CConstaterende datWaterland
Koppel je AI →
Document · PDF

175-210 Bijlage 2 Kerkenvisie Waterland

Raadsvergadering 14 november 2024, gemeente WaterlandBij agendapunt: Kerkenvisie (TvN)21.550 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

64

Eind negentiende eeuw werd het gebruik openlijk. Na krimp maakt de Lutherse gemeente nu deel uit van de Protestantse Kerk Nederland. Enkele malen per jaar worden nog kerkdiensten gehouden in het kleine kerkje.

7 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Kerk Monnickendam

Geen monumentenstatus

Adres

Schoolstraat 2 Monnickendam

152m2

Bouwjaar

1894

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Eclecticisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Wonen

De gereformeerde kerk in Monnickendam werd eind 19e eeuw gesticht als afscheiding van de Hervormde kerk. De zaalkerk in eclectische stijl werd gebouwd in 1894. De voorgevel is gedecoreerd met gepleisterde boogfriezen en pilasters. De kerk raakte in 1966 buiten gebruik, toen de Gereformeerde Opstandingskerk in gebruik werd genomen. De kerk is sindsdien in gebruik als woning. Eerste bewoner was architect Piet Blom, die de tegels in het portaal heeft aangebracht en het interieur opnieuw ontwierp, met toevoeging van een muur. Hij brak waarschijnlijk ook het catechisatielokaal in de achtertuin weg. Later zijn de huidige houten balustrades en het altaar gemaakt en is de dakconstructie aangepast voor meer lichtinval.

65

8

Kerkenpaspoort

Opstandingskerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Graaf Willemlaan 1 Monnickendam

L

750m2

Bouwjaar

1965

†

Christelijk gebruik

Architect

J. Plas

Bouwstijl

Wederopbouw

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Na WOII breidde het toen nog kleine Monnickendam fors uit. De Oranjewijk was een typische Wederopbouwwijk met stempelbouw en wijkvoorzieningen, waaronder de Opstandingskerk. De Opstandingskerk werd in 1965 gebouwd naar ontwerp van architect Jan Plas uit Purmerend, ter vervanging van de bestaande Gereformeerde kerk aan de Schoolstraat. Het orgel uit 1914 van de firma Standaart uit de Schoolstraat verhuisde naar de nieuwe kerk. Plas bouwde de kerk in een typerende, sobere wederopbouwstijl. In 1978 vond er een verbouwing plaats. Na de vorming van de Protestantse Kerk Nederland werd besloten het gebouw multifunctioneel inzetbaar te maken. Hierbij werd een podium geplaatst. De Kerk wordt aan verschillende partijen verhuurd.

66

Kernwaarde is de cultuurhistorische betekenis voor de wederopbouw in Monnickendam.

9

Kerkenpaspoort

Sint-Nicolaaskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Kerkplein 13 Broek in Waterland

L

620m2

Bouwjaar

15e eeuw

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Sint Nicolaaskerk kent een lange bouwgeschiedenis met veel bouwfasen die teruggaan tot de 15e eeuw, toen de kerk in de trant van Hollandse gotiek werd gebouwd als katholieke kerk. In 1573 staken de Spanjaarden de kerk in brand; herstel was gereed in 1639. De toren met lantaarn uit 1648 kreeg in de 18e eeuw een classicistisch uiterlijk door rondbogen met sluiten aanzetstenen en werd hersteld in 1874. De kerkportalen (zuidportaal in Lodewijk XIV-stijl) zijn in 1727 vernieuwd. In 1950 en 1985 werd de kerk twee keer gerestaureerd. Op de houten tongewelven kwamen tijdens de restauratie decoratieve schilderingen tevoorschijn. Tot het grotendeels 17e-eeuwse interieur behoren de preekstoel, gebrandschilderd glas, doophek met koperen boog, lessenaar en koorbanken. Het orgel werd in 1832 gebouwd door W. Beekes.

67

Sint-Nicolaas was de beschermheilige van de zeevaart. Na de Reformatie werd de kerk hervormd. Tegenwoordig wordt de kerk nog steeds gebruikt voor de dienst, met een gemeente van ca. 10 leden. Daarnaast worden er culturele activiteiten georganiseerd.

10

Kerkenpaspoort

Protestantse Kerk Zuiderwoude

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Zuiderwouder Dorpsstraat 1 Zuiderwoude

S

175m2

Bouwjaar

1877

†

Christelijk gebruik

Architect

T.C. van der Sterr

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Ter plaatse van de huidige kerk stond eind 12e eeuw op een terp al een tufstenen kerkje, dat tijdens de Tachtigjarige Oorlog waarschijnlijk is verwoest. Daarop werd in 1624 een nieuwe kerk gebouwd, die echter in 1712 te lijden had onder een grote dorpsbrand en in de loop der tijd sterk verviel. In 1823 werd de klok verkocht aan de kerk van Broek in Waterland. In 1877 werd de huidige neogotische zaalkerk met houten geveltoren met ingesnoerde spits gebouwd naar ontwerp van de Hoornse architect T.C. van der Sterr. Hij bouwde veel scholen, predikantswoningen en enkele kerken in Noord-Holland. Interieurelementen uit de oude kerk werden hergebruikt, waaronder de preekstoel met houten lessenaar uit ca. 1660 en de stenen grafzerken op de vloer.

68

De 19e-eeuwse houten koorbanken zijn beschilderd met eikenimitatie. Het orgel bestaat uit een gradussen-orgel uit 1863 (afkomstig uit de Hervormde kerk te Beuningen) dat in 2007 werd geplaatst achter het orgelfront van H. Knipscheer. In 1916 werd het dorp getroffen door een zware watersnood. De kerk bleef droog en diende als tijdelijke verblijfplaats voor kleinvee. In 2004 is het interieur van de kerk grondig gerestaureerd en kwam er een centrale verwarmingsinstallatie.

11 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Hervormde Kerk Uitdam

Gemeentelijk monument

Adres

Uitdammer Dorpsstraat 43 Uitdam

95m2

Bouwjaar

1937

Leegstaand

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

leegstaand

Het voormalige Hervormde kerkje in Uitdam werd gebouwd in 1937 achter de voormalige Zuiderzeedijk, als vervanger voor een houten kerk uit 1844. Daarvóór stond op deze plek een grotere, stenen kerk. De ingang was aan de kant van de dijk, waar de weg liep. Ten opzichte daarvan is de ingang van de huidige kerk naar de andere kant gekeerd, waar in 1916, na de watersnoodramp, de huidige weg werd aangelegd. De kerk werd opgetrokken in metselwerk op een rechthoekige plattegrond met een houten tongewelf. In de nok bevindt zich een dakruiter. De bouwstijl sluit met het steile gesloten dakvlak en de zorgvuldig ontworpen gevelelementen aan bij het baksteenexpressionisme dat typerend was voor de architectuur in de jaren ’30 van de 20e eeuw. De kroonluchters, de lessenaars en de doopboog zijn 17e-eeuwse interieurelementen uit de oude stenen kerk.

69

In de jaren ’80 is het huidige orgel geplaatst, is het plafond vernieuwd en zijn alle kerkbanken vervangen. De kerk werd tot 2021 gebruikt door de Protestantse Gemeente Zuiderwoude-Uitdam.

12

Kerkenpaspoort

Patmoskerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Hoogkamplaan 1 Marken

L

650m2

Bouwjaar

1969

†

Christelijk gebruik

Architect

P.W.J. Hoeks

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Patmoskerk werd gebouwd in 1968 aan de Hoogkamplaan door de Haagse architect P.W.J. Hoeks als gereformeerde kerk. Het sober vormgegeven vierkante kerkgebouw werd opgetrokken in gele baksteen en kreeg een kenmerkend piramidevormig puntdak, waarin de klokkentoren zit verwerkt. Tussen de muren en de kap zijn rondom vensters aangebracht. Het interieur is sober afgewerkt met in het zicht gelaten bakstenen muren en een houten vloer en plafond. Aan een wand bevindt zich een glasin-loodraam met daarop afgebeeld Johannes op het eiland Patmos. Het orgel dateert uit 1989 en werd gebouwd door W.N. de Jongh. Het liturgisch centrum bevindt zich op een verhoging met een spreekgestoelte, lithurgische werktafel, kansel en doopvont. Het interieur is voor een groot deel getimmerd door vrijwilligers.

70

De kerk wordt ook gebruikt als concerten activiteitenlocatie en is nog steeds in gebruik door de Protestantse gemeente.

13 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort

Grote Kerk

Rijksmonument

Adres

Kerkbuurt 13 Marken

250m2

Bouwjaar

1904

Architect

A.H.L. Kups

Bouwstijl

Eclecticisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

† Christelijk gebruik

In 1232 stond op deze plek een door de Norbertijnse monniken gebouwde kerk. Daarna werd het kerkgebouw meerdere malen vervangen. Vóór de huidige kerk stond er een Waterstaatskerk. In 1904 verrees hier de Grote Kerk naar ontwerp van de architect A. Kups. De eclectisch vormgegeven kerk werd gebouwd als driebeukige pseudo-basiliek (dakvlak van zijbeuken en middenschip lopen in elkaar over) met toren met ingesnoerde spits. De vensters en steunberen verwijzen naar de gotiek. Het kleurrijke interieur met tongewelf en met rondbogen op gietijzeren zuilen verwijst naar het classicisme. De preekstoel, lessenaar en kroonluchters dateren uit de 17e eeuw, de koperen doopboog uit de 18e eeuw. Deze zijn afkomstig uit de vorige kerk. Verder zijn er historische scheepsmodellen

71

aanwezig. Het orgel dateert uit 1972 en is gebouwd door de gebr. Van Vulpen uit Utrecht. Tijdens de laatste restauratie kwamen de oorspronkelijke kleuren tevoorschijn, waaronder de blauwe kleur van de kerkbanken, Tijdens de watersnoodramp van 1916 werden in de kerk mensen opgevangen. Een periode werd er vee in de kerk gestald. Tijdens WOII heeft de kerk onderduikers gehuisvest. De kerk is nog steeds in gebruik voor de eredienst.

14 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort

Sint-Sebastianuskerk

Gemeentelijk monument

Adres

Dorpsstraat 55 Ilpendam

280m2

Bouwjaar

1870

Architect

Th. Asseler

Bouwstijl

Neoromaans, neogotisch

Denominatie

Rooms-katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

† Christelijk gebruik

Na de Reformatie werd de katholieke dienst gehouden in schuilkerken. In de 19e eeuw kwam daar verandering in en mochten katholieken hun geloof weer openbaar beoefenen. In 1821 stond op de plek waar nu de pastorie van de Sint-Sebastianus staat, een houten kerkje waar de katholieke dienst werd gehouden. Deze werd in 1870 vervangen door de huidige Sint-Sebastianuskerk. De neogotisch en neoromaans vormgegeven kerk werd ontworpen door architect Theo Asseler, die meer katholieke kerken bouwde in NoordHolland. In 1973 is de kerk grootschalig gerestaureerd, waarbij alle beelden en de preekstoel verdwenen en het interieur wijzigde. Hierbij werden de verdwenen glas-in-loodramen in het koor teruggebracht. De kerk is nog steeds in religieus gebruik.

72

15

Kerkenpaspoort

Hervormde Kerk Ilpendam

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Kerkstraat 19 Ilpendam

M

475m2

Bouwjaar

1656

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek, (neo)classicisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De eerste vermelding van de kerk van ilpendam is in 1408. De toen nog Rooms-Katholieke Kerk werd in de 80-jarige oorlog zwaar beschadigd. De kerk werd in 1656 gerestaureerd. Met de Reformatie was de kerk overgegaan naar de Hervormde Gemeente.

Het orgel uit 1728, gebouwd door Nicolaas Adolf Willembroek, werd in 1855 in de kerk geplaatst. De trekbalken van het gewelf rusten op muurstijlen met gotische schalkbeelden (ca. 1450) die resten uit de Rooms-Katholieke periode van de kerk.

De eenbeukige kerk met toren met ingesnoerde spits en tongewelf uit 1926 werd in 1713 en 1850 gedeeltelijk vernieuwd. In 1868 werd een nieuwe toren voor de kerk gebouwd. De vorige toren stond op de kerk. De toren maakt architectonisch onderdeel uit van de tuitgevel, die wordt beëindigd door twee natuurstenen neogotische pinakels. De klok in de toren werd in 1682 gegoten door Gerard Schimmel.

Recent heeft er funderingsherstel plaatsgevonden om het verzakte orgel weer op te vijzelen. Tevens is er groot onderhoud gedaan aan het orgel, orgelpijpen en orgelkas.

In het interieur bevinden zich een midden-17e eeuwse preekstoel, doophek en koorafsluiting. De overhuifde herenbank dateert uit midden 18e eeuw.

73

16

Kerkenpaspoort

Hervormde Kerk Watergang

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Dorpsstraat 37 Watergang

S

171m2

Bouwjaar

1642

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Hervormde Kerk werd gebouwd in 1642 in gotische trant. In 1796 werd de kerk hersteld en de voorgevel en geveltoren werden in 1832 toegevoegd. In 1985 is de kerk grondig gerestaureerd, waarbij de toren werd vervangen. Ook is toen de huidige stenen vloer samengesteld. Het 18e-eeuwse interieur is gaaf aanwezig. Op het houten tongewelf zijn decoratieve schilderingen aangebracht, de lambriseringen zijn gemarmerd en verder zijn er een preekstoel in Lodewijk XIV-stijl, een doophek met doopboog en een tiengebodenbord. Het orgel werd in 1860 gebouwd door H. Knipscheer. Ook is er een 17e-eeuws model van een driemaster, uit de tijd dat in Watergang nog veel zeelieden woonden.

74

Bij ingebruikname van de kerk kwam de dominee met de boot vanaf Landsmeer. Tijdens de restauratie werden de kerkdiensten gehouden in het naastliggende gebouwtje, waar plaats was voor 15 mensen. De kerk is nog steeds in gebruik door de Protestantse kerkgemeente. Er zijn ongeveer 35 belijdende leden.

75

Bijlage 2

Analyse uitkomsten inwoners-enquête Kerkenvisie

76

Bijlage 2. Analyse uitkomsten inwoners-enquête Kerkenvisie

De enquête over de Kerkenvisie Waterland stond open tussen 1 augustus en 30 september 2023. In die periode hebben 212 mensen de enquête ingevuld.

Op de vraag of men wel eens in een kerkgebouw komt geeft de meerderheid aan wel eens in een kerk te komen (93%). 7% geeft aan nooit in een kerk te komen. 15

197

Het grootste deel van alle deelnemers die aan de enquête meededen, is boven de 60 jaar (48%), 37% van de deelnemers is tussen de 40 en 59 jaar oud, 13% van de deelnemers is tussen de 20 en de 39 jaar oud. Geen van de deelnemers was jonger dan 20 jaar. De uitkomsten geven hierdoor geen evenwichtig beeld van de Waterlandse samenleving. 1

Komt u wel eens in een kerk? 103 80 28

Leeftijd Anders Ouder dan 60 jaar Tussen de 40 en 59 jaar Tussen de 20 en 39 jaar

77

Ja Nee Anders

Reden bezoek kerkgebouw Bijlage 2. Analyse uitkomsten inwoners-enquête Kerkenvisie

Op de vraag waarvoor men in een kerkgebouw komt, geeft 41% van de deelnemers aan (onder andere, meerdere antwoorden waren mogelijk) voor de kerkdienst/het geloof in een kerkgebouw te komen. 14% van de deelnemers komt voor rust, stilte en meditatie in een kerkgebouw. 68% van de deelnemers geeft aan voor uitvaart, huwelijk en doop in een kerkgebouw te komen. 39% komt voor een evenement in een kerk, 45% van de deelnemers komt voor cultuur(historie) en geschiedenis in een kerkgebouw, en 41% voor een concert op optreden. 3% komt nooit in een kerk. Als aanvulling op de standaardantwoorden wordt ook door diverse deelnemers verschillende vrijwilligersactiviteiten en koffie in de Broekerkerk genoemd.

Kerkgebouwen behouden 87 29 145 84 96 88 6

Op de vraag ‘Hoe belangrijk vindt u het dat kerkgebouwen behouden blijven, en dus niet gesloopt mogen worden?’ heeft de overgrote meerderheid (63%) geantwoord dat het heel belangrijk is dat kerkgebouwen behouden worden en niet worden gesloopt. 26% vindt dit belangrijk, en 8% staat hier neutraal in. 1% van de deelnemers vindt het behoud van kerkgebouwen niet belangrijk en 2% vindt het helemaal niet belangrijk.

Waarom komt u in een kerkgebouw? Kerkdienst/geloof Rust/stilte/meditatie Uitvaart/huwelijk/doop Evenement Cultuur/geschiedenis Concert/optreden

133

Ik kom nooit in een kerkgebouw 55 17

2

5

Hoe belangrijk vindt u het dat kerkgebouwen behouden blijven en dus niet gesloopt mogen worden? Heel belangrijk Belangrijk Neutraal Niet belangrijk Helemaal niet belangrijk

78

Bijlage 2. Analyse uitkomsten inwoners-enquête Kerkenvisie

Bij de open vraag ‘Waarom vindt u behoud van kerkgebouwen wel/niet belangrijk’ zijn diverse en uiteenlopende antwoorden gegeven. Het meest voorkomende antwoord is dat het cultuurhistorisch waardevolle gebouwen zijn die iets vertellen over de (lokale) geschiedenis. Ook als oriëntatiepunt van het dorp en als onderdeel van de lokale geschiedenis en identiteit. De religieuze, sociale en maatschappelijke functie van kerken wordt ook door veel deelnemers als belangrijke waarden genoemd.

104 79 27 9

Wat zou u het meeste missen in Waterland, als er geen kerkgebouwen waren?

Toegankelijkheid als ontmoetingsplek Op de vraag ‘Stel dat een kerkgebouw een andere functie krijgt, vindt u het dan belangrijk dat deze toegankelijk blijft voor publiek en als plek voor ontmoetingen? Geeft het overgrote deel van de deelnemers aan dit belangrijk te vinden (83%). 17% vindt dit niet belangrijk.

Cultuurhistorische waarden (lokale historie en identiteit)

36

174

Sociale functie (ontmoeting, samenkomst, bezinning) Ruimtelijke kwaliteiten

Op de vraag ‘Wat zou u het meeste missen in Waterland, als er geen kerkgebouwen waren’ geeft 48% aan de cultuurhistorische waarden te gaan missen, 36% de sociale functie, 12% de ruimtelijke kwaliteiten en slechts 4% zou niets missen.

(architectuur, oriëntatiepunt in de wijk) Ik zou niets missen

Stel dat een kerkgebouw een andere functie krijgt, vindt u het dan belangrijk dat deze toegankelijk blijft voor publiek en als plek voor ontmoetingen? Ja Nee

79

Bijlage 2. Analyse uitkomsten inwoners-enquête Kerkenvisie

80

In de open vraag waarom men de toegankelijkheid van kerken wel of niet belangrijk vindt wordt door veel van de deelnemers het belang van ontmoetingsplekken in de wijken en dorpen aangegeven. ‘Er is al helemaal geen verenigingsgebouw meer. Dit is de enige plek waar nog een paar honderd mensen samen kunnen komen. Denk aan Sintfeest, meezingfestival etc.’ Ook geven deelnemers aan dat kerken bij uitstek zijn gebouwd voor ontmoeting en verbinding. Ook het belang en het beleven van cultuurhistorische waarden en geschiedenis worden diverse malen genoemd.

Goede invulling Op de vraag wat een goede invulling zou zijn voor kerkgebouwen die een nieuwe functie krijgen, waren meerdere antwoorden mogelijk. Door 71% van de deelnemers wordt aangegeven dat een dorpshuis of maatschappelijke functie een goede nieuwe functie zou zijn. 19% vindt onderbrengen van dokter of huisartsenpraktijk een goede nieuwe invulling, 32% vindt woningen of appartementen een goede nieuwe invulling, 10% kantoren of winkels, 18% een horecafunctie, 10% speelparadijs en 24% vindt activiteiten voor jongeren een goede nieuwe invulling.

52 21 39 22 68 41 151

Als een kerkgebouw een nieuwe functie krijgt, wat zou volgens u een goede invulling zijn? (meerdere antwoorden mogelijk) Activiteiten voor jongeren Speelparadijs/sportruimte

Tegelijkertijd wordt ook aangegeven dat als kerken sluiten er wellicht ook geen behoefte meer is aan een ontmoetingsplek, of dat er al andere ontmoetingsplekken zijn, zoals buurthuizen. Ook hangt het volgens sommige deelnemers van het (type) gebouw af of het belangrijk is dat ze toegankelijk blijven.

Restaurant/hotel/bed & breakfast Kantoren/winkels Woningen/appartementen Dokter/huisartsenpost Dorpshuis/maatschappelijke functie

81

Bijlage 3

Waardestelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed Waterland, Catharijne Convent

Bijlage 3. Waardestelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed Waterland, Catharijne Convent

83

Inleiding De gemeente Waterland stelt een kerkenvisie samen, gefinancierd met de decentralisatie-uitkering vanuit het nationale Programma Toekomst Religieus Erfgoed (2019-2021). Willemijn Paijmans is vanuit COUP belast met de realisatie van de kerkenvisie. Op 30 januari 2023 vroeg zij om deze waardenstelling bij Museum Catharijneconvent, het rijksmuseum en nationale kenniscentrum voor religieus erfgoed en christelijke kunst. Vanuit onze nationale, onafhankelijke expertise geven wij graag een waardenstelling van de kerkinterieurs en het roerend religieus erfgoed in de kerken binnen de gemeente Waterland. In deze waardenstelling wordt in eerste instantie aandacht geschonken aan de in religieus gebruik zijnde gebouwen voor de christelijke eredienst. De gemeente Waterland heeft een gevarieerd kerkenlandschap met gebouwen uit verschillende bouwstijlen en perioden. Het aantal rijksmonumentale kerken in Waterland is procentueel flink hoger dan dat van de gemiddelde Nederlandse gemeente.

Het aantal gemeentelijke monumenten is procentueel iets lager. Een provinciaal monument is een ‘exotische diersoort’ in ons monumentenbeleid. In het verleden is iets meer dan vijftig procent van de kerkinterieurs en kerkelijke collecties in Waterland vastgelegd. Het is zorgelijk dat de actualiteit van de registraties zeer te wensen overlaat. De registratiegegevens die er zijn, zijn in een flink aantal gevallen oud. In kerkelijk Nederland geldt de ongeschreven regel dat het interieur en religieus erfgoed van kerken eens in de vijftien tot twintig jaar uitvoerig geïnventariseerd moeten worden. Twee locaties in Waterland voldoen aan deze norm. In een aanzienlijk deel van de kerken in Waterland is echter nog nooit een interieurregistratie uitgevoerd. Dat gegeven drukt een stempel op de aandachtspunten die aan het eind van deze waardenstelling geformuleerd staan. Het bisdom heeft voor de katholieke kerken geen toestemming gegeven de registraties openbaar te maken.

Topensembles De interieurs van deze kerken behoren tot de topensembles in Waterland: Nicolaaskerk De protestantse Nicolaaskerk in Broek in Waterland huisvest een fabuleus zeventiendeeeuws interieurensemble van preekstoel, doophek, doopboog, lezenaar, luchters, kerkbanken, wandbetimmering en gewelfschildering. Waar in andere kerken vaak elementen vervangen werden, werden hier slechts elementen toegevoegd, zoals bijvoorbeeld een orgel. Grote Kerk Dit voor de rooms-katholieke eredienst gebouwde kerkgebouw herbergt een zogenaamd historisch gegroeid ensemble. Er zijn voor-reformatorische onderdelen: altaarsteen, doopvont, koorhek en koorgestoelte. En er zijn zeventiende-eeuwse elementen die de kerk geschikt maakten voor de protestantse eredienst: preekstoel, lezenaar, doopboog, herenbanken, kerkbanken, luchters. Al met al een gaaf ensemble. Antonius en Nicolaas [Gegevens niet openbaar]

Bijlage 3. Waardestelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed Waterland, Catharijne Convent

84

De middenmoot Deze kerken behoren niet tot de kerkelijke topensembles van Waterland, maar verdienen vanwege hun oorspronkelijkheid en uitzonderlijke stukken aandacht in de kerkenvisie: Sebastianuskerk [Gegevens niet openbaar] Hervormde Kerk Deze kerk in Ilpendam heeft nog steeds een deel van het zeventiende-eeuwse interieur, zoals preekstoel, doophek met doopboog en koorhek. De rijk gesneden, achttiendeeeuwse hofbank is een echte eye-catcher. Enkele aanpassingen doorbraken het ensemble, zoals de vervanging van de banken door stoelen: begrijpelijk, maar jammer. Grote Kerk Voor de Grote Kerk op Marken geldt iets soortgelijks. De zeventiende-eeuwse basis, in ditgeval stammend uit de voorganger van deze kerk, bleef bewaard: preekstoel, lezenaar, luchters. Ook de achttiendeeeuwse doopboog is ter plaatse. De banken die aan het begin van de twintigste eeuw, de bouwtijd van dit kerkgebouw, werden toegevoegd hebben niet allemaal de tand des

tijds overleefd. Deze kerk staat natuurlijk bekend om zijn scheepsmodellen, waarvan er ten minste één ook zeventiende-eeuws is. Evang.-Lutherse Kerk In het interieur van de Lutherse Kerk van Monnickendam is duidelijk de geschiedenis van de gemeente terug te zien. In de bloeitijd van de gemeente (tweede helft van de achttiende eeuw) werden interieur en collectie verrijkt met een kwalitatief zeer hoogstaande preekstoel, doopbanken, een orgel en prachtig liturgisch zilver. Deze grandeur werd toegevoegd aan de al aanwezige zeventiende-eeuwse doopboog, lezenaars en luchters. Hervormde Kerk De Hervormde Kerk van Watergang heeft een mooi achttiende-eeuws interieur, bestaande uit preekstoel, doophek, doopboog, koperwerk, herenbanken en tiengebodenbord. Het scheepsmodel uit ca. 1700 springt direct in het oog. Jammer dat in de tweede helft van de twintigste eeuw een deel van de banken verwijderd werd, evenals de lambrisering. Het orgel werd toen vervangen.

Onderaan de lijst In Waterland bevinden zich vooralsnog geen interieurs en collecties met een ondergeschikte waarde. Bedenk wel dat een lage of middelhoge waarde overigens niets zegt over de sentimentele of religieuze waarde die gemeenteleden/ parochianen toekennen aan de voorwerpen en die daardoor alsnog een zeer hoog belang kunnen hebben.

Aandachtspunten Voor sommige locaties geldt dat in onze database onvoldoende informatie beschikbaar is om een waardenstelling te kunnen geven. Deze locaties gaven ons nog nooit opdracht om interieur en collectie te komen registreren en waarderen. Die interieurs staan daarom niet in deze waardenstelling: • Patmoskerk op Marken • Opstandingskerk in Monnickendam • Doopsgezinde Vermaning in Monnickendam • Hervormde Kerk in Uitdam (hoewel daar een mooi interbellum-ensemble aanwezig lijkt te zijn)

Bijlage 3. Waardestelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed Waterland, Catharijne Convent

85

• Protestantse Kerk in Zuiderwoude (onbegrijpelijk dat die kerk nog nooit naar het interieur liet kijken) Zoals gezegd is het verontrustend hoe lang geleden er een religieus-erfgoedprofessional naar de interieurs in jullie gemeente gekeken heeft. Veel inventarisatiegegevens stammen uit de periode dat fotografie een dure aangelegenheid was en men er noodgedwongen voor koos om alleen het meest belangrijke erfgoed vast te leggen. Met klem wordt geadviseerd om bestaande registraties up-to-date te brengen en te bezien of het mogelijk is om in enkele nooit bezochte kerken een eerste registratie en waardenstelling te laten uitvoeren. Op die manier leren de eigenaars van de collecties de waarde van hun bezit kennen en kunnen ze de juiste zorg verlenen. De gemeente krijgt inzicht in waar ondersteuning in de zorg voor het meest waardevolle erfgoed nodig is, of de kerk in de toekomst nu religieus in gebruik blijft, een transformatie ondergaat om nevengebruik mogelijk te maken of aan de eredienst onttrokken wordt.

Museum Catharijneconvent denkt en/of werkt graag mee aan actualisatie. Interesse? Kijk op www.catharijneconvent.nl/ advies-voor-kerken/.

Kerkenvisie gemeente Waterland 86

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Waterland&id=c8b938e0-776a-4d2b-8789-0b773d698650