CConstaterende datWaterland
Koppel je AI →
Document · PDF

175-210 Bijlage 2 Kerkenvisie Waterland

Raadsvergadering 14 november 2024, gemeente WaterlandBij agendapunt: Kerkenvisie (TvN)21.550 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Kerkenvisie

5

3 1

6

4

2

gemeente Waterland

Colofon Gemeente Waterland Titel

Kerkenvisie gemeente Waterland

Datum

Maart 2024

Adviseur

COUP B.V.

Door

Feline Schaft (Gemeente Waterland) Valerie Kleve (Gemeente Waterland) Willemijn Paijmans (COUP) Henk Jan Lekkerkerk (COUP) Merel Spruit (Hylkema Erfgoed)

Vormgeving

Yurr Studio

Afbeeldingen COUP B.V. tenzij anders vermeld Copyright © 2024 COUP B.V.

De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dan ook, kan COUP B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Gebruik van inhoud en presentatie is uitsluitend mogelijk in overleg met COUP B.V.

2

Toelichting foto’s voorpagina 1. De rijksmonumentale Protestantse kerk staat op een prominente plek in het dorp Zuiderwoude, dat als geheel is aangewezen als rijksbeschermd dorpsgezicht. 2. De Patmoskerk op het eiland Marken is gebouwd in 1968 in een modernistische bouwstijl. Het is een van de twee kerken van de Protestantse Gemeente Marken. De Protestantse Gemeente doet onderzoek naar de toekomst van haar gebouwen. 3. Interieur van de Nicolaas en Antoniuskerk in Monnickendam. De kerk is op doordeweekse dagen open voor publiek. 4. Kroonluchters en het orgel zijn historische waardevolle interieurelementen van de Protestantse Kerk te Zuiderwoude. 5. De Broekerkerk in Broek in Waterland is in multifunctioneel gebruik en in eigendom van de Stichting Broekerkerk. De kerk vormt het religieuze en culturele middelpunt van het dorp. 6. De Grote Kerk van Monnickendam is een niet weg te denken icoon voor de Waterlanders en neemt een belangrijke plek in binnen de lokale identiteit.

Inhoud Voorwoord Wethouder

Deel 3. Toekomst

Hoofdstuk 1. Inleiding

Hoofdstuk 7. Conclusies en Aanbevelingen

1.1 Religieus erfgoed in Waterland

7.1 Monumentale kerkgebouwen worden behouden

1.2 Het doel van de Kerkenvisie

7.2 Maatschappelijke bestemming van kerkgebouwen

1.3 Werkwijze

wordt gekoesterd 7.3 D  e gemeente zorgt voor beleidsmatige inbedding van

Deel 1. Inventarisatie Hoofdstuk 2. Religieuze gebouwen in Waterland 2.1. Religieuze gebouwen en spreiding 2.2 Functies van religieuze gebouwen 2.3 Denominaties 2.4 Bouwperiodes en monumentale status Hoofdstuk 3. Cultuurhistorie religieus erfgoed Waterland 3.1 Cultuurhistorische analyse

de Kerkenvisie 7.4 Kerkgebouwen zijn kansrijke plekken voor maatschappelijke bestemming 7.5 Religieus erfgoed draagt bij aan toeristisch en cultureel potentieel 7.6 De samenwerking tussen kerkeigenaren en gemeente wordt bevorderd 7.7 Kerkeigenaren gaan (verder) werken aan een toekomstvisie

3.2 Cultuurhistorische kernwaarden Bijlagen Deel 2. Opgave

Bijlage 1. Kerkenpaspoorten

Hoofdstuk 4. Huidige situatie

Bijlage 2. Uitkomsten inwoners-enquête Kerkenvisie

4.1 Gemeenschappen krimpen of stabiliseren 4.2 Gebrek aan vrijwilligers 4.3 Religieuze gebouwen worden breder gebruikt 4.4 Kerkgemeenschappen vervullen een maatschappelijke rol 4.5 Kerkeigenaren zoeken hulp bij verduurzaming Hoofdstuk 5. Beleidskaders Hoofdstuk 6. Toekomstverwachting 6.1 Toekomstverwachting op basis van gesprekken

Bijlage 3. W  aardestellingen kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed Waterland Catharijne Convent

Ik prijs de Heer om Waterland, om Broek en Zuiderwou, want uitgetekend met de hand, kleurt Hij het groen en blauw. Al dreigt soms boos en bitter weer, al stroomt uit zwarte lucht een zee van regen huilend neer, zodat de aarde zucht, bij vlagen is er wel goed zicht over de Gouwe Zee, zodat je ziet waar Marken ligt, ons eiland in de zee. En wie kan zien heeft zo aanschouwd een wonder Waterland, de huizen groen en lichtgebouwd, een landschap uit Zijn hand. Dank Hem voor ’t heilig Holysloot, voor ’t Waterlandse Broek, hier staat de hemel hoog en groot, Gods heerlijk schilderdoek. Dank Hem voor Rans- en Zunderdorp voor Marken aan de Gouw, voor Monnik-, Uit- en Durgerdam en ook voor Zuiderwou!

met kerkeigenaren 6.2 Toekomstverwachting per kerkgebouw 6.3 Transformatieladder 6.4 Waarde per gebouw

3

Bron: Lokaal Waterlands Kerklied

Voorwoord Wethouder Beste lezer, Voor u ligt de kerkenvisie van de gemeente Waterland. Dit document geeft inzicht in de huidige situatie en de toekomst van de Waterlandse kerkgebouwen. Het document is tot stand gekomen met input vanuit inwoners, kerkbesturen en de gemeente. In de gemeente Waterland zijn 16 van oorsprong religieuze gebouwen te vinden, waarvan 12 nog steeds in religieus gebruik zijn. De gemeente Waterland is trots op haar religieuze erfgoed en hecht veel belang aan het behoud van deze religieuze gebouwen. Niet voor niets is het overgrote deel van de kerken als monument aangewezen. Daarnaast is de maatschappelijke en sociale functie van de kerkgebouwen en -gemeenschappen van groot belang voor de Waterlandse gemeenschap.

Dit is een hele opgave en vergt een lange adem. Deze visie geeft alvast een eerste aanzet. Namens het college wil ik mijn dank uitspreken aan alle mensen die hebben meegedacht en -gewerkt aan deze kerkenvisie. Dankzij jullie inbreng is deze Kerkenvisie tot stand gekomen en vergroten we het toekomstperspectief voor de religieuze gebouwen in onze gemeente.

Uit de inventarisatie die is gedaan voor deze kerkenvisie blijkt dat voor veel kerkgebouwen de toekomst onzeker is. In samenwerking met de kerkeigenaren en -besturen wil de gemeente nadenken over hoe wij gezamenlijk het toekomstperspectief van onze mooie en belangrijke kerkgebouwen kunnen vergroten. Dit kan bijvoorbeeld door te kijken naar mogelijkheden voor verduurzaming of het invoeren van extra bestemmingen naast de religieuze functie. Maar het kan ook een volledige herbestemming betekenen. Ton van Nieuwkerk Wethouder, Gemeente Waterland

4

1. Inleiding 1.1 Toekomst religieus erfgoed in Waterland De rijke geschiedenis van Waterland is terug te zien in de collectie religieuze gebouwen. In de binnenstad van Monnickendam, en de dorpskern van Broek in Waterland zijn kerken uit de middeleeuwen te vinden. Daarnaast zijn er gebouwen uit de reformatie, het interbellum en zgn. Wederopbouwkerken, Post-65 kerken en religieuze gebouwen uit de 21e eeuw. Diverse gebouwen zijn al onttrokken aan het religieus gebruik en zijn van eigenaar gewisseld. Sommige beeldbepalende gebouwen zijn zelfs gesloopt. Ook voor religieuze gebouwen die nog wel hun oorspronkelijke functie vervullen, spelen vaak allerlei vraagstukken. Dat kan gaan om bijvoorbeeld verduurzaming, het teruglopen van het aantal leden en inkomsten en mogelijkheden voor nevenactiviteiten. De gemeente Waterland is trots op haar religieuze erfgoed en vindt het belangrijk dat dit behouden blijft en dat er zorgvuldig mee om wordt gegaan. Er bestaat daarom behoefte aan een visie over religieuze gebouwen binnen de gemeente Waterland.

5

Vanwege de ontkerkelijking in de samenleving heeft het rijk middelen beschikbaar gesteld die gemeenten in staat stellen om een kerkenvisie op te stellen. Daar heeft de gemeente Waterland ook gebruik van gemaakt. Een dergelijke visie helpt om samen met de eigenaren op tijd te anticiperen op veranderende maatschappelijke ontwikkelingen die gevolgen kunnen hebben voor het behoud van het waardevolle religieuze erfgoed.

1.2 Het doel van de Kerkenvisie Waterland Vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) wordt vanaf 2019 een actief kerkenvisiebeleid uitgevoerd. Binnen dit project konden gemeentes een decentralisatie-uitkering aanvragen ter ondersteuning van een lokaal onderzoek/ inventarisatie naar het toekomstperspectief van kerkgebouwen. De decentrale uitkering van de rijksoverheid was in eerste instantie gericht op het behoud van waardevolle kerkgebouwen. De voorspelling is dat 30 tot 80% van de kerken haar oorspronkelijke functie verliest (meest recente voorspelling CIO-K in 2016) als gevolg van ontkerkelijking.

De gemeente Waterland wil met deze verkenning en visie in beeld krijgen wat de opgave is en waar en op welke manier zij eigenaren kan ondersteunen, met het doel het waardevolle religieuze erfgoed te behouden. Voor eigenaren is het belangrijk toekomstperspectief te gaan ontwikkelen waar dat nog ontbreekt. Hun wensen, behoeften en zorgen zijn het vertrekpunt hiertoe. Uit het onderzoek is gebleken dat religieuze gebouwen niet alleen waardevol zijn vanwege hun cultuurhistorische waarden en ruimtelijke kwaliteiten, maar dat zij veelal ook een belangrijke maatschappelijke functie in de wijk of het dorp vertegenwoordigen. Onderwerpen die aan bod komen zijn: Religieus erfgoed: Hoe ziet de collectie van religieuze gebouwen in Waterland eruit? Over welke geschiedenis van Waterland verhalen de gebouwen? Wat is de cultuurhistorische waarde van de gebouwen, individueel en als geheel? Toekomstperspectief: Hoe gaat het met de gemeenschappen? Hoe kijken zij naar de toekomst? Welke ambities hebben eigenaren voor hun organisatie en hun gebouw? Welke

1. Inleiding

religieuze gebouwen verwachten hun functie te behouden en welke niet? Kansen: Welke rol speelt de functie(s) van het gebedshuis en hun gebruikers in de gemeenschap? Welke eigenaren willen een combinatie maken met andere functies om het gebruik van het kerkgebouw te optimaliseren en het toekomstperspectief te verbeteren, zoals bijvoorbeeld met cultureel en/of maatschappelijk gebruik of wonen? Welke samenwerkingen met culturele en maatschappelijke organisaties zijn er al of zijn kansrijk?

1.3 Werkwijze De visie richt zich specifiek op (voormalige) gebedshuizen die oorspronkelijk zijn gebouwd als gebedshuis. De reden hiervoor is dat deze gebouwen heel specifiek zijn gebouwd voor de eredienst, waardoor ze vaak een kenmerkend en beeldbepalend uiterlijk hebben. Ook herbergen deze gebouwen specifieke en vaak bijzondere interieuronderdelen (orgel, preekgestoelte, kerkbanken), kunst en andere roerende zaken. Dit maakt de instandhouding en herbestemmingsopgave wezenlijk anders dan bij andere historisch waardevolle bouwwerken.

6

Dit traject begon met een inventarisatie van alle gebedshuizen in de gemeente Waterland. Uit de inventarisatie is een bestand voortgekomen van 16 (voormalige) gebedshuizen. Het gaat hier om gebouwen die als kerk, kapel of synagoge gebouwd zijn en die ofwel in religieus gebruik zijn, of al zijn herbestemd. Gebouwen die religieus worden gebruikt, maar die niet oorspronkelijk gebouwd zijn als gebedshuis, zijn niet meegenomen. Gebruikte definities Gebedshuis: Gebouw waarin religieuze bijeenkomsten een centrale plaats innemen.

en de doelen van het Kerkenvisie-project, en zijn zij uitgenodigd voor een gesprek op locatie, om door te praten over het toekomstperspectief. Deze gesprekken met de kerkeigenaren, die plaatsvonden in maart en april 2023, vormde een belangrijk onderdeel van het onderzoek. Zij leverden een groot deel van de feitelijke gegevens aan over de gebouwen en de gemeenschappen. Een van de belangrijkste onderdelen van het gesprek was het gesprek over de toekomstverwachting binnen het huidige gebruik. Er zijn geen gesprekken gevoerd met eigenaren/gebruikers van gebedshuizen die herbestemd zijn.

Religie: Vorm van zingeving of het zoeken naar betekenisvolle verbindingen. Geloof: overtuiging en vertrouwen in het bestaan van een god of meerdere goden. Participatie met eigenaren/gebruikers Op 28 februari 2023 heeft een startbijeenkomst plaatsgevonden in het raadhuis, waarvoor alle kerkeigenaren van Waterland zijn uitgenodigd. Tijdens deze bijeenkomst zijn de kerkeigenaren geïnformeerd over de aanpak, de planning

Opstellers van kerkenvisie op bezoek bij de Lutherse Kerk in Monnickendam

1. Inleiding Participatiesessie met stakeholders uit de samenleving.

Omdat de gemeente geen signalen kent, dat de huidige bestemming van de herbestemde kerkgebouwen onder druk staat, is besloten de focus binnen dit project te houden op kerken met een religieus gebruik. Participatie met inwoners Via een nieuwsbericht met de titel ‘Denk mee over de toekomst van kerken in Waterland’ zijn inwoners uitgenodigd om deel te nemen aan een online enquête. Het doel was te onderzoeken hoe belangrijk inwoners het vinden dat kerkgebouwen blijven bestaan, hoe vaak en met welk doel inwoners naar de kerk gaan en wat zij passende nevenof nieuwe functies vinden voor een kerkgebouw. De enquête is 213 keer ingevuld. De enquêteresultaten zijn opgenomen in bijlage 3. Participatie met interne en externe stakeholders Om de ambtelijke organisatie te informeren over dit project en de problematiek van

7

ontkerkelijking en de gevolgen voor het behoud van het religieus erfgoed van waterland, is binnen dit project een workshop georganiseerd. Hierbij waren ambtenaren uit verschillende afdelingen en vakdisciplines aanwezig (ruimtelijke ontwikkelingen, sociaal domein, toerisme en recreatie, communicatie). Daarnaast zijn een aantal individuele gesprekken gevoerd met ambtenaren van de gemeente Waterland (sociaal domein, jongerenwerk en gemeentelijk vastgoed). Ook heeft op 1 december 2023 een bijeenkomst plaatsgevonden in de Opstandingskerk waarvoor externe stakeholders uit de gemeente zijn uitgenodigd, te weten de kernraden, de historische verenigingen, de ondernemersvereniging en het bureau Promotie Waterland/Bureau Toerisme Laag Holland. Helaas was de opkomst van deze bijeenkomst laag. De presentatie en het verslag van deze bijeenkomst zijn ter informatie naar alle genodigden gestuurd, zodat zij wel geïnformeerd zijn over het project en de uitkomsten van de inventarisatie. Zowel tijdens het interne workshop als tijdens de externe bijeenkomst zijn het wat en waarom van het opstellen van

een kerkenvisie uitgelegd, de uitkomsten van de inventarisatie gedeeld, de (beleids) doelen en ambities, huidige ontwikkelingen in Waterland en toekomstige ontwikkel- en samenwerkingskansen voor de religieuze gebouwen verkend. Analyse en rapportage De informatie uit de inventarisatie en de verschillende participatierondes is in dit rapport verzameld en geanalyseerd en wordt gepresenteerd in de vorm van kaartmateriaal, infographics, paspoorten en bijbehorende toelichtingen. Leeswijzer Deel 1 betreft een inventarisatie en cultuurhistorische analyse van de verschillende religieuze gebouwen in Waterland. In deel 2 is de opgave geschetst en wordt een beeld gegeven v/d huidige situatie en de toekomstverwachting binnen het huidige gebruik. Deel 3 gaat ten slotte over de toekomst van de religieuze gebouwen in Waterland. Visie, kansen en aanbevelingen worden uiteengezet. In de paspoorten (Bijlage 2) is per gebouw een beknopte cultuurhistorische waardering opgenomen, opgesteld door een architectuurhistoricus van Hylkema Erfgoed.

Deel 1. Inventarisatie 8

2.

Religieuze gebouwen in Waterland 2.1 Aantal religieuze gebouwen en spreiding Binnen de Gemeente Waterland zijn 16 religieuze gebouwen te vinden die van oorsprong gebouwd zijn als gebedshuis, waaronder 15 kerkgebouwen en één voormalige Synagoge.

2.2 Functies van religieuze gebouwen Van de 16 religieuze gebouwen zijn er op dit moment 12 in religieus gebruik. 3 gebouwen zijn in de loop van de tijd herbestemd. Dat zijn de Koninkrijkszaal in Monnickendam, die momenteel in gebruik is als gezondheidscentrum, de voormalige gereformeerde kerk in Monnickendam die in gebruik is als woonhuis, en de synagoge aan de Haven in Monnickendam is in gebruik als hotel/restaurant De Koperen Vis. 1 kerkgebouw staat momenteel leeg. Dit is de Hervormde kerk in Uitdam. Van de 13 kerken in religieus gebruik zijn er 3 kerkgebouwen die multifunctioneel gebruikt worden. Dat zijn de Broekerkerk in Broek in Waterland, de Grote Kerk in Monnickendam en de Lutherse Kerk in Monnickendam.

In deze kerken vinden op zondag, wekelijks of minder frequent, diensten plaats, maar de kerken worden door de weeks voor andere activiteiten gebruikt, onder andere voor burgelijke bruiloften en uitvaarten, maar ook voor organisatie van evenementen (concerten, lezingen, exposities). Daarnaast worden kerken opengesteld voor publiek met boekenmarkten, rondleidingen en koffieochtenden. In de Lutherse kerk wordt bovendien gekookt en gezamenlijk gegeten voor en door eenzamen en ouderen. 1

9

3

3

Denominaties Religieus gebruik Multifunctioneel Herbestemd Leegstaand/in transitie

9

3 1

4

2

Deel 1: Inventarisatie

5

7

8

9

10

6

12

16 11

10

13

14

15

Deel 1: Inventarisatie

3. Feiten en cijfers

Functies van kerken Religieus gebruik Multifunctioneel Herbestemd Leegstaand/in transitie

15 14

Ilpendam

Monnickendam

1

2

7 3

4

12

Marken

6

8

5

11

1

Nicolaas en Antonius Kerk

2

Synagoge

3

Grote Kerk Monnickendam

4

Doopsgezinde Vermaning

5

Koninkrijkszaal

6

Lutherse Kerk

7

Gereformeerde kerk

8

Opstandingskerk

9

Broekerkerk

10

Protestantse Kerk Zuiderwoude

11

Hervormde Kerk Uitdam

12

Patmoskerk

13

Grote Kerk Marken

14

Sint-Sebastianuskerk

15

Hervormde Kerk Ilpendam

16

Hervormde Kerk Watergang

16

Watergang

9

Broek in Waterland

Zuiderwoude 10

Uitdam 11

13

Deel 1: Inventarisatie

2.3 Denominaties

De grootste denominatie binnen de gemeente Waterland is de Protestantse Kerk in Nederland. Deze is binnen Waterland georganiseerd in drie Protestantse gemeenten en twee Hervormde gemeenten. De Protestantse gemeenten zijn de Protestantse gemeente Marken (2 kerkgebouwen), de Protestantse gemeente Monnickendam (3 kerkgebouwen) en de Protestantse gemeente Zuiderwoude, Uitdam en Broek in Waterland (2 kerkgebouwen). Deze laatste gemeente heeft verder ook de Hervormde Kerk van Uitdam in bezit, deze staat op het moment leeg en zal worden verkocht. De Hervormde gemeenten van Ilpendam en Watergang zijn bezig met een fusie, de gemeenten beschikken samen over 2 kerkgebouwen. De Gereformeerde kerk aan de Schoolstraat in Monnickendam is in 1966 buiten gebruik geraakt. De gereformeerden kerkten sindsdien in de Opstandingskerk in Monnickendam. Sinds 2004 is de Gereformeerde gemeente gefuseerd met de Protestantse Kerk in Nederland en is de Opstandingskerk opgegaan in de Protestantse gemeente Monnickendam.

12

Daarnaast is er in Waterland een Rooms-Katholieke parochie, die in Waterland over 2 kerken beschikt, waarvan 1 in Monnickendam en 1 in Ilpendam. Ook de kerk van Edam behoort tot deze parochie. Tenslotte is er in Waterland een Doopsgezinde gemeente, zij hebben in Monnickendam de beschikking over een vermaning. Er is in Waterland geen moskee. Islamieten komen samen in Multicultureel Centrum Waterland (gelegen in Purmerend). Ook is er binnen de gemeente Waterland geen synagoge in religieus gebruik (wel een Joodse begraafplaats) en ook geen tempel (hindoeïsme / boeddhisme). In Purmerend is wel een boeddhistische tempel gelegen.

3

10

2

1

Denominaties Rooms-Katholiek Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Doopsgezind Herbestemd

Deel 1: Inventarisatie

3. Feiten en cijfers

Denominaties Rooms-Katholiek Protestants Doopsgezind Herbestemd / leegstaand

15 14

Ilpendam

Monnickendam

1

2

7 3

4

12

Marken

6

8

5

13

1

Nicolaas en Antonius Kerk

2

Synagoge

3

Grote Kerk Monnickendam

4

Doopsgezinde Vermaning

5

Koninkrijkszaal

6

Lutherse Kerk

7

Gereformeerde kerk

8

Opstandingskerk

9

Broekerkerk

10

Protestantse Kerk Zuiderwoude

11

Hervormde Kerk Uitdam

12

Patmoskerk

13

Grote Kerk Marken

14

Sint-Sebastianuskerk

15

Hervormde Kerk Ilpendam

16

Hervormde Kerk Watergang

16

Watergang

9

Broek in Waterland

Zuiderwoude 10

Uitdam 11

13

Deel 1: Inventarisatie

2.4 Bouwperiodes en Monumentale status Bouwperiodes Door de rijke (religieuze) geschiedenis van Waterland zijn er kerkgebouwen uit diverse perioden te vinden. In het historisch centrum van Monnickendam is een kerkgebouw uit de middeleeuwen te vinden (Grote Kerk, gebouwd tussen 1400 en 1640). Ook de Nicolaaskerk, tegenwoordig beter bekend als de Broekerkerk, in Broek en Waterland stamt uit de middeleeuwen (bouwjaar 15e eeuw). In de 17de eeuw is de Lutherse Kerk (1642) aan het Zuideinde van Monnickendam gebouwd. Niet veel later zijn de twee Hervormde kerken gebouwd in Ilpendam (1656) en in Watergang (1642). Ook de Doopsgezinde Vermaning in Monnickendam is gebouwd in de 17e eeuw, al doet de voorgevel anders vermoeden. De voorgevel is (opnieuw) opgetrokken in 1840. Opvallend is dat in de periode tussen 1700 en 1870 geen kerken zijn gebouwd in Waterland, om vervolgens in de 19de eeuw juist een piek in de kerkenbouw te laten zien. Tussen 1870 en 1937 zijn maar liefst 7 kerken gebouwd.

14

In de 19de eeuw zijn de Rooms-Katholieke Sint Sebastianuskerk in Ilpendam (1871) gebouwd, de Protestantse kerk in Zuiderwoude (1877) en de Gereformeerde Kerk in Monnickendam (1894). In dat zelfde jaar is ook de synagoge aan de Haven in Monnickendam gebouwd. Tenslotte is in 1899 de Rooms-Katholieke Nicolaas en Antoniuskerk aan het Noordeinde van Monnickendam gebouwd. In de 20ste eeuw zijn de Grote Kerk in Marken (1904) en de Hervormde Kerk in Uitdam (1937) gebouwd.

7

4 3 2 0

Bouwperiode Voor 1500 1500 - 1700 1700 - 1850

In de periode tussen de eerste en twee wereldoorlog (interbellum) en de periode na de oorlog zijn er geen kerken gebouwd in Waterland, waardoor kerkgebouwen in de typische wederopbouw-architectuur ontbreken. De Opstandingskerk (1965) en de Patmoskerk (1969) zijn beide gebouwd in Post ’65-bouwstijl. In 1978 is tenslotte de Koninkrijkszaal in Monnickendam gebouwd, in een utilitaire bouwstijl.

1850 - 1940 1940 - 1965 1965 - Heden

0

Deel 1: Inventarisatie

Monumentale status In Waterland zijn 8 kerken aangewezen als Rijksmonument. In Monnickendam zijn dat de Grote Kerk, de Lutherse Kerk en de Doopsgezinde Vermaning. In Zuiderwoude is de Protestantse kerk aangewezen als Rijksmonument, en op Marken de Grote Kerk. In Broek in Waterland is de Nicolaaskerk een Rijksmonument, en zowel de Hervormde Kerk van Ilpendam als de Hervormde Kerk van Watergang zijn door het rijk aangewezen monumenten. 4 kerken zijn aangewezen door de gemeente als gemeentelijk monument. Dat zijn de H.H. Nicolaas en Antoniuskerk en de vm. synagoge in Monnickendam, de Hervormde kerk in Uitdam en de Sint Sebastianuskerk in Ilpendam.

Daarmee genieten ze geen objectbescherming en geldt er geen sloopverbod, maar wel zijn wijzigingen aan het uiterlijk aanzien vergunningplichtig en worden getoetst met behoud van het historisch waardevolle straatgezicht als uitgangspunt. 2

8

2

4

Monumentale status

4 kerken hebben geen monumentale status. Dat zijn de gereformeerde kerk (herbestemd tot woning), de Koninkrijkszaal (herbestemd) en de Opstandingskerk in Monnickendam, en de Patmoskerk op Marken. Twee van deze gebouwen (de gereformeerde kerk in Monnickendam en de Patmoskerk op Marken) zijn wel gelegen binnen een Rijksbeschermd stadsgezicht.

15

Rijksmonument Gemeentelijk monument Beschermd gezicht Geen status

Deel 1: Inventarisatie

3. Feiten en cijfers

Monumentale status Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen status 15 14

1

Monnickendam

Ilpendam

2

7 3

Marken

6 4

12

8

5

16

1

Nicolaas en Antonius Kerk

2

Synagoge

3

Grote Kerk Monnickendam

4

Doopsgezinde Vermaning

5

Koninkrijkszaal

6

Lutherse Kerk

7

Gereformeerde kerk

8

Opstandingskerk

9

Broekerkerk

10

Protestantse Kerk Zuiderwoude

11

Hervormde Kerk Uitdam

12

Patmoskerk

13

Grote Kerk Marken

14

Sint-Sebastianuskerk

15

Hervormde Kerk Ilpendam

16

Hervormde Kerk Watergang

16

Watergang

9

Broek in Waterland

Zuiderwoude 10

Uitdam 11

13

3. Cultuurhistorie religieus erfgoed Waterland Deel 1: Inventarisatie

3.1. Cultuurhistorische analyse Ontstaansgeschiedenis Waterland De provincie Noord-Holland bestaat voor een groot gedeelte uit veenweidegebied, met aan de westelijke kant strandwallen en duinen. In het noorden ligt zeeklei die overgaat in het waddengebied en in het zuidoostelijke deel bevinden zich de zandgronden van het Gooi. Na de ijstijden zorgde een geleidelijke verhoging van de waterstanden voor het ontstaan van een omvangrijk en aaneengesloten veengebied. In dit veen ontstonden de meren de Purmer, de Beemster, de Wormer en de Schermer. Deze meren zijn in de 16e en 17e eeuw drooggemalen met molens. Het veen werd vanaf de tiende eeuw systematisch ontgonnen, wat tot gevolg had dat het inklonk (bodemdaling) en permanent moest worden ontwaterd. Hierdoor ontstond een uitgebreid systeem aan waterwegen in dit gebied, die het water afvoerden naar de zee. Vanaf eind 12e eeuw werden veel stukken land bedijkt, om het tegen de zee te beschermen. De aanleg van dijken werd vaak geïnitieerd vanuit een klooster, de naam Monnickendam zou hieraan herinneren.

17

Dit waren de monniken van het Friese Norbertijnenklooster Mariëngaarde bij Hallum. Zij bouwden in 1235 een uithof op Marken, dat in die tijd verbonden was met het land. Dit klooster werd in 1345 verwoest. Door de oprukkende Zuiderzee veranderde Marken in een eiland. Sinds 1237 was er ook in Monnickendam een klooster. In dit drassige land was het alleen mogelijk nederzettingen te vormen langs wegen en dijken. In de streek Waterland ontstonden de steden Edam, Purmerend en Monnickendam. Een riviertje de ‘Monnick’ zou een andere mogelijk oorsprong van de naam Monnickendam kunnen zijn. Monnickendam kreeg in 1355 stadsrechten. Verder lagen in deze streek welvarende lintdorpen die leefden van de handel en visserij.De vorm van deze dorpen kenmerkte zich door de uitgestrekte lintvorm, die ontstond door de bouw op de hoger gelegen dijken in de langgerekte veenontginningen. Ilpendam is hier een voorbeeld van. Het dorp Ilpendam ontstond vanaf de 12e eeuw aan de dam bij de uitmonding van het riviertje de Dorre Ilp in de Purmer. De dam behoorde tot de Waterlandse Zeedijk, waarlangs zich een kronkelende lintbebouwing vormde.

C. Prins. ‘Waterland en zijne omgeving omstreeks het jaar 1288’. Bron: Beeldbank Waterlands Archief.

Op het eiland Marken concentreerde de houten bebouwing zich op kunstmatig opgeworpen terpen (‘werven’). In Uitdam werd in de 17e eeuw een eerste dorpskerkje gebouwd. Het dorp kende in die tijd nog geen honderd inwoners. Het dorp Broek in Waterland was in de 18e eeuw het rijkste dorp van Waterland.

Deel 1: Inventarisatie

Het economische belang van deze plaatsen werd vanaf de 17e eeuw overschaduwd door dat van Amsterdam. Met de aanleg van de Afsluitdijk in 1932 in de Zuiderzee verdween voor Waterland deels het belang van de visserij.

Het onderste gedeelte van de stadshuistoren, beter bekend als de ‘Speeltoren’ aan het Noordeinde in Monnickendam, zou het restant van de oude 14e-eeuwse parochiekerk kunnen zijn. Eind 16e eeuw is deze toren bij het nieuwe stadhuis getrokken.

Religieuze geschiedenis

Grondkaart Monnickendam, 1743. Bron: Vereniging Oud Monnickendam

In de regio ontstond een unieke houtbouwtraditie, door een combinatie van de slappe veengrond die niet veel gewicht kon dragen met de goedkope aanvoer van hout overzee. De verschijningsvorm van veel architectuur in deze streek staat dus in directe relatie met de eigenschappen van de bodem. De huidige gemeente Waterland wordt gevormd door de stad Monnickendam die de meeste inwoners kent, de dorpen Broek in Waterland, Ilpendam, Katwoude, Marken Landsmeer/Watergang, Uitdam en Zuiderwoude.

18

In de wordingsgeschiedenis van de dorpen en steden in de regio Waterland die zich afspeelde vanaf de tweede helft van de middeleeuwen, speelden religieuze instellingen zoals kloosters vaak een belangrijke rol en kerkgebouwen waren in de beginnende nederzettingen vanaf het begin aanwezig. Bij Monnickendam bevonden zich tot in de 14e eeuw twee uithoven van het Friese Cisterciënzerklooster Bloemkamp. Het Friese Norbertijnenklooster Mariëngaarde had in 1251 Marken gekocht, waar het tot ca. 1345 een uithof had. De oudste kerk in een plaats bevindt zich vaak in het midden van de oude stads- of dorpskern, zoals de Sint Nicolaas in Broek in Waterland. In Monnickendam echter werd de huidige Grote Kerk op de grond van het klooster Galilea gebouwd, dat aan de zuidrand van de stad lag.

Speeltoren aan het Noordeinde, 1915. Bron: Beeldbank Waterlands Archief.

Sint Nicolaaskerk, Broek in Waterland, circa 1910. Bron: Historische Vereniging Oud Broek in Waterland.

Deel 1: Inventarisatie

Gotiek in Waterland De middeleeuwse en 17e-eeuwse kerken in Waterland zijn in hun vorm direct afgeleid van de bepalingen van de bodem. De slappe veenbodem kon niet veel gewicht dragen en als gevolg hiervan kenmerken nagenoeg alle kerken in Waterland zich door de toepassing van een houten tongewelf, waarvan de constructie lichter was dan van een stenen gewelf. De spatkrachten werden opgevangen met houten trekbalken of smeedijzeren trekankers. Als gevolg van het lichtere tongewelf waren ook luchtbogen, kenmerk van de Franse gotiek, overbodig in Noord-Holland. Gravure van de Grote kerk te Monnickendam, 1790. Bron: Collectie Vereniging Oud Monnickendam

19

De gehanteerde bouwstijl was een afgeleide van de zogenoemde Brabantse gotiek, die begin 15e eeuw in het hertogdom Brabant was ontstaan en die was geïnspireerd op de Franse gotiek. Karakteristiek voor de Brabantse gotiek zijn zuilen met koolbladkapitelen, die we aantreffen in de kerk in Monnickendam. Ook werden eventuele zijbeuken vaak even hoog uitgevoerd als het middenschip, waardoor een hallenkerk ontstond. De middeleeuwse Sint Nicolaaskerk in Broek in Waterland (tevens de enige kerk in het dorp) is een voorbeeld van een hallenkerk met twee hallen.

De schalkbeelden zoals die nog aanwezig zijn in de Hervormde kerk in Ilpendam, waren in meerdere West-Friese kerken te vinden. De interieurs van de middeleeuwse kerken zijn niet meer 15e- of 16e-eeuws, maar dateren vaak uit de 17e en 18e eeuw. De Reformatie De Reformatie had, net zoals elders in de Nederlanden, ook in Waterland het gevolg dat de bestaande katholieke kerken werden omgevormd tot protestantse kerken. In Monnickendam, waar aan de Grote Kerk nog steeds gebouwd werd, betekende dit dat er geen beelden op de daarvoor bedoelde nissen in de toren kwamen te staan en dat de preekstoel werd verplaatst naar het midden van de kerk. De beeldenstorm ging aan Waterland voorbij, maar Monnickendam sloot zich samen met Edam en Purmerend bij de Opstand aan en er werden enkele priesters vermoord. Broek in Waterland werd door de Spanjaarden in brand gestoken, waarbij ook de Sint Nicolaaskerk deels afbrandde. Deze werd in 1639 hersteld. Ook de Hervormde Kerk in Ilpendam werd door de Spanjaarden verwoest en werd in 1656 herbouwd. In Watergang werd in 1642 de Hervormde Kerk gebouwd.

Deel 1: Inventarisatie

De gelovigen werden vermanend toegesproken, vandaar de naam ‘Vermaning’.

[1]

Voortaan was het Protestantse geloof de staatsgodsdienst en mochten andere geloofsstromingen nog wel in beslotenheid, maar niet in het openbaar worden beleden. Hieronder vielen de katholieken, de doopsgezinden, de Evangelisch Lutheranen en de joden. De katholieken hadden tijdens de Reformatie bovendien hun kloosters, landerijen en andere bezittingen moeten afstaan. Monnickendam had na de Reformatie de bijnaam ‘Lutherdam’, door het grote aandeel protestanten. De protestanten richtten kerkgebouwen op in Monnickendam, Westzaandam, Purmerend en Edam. De Doopsgezinden waren gesplitst in een Friese en een Waterlandse richting en bouwden tal van Vermaningen. Wat betreft de katholieken: er bleven altijd relatief veel katholieken in Waterland, omdat het deel uitmaakte van het Utrechtse Suffragaanbisdom van Haarlem. In het gebied van dit bisdom is na de Reformatie de hiërarchie vrijwel zonder onderbreking overgegaan in de zendingsstaat. Het verklaart het betrekkelijk grote percentage katholieken in deze omgeving.

20

Schuilkerken Nadat na de Reformatie het protestantisme de staatsgodsdienst was geworden, mochten de andere geloofsrichtingen hun erediensten niet meer in het openbaar belijden. Als gevolg hiervan hield men bijeenkomsten in schuilkerken, die er van de buitenkant niet uitzagen als kerk, maar die vaak het uiterlijk hadden van een woonhuis. Pas eind 18e eeuw veranderde dit: in de Franse Tijd (1795-1813) werd het recht op godsdienstvrijheid vastgelegd in Nederland. In de 17e eeuw kwamen er door de handel Luthersen als immigranten uit het toenmalige Pruissen. In 1642 werd de Lutherse kerk gebouwd als schuilkerkje voor de Lutherse gemeente. Dit kerkje stond oorspronkelijk achter een ander pand, dat later is gesloopt. In Monnickendam bevonden zich meerdere schuilkerken. De katholieken gingen ‘ondergronds’ in een schuilkerk in de Grote Noord, die zich bevond in een particuliere woning. Ook in Ilpendam hebben in deze periode katholieke schuilkerken gestaan op de Noord en op de Beurs.

Interieur van de synagoge aan de Haven van Monnickendam, 1913. Bron: Beeldbank Waterlands Archief

In de 17e eeuw werd de Doopsgezinde Vermaning gebouwd.[1] Het gebouw was een schuilkerk in de vorm van een pakhuis, voor de doopsgezinden in Monnickendam, waarvan er op het hoogtepunt 200 waren. In 1840 werd de voorgevel vervangen door een representatief exemplaar en had de kerk niet langer een schuilfunctie. Sinds de tweede helft van de 17e eeuw kende Monnickendam een kleine Joodse gemeenschap en werd buiten de stadswal een joodse begraafplaats gesticht. De eerste synagoge werd in 1689 gesticht aan De Grote Noord, achter een woonhuis. In 1814 werd een synagoge (‘Sjoel’) gebouwd achter een slagerij aan de Nieuwe Steeg. Deze synagoge was in gebruik tot 1932, daarna liep het aantal joden terug.

Deel 1: Inventarisatie

Protestantse kerkbouw Eind 19e eeuw werd de Gereformeerde Kerk gesticht als afscheiding van de Hervormde kerk. Deze stroming wilde terug naar de beginselen van de Reformatie. In 1894 werd een gereformeerde kerk gebouwd in Monnickendam in eclectische stijl. Ook op het eiland Marken werd in 1889 een Gereformeerde kerk gebouwd. Het kerkgebouw is in 1971 gesloopt. De gereformeerde kerk op Marken, ca. 1910. Bron: Beeldbank Waterlands Archief.

Katholieke emancipatie Na de Franse tijd (1795-1813) mochten alle geloofsstromingen weer openbaar beleden worden in Nederland. Vanaf 1853 werd de Bisschoppelijke hiërarchie hersteld. Dit bracht een katholieke emancipatie op gang met bijbehorende explosie van de bouw van katholieke kerken. De gotische architectuur werd voor deze kerken bij uitstek geschikt geacht. Als gevolg hiervan is het grootste deel van de negentiende-eeuwse katholieke kerken gebouwd in een vorm van neogotiek. De Sint-Sebastianuskerk in Ilpendam werd gebouwd in 1871. In Monnickendam werd de H. Nicolaas en Antoniuskerk gebouwd in 1898.

21

Evangelisatiegebouw van de gereformeerde kerk te Ilpendam, ca. 1925. Bron: Beeldbank Waterlands Archief.

In Ilpendam werd in 1922 aan de Noord 22 een dependance gebouwd van de gereformeerde kerk te Buiksloot. Dit evangelisatiegebouw heeft echter maar korte tijd als zodanig dienst gedaan. In 1930 werd het verkocht en verbouwd tot woonhuis.

De Hervormde kerk te Zuiderwoude werd in 1877 gebouwd in een neo-gothische stijl. Ook de Hervormde kerk te Marken uit 1904 werd in deze stijl gebouwd, waarbij een classicistisch interieur werd toegepast. Twintigste eeuw In de twintigste eeuw zijn in Waterland verscheidene nieuwe kerken gebouwd, die als overeenkomst hebben dat ze in een sobere bouwstijl zijn opgetrokken, vooral na de Tweede Wereldoorlog. De Hervormde kerk in Uitdam (thans een woning) werd gebouwd in 1937 in een stijl die was afgeleid van het baksteenexpressionisme van de Amsterdamse School, maar soberder. In 1965 werd in Monnickendam de Opstandingskerk gebouwd in een Wederopbouwwijk, als onderdeel van de wijkvoorzieningen. De Patmoskerk op Marken werd in 1969 gebouwd en kreeg naast een kerkelijke functie meteen ook de functie van concertlocatie. Sinds 1978 was er in Monnickendam ook een Koninkrijkszaal voor Jehova’s Getuigen, die was gehuisvest in een sober gebouw waar ook andere functies huizen. De Koninkrijkszaal is herbestemd tot sportschool.

Deel 1: Inventarisatie

3.2: Cultuurhistorische kernwaarden Kernwaarden Kijkend naar de collectie religieuze gebouwen van de Gemeente Waterland als geheel, dan zijn er een aantal belangrijke kernwaarden die de gebouwen vertegenwoordigen.

De andere plaatsen zijn waarschijnlijk te klein geweest om dergelijke schuilkerken te huisvesten. Na de Franse tijd begin 19e eeuw werden de schuilkerken openbaar. De geschiedenis van de schuilkerken is afleesbaar in de locatie en architectuur van de gebouwen en is cultuurhistorisch waardevol.

Middeleeuwen Ten eerste vertegenwoordigt het gebouwenbestand als geheel een hoge cultuurhistorische waarde, als onderdeel van de religieuze ontwikkelingsgeschiedenis van de gemeente Waterland. Deze geschiedenis begon in de Middeleeuwen, waarvan de Grote kerk in Monnickendam en de Sint Nicolaaskerk in Broek en Waterland getuigen. Op de plaats van veel andere kerken stond een middeleeuwse voorganger. Reformatie en schuilkerken De ontwikkelingen na de Reformatie zijn afleesbaar in deze kerken en in de kerken die in de zeventiende eeuw werden gebouwd: de hervormde kerken van Ilpendam en Watergang en de schuilkerken van de niet-toegestane religies in Monnickendam: de Doopsgezinde Vermaning, Lutherse kerk en Synagoge.

22

Stedenbouwkundige waarde Deze gebouwen vertegenwoordigen door hun situering ook een belangrijke stedenbouwkundige waarde, omdat ze nauw verweven zijn met de ontwikkelingsgeschiedenis van het stedelijk weefsel. De kerken bevinden zich namelijk (meestal) in de historische kernen en hebben daarmee silhouetwaarde in het vlakke landschap. De kerken zijn door hun situering dus beeldbepalend voor het dorpsgezicht. Dit is een kernwaarde. Ontwikkelgeschiedenis en verschijningsvorm Veel kerken binnen de kerncollectie zijn bouwhistorisch van belang vanwege de grote gelaagdheid in bouwfasen, die de ontwikkelingsgeschiedenis van het gebouw zichtbaar maken. Hierbij gaat het vooral om de kerken uit de 18e eeuw en ouder. Behalve enkele recent gebouwde kerkgebouwen zijn de meeste kerken architectuurhistorisch van belang, vanwege de ontwikkelingsgeschiedenis van de religieuze architectuur die zij tonen.

Tot enkele decennia geleden domineerde een graansilo het zicht op de Grote Kerk in Monnickendam. Beeld: G.J. Drukker, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 131.255

Deel 1: Inventarisatie

Deze kerken spelen echter wel een rol in de religieuze ontwikkelingsgeschiedenis van de twintigste eeuw in deze plaatsen. Voor alle kerken geldt dat zij betekenis hebben als cultuurhistorische identiteits-drager van stad en dorp. Dit is een kernwaarde.

Daarnaast hangt de verschijningsvorm van de architectuur van de meeste kerken onlosmakelijk samen met de geografische gesteldheid van het gebied Waterland, die de gebouwen door de lichte houtbouw, meestal toegepast in de gewelven, een uniek uiterlijk geeft. Dit is een kernwaarde. Daarnaast is het (sober uitgevoerde) baksteenexpressionisme van de Hervormde kerk te Uitdam architectuurhistorisch van belang, vanwege de link met de architectuurstroming de Amsterdamse School. Voor de Wederopbouwkerken (Opstandingskerk Monnickendam en Patmoskerk Marken) geldt dat de bouwhistorische gelaagdheid en de architectuurhistorische waarde niet bijzonder hoog zijn.

23

Gebruikswaarde De gebruikswaarde van de meeste kerken is hoog omdat deze nog steeds worden gebruikt in hun oorspronkelijke functie, met bijbehorende interieurelementen. Dit is een kernwaarde.

24

Deel 2. Opgave

4. Huidige situatie In Waterland staan in totaal 16 gebedshuizen, waarvan 15 kerkgebouwen en één voormalige synagoge. 12 kerkgebouwen zijn momenteel in religieus gebruik, waarvan er 3 multifunctioneel gebruikt worden (waaronder religieus). 2 kerkgebouwen en 1 synagoge zijn volledig herbestemd, tot woonhuis, gezondheidscentrum en café/ restaurant. 1 kerkgebouw (Uitdam) staat momenteel leeg. Dit hoofdstuk gaat in op de uitkomsten van de gesprekken met de eigenaren van gebedshuizen op locatie. Bureau COUP heeft in opdracht van de gemeente Waterland in totaal zes gesprekken gevoerd over totaal twaalf gebouwen. De gesprekken gingen over het wel en wee van de kerkelijke organisatie, het aantal leden, vrijwilligers en de activiteiten die zij ontplooien, de maatschappelijke rol, onderlinge samenwerking, de staat van het gebouw, duurzaamheid, de financiële situatie en tot slot het toekomstperspectief en hulpvragen. Het waren stuk voor stuk waardevolle gesprekken. Met de zes gevoerd gesprekken met parochies en kerkgemeenten, hebben we de kerkeigenaren gesproken van elf kerken in religieus gebruik.

25

Alleen de Doopsgezinde gemeente in Monnickendam hebben wij niet gesproken. Zij besloten geen rol te willen vervullen binnen dit project. De eigenaren van de drie herbestemde kerken hebben wij niet gesproken. Zij zijn wel geïnformeerd over het project per brief, maar hebben geen behoefte getoond om deel te nemen aan het project. Daarmee gaan we ervan uit dat de drie herbestemde kerken in Waterland naar tevredenheid en duurzaam functioneren binnen het huidige gebruik.

4.1 Gemeenschappen krimpen of stabiliseren in aantal Op basis van de gesprekken is een voorzichtige inschatting te maken van het aantal ingeschreven leden en dienstbezoekers. Informatie over het afnemend of toenemend aantal leden geeft in de context van een duurzaam toekomstperspectief voor religieuze gebouwen een indicatie in hoeverre een gemeenschap de instandhouding van het gebouw nog kan opbrengen. Belangrijk is dat een grote gemeenschap niet per definitie ‘beter’ is dan een kleine betrokken gemeenschap.

Uit de gesprekken en een analyse van de gegevens blijkt dat van 10 van de in totaal 12 kerken in religieus gebruik, het aantal leden afneemt. Soms licht maar structureel, soms heel snel. Leden hebben een gemiddelde tot hoge gemiddelde leeftijd. De inkomsten bestaan vaak enkel uit de vaste bijdrage van leden, in enkele gevallen komen inkomsten ook voort uit huurinkomens van ander vastgoed in bezit, of donaties en legaten. Door de krimpende gemeenschap nemen de structurele inkomsten af. Jonge gezinnen, kinderen en jongeren zijn lastig aan de gemeenschap te binden.

‘Je moet niet wachten totdat het je overkomt, maar een pro-actieve houding aannemen’. ‘Alleen tijdens de kerstviering en de paasviering zit de kerk nog echt vol’. ‘Ondanks het teruglopende ledenaantal is er sprake van een sterk gemeenschapsgevoel rondom de kerk’.

Deel 2: Opgave

4.2 Gebrek aan vrijwilligers maakt organisatie lastiger De religieuze gemeenschappen worden veelal voor een structureel deel geleid en gerund door betrokken vrijwilligers. Alle kerkeigenaren geven aan dat meestal nog wel lukt om genoeg mensen te vinden voor specifieke kortdurende activiteiten en (onderhouds)projecten, maar dat het heel lastig is om voldoende mensen te vinden voor langdurigere en meer verantwoordelijke functies, zoals bestuursfuncties. Het resultaat daarvan is dat veel bestuursleden veel langer in functie blijven dan vooraf de bedoeling was. Het uitbreiden van activiteiten en het verbreden van het gebruik van het kerkgebouw is door het ontbreken van een koster en een tekort aan vrijwilligers in veel gevallen niet mogelijk.

‘Het aantal vrijwilligers krimpt en dat is een zorg. Voor vaste functies met verantwoordelijkheden is het moeilijk om vrijwilligers te vinden’.

26

‘De kerk maakt zich zorgen over het invullen van de bestuursfuncties en vrijwilligers in de toekomst’. ‘Mensen zijn steeds meer gericht op het ‘ik’ en minder op het ‘wij’. 4.3 Religieuze gebouwen worden breder gebruikt dan religieus alleen Naast de drie herbestemde kerken, zijn drie kerken in Waterland multifunctioneel in gebruik. Dat betekent dat zij naast het religieus gebruik (de eredienst) ook op een andere, niet religieuze manier gebruikt worden, bijvoorbeeld voor lezingen, concerten, exposities, zaalverhuur voor bijvoorbeeld diners, horeca, boekenmarkten etc. De Grote Kerk en de Lutherse kerk in Monnickendam worden multifunctioneel gebruikt. Verhuur aan derden, en de opbrengsten van culturele activiteiten zijn de financiële bronnen van waaruit deze kerkgemeenten de gebouwen in stand kunnen houden, tezamen met inkomsten die voortkomen uit de verhuur van ander

vastgoed in eigendom van de Protestantse gemeente. Ook de Broekerkerk in Broek in Waterland wordt multifunctioneel gebruikt, en is sinds enkele jaren in eigendom en beheer van een stichting, die bestaat uit bewoners van Broek in Waterland. Inkomsten komen grotendeels voort uit donaties van de inwoners, en ook uit de horeca, verhuur en kaartverkoop. Wat de verhuur bemoeilijkt en de inkomsten drukt voor de Grote Kerk en de Broekerkerk zijn de hoge stookkosten en een gebrek aan vrijwilligers. Ook een gebrek aan parkeerplaatsen in de nabije omgeving van een kerk kan een beperkende factor vormen. Naast het (grootschaligere) multifunctionele gebruik, heeft een deel van de kerken ook kleinschaliger ingezet op nevengebruik, om aanvullende inkomsten te genereren, om het gebouw breder te benutten en om een rol te spelen voor de samenleving. Dat betekent dat zij het kerkgebouw verhuren en op die manier gebruiken voor andere activiteiten naast de diensten en kerkelijke activiteiten, zoals repetities van muziekverenigingen en koren, zaalverhuur et cetera.

Deel 2: Opgave

Zij geven unaniem aan niet te willen concurreren met de dorps- of buurthuizen in de directe omgeving. De inkomsten vanuit de verhuur zijn echter laag (gaan doorgaans voor een vriendenprijsje), en worden bovendien gedrukt door de hoge stookkosten.

‘Een gebouw heeft alleen bestaansrecht als het gebruikt wordt. Daarom willen er het gebouw ten nutte van de samenleving openstellen’.

De kerken zetten hierin individueel of gezamenlijk, activiteiten op, zoals koffieochtenden voor ouderen, gezamenlijke maaltijden om eenzaamheid tegen te gaan en bieden hulp aan voedsel- en kledingbanken, zowel door middel van donaties als door inzet van vrijwilligers.

‘De kerk wordt al lang niet meer alleen door de kerkelijke gemeente gebruikt, maar door de samenleving als geheel’. 4.4 kerkgemeenschappen vervullen een belangrijke maatschappelijke rol

In de Grote Kerk van Monnickendam is een meubel geplaatst men daarin een kleine keuken. De Kerk is hierdoor multifunctioneel te gebruiken.

‘De enige wens van de gemeente is dat er een plek blijft in de dorpen waar gekerkt kan worden. Daarnaast kunnen de kerkgebouwen een bredere bestemming krijgen’. 27

Ook gemeenschappen vervullen vanuit hun diaconale en pastorale activiteiten een belangrijke rol in de maatschappij, met als doel om te zien naar elkaar en hulpvragen uit de bredere samenleving te beantwoorden. Zo zetten gemeenschappen zich in tegen eenzaamheid en armoede, voor jeugdzorg en ouderenwerk. Bovendien signaleren zij zorgbehoeften en misstanden, etc.

‘Veel inwoners voelen zich betrokken bij de kerk, ook al gaan ze zelf niet meer naar de dienst’.

Iedere maand wordt er bij de Lutherse kerk een lunch georganiseerd door Humanitas en de gezamenlijke kerken in Monnickendam. Foto: Omroep PIM.

‘De kerk is er niet alleen op zondag. We zijn er voor het hele dorp’. ‘Wanneer de kerk zou wegvallen, zou voor de ouderen in het dorp een belangrijke sociale factor verdwijnen’.

Deel 2: Opgave

4.5 Kerkeigenaren zoeken hulp bij verduurzaming Kerkeigenaren geven aan te tobben met hoge energiekosten en open te staan voor verduurzaming, maar hebben overwegend geen concrete plannen, omdat de kennis over dit onderwerp niet vertegenwoordigd is binnen het kerkbestuur en het toekomstperspectief onzeker is. De investeringen wegen mogelijk niet op tegen de verwachte besparingen en terugverdientijd. Deze terugverdientijd is voor veel kerken relatief lang door het beperkte gebruik van de gebouwen; vaak wordt de kerk alleen op zondagochtend gestookt. Bij monumentale kerkgebouwen beperkt de beschermde status en de (hoge) monumentwaarden de mogelijkheden voor verduurzaming. Bij monumenten moeten bovendien voor veel werkzaamheden, zoals het aanbrengen van zonnepanelen en dakisolatie, een vergunning aangevraagd te worden. Een maatwerkadvies of energiescan door een deskundig bureau, specifiek voor het betreffende kerkgebouw, zou veel kerkeigenaren helpen door inzicht te geven

28

in de mogelijkheden en onmogelijkheden van verduurzamingsmaatregelen, en de kosten en terugverdientijd waarmee rekening gehouden moet worden. De gemeente Waterland heeft momenteel geen regeling of subsidie voor de verduurzaming van gebouwen met een maatschappelijke bestemming. Voor eigenaren en huurders van woonhuizen bestaat wel een subsidieregeling voor verduurzaming.

‘De wens om te verduurzamen is er wel, maar de mogelijkheden zijn er financieel niet. Er is alleen maar een kerkdienst op zondag, dus het is de vraag of hiermee wel winst te behalen is’. ‘De vraag vanuit de kerk is of je nog wil investeren in verduurzaming wanneer het toekomstperspectief relatief kort is. Pas wanneer de toekomst duidelijk is, kan over verduurzaming worden nagedacht’.

5. Beleidskaders Deel 2: Opgave

Instandhouding kerkgebouwen met gemeentelijke monumentenstatus De gemeente Waterland heeft de regelgeving omtrent monumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten, onderhouden restauratie van beschermd erfgoed en susbdiemogelijkheden in 2013 vastgelegd in de brochure ‘Waardevol Waterland. Zorg voor monumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten’. Daarnaast hanteert de gemeente Waterland de in 2010 vastgestelde ‘Erfgoedverordening gemeente Waterland 2010’. Hierin staat de regelgeving omtrent de aanwijzing en instandhouding van gemeentelijke monumenten, beeldbepalende panden en gemeentelijke beschermde stadsen dorpsgezichten, de instandhouding van archeologische terreinen en de subsidieregeling voor instandhouding (restauratie en onderhoud) van gemeentelijke monumenten. Kerkgebouwen die zijn aangewezen als gemeentelijk monument kunnen gebruik maken van de subsidieregeling voor instandhouding van gemeentelijke monumenten van de gemeente Waterland.

29

Deze regeling is opgenomen in hoofdstuk 6 van de Erfgoedverordening gemeente Waterland 2010. De regeling gaat wat betreft reguliere onderhoudswerkzaamheden uit van een subsidie van 25% van de subsidiabele kosten, met een maximum van 1.500 euro per aanvraag. Voor restauratiewerkzaamheden van een kerkelijk monument gaat de regeling uit van een subsidie van 50% van de subsidiabele kosten, met een maximum van 27.500 euro. Deze subsidie kan eens in de 15 jaar aangevraagd worden. In de praktijk blijkt dat er geen structureel budget in de jaarlijkse begroting wordt meegenomen waardoor het budget al enige jaren is uitgeput. Daarnaast zijn zowel voor gemeentelijke monumenten als voor rijksmonumenten laagrentende leningen aan te vragen voor onderhouds- en restauratiewerkzaamheden, onder andere bij het Nationaal Restauratiefonds en het Cultuurfonds.

‘Zonder subsidies zou de Grote Kerk niet te onderhouden zijn’.

Instandhouding rijksmonumentale kerkgebouwen In de Erfgoedwet (2016) is op landelijk niveau vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. Ook is in de wet vastgelegd dat eigenaren een plicht hebben om hun monument in stand te houden. Gemeenten zien hierop toe. Ook kan er voor de instandhouding (onderhoud en restauratie) van rijksmonumenten subsidie bij de rijksoverheid worden aangevraagd. Het overgrote deel van de rijksmonumentale kerkgebouwen in de gemeente Waterland maken gebruik van de door het Rijk ingestelde Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim), uitgaande van een subsidiepercentage van 60% uitgekeerd over een periode van 5 jaar. De indiening van een meerjaren onderhoudsplan is een indieningsvereiste voor deze subsidieaanvraag. Voor veel eigenaren van Rijksmonumentale kerken is het verkrijgen van deze subsidie een noodzaak om te kunnen voldoen aan het advies vanuit het meerjaren onderhoudsplan.

Deel 2: Opgave

Neven- en herbestemming kerkgebouwen Voor zowel rijksmonumentale kerkgebouwen als voor cultuurhistorisch van belang zijnde kerkgebouwen, waaronder gemeentelijke monumenten, kan een beroep worden gedaan op de subsidieregeling van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: de stimulering herbestemming monumenten. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de bij- en herbestemming van een kerkgebouw (en van andere monumenten). Deze regeling staat ook open voor een subsidie ten behoeve van een duurzaamheidsonderzoek.

‘Het meedenken over nevenactiviteiten in de kerk en de financiële haalbaarheid daarvan, zou zeer welkom zijn, al is dat een moeilijke opgave’ Verduurzaming kerkgebouwen De Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) komt eigenaren van bestaand maatschappelijk vastgoed tegemoet in de kosten om te verduurzamen. Hieronder vallen ook kerkgebouwen in religieus gebruik.

30

De subsidieregeling komt eigenaren van bestaand maatschappelijk vastgoed tegemoet in de kosten om te verduurzamen. Als indieningsvoorwaarde geldt onder andere een energiescan of maatwerkadvies van het gebouw. Het subsidiepercentage voor losse maatregelen betreft 20%. Het subsidiepercentage voor integrale maatregelen (uitvoering van meerdere maatregelen) kan oplopen tot 40% (afhankelijk van het aantal labelsprongen). Het minimale subsidiebedrag bedraagt 5.000 euro losse maatregelen en 25.000 euro voor integrale maatregelen. Het maximale subsidiebedrag per aanvrager bedraagt 1,5 miljoen. In april 2024 is een nieuwe ronde om hiervoor een aanvraag in te dienen. Voor deze subsidie worden doorgaans meer aanvragen ontvangen dan er subsidie beschikbaar is. De gemeente Waterland heeft geen subsidieregeling waarvoor kerkeigenaren in aanmerking kunnen komen. Wel geeft de gemeente Waterland in haar coalitieakkoord aan dat de wens bestaat om de mogelijkheden voor verduurzaming en modern onderhoud van het beschermd erfgoed te verruimen.

Toeristische visie gemeente Waterland In de ‘Toeristische Visie 2015-2025, Focus en Samenwerking’ van de gemeente Waterland wordt gesteld dat het Waterlandse erfgoed van hoge waarde is en een grote recreatieve en toeristische aantrekkingskracht heeft. Historisch waardevolle kerkgebouwen spelen binnen dit lokale erfgoed een belangrijke rol voor de samenleving: ‘We zorgen ervoor dat de parels binnen onze gemeente (zoals de musea, kerken, monumenten, molen in Katwoude) toegankelijk en/of open blijven voor bezoekers en bewoners. Authenticiteit is een belangrijke kernwaarde van Waterland en onze cultuurhistorie is van enorme betekenis voor alle doelgroepen’. In de visie wordt de wens uitgesproken om o.a. kerkgebouwen een centrale rol te geven in het culturele programma van de stad en dorp, zowel voor toeristen als voor bewoners. Met een goed aanbod en marketing, kan daarmee de gewenste spreiding van het toerisme, dat zich nu focust op Marken en Volendam, in gang gezet worden. Ook een betere spreiding over de tijd (jaarrond) is gewenst, om de leefbaarheid in kernen die in de zomer overspoeld worden door toerisme, te verbeteren.

Deel 2: Opgave

In de Toeristische Visie wordt aangegeven, dat het inzetten van kerkgebouwen voor recreatieve doeleinden niet altijd makkelijk is. Het ontbreekt aan mankracht (veelal vrijwilligers) of de stookkosten zijn in de winter dusdanig hoog dat het de opbrengst niet loont:

Optreden in de Nicolaas en Antoniuskerk in Monnickendam tijdens de muzikale fietsroute ‘Waterland-Kerkenland’ waarbij in verschillende Waterlandse kerken kleinschalige optredens waren. De laatste editie van het evenement was in 2019. Foto: omroep PIM

31

‘Daarnaast is er in vrijwel ieder dorp een historische vereniging zodat het mogelijk is om kerken of andere panden van historische betekenis open te stellen in het toeristenseizoen voor bezoekers. In de herfst worden veel bezienswaardigheden, zoals het Marker Museum, de kerken, maar ook het Kijkhuisje van Sijtje Boes, weer gesloten door gebrek aan mankracht, maar ook door het teruglopen van de bezoekers aan Waterland in het laagseizoen’

6. Toekomstverwachting 16

Deel 2: Opgave

16

16

16

1

1

1

3

4

4

4

1

3

6.1 Toekomstverwachting op basis van gesprekken met eigenaren. In de gesprekken met eigenaren van gebedshuizen is gesproken over de toekomstverwachting binnen het huidige gebruik. In bovenstaande tabel zijn de uitkomsten van deze gesprekken in beeld gebracht, voor nu, over 5 jaar, over 10 jaar en over 15 jaar.

3 5 7 3

9

3

2 5 3 2

2023

2028

2033

Toekomstverwachting

32

Religieus gebruik

Multifunctioneel (met religieus)

In transitie

Onzeker

Herbestemd

Onbekend

2038

Van de 8 gebouwen die nu nog in religieus gebruik zijn, is de verwachting dat er over vijftien jaar nog 2 kerken met zekerheid in religieus gebruik zijn. Voor de overige kerken die in religieus gebruik zijn, is de toekomst onzeker. Binnen nu en 5 jaar geven drie kerken aan dat er een gerede kans bestaat dat zij buiten religieus gebruik zullen treden. Directe reden hiervan is dat de gemeenschap krimpt. Gevolgen daarvan zijn dat er onvoldoende inkomsten binnenkomen om op lange termijn de energierekening te betalen en het onderhoud van de kerk te bekostigen.

Urgentie om actie te ondernemen Deel 2: Opgave

Funct.

Monu.

Urgentie

​ ​ ​

​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​ ​

In de figuur hiernaast is de toekomstverwachting gecombineerd met het huidige gebruik (religieus/multifunctioneel/ herbestemd/leegstaand) en de monumentale status van de kerkgebouwen. Voor kerkgebouwen waar de situatie op rood is ingeschat is het toekomstperspectief binnen het huidige gebruik op korte termijn (binnen nu en 5 jaar) onzeker. Voor de kerkgebouwen met de situatie op oranje is ingeschat, geldt dat het vaak op dit moment nog goed gaat, maar dat zich in de toekomst (tussen de 5 en 10 jaar) veranderingen zullen aandienen. Voor de kerken met een groen bolletje is de situatie op de middellange termijn stabiel.

Functie:

33

Monument:

Opvallend in deze urgentietabel, is niet alleen dat relatief veel kerken een kort toekomstperspectief hebben (binnen het huidige gebruik), maar ook dat een groot aandeel hiervan monumentale kerken betreft. Dat is landelijk geen unicum, deze historisch waardevolle, veelal grote, gebouwen zijn zeer duur in het onderhoud/instandhouding en hebben veelal hoge stookkosten. Bovendien zijn de mogelijkheden voor herbestemming en multifunctioneel gebruik van deze monumentale gebouwen veelal beperkt, als gevolg van monumentale interieurs en vergunningplicht bij wijzigingen van historische waardevolle onderdelen en het uiterlijk aanzien.

Urgentie: Urgentie

Religieus gebruik

Rijks

Geen bedreiging Op middellange termijn gaat alles goed

Herbestemd

Gemeentelijk Beeldbepalend

BedreigingBedreigd op termijn

Multifunctioneel gebruik Leegstaand

Risicozone Dorps/stadsgezicht Actuele bedreiging

Leegstaand/in transitie

Onbekend

Deel 2: Opgave

6.2 Toekomstverwachting op basis van gesprekken met eigenaren. H.H. Nicolaas en Antoniuskerk De Rooms Katholieke Nicolaas en Antoniuskerk in Monnickendam is in religieus gebruik. Als gevolg van krimp van de gemeenschap is de toekomst op korte termijn onzeker. Van de 156 kerken in het Bisdom Haarlem-Amsterdam gaan er de komende jaren 99 sluiten. Dit betekent voor deze parochie dat ook zij een aantal kerken dienen te sluiten. Het is nog niet duidelijk voor welke kerken zullen worden gesloten en afgestoten. Om te proberen dit in goede banen te leiden is de parochie zelf ook bezig met een toekomstvisie waarin de gemeenschap wordt betrokken. Multifunctioneel gebruik voor de niet-religieuze samenleving wordt in veel gevallen tegengehouden vanuit het Bisdom. Vm. Synagoge De vm. Synagoge aan de Haven in Monnickendam is herbestemd tot hotel/ restaurant. Wij hebben geen signalen ontvangen dat deze bestemming onzeker is, dus gaan ervan uit dat de huidige bestemming een duurzaam gebruik voor de lange termijn is.

34

Grote Kerk / Sint Nicolaaskerk Monnickendam

Doopsgezinde Vermaning

Het religieus gebruik van de Grote kerk neemt af als gevolg van krimp van de gemeenschap. Het uitgangspunt van de Protestantse gemeente Monnickendam is om het gebruik van de drie kerkgebouwen te verdelen in een helft voor religieuze doeleinden en een helft voor extern verhuur. De dienst wordt in de zomer afwisselend in de Grote Kerk en de Opstandingskerk gehouden, en in de winter alleen in de Opstandingskerk. Daarnaast worden nog vele uiteenlopende activiteiten georganiseerd in alle drie de gebouwen, voor zowel de religieuze gemeenschap als voor de samenleving als geheel. Het beleid is erop gericht het gebouw ten nutte van de samenleving te stellen. Een gebouw heeft immers alleen bestaansrecht als het gebruikt wordt.

De Doopsgezinde Vermaning in Monnickendam is in religieus gebruik. Daarnaast worden kleinschalig en sporadisch concerten georganiseerd in het kerkgebouw. Omdat we het kerkbestuur niet hebben gesproken, hebben we geen gegevens over de kerkelijke gemeente en het toekomstperspectief.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Waterland&id=c8b938e0-776a-4d2b-8789-0b773d698650