175-210 Bijlage 2 Kerkenvisie Waterland
Tekst van het document
Voor de Grote Kerk bestaat de wens het multifunctionele/commerciële gebruik uit te breiden. Er is daar echter concurrentie van de Grote Kerk van Edam en de Broekerkerk. De PKN Monnickendam wil graag samenwerkingen aangaan die binnen de randvoorwaarden van het gebruik passen.
Koninkrijkszaal De Koninkrijkszaal in Monnickendam is buiten religieus gebruik en herbestemd tot gezondheidscentrum. Verschillende praktijken hebben in het ‘RMPT Healthcenter’ een onderkomen gevonden, waaronder de Voetendokter, TRC Fysiotherapie en een diëtist. Wij hebben geen signalen ontvangen dat deze bestemming onzeker is, dus gaan ervan uit dat de huidige bestemming een duurzaam gebruik voor de lange termijn is. Lutherse kerk Momenteel wordt de Lutherse kerk incidenteel gebruikt voor speciale diensten van de Protestantse gemeente en voor niet-kerkelijke bijeenkomsten van allerlei aard, waaronder concerten, recepties, begrafenissen en huwelijksvoltrekkingen. De
Deel 2: Opgave
kerk is zeer populair als trouwlocatie, ook voor burgerlijke huwelijken. Voor de Lutherse kerk bestaat de wens het multifunctionele/commerciële gebruik verder uit te breiden. De PKN Monnickendam wil graag samenwerkingen aangaan die binnen de randvoorwaarden van het gebruik passen. Vm. Gereformeerde kerk Monnickendam De Gereformeerde kerk aan de Schoolstraat in Monnickendam is al in gebruik als woonhuis sinds de kerk in de jaren ’60 aan de eredienst onttrokken werd. Hoewel het gebouw momenteel niet in een goede staat van onderhoud verkeerd, is de instandhouding van het gebouw op de lange termijn op dit moment geen punt van zorg. Wij hebben geen signalen ontvangen dat deze bestemming onzeker is, dus gaan ervan uit dat de huidige bestemming als woonhuis een duurzaam gebruik voor de lange termijn is. Opstandingskerk Het uitgangspunt van de Protestantse gemeente Monnickendam is om het gebruik van de drie kerkgebouwen te verdelen in een helft voor religieuze doeleinden en een helft voor extern verhuur. De dienst wordt in de zomer afwisselend in de Grote Kerk en de Opstandingskerk
35
gehouden, en in de winter alleen in de Opstandingskerk. De Opstandingskerk wordt van de drie Protestantse kerkgebouwen in Monnickendam het meest gebruikt voor en door de religieuze gemeenschap, in de winter worden in dit kerkgebouw het overgrote deel van de diensten gehouden, maar ook catechese, gesprekstafels en koffieochtenden. Ook vindt er veel nevengebruik plaats in deze kerk, zoals verhuur van vergaderruimtes en repetities van muziekverenigingen en koren. De Opstandingskerk wordt daarmee jaarrond goed gebruikt.
De Protestantse gemeente huurt de ruimte van de stichting voor de diensten. Deze dienst wordt eens in de twee weken in de Broekerkerk georganiseerd, en de andere weken in de kerk in Zuiderwoude. Van mei tot oktober staan de deuren van de kerk en van de horeca bovendien dagelijks open voor bewoners en bezoekers. In de winter is de kerk alleen nog bij speciale gelegenheden en activiteiten geopend. De kerk staat open voor een uitbreiding van de activiteiten en verhuur, en wenst een uitbreiding van de exploitatiemogelijkheden (middels een exploitatievergunning).
Sint Nicolaaskerk / Broekerkerk Broek in Waterland De Broeker Kerk is sinds enkele jaren in eigendom van een stichting, bestaande uit inwoners van Broek in Waterland. Het gebruik is multifunctioneel: naast een religieus gebruik, wordt het kerkgebouw ingezet t.b.v. culturele activiteiten (lezingen, concerten, exposities etc), maatschappelijke activiteiten (kerstmarkt, intocht Sinterklaas, openstelling, rondleidingen) en recreatieve activiteiten (horeca, openstelling, boekenmarkt). De Lutherse Kerk in Monnickendam wordt overwegend gebruikt voor lezingen en concerten.
Deel 2: Opgave
Hervormde Kerk Uitdam
Een kinderconcert in de Protestantse Kerk van Zuiderwoude. Foto: Toon Vieijra
Protestantse Kerk Zuiderwoude De Protestantse Kerk in Zuiderwoude is in religieus gebruik. Om de week wordt de kerkdienst in het gebouw gehouden (de andere week in de Broekerkerk). Als gevolg van ontkerkelijking en de hoge gemiddelde leeftijd van de gemeenschap, krimpt de gemeenschap. De wens is om zolang mogelijk in het gebouw te kunnen kerken, ook vanuit de maatschappelijke verantwoordelijkheid richting de gemeenschap. Naast het religieuze gebruik wordt de kerk vrij regelmatig ingezet voor activiteiten voor het dorp, zoals concerten, exposities, koffieochtenden, de zomeropenstelling, uitvaarten en huwelijken (de kerk is een burgelijke trouwlocatie).
36
De Hervormde kerk is recent gesloten, en niet meer in religieus gebruik. De kerk staat momenteel leeg. De eerdere plannen om de kerk te kopen van de Protestantse Gemeente en in te zetten als dorpshuis, is voorlopig ‘on hold’ gezet, omdat de kerkeigenaar de mogelijkheden wil verkennen voor verkoop via de markt. De medewerking vanuit de gemeente om de huidige maatschappelijke bestemming van de kerk te wijzigen in een andere bestemming, zoals wonen of gemengde doeleinden, zal daarbij van belangrijke invloed zijn.
De wens is om één van de twee kerken af te stoten. Voor de uiteindelijke beslissing dient eerst naar het financiële plaatje en de bouwtechnische kant te worden gekeken. Een mogelijkheid zou zijn om de Patmoskerk te verkopen maar het zalencomplex te behouden als aanvulling op het religieus gebruik van de Grote Kerk.
Patmoskerk Sinds de fusie van de Grote Kerk en de Patmoskerk in 2011, worden de diensten afwisselend in de twee kerken gehouden. Naast het religieus gebruik wordt de Patmoskerk kleinschalig verhuurd voor niet-religieuze doeleinden, zoals repetities van koren en muziekvereniging, en zaalverhuur voor vergaderingen. Duidelijk is dat twee kerken, een pastorie, een bijgebouw en een dorpshuis op Marken te veel is. Het openhouden van beide kerkgebouwen is geen realistische optie voor de toekomst, niet alleen vanwege krimp van de gemeenschap maar vooral vanuit de financiële overweging.
Een glas-appliqué in de Patmoskerk verbeeld Johannes op het eiland Patmos.
Deel 2: Opgave
Grote Kerk Marken Sinds de fusie van de Grote Kerk en de Patmoskerk in 2011, worden de diensten afwisselend in de twee kerken gehouden. Het openhouden van beide kerkgebouwen is geen realistische optie voor de toekomst, niet alleen vanwege krimp van de gemeenschap maar vooral vanuit de financiële overweging. De wens is om één van de twee kerken af te stoten. Voor de uiteindelijke beslissing dient eerst naar het financiële plaatje en de bouwtechnische kant te worden gekeken. Vanwege de Rijksmonumentale status van de Grote Kerk, zullen de mogelijkheden voor gebruik beperkt zijn en de opbrengst laag. Tegelijkertijd dienen er voor een breder gebruik van de Grote kerk vanuit de eigen religieuze gemeenschap ook aanpassingen gedaan worden: de toegankelijkheid van de kerk moet worden verbeterd, er moeten toiletten worden toegevoegd en een bijeenkomst-/vergaderruimte worden gecreëerd. Sint Sebastianuskerk De Rooms Katholieke Sint Sebastianuskerk in Ilpendam is in religieus gebruik. Als gevolg van krimp van de gemeenschap is de toekomst op termijn onzeker.
37
Van de 156 kerken in het Bisdom HaarlemAmsterdam gaan er de komende jaren 99 sluiten. Dit betekent voor deze parochie dat ook zij een aantal kerken dienen te sluiten. Het is nog niet duidelijk welke kerken zullen worden gesloten en afgestoten. Om te proberen dit in goede banen te leiden is de parochie zelf ook bezig met een toekomstvisie waarin de gemeenschap wordt betrokken. Naast diverse religieuze activiteiten wordt de kerk incidenteel verhuurd voor niet-religieuze condoleances en begrafenissen. Op zaterdagochtenden is de kerk geopend voor publiek. Hervormde Kerk Ilpendam De Hervormde kerk in Ilpendam is religieus gebruik. De dienst wordt afwisselend georganiseerd in de hervormde kerken van Watergang en Ilpendam. Daarnaast worden in het kerkgebouw vergaderingen, gemeenteavonden en catechisatie gehouden. De gemeenten zijn op dit moment bezig met een formele fusie die wordt begeleid door Kerkvitaal. Een grote zorg is het zakken van de vloer van de kerk in Ilpendam, en als gevolg hiervan het orgel dat naar voren helt. Kostenramingen voor funderingsherstel
gaan richting de €100.000. De kerk hoopt binnen het huidige gebruik nog 10 jaar door te kunnen gaan. Zij zien weinig mogelijkheden voor het verbreden van het gebruik. Er is contact geweest met een potentiële koper (ontwikkelaar) en ook met de stichting oud Hollandse kerken. Vanwege de beperkte exploitatiemogelijkheden in een klein dorp, waren zij niet geïnteresseerd. Hervormde kerk Watergang De Hervormde kerk in Watergang is religieus gebruik. De dienst wordt afwisselend georganiseerd in de hervormde kerken van Watergang en Ilpendam. Daarnaast worden in het kerkgebouw vergaderingen, gemeenteavonden en catechisatie gehouden. De gemeenten zijn op dit moment bezig met een formele fusie die wordt begeleid door Kerkvitaal. De kerk hoopt binnen het huidige gebruik nog 10 jaar door te kunnen gaan. Zij zien weinig mogelijkheden voor het verbreden van het gebruik. De beperkte exploitatiemogelijkheden in een klein dorp, de Rijksmonumentale status van de kerk en de slechte toegankelijkheid van het kerkgebouw zijn beperkende factoren.
Deel 2: Opgave
38
6.3 Transformatieladder De transformatieladder geeft inzicht in de verschillende soorten van gebruik een kerkgebouw. De bovenste trede gaat uit van het gebruik waarvoor de kerk van oorsprong bedoeld is, en trapt daarna af naar het minst gewenste gebruik aan het einde van de levensduur van het kerkgebouw: leegstand met mogelijk sloop tot gevolg. In de tussengelegen treden komt het gebruik steeds verder af te staan van het oorspronkelijke gebruik: van publiektoegankelijk tot privaat gebruik, en van behoud van het kerkgebouw en/of interieur, tot grootschalige verbouwingen ten behoeve van het nieuwe gebruik. Voor elke trede zijn zowel de voordelen en mogelijkheden als de nadelen en obstakels benoemd.
Transformatieladder religieuze gebouwen 1
2
3
Religieus gebruik als hoofdfunctie (met evt. nevengebruik)
Meervoudig gebruik (met religieus gebruik)
Publiek gebruik (maatschappelijk, cultureel)
1. Religieus
2. Meervoudig
3. Publiek
4
Privaat gebruik
4. Privaat
5
Tijdelijk gebruik
5. Tijdelijk
6
Leegstaand- sloop
6. Geen
Toelichting tredes transformatieladder Deel 2: Opgave
1
Religieus gebruik
Binnen het religieus gebruik wordt de kerk gebuikt, waarvoor hij van oorsprong is gebouwd: de viering, samenkomst, ontmoeting en bezinning. Voor kerken met een monumentale bestemming is het uitgangspunt behoud van de historisch waardevolle onderdelen, vaak ook van het interieur. In het bestemmingsplan hebben kerken in religieus gebruik, een maatschappelijke bestemming. Het religieus gebruik is uiteraard voor behoud van het kerkgebouw en interieur het meest gewenste gebruik. Tegelijkertijd is het voor veel kerkeigenaren, als gevolg van ontkerkelijking, een krimpende gemeenschap, hoge leeftijden van kerkgangers, teruglopend aantal vrijwilligers, teruglopende inkomsten, hoge energierekeningen en hoge onderhoudskosten, steeds moeilijker om alles rond te krijgen. Soms wordt het kerkgebouw alleen op zondag gebruikt, en staat het de overige dagen grotendeels leeg. Maar veelal worden kerken in religieus gebruik ook kleinschalig verhuurd aan derden. Veel voorkomende (kleinschalige) functies zijn het verhuren van vergaderruimtes,
39
verhuren van repetitieruimtes voor koren en muziekverenigingen en het organiseren van concerten en voorstellingen in de kerkzaal. Dit gebruik is echter bijzaak, en ondergeschikt aan het religieus gebruik. Waterlandse kerken in religieus gebruik zijn de H.H. Nicolaas en Antoniuskerk, de Doopsgezinde Vermaning en de Opstandingskerk in Monnickendam, de Sint Sebastianuskerk en de Hervormde kerk in Ilpendam, de Hervormde kerk in Watergang en de Patmoskerk en de Grote Kerk op Marken.
2
Multifunctioneel gebruik
Kerkgebouwen met een multifunctioneel gebruik zijn zowel in religieus gebruik, doorgaans in ieder geval voor de kerkdienst op zondagochtend, als voor een breder gebruik. Wanneer dit niet-religieuze gebruik grootschalig is, en de boventoon leidt, boven het religieuze gebruik, valt het kerkgebouw onder ‘multifunctioneel’ gebruik. Veelal is een verbouwing of pertinente opdelen van de kerkzaal noodzakelijk om dit gebruik mogelijk te maken. In veel gevallen van multifunctioneel gebruik is de kerk in eigendom van de kerkelijke gemeenten, in
sommige gevallen is de kerk eigendom van een stichting. De hoge stookkosten en een tekort aan vrijwilligers zijn veelal beperkende factoren. De extra inkomsten die worden gegeneerd uit de verhuur, kunnen een welkome toevoeging zijn om het religieus gebruik op de lange(re) termijn mogelijk te maken. Bovendien verkrijgt het kerkgebouw een nieuwe functie voor de samenleving en omwonenden, en blijft het kerkgebouw publiekstoegankelijk. Waterlandse kerken in multifunctioneel gebruik zijn de Broekerkerk in Broek in Waterland, de Grote Kerk en de Lutherse kerk in Monnickendam.
Een concert in de Grote Kerk van Monnickendam. Foto: Omroep PIM.
Deel 2: Opgave
3
Maatschappelijk / Cultureel gebruik
Kerkgebouwen die uit religieus gebruik raken, kunnen binnen de vigerende maatschappelijke bestemming de deuren openzetten voor de samenleving. Vanwege hun oorspronkelijke gebruik, zijn ze geschikt voor een maatschappelijk en cultureel gebruik. Veelal liggen de gebouwen centraal in de wijk en zijn benodigde faciliteiten, zoals toiletten, een keuken, vergaderruimtes etc. aanwezig. Binnen dit gebruik zijn grootschalige verbouwingen doorgaans niet noodzakelijk. Ook blijft het gebouw publiekstoegankelijk. Elke gemeente heeft behoefte aan gebouwen met een maatschappelijke functie, waar bewoners heen kunnen, om vele verschillende redenen. Wanneer een maatschappelijke bestemming wordt opgeheven, is het veelal lastig om deze functie opnieuw toe te voegen omdat het gebruik vanuit commercieel oogpunt veelal minder interessant is. Voorbeelden van maatschappelijk gebruik van een kerkgebouw zijn buurthuizen, welzijnsorganisaties, (niet commerciële) gezondheidscentra, bibliotheken, theateren voorstellingsruimtes, expositieruimtes en musea.
40
De stookkosten en onderhoudskosten van een kerkgebouw zijn echter doorgaans hoog, en maatschappelijk en cultureel gebruik heeft doorgaans geen grote opbrengsten tot gevolg. Binnen dit gebruik moet daarom de vraag gesteld worden of vanuit het gebruik de hoge onderhoudskosten op de lange termijn opgebracht kunnen worden. Mocht dat niet het geval zijn, dan dient gezocht te worden naar andere vormen van inkomsten, zoals subsidies voor instandhouding van historisch waardevolle gebouwen (vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de provincie of de gemeente) of subsidies voor de maatschappelijke of culturele functies die in het kerkgebouw ondergebracht worden (vanuit de gemeente). Een Waterlandse kerk met een maatschappelijke herbestemming is de vm. Koninkrijkzaal in Monnickendam. Dit gebouw is in gebruik als gezondheidscentrum. Maatschappelijke bestemming Kerken hebben in het bestemmingsplan een maatschappelijke bestemming. Deze bestemming geldt voor locaties met een maatschappelijke functie en activiteiten, die niet vanzelfsprekend door de markt worden
gerealiseerd en daarom een actieve rol vragen van de gemeentelijke overheid. Bij een maatschappelijke bestemming kan gedacht worden aan een scala van functies, zoals voorzieningen op het gebied van welzijn en zorg, volksgezondheid, cultuur, religie, onderwijs, verenigingsleven, kinderopvang, openbaar bestuur en andere openbare en sociale voorzieningen.
4
Privaat gebruik
Bij privaat gebruik is het kerkgebouw niet langer publiekelijk toegankelijk, en past het gebruik ook niet meer binnen de maatschappelijke bestemming. Dat betekent dat de gemeente zal moeten meewerken aan een nieuwe, private bestemming zoals wonen of kantoor/bedrijf. Het voordeel van zo’n private bestemming is dat het kerkgebouw financieel interessanter wordt voor ontwikkelaars en potentiële kopers. Aan het creëren van extra woningen/ appartementen bestaat een grote behoefte, zo ook in Waterland. Wonen in een kerk is voor veel mensen aantrekkelijk, niet alleen vanwege de aansprekende architectuur, maar ook veelal door een gunstige, centrale ligging. Een dergelijke bestemming vraagt om een grotere investering (verbouwing)
Deel 2: Opgave
maar is doorgaans duurzamer en zekerder op de lange termijn dan een minder financieel krachtige (bijv. maatschappelijke) bestemming. Nadeel van een herbestemming naar wonen, is dat het gebouw niet meer publiektoegankelijk is en het gebouw doorgaans behoorlijk wordt verbouwd en/of aangetast. Een kerkelijk interieur zal worden verwijderd, en een nieuwe indeling, het aanbrengen van verdiepingsvloeren, trappartijen, liftschachten, ventilatiesystemen, deuren en ramen is noodzakelijk. Ook verduurzaming, waaronder isolatie en het aanbrengen van zonnepanelen, is veelal vereist. Dat betekent dat aantasting van het uiterlijk aanzien, en van de historisch waardevolle onderdelen zal plaatsvinden. Voor monumentale gebouwen gelden hiervoor beperkingen. Waterlandse kerken die zijn herbestemd met een privaat gebruik zijn de voormalige synagoge in Monnickendam (in gebruik als hotel/restaurant) en de vm. Gereformeerde kerk in Monnickendam (in gebruik als woonhuis).
41
5
Tijdelijk gebruik
Binnen een tijdelijk gebruik wordt de kerk door de eigenaar verhuurd voor een tijdelijk gebruik, bijvoorbeeld in afwachting van een grote transformatie of herbestemming. Het voordeel van zo’n tijdelijk gebruik is dat leegstand wordt tegengegaan en het kerkgebouw een functie vervult voor de samenleving. Nadeel is dat er ten gunste van dit tijdelijke gebruik geen grote investeringen zullen worden gedaan en er geen onderhoud zal plaatsvinden aan het kerkgebouw. Er zijn in Waterland geen kerkgebouwen met een tijdelijk gebruik.
6
Leegstand / Sloop
De laatste trede van de transformatieladder is leegstand, mogelijk gevolgd door sloop. Voor kerkgebouwen zonder monumentale status is dit een reële optie, wanneer het gebouw wordt onttrokken aan de eredienst. Ook in geval van sloop is de vraag of de gemeente wil meewerken aan wijziging van de bestemming voor het betreffende perceel. Voor kerken met een monumentale status behoort sloop in principe niet tot de mogelijkheden, en is het van belang dat de gemeente betrokken
is en meedenkt over een mogelijke nieuwe invulling van het gebouw. Er is in Waterland momenteel één leegstaand kerkgebouw: De Hervormde kerk in Uitdam. Vanwege de monumentale status van het kerkgebouw is sloop geen optie, en ook geen wens.
5.4 Waarde per gebouw Uit de gesprekken met kerkeigenaren en met de gemeente, is gebleken dat kerkgebouwen niet alleen het behouden waard zijn vanuit cultuurhistorisch oogpunt (architectonische, stedenbouwkundige en cultuurhistorische waarden), maar ook vanwege de maatschappelijke functie die zij vervullen binnen de samenleving. In onderstaande waardering per kerkgebouw, wordt daarom niet alleen gekeken naar de cultuurhistorische waarde, maar ook naar de maatschappelijke waarde die een kerkgebouw vervult. Daarnaast is ook de interieurwaarde van het kerkgebouw meegenomen, omdat de waarde van het interieur een belangrijke factor is in de mogelijkheid een kerk te herbestemmen of multifunctioneel te gebruiken. De cultuurhistorische waarde van een kerkgebouw wordt bepaald vanuit de architectonische waarden (bouwtijd, bouwstijl, zeldzaamheidswaarde) en de stedenbouwkundige waarde. Ook het gebruik door de tijd heen, is van belang voor de rol die de kerk heeft gespeeld voor de samenleving. De monumentale status is hierin een belangrijk ijkpunt.
42
De maatschappelijke waarde is bepaald op basis van het gebruik en de rol die de kerk vanuit dit gebruik speelt binnen de samenleving: enerzijds de religieuze gemeenschap (grote of kleine gemeenschap, aantal dienstbezoekers), en anderzijds de rol voor de samenleving en inwoners/ omwonenden. Wordt de kerk ingezet voor andere, niet religieuze doeleinden (multifunctioneel gebruik) en wordt deze door veel mensen bezocht? De interieurwaarde komt voort uit enerzijds de monumentale beschermingen: bij Rijksmonumenten zijn daarbij soms interieuronderdelen, zoals een orgel, specifiek beschreven of met een eigen monumentregistratie (monumentnummer) gewaardeerd en beschermd. Anderzijds komt de waardering voort uit de ‘Waardestelling Kerkinterieurs’ opgesteld door het Catharijne Convent. Zij hebben een deel van de Waterlandse kerkinterieurs geregistreerd en gewaardeerd: 3 kerkinterieurs zijn gewaardeerd als ‘Topensembles’. 5 kerkinterieurs zijn gewaardeerd als ‘Middenmoot’. Geen kerkinterieurs zijn gewaardeerd als van ondergeschikt belang. 5 kerkinterieurs zijn niet geregistreerd en
gewaardeerd door het Catharijne Convent. Het Catharijne Convent adviseert dan ook om bestaande registraties up-to-date te brengen en te bezien of het mogelijk is om in enkele nooit bezochte kerken een eerste registratie en waardenstelling te laten uitvoeren. De waardestelling van de kerkinterieurs is als bijlage toegevoegd aan deze Kerkenvisie.
Waardering per kerkgebouw
43
H.H. Nicolaas en Antoniuskerk
Vm. Synagoge
Grote Kerk / Sint Nicolaaskerk Monnickendam
De Rooms Katholieke H.H. Nicolaas en Antoniuskerk aan het Noordeinde van Monnickendam is aangewezen als gemeentelijk monument, en vertegenwoordigt daarmee op lokaal niveau zowel architectuurhistorische als cultuurhistorische waarde. Het is een markant gebouw in het oude centrum van Monnickendam in een opvallende neo-gothische bouwstijl, die landelijk gezien zeer veel voorkomt (geen zeldzaamheidswaarde), maar voor de katholieke gemeenschap van Monnickendam een belangrijke waarde vertegenwoordigt. Bovendien is de kerk openbaar toegankelijk en wordt goed bezocht, waarmee tegemoet wordt gekomen aan een maatschappelijke behoefte. Het interieur vertegenwoordigt een hoge waarde, en is onderdeel van de beschermde status.
De voormalige synagoge aan de Haven van Monnickendam is al geruime tijd herbestemd tot hotel/restaurant De Koperen Vis. Het gebouw is aangewezen door de gemeente als gemeentelijk monument. Het gebouw heeft een architectuurhistorische waarde, maar ook cultuurhistorische waarde. De synagoge is een fysiek relict dat herinnert aan de Joodse historie in Monnickendam, die tussen 1689 en 1932 in verschillende onderkomens een rol speelde in de lokale geschiedenis. Het interieur van de synagoge is volledig vernieuwd en vertegenwoordigt geen historische waarde.
De Grote Kerk van Monnickendam is aangewezen als Rijksmonument en vertegenwoordigt zowel een hoge architectuurhistorische als cultuurhistorische waarde, zowel op nationaal als op lokaal niveau. De kerk is niet alleen voor de protestantse gemeente van groot belang, maar ook alle inwoners van Monnickendam, en vormt een belangrijk onderdeel van zowel de lokale historie als de lokale identiteit. Vanwege het multifunctioneel gebruik voelen ook inwoners van buiten de protestantse gemeente zich welkom. Het interieur van de kerk is van hoge waarde, en vormt onderdeel van de Rijksmonumentale bescherming. Het Catherijne Convent heeft het interieur als ‘topensemble’ gewaardeerd.
Cultuurhistorisch
Cultuurhistorisch
Cultuurhistorisch
Maatschappelijk
Maatschappelijk
Maatschappelijk
Interieur
Interieur
Interieur
Deel 2: Opgave
44
Doopsgezinde Vermaning
Vm. Koninkrijkszaal
Lutherse kerk
Het kerkgebouw van de Doopsgezinde Vermaning is aangewezen als Rijksmonument, en daarmee cultuurhistorisch van hoge waarde. Het kerkgebouw wordt alleen door de eigen religieuze gemeenschap gebruikt, en kent geen neven- of multifunctioneel gebruik. De maatschappelijke waarde geldt daarom alleen voor de eigen religieuze gemeenschap en niet voor de overige inwoners van Monnickendam. Het interieur is door het Catherijne Convent niet geregistreerd en gewaardeerd. Uit de monumentenregistratie van de Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed blijkt dat historische waardevolle interieuronderdelen aanwezig zijn.
De vm. Koninkrijkszaal van de Jehovagetuigen is sinds enkele jaren in gebruik als gezondheidscentrum. Het gebouw stamt uit 1978 en heeft geen monumentale status. Het gebouw heeft als gevolg van de bouwtijd en de utilitaire bouwstijl een lage cultuurhistorische waarde. Ook de maatschappelijke waarde is vanwege het commerciële gebruik als gezondheidscentrum laag. Het kerkelijk interieur is volledig verwijderd, en heeft daarom geen waarde.
De Lutherse kerk is aangewezen als Rijksmonument, en heeft vanwege de bouwtijd, bouwperiode en gebruik door de Evangelisch-Lutherse gemeente sinds 1636 een hoge cultuurhistorische waarde. Als gevolg van het multifunctionele gebruik voor verschillende doeleinden (religieus (diensten), cultureel (optredens en lezingen) en maatschappelijk (verzorgen van maaltijden voor eenzamen) een hoge maatschappelijke waarde. Verschillende waardevolle interieuronderdelen worden in de monumentregistratie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed benoemd. Het Catherijne Convent heeft het interieur gewaardeerd als ‘Middenmoot’.
Cultuurhistorisch
Cultuurhistorisch
Cultuurhistorisch
Maatschappelijk
Maatschappelijk
Maatschappelijk
Interieur
Interieur
Interieur
Deel 2: Opgave
45
Vm. gereformeerde kerk Monnickendam
Opstandingskerk Monnickendam
De vm. Gereformeerde kerk aan de Schoolstraat in Monnickendam raakte in 1966 buiten religieus gebruik, en is sindsdien in gebruik als woonhuis. Het gebouw heeft geen monumentale status, maar is vanwege de bouwtijd, bouwstijl en voormalig religieus gebruik wel van cultuurhistorische waarde op lokaal niveau. Vanwege het private gebruik heeft het gebouw geen maatschappelijke waarde. Ook het interieur is niet waardevol. Het kerkelijke interieur is niet meer aanwezig.
De Opstandingskerk, gelegen aan de Graaf Willemlaan in Monnickendam, heeft geen monumentale status. Vanwege het relatief recente bouwjaar en utilitaire bouwstijl een lage cultuurhistorische waarde. De maatschappelijke waarde is vanwege de relatief grote religieuze gemeenschap en het nevengebruik redelijk hoog. De interieurwaarde is grotendeels oorspronkelijk, en daarmee waardevol en passend bij de architectuur van het gebouw. Het interieur is niet geregistreerd en gewaardeerd door het Catharijne Convent.
Cultuurhistorisch
Cultuurhistorisch
Cultuurhistorisch
Maatschappelijk
Maatschappelijk
Maatschappelijk
Interieur
Interieur
Interieur
Sint Nicolaaskerk / Broekerkerk Broek in Waterland De Sint Nicolaaskerk, tegenwoordig beter bekend als Broekerkerk, is aangewezen als Rijksmonument. Vanwege zijn bouwtijd en bouwstijl en vanwege het eeuwenlange religieus gebruik van het kerkgebouw is de cultuurhistorische waarde hoog. Vanwege het multifunctionele gebruik (religieus (diensten), cultureel (lezingen, exposities en optredens), maatschappelijk (o.a. koffieochtenden) en recreatief) is de maatschappelijke waarde hoog, niet alleen voor de inwoners van Broek in Waterland, maar ook voor de grote regio rond de kerk. Het interieur maakt onderdeel uit van de Rijksmonumentale bescherming, en is ook door het Catharijne Convent gewaardeerd en in 2018 geactualiseerd als ‘topensemble’.
Deel 2: Opgave
46
Protestantse Kerk Zuiderwoude
Hervormde Kerk Uitdam
Patmoskerk
De kerk van Zuiderwoude is aangewezen als Rijksmonument en heeft een hoge cultuurhistorische waarde. Op deze locatie stond al vanaf de 12de eeuw een kerkgebouw, en ook het huidige gebouw (1877) heeft voor de samenleving van Zuiderwoude een belangrijke rol gespeeld, zowel vanuit religieus oogpunt, als vanuit cultuurhistorie. Met zijn markante ligging en bouwstijl heeft het gebouw grote invloed op het uiterlijk aanzien van het dorp. Vanwege de religieuze en nevenbestemmingen (concerten, koffieochtenden etc.) heeft de kerk een maatschappelijke betekenis van belang. Ook de interieurwaarde is hoog en maakt onderdeel uit van de Rijksmonumentale bescherming. Het Catharijne Convent heeft het interieur niet geregistreerd en gewaardeerd.
De Hervormde kerk in Uitdam is aangewezen als gemeentelijk monument. Vanwege het bouwjaar en de bouwstijl en de rol vanuit het religieuze gebruik die de kerk voor het dorp Uitdam heeft betekent, is de cultuurhistorische waarde hoog. Als gevolg van de huidige leegstand van het gebouw, is de maatschappelijke waarde momenteel laag. Hoewel het interieur niet beschreven is door de gemeente, en ook niet is geregistreerd en gewaardeerd door het Catharijne Convent, blijkt uit foto’s dat interieuronderdelen met historische waarden in de kerk aanwezig zijn. Juist met oog op leegstand en een beoogde herbestemming van het gebouw, is het van belang dat de gemeente de waarde van het interieur in kaart brengt en desgewenst kan beschermen/behouden.
De Patmoskerk op Marken is gebouwd in 1986 in een opvallende post ’65-bouwstijl, die afwijkt van de meeste historische bouwwerken in de omgeving. De kerk heeft geen monumentale status. De cultuurhistorische waarde wordt momenteel hoofdzakelijk gevormd door de rol die het gebouw voor de religieuze gemeenschap heeft. De maatschappelijke waarde is gering, omdat de kerk slechts sporadisch wordt gebruikt voor niet-religieuze zaken. De Grote Kerk op Marken vertegenwoordigt die bredere rol overwegend. Hoewel het interieur grotendeels oorspronkelijk is, en past bij de architectonische stijl van de kerk, heeft het geen grote historische interieurwaarde.
Cultuurhistorisch
Cultuurhistorisch
Cultuurhistorisch
Maatschappelijk
Maatschappelijk
Maatschappelijk
Interieur
Interieur
Interieur
Deel 2: Opgave
47
Grote Kerk Marken
Sint Sebastianuskerk
Hervormde Kerk Ilpendam
De Grote Kerk op Marken is aangewezen als Rijksmonument, en heeft vanwege het bouwjaar, de bouwstijl en de rol voor de religieuze gemeente op Marken, een hoge cultuurhistorische waarde. Vanwege de prominente stedenbouwkundige ligging en architectuur, te midden van de dicht op elkaar gebouwde Kerkbuurt, speelt de kerk een belangrijke rol voor zowel bewoners als bezoekers van het eiland Marken. De maatschappelijke waarde is hoog, vanwege het religieus gebruik en het nevengebruik (m.n. cultureel en recreatief). Ook de interieurwaarde van het kerkgebouw is hoog en maakt onderdeel uit van de Rijksmonumentale bescherming. Het Catharijne Convent heeft het interieur gewaardeerd als ‘Middenmoot’.
De Sint Sebastianuskerk in Ilpendam is aangewezen als gemeentelijk monument, en op lokaal niveau van hoge cultuurhistorische waarde. Zowel de verschijningsvorm van de kerk binnen een klein dorp, als de rol van het kerkgebouw voor de religieuze gemeente is van lokaal belang. De kerk wordt hoofdzakelijk gebruikt door de religieuze gemeenschap zelf, en wordt niet tot nauwelijks breder ingezet voor de niet-religieuze samenleving. De maatschappelijke waarde is daarom laag. Het interieur is niet beschreven door de gemeente, en door het Catharijne Convent gewaardeerd als ‘middenmoot’.
De Hervormde kerk van Ilpendam is aangewezen als Rijksmonument, en vertegenwoordigt een hoge cultuurhistorische waarde. De prominente ligging in een klein dorp, de markante bouwstijl en de rol van het kerkgebouw voor de religieuze gemeenschap maken dat het kerkgebouw hoog gewaardeerd wordt. De kerk wordt hoofdzakelijk gebruikt door de religieuze gemeenschap zelf, en wordt niet tot nauwelijks breder ingezet voor de niet-religieuze samenleving. De maatschappelijke waarde is daarom laag. De interieurwaarde van de kerk is hoog, en maakt onderdeel uit van de rijksmonumentale bescherming. Het interieur is door het Catharijne Convent gewaardeerd als ‘middenmoot’, mede vanwege enkele aanpassingen zoals de vervanging van de banken door stoelen.
Cultuurhistorisch
Cultuurhistorisch
Cultuurhistorisch
Maatschappelijk
Maatschappelijk
Maatschappelijk
Interieur
Interieur
Interieur
Samenvatting waarden per gebouw Deel 2: Opgave
Hervormde kerk Watergang
Nr.
Kerk
De Hervormde kerk van Watergang is aangewezen als Rijksmonument, en vertegenwoordigt een hoge cultuurhistorische waarde. De prominente ligging in een klein dorp, de markante bouwstijl en de rol van het kerkgebouw voor de religieuze gemeenschap maken dat het kerkgebouw hoog gewaardeerd wordt. De kerk wordt hoofdzakelijk gebruikt door de religieuze gemeenschap zelf, en wordt beperkt breder ingezet voor de niet-religieuze samenleving. De maatschappelijke waarde is daarom laag. De interieurwaarde van de kerk is hoog, en maakt onderdeel uit van de rijksmonumentale bescherming. Het interieur is door het Catharijne Convent gewaardeerd als ‘middenmoot’, mede vanwege de aanpassingen aan de banken en de lambrisering en vervanging van het orgel.
1
H.H. Nicolaas en Antoniuskerk
3
1
3
2
Synagoge
2
0
0
3
Grote Kerk
3
3
4
Doopsgezinde Vermaning
3
1
5
Koninkrijkszaal
1
0
0
6
Lutherse Kerk
3
2
2
7
Gereformeerde kerk
2
0
0
8
Opstandingskerk
1
2
1
9
Broekerkerk
3
3
3
10
Protestantse Kerk Zuiderwoude
3
2
2
11
Hervormde Kerk Uitdam
3
0
2
12
Patmoskerk
1
1
1
13
Grote Kerk
3
2
14
Sint-Sebastianuskerk
3
1
2
15
Hervormde Kerk Ilpendam
3
1
2
16
Hervormde Kerk Watergang
3
1
2
Cultuurhistorisch Maatschappelijk Interieur
48
Cultuurhistorisch
Maatschappelijk
Interieur
3
2
2
Maatschappelijke waarden van kerkgebouwen in kaart
Ilpendam
Monnickendam
Watergang
Marken
Zuiderwoude Broek in Waterland
Uitdam
Maatschappelijke waarde Hoog
Gering
Middel
Buurthuis
Laag
Op deze kaart zijn de maatschappelijke waarderingen van de kerken weergegeven, aan de hand van 4 waardes (hoog, middel, laag, beperkt), die in de voorgaande paragraaf per kerkgebouw nader zijn toegelicht. Daarnaast zijn de buurt- en dorpshuizen aangegeven op de kaart. Daarmee wordt inzichtelijk in welke dorpskernen en wijken de sociaal-maatschappelijke voorzieningen goed zijn vertegenwoordigd, en in welke niet. Wanneer wordt overwogen om de maatschappelijke bestemming van een kerkgebouw te wijzigen, kan dat van invloed zijn op de leefbaarheid van een dorpskern of buurt wanneer er in de omgeving geen andere maatschappelijke voorzieningen zijn. Deze kaart geeft hierin een eerste inzicht. In hoofdstuk 6: Conclusies, aanbevelingen en doelstellingen adviseren wij de gemeente dan ook om een gemeentebrede inventarisatie te maken van de bestaande sociaal-maatschappelijke voorzieningen en de behoefte aan voorzieningen in de verschillende wijken en dorpskernen. Vanuit deze basis kan een juiste afweging worden gemaakt in het mogelijk maken van een passende herbestemming.
50
Deel 3. Toekomst
7.
Conclusies, Aanbevelingen en Doelstellingen Dit hoofdstuk gaat in op de kansen om het waardevolle religieuze erfgoed in de toekomst duurzaam te borgen en te ontwikkelen ten behoeve van het verlengen van het toekomstperspectief. Deze kansenverkenning is tot stand gekomen in gesprek met kerkeigenaren, ambtenaren van verschillende beleidsdomeinen van de gemeente Waterland en een aantal externe stakeholders in de gemeente. Uitgangspunt voor zowel een groot deel van de kerkeigenaren, als voor de gemeente, is dat openstelling van kerkgebouwen en het breder gebruiken van kerkgebouwen door de samenleving, een gewenste ontwikkeling is. Kerkgebouwen gaan zodoende weer een grotere rol spelen voor de samenleving en er worden extra inkomsten gegenereerd die bijdragen aan de instandhouding van het kerkgebouw, en het verlengen van het toekomstperspectief.
51
7.1 Monumentale kerkgebouwen worden behouden Van de 16 gebedshuizen in Waterland is 75% aangewezen (11 kerkgebouwen en 1 voormalige synagoge) als rijks- of gemeentelijk monument. Daarmee is de bescherming van het religieuze erfgoed op basis van de architectuurhistorische en cultuurhistorische waarde in Waterland op orde. Er wordt zowel door de gemeente als door de inwoners en externe stakeholders veel waarde gehecht aan het behoud van deze historisch waardevolle panden. Ze zijn onderdeel van de lokale historie en identiteit. De gemeente houdt daarom vast aan langdurig behoud en monumentale bescherming van deze gebouwen, ook wanneer verkoop, leegstand en herbestemming aan de orde is. Bij planontwikkeling en plantoetsing van herbestemmingen of multifunctioneel gebruik van kerkgebouwen, wordt de transformatieladder ingezet. Behoud van de maatschappelijke bestemming en publieks-toegankelijkheid zijn daarbij in eerste instantie uitgangspunt. Naar aanleiding van de (on)mogelijkheden, financiële haalbaarheid, draagvlak onder de samenleving en lokale wensen en behoeften kan een traptrede, mits beargumenteerd
en onderbouwd, worden gedaald. De waardering per kerkgebouw op basis van de cultuurhistorische en maatschappelijke waarden en de interieurwaarde, wordt in deze afweging meegenomen. Van verschillende monumentale kerken in Waterland is het kerkelijke, roerende interieur, niet of lang geleden geregistreerd en gewaardeerd. Juist in een periode waarin kerken leeg komen te staan en herbestemd worden, of in toenemende mate multifunctioneel ingezet worden, komt het kerkelijk interieur onder druk te staan. Het is daarom van belang dit interieur te laten registreren en waarderen, zodat het niet verloren gaat of aangetast wordt. Tegelijkertijd mag het behoud van deze onderdelen geen obstakel vormen dat een multifunctioneel gebruik, of niet gebruik van een kerkgebouw onmogelijk maakt. Alle partijen (gemeente, gemeentelijke adviescommissie, Rijksdienst voor het cultureel erfgoed, kerkeigenaar en/of gebruiker) dienen zich hierin welwillend op te stellen, en een juiste afweging te maken tussen de verschillende belangen.
Deel 3: Toekomst
Meer informatie per kerkelijk interieur en contactgegevens van het Catharijne Convent staat in het document ‘Waardenstelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed – Waterland’ en is opgenomen als bijlage 4. Aanbevelingen • De gemeente houdt vast aan langdurig behoud en de monumentale bescherming van monumentale gebedshuizen. • Onderzoek samen met het Museum Catharijne Convent of en hoe waardevolle kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed geregistreerd en gewaardeerd kunnen worden of up-to-date gebracht kunnen worden Om te voorkomen dat kerkelijke interieurs verloren gaan of aangetast worden, kan als vervolgactie op het kerkenvisietraject gezamenlijk gekeken worden met kerkbesturen en de gemeente Waterland of het updaten en het laten uitvoeren van goede interieurbeschrijvingen zoals Museum Catharijne Convent heeft geadviseerd, wenselijk en mogelijk is.
52
7.2 Maatschappelijke bestemming van kerkgebouwen wordt gekoesterd. Een deel van de kerken vertegenwoordigt een hoge maatschappelijke waarde. Bij bepaalde gebouwen is de openbare functie voor de wijk van groot belang. Zowel in de stadswijken als in de dorpskernen is het belangrijk dat er ruimte blijft voor samenkomst, ontmoeting en bezinning, zeker wanneer er woningen worden bijgebouwd. Het wijzigen van de maatschappelijke bestemming van een kerkgebouw, naar een private bestemming als wonen of kantoor, kan grote gevolgen hebben voor de samenleving. Het is daarom van groot belang dat er zorgvuldig met de bestemming van het kerkgebouw omgegaan wordt, wanneer deze buiten religieus gebruik komt. In veel gevallen zal de economische waarde van het kerkgebouw toenemen, wanneer de gemeente meewerkt aan een private bestemming, maar dit heeft gevolgen voor de samenleving en de leefbaarheid van een wijk of dorp. Behoud van de maatschappelijke bestemming, zou daarom in veel gevallen het uitgangspunt moeten zijn. Bestuurlijke afstemming over de omgang met het aanpassen van de bestemming van leegkomende kerkgebouwen in een vroeg stadium,
is in deze fase van de geconstateerde problematiek, van belang. Daarbij dient rekening gehouden te worden met de behoeften binnen een kern. Aanbeveling • Ten behoeve van dit behoud wordt bij planontwikkeling en plantoetsing van herbestemmingen of multifunctioneel gebruik van kerkgebouwen, de transformatieladder ingezet, waarbij behoud van de maatschappelijke bestemming en publiekstoegankelijkheid in eerste instantie uitgangspunt zijn. Tegelijkertijd vormt dit uitgangspunt geen dogma, zeker voor kerken zonder monumentale waarden. Voor afwijking van de maatschappelijke bestemming dient (onafhankelijk) aangetoond te worden dat een maatschappelijke of culturele invulling niet haalbaar is. Daarna kan worden besloten om te kijken naar andere passende bestemmingen, zoals bijvoorbeeld wonen, kantoor, zorg of retail (privaat gebruik). • De gemeente zet zich pro-actief in om het gebruik van kerken te bevorderen en het multifunctioneel gebruik mogelijk te maken (bijvoorbeeld rondom benodigde vergunningen). Dit in afstemming en samenspraak met de kerkeigenaren.
Deel 3: Toekomst
53
7.3 De gemeente zorgt voor beleidsmatige inbedding van de Kerkenvisie. Door samenwerkingen aan te gaan met andere beleidsvelden en hen te betrekken bij de geconstateerde problematiek, ontstaat niet alleen een groter draagvlak in de ambtelijke organisatie maar er ontstaan ook meer kansen voor kerkgebouwen op maatschappelijke-, culturele-, toeristische-, maatschappelijk vastgoed- en op duurzaamheidsdoelen. Door aan te sluiten op bestaande processen en beleidsdoelen kan bovendien een grotere capaciteit ingezet worden vanuit de ambtelijke organisatie om kerkeigenaren bij te staan. Het is daarbij de rol van de gemeente om intern aandacht te genereren voor de Kerkenvisie en deze ook te koppelen aan andere beleidsvelden en visies, zoals de Omgevingsvisie en beleidsdoelen binnen het sociale domein (bijvoorbeeld bij de inventarisatie van buurthuizen en maatschappelijke behoeften).
Aanbeveling • Het inbedden van de Kerkenvisie Waterland bestaande en nieuwe visies en beleidsstukken waaronder de Omgevingsvisie, en implementeren van de visie en doelstellingen binnen de ambtelijke organisatie als geheel, binnen zowel het fysieke als het sociaal domein.
7.4 Kerkgebouwen zijn kansrijke plekken voor maatschappelijke voorzieningen en activiteiten De gemeente wil dat maatschappelijke voorzieningen voor iedereen bereikbaar zijn op het niveau van de wijk of dorp. In geval van herbestemming of multifunctioneel gebruik kunnen kerkgebouwen hierin een rol spelen omdat deze gebouwen midden in de wijk staan en veelal voorzien in de benodigde faciliteiten. Kansen hiervoor komen in beeld wanneer het onderzoek naar de voorzieningenbehoefte op wijk- of dorpsniveau gekoppeld wordt aan onderzoek naar mogelijke nieuwe invullingen voor leegkomende religieuze gebouwen. Een actuele inventarisatie van bestaande sociaal-maatschappelijke bestemmingen en behoeftes op dit terrein, zou een goede basis zijn om een juiste afweging te kunnen maken. Wanneer de keuze moet worden gemaakt tussen het gebruik van een dorpshuis of een kerk, lijkt het gebruik van een dorpshuis voor verschillende activiteiten op de korte termijn een pragmatischere en logischere oplossing, maar behoud van dit gebouw is op de lange termijn in veel gevallen minder van belang voor de dorpsgemeenschap dan het behoud
Deel 3: Toekomst
van de kerk. Wanneer gesubsidieerde maatschappelijke voorzieningen (zoals buurt- en dorpshuizen, gezondheidscentra, kinderopvang, etc.) in waardevolle, maar leegstaande kerkgebouwen geplaatst worden, ontstaat een win-win situatie: maatschappelijke voorzieningen zijn bereikbaar voor iedereen en waardevol erfgoed blijft behouden. Ook middelen voor verduurzaming van maatschappelijk vastgoed kunnen op deze manier worden ingezet in de verduurzaming van erfgoed. Aanbevelingen • Bij het zoeken naar huisvesting van sociaalmaatschappelijke en culturele functies wordt het gebruik van een kerkgebouw door de gemeente overwogen. Daarbij kunnen culturele en maatschappelijke organisaties actief worden benaderd en worden gezocht naar eventuele samenwerkingen met kerken. Ook de gemeente kan zelf overwegen om bijeenkomsten en evenementen in kerken te organiseren. Hierbij kan zowel gekeken worden naar leegkomende of leegstaande kerkgebouwen, maar ook naar kerken die in religieus gebruik zijn en zoeken naar verbreding van het gebruik. • De gemeente inventariseert per kern
54
welke behoeften er zijn aan sociaalmaatschappelijke en culturele instellingen, en neemt daarbij de mogelijkheden van het gebruik van een kerk of kerkelijk bijgebouw als optie mee. • Wanneer een kerkgebouw wordt herbestemd of multifunctioneel wordt ingezet ten behoeve van maatschappelijk of cultureel gebruik, werkt de gemeente pro-actief mee om dit mogelijk te maken. Bij een eventuele verbouwing wordt, met respect voor de historisch waardevolle (interieur)onderdelen, in gezamenlijkheid gezocht naar mogelijkheden en kansen (in plaats van beperkingen en obstakels) ten gunste van een duurzaam gebruik en daarmee behoud van het kerkgebouw.
Een kinderconcert in de kerk van Zuiderwoude, georganiseerd door de Catharina Stichting Zuiderwoude die culturele evenementen organiseert in de kerk van Zuiderwoude, met als doel ontmoeten en verbinden. Foto: Toon Vieijra.
7.5 Religieus erfgoed kan bijdragen aan het toeristisch en cultureel potentieel Het Waterlandse erfgoed is van hoge waarde en heeft een grote recreatieve en toeristische aantrekkingskracht. Historisch waardevolle kerkgebouwen spelen binnen dit lokale erfgoed een belangrijke rol voor de samenleving, vanwege hun architectonische en cultuurhistorische waarde, maar ook zijn het belangrijke dragers van de lokale identiteit. Voorbeelden hiervan zijn de Grote Kerk in Monnickendam, de Grote kerk van Marken en de Broekerkerk in Broek in Waterland. Deze waardevolle gebouwen kunnen breder ingezet worden ter bevordering van het toeristisch potentieel van de gemeente. Denk daarbij aan startpunten van historische stadsrondleidingen, concerten, lezingen, exposities en (informatie)bijeenkomsten vanuit de gemeente. Hoewel deze activiteiten reeds plaatsvinden in de Grote Kerk en de Broekerkerk, zou dit gebruik verder uitgewerkt en geïntensiveerd kunnen worden, met hulp van en in samenwerking met de gemeente Waterland. Met een goed aanbod en marketing, kan daarmee de gewenste spreiding van het toerisme, dat zich nu focust op Marken en Volendam, in gang gezet worden.
Deel 3: Toekomst
Door het gebruik te intensiveren, krijgen de kerkgebouwen een blijvende centrale en vanzelfsprekende rol binnen de samenleving. Bovendien komen de kosten (inhuren mankracht, stookkosten) en de baten (kaartverkoop, verhuur, horeca-inkomsten) meer met elkaar in evenwicht. Verruiming van het culturele aanbod, het verruimen van de openingstijden en het verlengen van het toeristisch seizoen (jaarrond), helpen bovendien mee aan de gewenste spreiding van toerisme. Door culturele evenementen in kerkgebouwen onder te brengen, kunnen eventuele culturele subsidies worden ingezet, en treffen zodoende een dubbel doel: kunst en cultuur aanbieden op lokaal niveau, en het behoud en toegankelijk maken van het religieus erfgoed. Niet alleen voor bezoekers van Waterland, maar ook voor de inwoners. Zet kerkgebouwen die verankerd zijn in de lokale identiteit in, om de hechte en actieve gemeenschap van Waterland in stand te houden. De gemeente Waterland zal vanuit het Beleidsveld Economie, Toerisme en Recreatie in de komende periode aan een nieuw economisch en toeristisch beleid werken,
55
waarin kerken speciale aandacht zullen krijgen. De conclusies en doelstellingen vanuit de Kerkenvisie zullen hierin betrokken worden. Aanbeveling • Draag bij aan de culturele intensivering van de programmering van de Grote Kerk in Monnickendam, de Broekerkerk in Broek in Waterland en de Grote Kerk op Marken, zowel om toerisme aan te trekken en beter te spreiden, als voor inwoners van de betreffende kernen. • Neem in de nieuwe Economisch en Toeristisch Beleidsvisie kerken op als toeristisch en cultureel potentieel, waarbij kerken publiekstoegankelijk zijn en blijven voor bezoekers en bewoners. Stimuleer productontwikkeling, kwaliteitsverbetering en promotie t.b.v. het aanbod in kerken, en neem dit op in een uitvoeringsplan. • Neem een standpunt in met betrekking tot de inzet van mankracht voor bovenstaande doelen. Creëer budget voor de inzet van professionele krachten of zet in op uitbreiding van vrijwillige krachten, bijvoorbeeld met behulp van een regionale vrijwilligerscentrale of een publieksgerichte actie.
Toeristen op het terras voor de Broeker Kerk in de zomer. Foto: Stichting Broeker Kerk
7.6 De samenwerking tussen kerkeigenaren en de gemeente wordt verbeterd Het contact tussen kerkeigenaren en de gemeente is voor aanvang van dit project beperkt. Veel kerkeigenaren geven aan dat zij geen tot weinig contact hebben met de gemeente en ervaren ook geen sterke betrokkenheid vanuit de gemeente. Tegelijkertijd wordt er aangegeven dat een betere samenwerking met de gemeente, maar ook tussen kerkbesturen onderling, van toegevoegde waarde zou zijn. Het delen van ervaringen en kennis en het aangaan van samenwerkingen zou een nuttige en welkome ontwikkeling zijn. Ook hulp vanuit de gemeente is welkom, bij voorbeeld op gebied van verduurzaming, subsidiemogelijkheden en instandhouding en vergunningaanvragen.
Deel 3: Toekomst
Een periodieke bijeenkomst tussen de gemeente en kerkeigenaren waarmee de contacten onderling warm worden gehouden en waarbij de gemeente informeert over relevante onderwerpen en kerkeigenaren ervaringen delen, zou daarvoor een geschikte gang van zaken zijn. Veel kerkeigenaren hebben bovendien moeite om hun weg te vinden binnen de gemeente, bijvoorbeeld bij hulpvragen voor vergunningen, verduurzaming en subsidies. Het zou daarom handig zijn om een ambtenaar aan te wijzen die het centrale contactpunt vormt voor kerkeigenaren, en hen helpt om hun vragen op de juiste plek in de organisatie te krijgen. Bovendien is deze ambtenaar op de hoogte van de heersende problematiek, en de uitgangspunten en doelstellingen die de gemeente binnen dit onderwerp heeft ingenomen. Zo nodig kan deze contactpersoon ook andere vakdisciplines en afdelingen aanhaken, wanneer dit relevant is. Voor de gemeente is het van belang om in een vroeg stadium kennis te hebben van eventueel leegkomende kerkgebouwen, of van kerkgebouwen die hun gebruik willen verbreden en ruimte
56
in de aanbieding hebben voor verhuur. Omdat een herbestemmingsopgave vaak over een termijn van jaren gaat, is het voor de gemeente belangrijk om hierin een pro-actieve houding aan te nemen, en in een vroeg stadium om tafel te gaan met de kerkeigenaren om kansen, mogelijkheden en onmogelijkheden in kaart te brengen. Aanbevelingen • De gemeente organiseert één a tweemaal per jaar een bijeenkomst tussen kerkeigenaren en de gemeente, waarmee de contacten warm worden gehouden en waarbij informatie en ervaringen worden uitgewisseld. • De gemeente stelt een ambtenaar aan die het centrale contactpunt vormt voor kerkeigenaren, en (hulp)vragen verder de organisatie in helpt. Deze ambtenaar is ook degene die de periodieke bijeenkomst initieert en organiseert. • Bij het leegkomen van beschermde en karakteristieke kerkgebouwen worden de verschillende beleidsgebieden en vakdisciplines (erfgoed, sociaal domein, duurzaamheid, ruimtelijke ontwikkeling, vastgoed) betrokken, voor een integrale aanpak en afstemming.
• Kerkbesturen waarbij sluiting van het kerkgebouw een reële optie is, treden in een vroeg stadium in contact met de gemeente, zodat voor beide partijen meer zekerheid wordt gevonden in de mogelijkheden en onmogelijkheden voor de toekomst. Denk daarbij aan mogelijkheden tot verbouw (vergunningverlening), wijzigingen van de maatschappelijke bestemming en een kansenverkenning binnen de markt.
“Nu we met elkaar in gesprek zijn, ontstaan er win-win kansen over en weer”. “Vanuit het kerkbestuur wordt de gemeente Waterland niet als zeer toegankelijk ervaren. Het is lastig om contact en antwoord op je vragen te krijgen”.
Deel 3: Toekomst
57
7.7 Kerkeigenaren gaan (verder) werken aan een toekomstvisie. Voor eigenaren is het belangrijk toekomstperspectief te ontwikkelen waar dat nog ontbreekt. Zeker voor de gebouwen die tegen problemen aanlopen zoals een krimpende gemeenschap, minder financiële inkomsten, vrijwilligerstekorten, etc. In dot proces wordt de gemeenschap geïnformeerd en betrokken. Wordt er toegewerkt naar een fusie met een andere kerkgemeenschap, en zal het leegkomende kerkgebouw verkocht worden? Of is de wens om zo lang mogelijk in het eigen kerkgebouw te blijven kerken, en gezocht worden naar mogelijkheden om het toekomstperspectief te verlengen? Nevengebruik van het kerkgebouw door andere huurders/gebruikers is daarmee een mogelijke kans om extra inkomsten te genereren en de kerk weer een centralere rol te geven in de samenleving. In beide gevallen wordt geadviseerd in een vroeg stadium contact te zoeken met de gemeente, om in goed overleg de kansen voor gebruik in de toekomst in beeld te brengen en de behoeftes vanuit de samenleving te peilen.
Aanbeveling • Kerkbesturen die kampen met krimp van de gemeenschap, en waarvan de toekomst binnen het huidige gebruik onzeker is, gaan pro-actief aan de slag met een toekomstvisie, en betrekken de gemeente bij hun toekomstplannen. • Voor kerkeigenaren die willen toewerken naar een multifunctioneel gebruik of een herbestemming kan een Haalbaarheidsonderzoek Herbestemming een interessante eerste stap zijn.
“Elkaar blijven ontmoeten, op de hoogte blijven van elkaar wat er speelt en van elkaar leren is heel belangrijk”.
Bijlage 1
Kerkenpaspoorten
Legenda kerkenpaspoorten †
58
Christelijk gebruik
S
Klein
Rijksmonument
Herbestemd
M
Middelgroot
Gemeentelijk monument
Leegstaand / in transitie
L
Groot
Geen monumentale status
XL
Zeer groot
1
Kerkenpaspoort
H.H. Nicolaas en Antoniuskerk
Kerkenpaspoort
Gemeentelijk monument
Adres
Noordeinde 19 Monnickendam
L
953m2
Bouwjaar
1899
†
Christelijk gebruik
Architect
J.H. Tonnaer
Bouwstijl
Neogotiek
Denominatie
Rooms-katholiek Kerkgenootschap in Nederland
Gebruik
Religieus
Na de Reformatie gingen ook de katholieken in Monnickendam ‘ondergronds’, ze beleden het geloof in een schuilkerk in de Grote Noord. Met de wijziging van de Grondwet in 1813 mocht het geloof weer openbaar beleden worden, waarna veel katholieke kerken zijn gebouwd, veelal in neogotische stijl, waar architect Pierre Cuypers een hoofdrol in speelde. De neogotische basilicale kruiskerk met stenen gewelven en gebrandschilderde glas-in-loodvensters met een toren met ingesnoerde spits werd gebouwd in 1898-1900 naar ontwerp van J.H. Tonnaer, een leerling van architect Cuypers. Hij ontwierp ook het interieur met hoofdaltaar, preekstoel, kruiswegstaties en doopvont. De kerk is in 1987 gerestaureerd. In het koor zijn schilderingen aanwezig en een mozaïek uit 1952 memoreert de oorlog. Het orgel
59
dateert uit 1912 en werd gebouwd door de firma Ypma en Vermeulen. Rond 1960 is het priesterkoor uitgebouwd. Pastoor Smeeman was sinds 1894 de drijvende kracht achter de parochie en richtte rondom de kerk enkele scholen op (waaronder in het pand ‘De Bruinvis’), waar hij Monnickendamse nonnen liet wonen die lesgaven. Dit pand is niet meer in gebruik door de parochie. Het kerkgebouw is nog steeds in gebruik als kerk door de H. Franciscusparochie, er worden diensten en vieringen gehouden. Ook worden er regelmatig concerten gegeven vanwege de goede akoestiek.
2 Kerkenpaspoort
S
Kerkenpaspoort
Synagoge
Gemeentelijk monument
Adres
Havenstraat 1 Monnickendam
60m2
Bouwjaar
1894
Herbestemd
Architect
E.M. Rood
Bouwstijl
Overig
Denominatie
N.v.t.
Gebruik
Horeca
Sinds de tweede helft van de 17e eeuw kende Monnickendam een kleine Joodse gemeenschap en werd buiten de stadswal een joodse begraafplaats gesticht. Joden mochten hun geloof niet in het openbaar belijden. De synagogen werden achter een bestaand pand gezet en waren aan de buitenkant niet als zodanig herkenbaar. De eerste synagoge werd in 1689 gesticht aan De Groote Noord. Dit was een Joden-vergaderplaats. Deze wisselde verschillende malen van plaats, totdat in 1814 een synagoge (‘sjoel’) werd gebouwd achter het pand aan Haven 1, aan de Nieuwe Steeg. Deze ging in 1894 in vlammen op en werd herbouwd naar ontwerp van E.M. Rood als een vierkant volume met plat dak, waarvan de gevels zijn gedecoreerd met natuurstenen speklagen.
60
In het voorliggende pand met puntdak werd een slagerij gevestigd, waar Gompert Mozes slager was. Vanwege de brandveiligheid werden synagoge en voorhuis in steen opgetrokken. De synagoge was in gebruik tot 1932. In 1942 werden de Joden in Monnickendam gedeporteerd door de nazi’s. Er is daarna geen nieuwe synagoge gekomen. In 1949 werd het pand verkocht, het deed daarna achtereenvolgend dienst als discotheek en café. Tegenwoordig is het pand in gebruik als café De Koperen Vis.
3
Kerkenpaspoort
Grote of Sint-Nicolaaskerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
De Zarken 2 Monnickendam
XL
2350m2
Bouwjaar
1400-1425
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
De Grote of Sint Nicolaaskerk werd vanaf begin 15e eeuw gebouwd in gotische stijl aan de rand van het historische centrum van Monnickendam, als opvolger van een 13-eeuwse kleinere kerk. De bouw heeft minstens 250 jaar geduurd. De driebeukige hallenkerk werd gebouwd met driezijdig gesloten middenkoor, dakruiter en een toren met speklagen in Gobertangesteen met ingesnoerde spits (1520-’50). De twee traveeën tussen toren en schip werden in de 17e eeuw voltooid. In de toren hangt een klok uit 1641 gegoten door Everhardus Splinter. De aangebouwde pastorie met trapgevel dateert uit 1623 en de maniëristisch vormgegeven kosterswoning uit 1626. Tijdens de Reformatie in 1572 werd de kerk Protestants. Er hebben nooit beelden gestaan op de nissen aan de toren. De preekstoel kwam in het midden van de kerk te staan.
61
In het interieur worden de houten tongewelven gedragen door natuurstenen zuilen met koolbladkapitelen. De belangrijkste interieurstukken zijn een 15e-eeuws doopvont, een houten renaissance koorhek uit 1562 en een preekstoel uit 1695. De overige interieurstukken dateren uit de 17e eeuw. Het orgel dateert uit 1780 en werd gebouwd door G.M. Gerstenhauer. In 1959 werd de kerk grondig gerestaureerd, waarbij de venstertraceringen en dakruiter werden gereconstrueerd. Ook de sacristie is gereconstrueerd.
4
Kerkenpaspoort
Doopsgezinde Vermaning
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Weezenland 15 Monnickendam
S
116m2
Bouwjaar
17e eeuw, 1840 (voorgevel)
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Neoclassicisme
Denominatie
Doopsgezind
Gebruik
Religieus
De 17e-eeuwse ‘Vermaning’ werd oorspronkelijk gebouwd als schuilkerk in de vorm van een pakhuis, voor de doopsgezinden in Monnickendam, op het hoogtepunt 200 in aantal. De doopsgezinde vermaning was in die tijd een verboden geloofsrichting, de dienst vond in het geheim plaats.
Historische foto: Dukker, G.J, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 93.226 Interieurfoto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 408.483
62
De kerk met houtskelet en houten vloeren had geen toren en had een plat dak. De wanden waren vermoedelijk oorspronkelijk van hout en zijn later in steen herbouwd. Bij het maken van het huidige houten tongewelf zijn veel oorspronkelijke liggers doorgezaagd. De neoclassicistische voorgevel met omlijste ingang en fronton dateert uit ca. 1840. Het orgel uit 1869 met vierhonderd pijpen en drie engelen werd gebouwd door H. Knipscheer. Het orgel is in originele staat en vormt onderdeel van de rijksmonumentale bescherming.
Het 17e-eeuwse, sobere houten interieur met banken en preekstoel is nog grotendeels oorspronkelijk. De consistoriekamer bevond zich direct achter de ingang. Daarachter bevond zich de kerkruimte. De doopsgezinde geschiedenis van Monnickendam gaat terug tot de 16e eeuw, toen Willem Boogaard, de toenmalige baljuw van Monnickendam, een woonhuis huurde op deze plek, waar de eerste doopsgezinde dienst werd gehouden. Dit woonhuis is later gesloopt en op deze plaats werd het pakhuis gebouwd.
5
Kerkenpaspoort
Koninkrijkszaal
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
‘t Spil 18 Monnickendam
S
128m2
Bouwjaar
1978
†
Herbestemd
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
N.v.t.
Gebruik
Gezondheidscentrum
De Koninkrijkzaal in Monnickendam werd gebouwd in 1978 voor de eredienst van de Jehova’s Getuigen. De architectonische uitingsvorm is sober en doelmatig en de functie is niet afleesbaar aan de buitenzijde van het gebouw. Het gebouw is als geheel herbestemd voor verschillende commerciële en maatschappelijke functies en is niet meer in gebruik door de Jehova’s Getuigen.
63
6
Kerkenpaspoort
Lutherse Kerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Zuideinde 39 Monnickendam
S
c.a. 150m2
Bouwjaar
1642
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
-
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
De Lutherse kerk werd vanaf 1642 gebouwd als schuilkerk voor de Lutherse Gemeente in Monnickendam. Deze gemeente werd in 1636 gesticht met 17 leden. De zaalkerk met tuitgevel, houten tongewelf en portaal werd gebouwd achter de pastorie, die in 1805 is afgebroken. Het interieur dateert grotendeels uit de 18e eeuw met een orgel uit 1782 door J.M. Gerstenhauer. Tweede helft 18e eeuw werd het kerkmeubilair verrijkt met een nieuwe preekstoel (1759, Friederik Mark Gräf) en de kerkborden in rococostijl. Het interieur werd in 1838 vernieuwd en het ijzeren hek voor de ingang werd in 1840 aangebracht. De gemeente had in die dagen 130 leden. De kerk is in 2014 gerestaureerd.