het wateroppervlak verspreid te laten vallen. Een dag na toevoegen van splitloodjes werden gemaakt van elke replica, om sommige

foto's van het bodemoppervlak

de verdeling van de loodjes over de pot te vast te leggen en na te gaan of

loodjes in diepere anaerobe lagen van het sediment wegzakten

of niet. De pH werd

bepaald met

een multimeter (HACH HQ40d), waterhardheid met een Mcolortest Totalhardnesstest kit. Aangezien het sediment zorgde voor een hogere hardheid van het bovenliggende water, en het gebruikte grondwater een te lage hardheid had om voor waterslakken geschikt te zijn (OECD,

2016)

is na 14 dagen

aan alle potten een

benodigde hoeveelheid mL stockoplossing calciumsulfaat in demiwater toegevoegd om hardheid (in CaCO; concentratie) van 300 mg/L te bereiken. In de eerste dag vormde zich op alle sedimenten een 2-3 mm (per observatie aan buitenkant van de pot) aerobe toplaag (Figuur 3.1), en enkele ontkiemende waterplantjes werden

verwijderd. Zuurstofgehalte is in alle Weckpotten

doorborrelen met perslucht.

als voldoende

hoog beschouwd

Er is 2x per week gecheckt op de mate doorborrelen en bijgesteld als (bijv. door

verdamping) de beluchtingsbuis te dicht bij het wateroppervlak lag, of juist te diep.

34

door het constante

| Mogele isias van wsloog i het aquatische miies

323

Methode van het blootstellingsexperiment

Aan elke weckpot-replica werden 28 dagen slak toegevoegd.

na toedienen van de splitloodjes 11 individuen van beide soorten

Van beide slakken werden 25 individuen achtergehouden om drooggewicht te bepalen, om

aan het eind van de test als referentie voor groei te bepalen. Voor de lengte van alle slakjes per replica werd eerst met een camera verbonden aan een microscoop een foto gemaakt met een ijkblokje (5,005 x 2,99 mm)

om pixels om te rekenen, en de lengte bepaald met het programma

440 ingezette Physella acuta hadden

bij de start van de test een lengte van 4,87 mm

deviatie), de aparte set van 25 individuen hadden een gemiddeld hadden

gewicht van 4,22 mm

ImageJ.

De

(+ 1,01 mm

standaad

(* 0,6 mm

stdev) en

een gemiddeld drooggewicht van 2,9 mg (* 0,9 mg stdev). De 440 ingezette Potamopyrgus

antipodarum hadden bij de start van de test een lengte van 3,67 mm een gemiddeld drooggewicht van 2,2 mg (+ 0,8 mg stdev).

(2 0,56 mm

stdev), de aparte set gaf

Als voer werd aan alle Weckpotten 1 kwart van een 1cm dik plakje biologische courgette (geblancheerd om te voorkomen dat het bleef drijven) toegevoegd op dag 0, 7, 14, en 21. Overgebleven voer werd niet verwijderd. meeste

Hoewel het geblancheerde stukje courgette bij toevoegen

gevallen

1 dag later te drijven op het wateroppervlak.

degradatie van het weefsel, zorgde dit voor toename van zwevend Hierdoor moesten

naar de bodem zakte, bleek het in de

Door de turbulentie van doorborrelen en de organisch materiaal in alle potten.

van alle watermonsters aan het eind van de test zowel gefilterde loodconcentraties worden

bepaald, alsook totale loodgehaltes in de suspensie met zwevend materiaal na destructie met HNO3-HCI. Het zwevend stofgehalte is niet bepaald. De activiteit van slakken liet in alle potten residu (slakkenspoor) op de glaswand

achter.

Rotting van overgebleven voedsel, en vorming van ei-pakketten vanaf dag

15 zorgde voor

organische materiaal dat ook in oplossing kan komen in de potten zonder sediment. Er was geen resuspensie van sediment zichtbaar. Meerdere modderslakjes werden waargenomen op de glaswand, en op het toegediende voer.

Figuur3.1 (Links) testopzet van Weckpotten in waterbad met perslucht doorborreling, bovenste 3 rijen serie zonder sediment, onderste 3 rijen serie met sediment. (Middenboven) modderslak Potamopyrgus antipodarum (foto: wikipedia). (Middenonder) Puntige

blaashoorn

Physella

acuta (foto: wikipedia).

(Rechtsmidden)

vorming van 2-3 mm

aerobe toplaag op sediment, en

kieming waterplantjes. (Rechts) systeem met alleen water, voer, slakjes, en 100 splitlood, aan de start van het experiment.

3.2.4

Beëindiging van het experiment

Na 4 weken werd de slakblootstelling gestopt. Eerst werd de hoeveelheid zichtbare ei-pakketten op de glaswand glaswand werden

en RVS-luchtbuis bepaald. Daarna werden middels een markering met een permanente stift op de alle zichtbare juvenielen van Physella geteld die op de glaswand zaten. De slakjes en splitloodjes verzameld op een

1 mm

zeef door afgieten van het water en met water voorzichtig wegspoelen van

het sediment. Van de sediment serie werd per looddichtheid het sediment apart verzameld. Na bezinking werd het bovenliggende water afgegoten, het natte sediment geroerd, en sediment monsters genomen voor loodgehalte bepaling. Van splitloodjes werd voorzichtig aanhangende sediment deeltjes weggespoeld, gedroogd

bij 60 °C in een aluminiumfolie bakje, en de volgende dag gewogen.

De teruggevonden

slakjes werden per replica geteld en in een Petri schaaltjes gecheckt op activiteit onder

een microscoop uitgerust met camera, in een opzet zoals schematisch weergegeven in Figuur 3.2. Door met licht aan te filmen kon worden gevolgd hoeveel slakjes zich vanuit de middelste cirkel naar de rand toe

Rapport 388 | Wageringen, Wetenschapswiket | 35

verplaatsten binnen 1 minuut, als verplaatsing over 2 concentrische ringen (2 cm tussenafstand), na analyse met de software Imagefocus Alpha. Alleen overlevende slakken (bepaald onder binoculair) werden meegeteld op activiteit. De lengte van alle slakjes per replica werd eerst een foto naast een ijkblokje bepaald met het programma

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Waterland&id=6ba96cdd-3e73-4dce-9f61-dad9ca326d99