CConstaterende datWaterland
Koppel je AI →
Document · PDF

110-326 Onderzoeksrapport Rekenkamer Waterland - Kiezen én delen

Raadsvergadering 8 mei 2025, gemeente WaterlandBij agendapunt: Eventuele moties n.a.v. rekenkameronderzoek preventie jeugd en gezin23.112 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

8.4. VERANDERVERHALEN ONTBREKEN GROTENDEELS

De strategie en werkwijze om maatschappelijke resultaten te behalen, staan volgens het Nederlands Jeugdinstituut het liefst geformuleerd in een veranderverhaal (ofwel: beleidstheorie). Dat beschrijft de veronderstellingen die ten grondslag liggen aan een gekozen aanpak: als we dit doen, gaan we ervan uit dat we dat bereiken. Bijvoorbeeld: als we inzetten op een kansrijke start in de eerste duizend dagen van kinderen, gaan we ervan uit dat deze kinderen zich op latere leeftijd goed ontwikkelen. Een veranderverhaal maakt dus de logica expliciet tussen beleid of activiteiten en de beoogde effecten daarvan voor jeugdigen en gezinnen. Bij voorkeur is een veranderverhaal gebaseerd op kennis over wat werkt. Dit kan kennis zijn uit de wetenschap en/of de praktijk.7 Het expliciet maken van het veranderverhaal is belangrijk om goed te kunnen evalueren en te leren van wat wel en niet werkt.

26

In nagenoeg alle bekeken beleidsdocumenten ontbreekt het veranderverhaal. Onderzoeksinstelling het Verwey-Jonker Instituut bepleit dat er op meerdere vlakken winst te behalen is door het beter uitwerken van dit soort beleidstheorieën16: • • •

Bij een goede onderbouwing is het aannemelijker te maken dat beleid en inzet daadwerkelijk van invloed zijn op beoogde maatschappelijke veranderingen. Hoe beter de onderbouwing, hoe aannemelijker het is dat inzet ook bijdraagt aan verbeteringen. Het onvoldoende expliciteren van begrippen en het onvoldoende uitwerken van beleidstheorieën (inclusief de benodigde randvoorwaarden) biedt juist onbedoeld ruimte voor inconsequent beleid. Immers, het is dan minder duidelijk wat bereikt dient te worden, wat ieders rol daarin kan zijn en welke randvoorwaarden nodig zijn om deze rollen goed te vervullen. Verschillende interpretaties kunnen leiden tot een afstand tussen bedoeling, beleid en praktijk.

8.5. IN DE MEESTE DOCUMENTEN AANDACHT VOOR MONITORING, AL IS HET SOMS GLOBAAL

Het Nederlands Jeugdinstituut pleit tot slot voor een voortdurend proces van leren en verbeteren, ook al is het (in eerste instantie) op beperkte schaal. Dit betekent monitoren, samen regelmatig reflecteren en waar nodig tijdig bijsturen. Het liefst ook met betrokkenheid van jeugdigen en gezinnen zelf. De meeste bekeken Waterlandse beleidsdocumenten bevatten een (algemeen geformuleerde) paragraaf over evaluatie en monitoring. Niet overal is uitgewerkt welke termijn hieraan is gekoppeld en welke indicatoren en/of signalen de gemeente hierbij gebruikt. Ook lijkt de monitoring vooral te gaan over inhoudelijke en procesmatige elementen en minder over de ervaringen van inwoners. En de monitoring lijkt vooral plaats te vinden per beleidsdocument/-traject en veel minder overkoepelend op de beoogde bewegingen/effecten in het leven van jeugdigen en gezinnen. Alleen in de gemeentelijke begroting lijkt sprake van meer overkoepelende indicatoren.

8.6. SAMENHANG TUSSEN DOCUMENTEN VOORAL GLOBAAL BENOEMD, PREVENTIEBELEID KOMT GEFRAGMENTEERD OVER

Kijken we naar de onderlinge samenhang tussen documenten, dan zien we dat de meeste beleidsstukken over en weer naar elkaar verwijzen. Bijvoorbeeld het sportakkoord, het preventieakkoord en het plan van aanpak bij het Gezond en Actief Leven Akkoord. Dit maakt de relaties tussen de documenten expliciet. Er zijn ook veel verwijzingen te zien naar landelijke trajecten en programma’s. Het valt op dat de onderlinge verwijzingen tussen documenten vaak globaal zijn. Dat er geen totaalbeeld wordt geschetst van kaderstellende en meer uitvoeringsgerichte documenten en van lokale en regionale stukken. En dat er maar zeer beperkt wordt teruggegrepen op de kaders, uitgangspunten, visie en maatschappelijke pijlers uit de kadernota sociaal domein. Terwijl deze overkoepelende nota volgens een raadsinformatiedocument van 6 juni 2023 de basis is voor het vormgeven van het beleid binnen het sociaal domein in de komende periode.17 Het thema ‘preventie’ loopt als een rode draad door de bekeken beleidsdocumenten heen. Maar steeds in andere bewoordingen en zonder expliciete ‘kapstok’. Dit levert het risico op van gefragmenteerde inzet. De prominente thema’s uit de aparte bijlage ‘Hoe gaat het met de jeugd in Waterland?’ zijn veelal wel terug te herkennen in de beleidsambities. In de verschillende beleidsdocumenten is echter niet overal een duidelijke hiërarchie van prioriteiten te ontdekken.

Het is dus niet altijd duidelijk wat de gemeente en haar netwerkpartners met meer of minder focus en spoed aanpakken.

8.7. GEEN BREED BEKENDE GEZAMENLIJKE VISIE OP PREVENTIE VOOR JEUGD EN GEZIN

In het kader van dit rekenkameronderzoek zijn verschillende professionals bevraagd over hun ervaringen in de dagelijkse praktijk (zie ook hoofdstuk 10). Zij ervaren over het algemeen niet één breed gedeelde visie op preventie voor jeugd en gezin in Waterland. Sommige professionals zijn niet direct op de hoogte van de formele beleidskaders van de gemeente.

27

Netwerkpartner aan het woord “Onze organisatie spreekt regelmatig met individuele medewerkers van de gemeente Waterland en wij zijn bekend met hun visie op preventie. Het is bij ons niet bekend of dit beeld ook strookt met de officiële visie op preventie voor jeugd en gezin van de gemeente.”

Anderen handelen vooral op basis van de werkafspraken met de gemeente of de reguliere contacten met de gemeentelijke medewerkers. Medewerker gemeente Waterland aan het woord “Wij duiken zelf doorgaans niet diep in de beleidsstukken voor jeugd en gezin. We ervaren dat er korte lijnen zijn met de beleidsadviseurs. In er bepaalde informatie nodig, dan is het een kwestie van even contact zoeken. Dat ervaren we gezien de werkdruk als effectiever dan om zelf continu van alles op de hoogte te blijven.”

De onderlinge verhoudingen lijken constructief te zijn en de lijnen kort. Tegelijkertijd biedt het kansen om in de netwerksamenwerking meer aandacht te hebben voor het werken vanuit één visie. Want die kan dienen als bindmiddel tussen partijen. Volgens het Kwaliteitskompas van het Nederlands Jeugdinstituut kunnen verschillen in visie een optimaal eindresultaat juist in de weg zitten. Hun oproep is dan ook: “Deel je visie expliciet met elkaar en bespreek eventuele verschillen. Doe dit op meerdere momenten gedurende het proces. Vraag bijvoorbeeld wat ieders beeld is van de ‘stip op de horizon’. Of vraag elkaar welke kansen en belemmeringen je ziet om tot het beste resultaat te komen.”7

8.8. KWALITEITSKOMPAS MOGELIJK LASTIG IN VOLLE OMVANG TOE TE PASSEN IN WATERLAND

De bouwstenen van het Kwaliteitskompas van het Nederlands Jeugdinstituut zijn mogelijk lastig in volle omvang toe te passen in een kleine gemeente als Waterland. Ook andere landelijke handreikingen op het gebied van preventie voor jeugd en gezin zijn vaak toegespitst op grotere gemeenten met meer budget en menskracht. De gemeente Waterland geeft aan al met het Nederlands Jeugdinstituut in contact te staan om te verkennen hoe een meer behapbare ‘lightvariant’ van bepaalde handreikingen is toe te passen. Ook de rekenkamer heeft hierover van gedachten gewisseld met preventie-experts van het Nederlands Jeugdinstituut om te komen tot aanbevelingen in de bestuurlijke nota (zie Deel A van deze rapportage).

Voorbeeld van elders uit het land De gemeente Noordwijk (45.734 inwoners) is een gemeente van zo’n 2,5 keer de grootte van Waterland. De gemeente heeft het werken met het Kwaliteitskompas van het Nederlands Jeugdinstituut weten te integreren in hun beleidsprocessen. In een filmpje zeggen ze vooral baat te hebben bij het continu gestructureerd terugkijken en verbeteren en bij de verbeterde netwerksamenwerking.

28

8.9. TOETSING AAN HET NORMENKADER Normen bij deelvraag 1

Beoordeling

Er zijn beleidsambities vastgelegd op het gebied van preventie voor jeugd en gezin in Waterland.

Preventie voor jeugd en gezin komt terug in verschillende beleidsdocumenten op lokaal en regionaal niveau.

De beleidsambities in verschillende documenten hangen helder en expliciet met elkaar samen.

Er zijn onderlinge verwijzingen tussen beleidsdocumenten. Maar de totale samenhang wordt niet expliciet gemaakt. En de documenten grijpen maar beperkt terug op de overkoepelende kadernota sociaal domein. Het beleidsplan sociaal domein dat een nadere uitwerking vormt van de kadernota, is sterk vertraagd.

De beleidsambities sluiten aan bij hoe het gaat met jeugdigen en gezinnen in Waterland.

Het merendeel van de beleidsdocumenten bevat feiten en cijfers over Waterlandse jeugdigen en gezinnen. Maar niet overal is er een expliciete koppeling zichtbaar tussen die feiten en cijfers en de gekozen koers en prioriteiten. De prominente thema’s uit de aparte bijlage ‘Hoe gaat het met de jeugd in Waterland?’ zijn veelal terug te herkennen in de beleidsambities. In de verschillende beleidsdocumenten is echter niet overal een duidelijke hiërarchie van prioriteiten te ontdekken. Het is dus niet altijd duidelijk wat de gemeente en haar netwerkpartners met meer of minder spoed aanpakken.

De beleidsambities zijn vertaald naar concretere doelstellingen en maatschappelijke resultaten.

Doelstellingen, maatschappelijke resultaten en processtappen lopen regelmatig door elkaar heen. Soms wordt er verwezen naar onderliggende documenten voor nadere uitwerkingen. En doelstellingen en resultaten zijn niet altijd eenduidig gedefinieerd.

De netwerkpartners van de gemeente Waterland zijn voldoende bekend met de beleidsambities en -doelstellingen en weten wat er van ze wordt verwacht bij het in de praktijk brengen hiervan.

Afgaand op de ervaringen van professionals lijkt er geen sprake van een breed gedeelde/bekende visie op preventie voor jeugd en gezin. Het contact met de gemeente over onderlinge afspraken en verwachtingen is wel constructief.

De gemeente Waterland en haar netwerkpartners ervaren de uitvoering van het preventiebeleid en de preventiedoelstellingen als voldoende haalbaar.

Omdat de netwerkpartners geen breed gedeelde visie op preventie voor jeugd en gezin ervaren, is deze norm lastig te beoordelen voor de rekenkamer. Uit de ervaringen beschreven in hoofdstuk 10 blijkt wel dat sommige professionals hun uitvoeringscapaciteit als voldoende ervaren en dat in andere functies de capaciteit juist (stevig) onder druk lijkt te staan. Ook is het zo dat de uitwerking van het beleidsplan sociaal domein verschillende keren is uitgesteld vanwege onder andere gebrek aan capaciteit en personele wisselingen.

29

Normen bij deelvraag 2

Beoordeling

Bij de doelstellingen zijn indicatoren en/of signalen benoemd om te monitoren hoe het gaat.

Verschillende beleidsdocumenten bevatten indicatoren bij de doelstellingen en maatschappelijke resultaten. Dit is echter niet over de hele linie het geval. En doelstellingen zijn ook niet altijd eenduidig gedefinieerd.

De relatie tussen de doelstellingen en de bijbehorende activiteiten/ interventies is expliciet gemaakt in een beleidstheorie/veranderverhaal. Deze is gebaseerd op kennis over wat werkt uit de wetenschap en/of eerdere ervaringen uit de dagelijkse praktijk.

In veel gevallen is niet expliciet onderbouwd waarom de verwachting is dat gekozen acties en interventies bijdragen aan de beoogde (inhoudelijke) doelstellingen.

De gemeente Waterland en haar netwerkpartners ervaren goed onderling contact over hoe afgesproken activiteiten/interventies uitpakken in de praktijk.

Er is onvoldoende zicht op hoe specifieke evaluatie- en monitoringsactiviteiten verlopen om een beoordeling te geven bij deze norm. Uit de ervaringen beschreven in hoofdstuk 10 blijkt wel dat het algemene contact met de gemeente Waterland over praktijksignalen en bijsturingen in het aanbod als prettig en constructief wordt ervaren.

30

9 HOE LOOPT DE BESTUURLIJKE INFORMATIEVOORZIENING EN (BIJ)STURING? Dit hoofdstuk beantwoord de volgende deelvraag: •

Deelvraag 3: Hoe vult de gemeenteraad de mogelijkheden tot kaderstelling en sturing in bij preventie voor jeugd en gezin? En hoe is de informatiepositie van de gemeenteraad op dit thema?

Dit zijn de bevindingen op hoofdlijnen: •

•

Sinds de start van deze college- en raadsperiode heeft de Waterlandse gemeenteraad rond preventie voor jeugd en gezin vooral besluiten genomen over het takenpakket van GGD Zaanstreek-Waterland. Ook via de planning- en controlcyclus besluit de raad over preventieve inzet. In de begroting voor 2024 en 2025 zijn actielijnen en concrete acties opgenomen, die deels gaan over preventieve inzet. Het college rapporteert hierover in de Voorjaars- en Najaarsnota en in de jaarrekening. De afgelopen jaren heeft de raad verschillende raadsinformatiedocumenten (RID’s) ontvangen over jeugd en gezin. Deze gaan niet allemaal (volledig) over preventie. De RID’s gaan veelal over actualiteiten (bijvoorbeeld knelpunten bij een zorgaanbieder), uitvoerend beleid (bijvoorbeeld een verschenen uitvoeringsplan) of monitoring en verantwoording (bijvoorbeeld de resultaten van cliëntervaringsonderzoek). De onderlinge samenhang is beperkt.

•

•

Hoewel preventie een centraal thema is in het coalitieakkoord en in de Waterlandse visie op het sociaal domein, spreekt de raad hier zelden of nooit in samenhang over. Dit maakt het lastig om overkoepelend (bij) te sturen op de beoogde maatschappelijke bewegingen/effecten. Professionals ervaren dat de raad op afstand staat van de dagelijkse praktijk. En dat het lastig is om inzichtelijk te maken wat preventie concreet oplevert in de levens van jeugdigen en gezinnen.

31

Betrokkenheid bij, draagvlak voor en sturing op preventie voor jeugd en gezin vanuit de gemeenteraad is van groot belang om succesvol te kunnen zijn. Vanwege het brede spectrum van thema’s dat voorbijkomt op de tafel van de raad, is het niet gek dat de raadsleden altijd een bepaalde afstand zullen hebben tot de dagelijkse praktijk. In tijden van schaarste kunnen de aandacht en middelen voor preventie ook al snel onder druk komen te staan. Want de effecten zijn niet altijd direct zichtbaar en meetbaar. En de aandacht gaat eerder uit naar het organiseren en bekostigen van geïndiceerde ondersteuning en zorg. Een andere werkelijkheid waar de gemeenteraad mee te maken heeft, is de wettelijke plicht om op verschillende vlakken regionaal samen te werken. Die samenwerking kan onder bepaalde omstandigheden schaalvoordelen met zich meebrengen en kennisdeling bevorderen. Maar het kan ook op gespannen voet staan met lokale democratische processen en autonomie.

9.1. ANALYSE VAN BESLUITVORMING EN INFORMATIEVOORZIENING IN PERIODE 2022-2024

De afgelopen jaren heeft de gemeenteraad op verschillende momenten kaders gesteld, informatie ontvangen en schriftelijke vragen gesteld die raken aan preventie voor jeugd en gezin. In de aparte bijlage ‘Wat zijn de ambities op het gebied van preventie voor jeugd en gezin?’ is een overzicht per jaar te vinden vanaf 2022. Dat is het jaar dat de gemeenteraadsverkiezingen hebben plaatsgevonden en dat de gemeenteraad en het college zijn geïnstalleerd. Hieronder beschrijven we kort wat opvalt. Hierbij halen we ook praktijkervaringen aan van professionals uit het werkveld van jeugd en gezin. Aansluitend geven we een beoordeling aan de hand van het normenkader in bijlage 3.

9.2. BEPERKT AANTAL BESLUITEN

Buiten de reguliere planning- en controlcyclus heeft de huidige gemeenteraad sinds 2022 maar een beperkt aantal besluiten genomen die raken aan preventie voor jeugd en gezin. Eén gaat er over het beleid gericht op voor- en vroegschoolse educatie. Vier gaan er over het werk van GGD Zaanstreek-Waterland (regiovisie op gezondheid, invulling gemeenschappelijke regeling, etc.). In de begrotingen van de afgelopen jaren is er onder andere besloten over activiteiten die horen bij de uitvoering van

de kadernota sociaal domein. En over uitbreiding van het jongerenwerk en het schoolmaatschappelijk werk.

9.3. SCHRIFTELIJKE VRAGEN VEELAL RONDOM PLANNING- EN CONTROLCYCLUS

Tussen 2022 en 2024 hebben raadsleden op zes momenten schriftelijke vragen gesteld aan het college over jeugd en gezin. De planning- en controlcyclus is vaak de aanleiding voor de vragen. Deze gaan onder andere over het werk van GGD Zaanstreek-Waterland, over regelingen voor lagere (midden)inkomens en over verslechtering op een aantal beleidsindicatoren voor het onderwijs en de jeugdhulp. Eén vraag uit de afgelopen jaren gaat specifiek over hoe het college preventie van het gebruik van jeugdhulp aanpakt. Het antwoord van het college gaat onder andere in op extra inzet van jongerenwerk en schoolmaatschappelijk werk en op het verbinden van verschillende professionals.

9.4. REGELMATIGE VERZENDING RAADSINFORMATIE, ONDERLINGE SAMENHANG BEPERKT

Het college heeft de raad regelmatig raadsinformatiedocumenten (RID’s) gestuurd rond het thema jeugd en gezin. Sinds 2022 gaat het om 19 RID’s. Deze gaan niet allemaal (volledig) over preventie. De RID’s gaan veelal over actualiteiten (bijvoorbeeld knelpunten bij een zorgaanbieder), uitvoerend beleid (bijvoorbeeld een verschenen uitvoeringsplan) of monitoring en verantwoording (bijvoorbeeld een jaarverslag of de resultaten van cliëntervaringsonderzoek). De onderlinge samenhang tussen de documenten is beperkt. Ook plaatsen de stukken de actuele thema’s niet in een breder kader.

9.5. PREVENTIE NAUWELIJKS VOORGELEGD ALS SAMENHANGEND THEMA

Hoewel preventie een prominent thema is in het coalitieakkoord en de kadernota sociaal domein, lijkt het college er weinig in samenhang over in gesprek te gaan met de raad. Dit heeft effect op de sturing op het thema. En naar verwachting is het voor de raad ook lastig om een totaalbeeld te vormen van de inspanningen om meer preventief te werken.

32

Vooruitlopend op het beleidsplan sociaal domein bevatten de begrotingen voor 2024 en 2025 wel actielijnen met acties voor het betreffende jaar. Het college rapporteert over de voortgang in de Voorjaarsnota, Najaarsnota en Jaarrekening. De ambtelijke organisatie stelt dat er hierdoor minder afzonderlijke raadsinformatiedocumenten nodig zijn. De actielijnen en de beschreven acties gaan deels over preventie voor jeugd en gezin. Bijvoorbeeld over het bevorderen van gezond leven en opgroeien en van bestaanszekerheid in gezinnen. Maar dit staat niet expliciet benoemd en de beleidsindicatoren dekken niet alle actielijnen.

9.6. ERVAREN AFSTAND TUSSEN POLITIEK EN PRAKTIJK

Verschillende professionals die zijn gesproken voor dit rekenkameronderzoek (zie ook hoofdstuk 10) ervaren een afstand van de raad tot de dagelijkse praktijk. En ze zijn bezorgd dat de raad teveel stuurt op basis van budgetten en ‘harde’ data of te snel het mes zet in preventieve inzet. Er is een wens om de raad vaker mee te nemen in verhalen uit de praktijk. Medewerker gemeente Waterland aan het woord “De gemeenteraad staat op afstand van de dagelijkse praktijk van de ondersteuning aan jeugd en gezin. Dit maakt dat ze niet altijd kunnen doorzien hoe complex bepaalde processen zijn en hoe bepaalde zaken in elkaar steken. De neiging kan ook zijn om vooral te sturen op harde cijfers, terwijl het werk zich niet altijd goed in cijfers laat uitdrukken. We vinden het belangrijk om te laten zien dat we niet alleen een kostenpost zijn, maar dat we een wezenlijke bijdrage leveren aan het opvoed- en opgroeiproces in Waterlandse gezinnen. We hopen dat de gemeenteraad openstaat voor meer connectie met de uitvoering en voor verhalen uit casuïstiek, zodat ze begrijpen hoeveel ‘effort’ er in casussen gaat zitten en waarom daar soms zo’n grote bedragen in omgaan.”

Een andere persoon vertelt dat er al enkele informele bijeenkomsten met de raad zijn geweest over jeugd. Medewerker gemeente Waterland aan het woord “Toevallig kwam er toen iemand in de gemeente wonen die gebruikmaakte van dure jeugdhulpvoorzieningen. Dat roept veel vragen op. De informele bijeenkomsten kunnen wel helpen. Net als vaste momenten met de klankbordgroep sociaal domein van de raad die nu een wat slapend bestaan lijkt te leiden. [Dat soort gesprekken] vergen wel voorbereiding natuurlijk. En dus capaciteit. Dat is misschien ook de reden dat de gesprekken nu niet vaker plaatsvinden.”

Voorbeeld van elders uit het land De rekenkamer van de gemeente Olst-Wijhe (18.835 inwoners) heeft eerder onderzoek gedaan naar de lokale uitvoering van de Jeugdwet. In hun rapportage constateren ze dat er binnen OlstWijhe veel aandacht is voor ‘warme’ vormen van controle: interactie, ervaringen, cultuur. Bijvoorbeeld via door de raad georganiseerde raadsgesprekken sociaal domein. De focus ligt op de ervaringen van hulpverleners en cliënten in de praktijk van Jeugd en Wmo. Daarbij bieden de gesprekken een platform voor sturing door de raad. De ervaring laat zien dat de informatie vanuit de gesprekken tot beleidsaanpassingen leidt. Andere voorbeelden van aandacht voor de warme controle zijn de processen om te komen tot verbetering van de cliënttevredenheidsonderzoeken en het introduceren van werken volgens de ‘omgekeerde toets’: niet de wet als uitgangspunt, maar de vraag en de leefwereld van de cliënt.18

33

9.7. TOETSING AAN HET NORMENKADER Normen bij deelvraag 3

Beoordeling

De raad stuurt actief op samenhangend en doeltreffend preventiebeleid voor jeugd en gezin en op een continue cyclus van leren en verbeteren.

De raad heeft deze college- en raadsperiode maar beperkt nieuwe kaders vastgesteld op het gebied van preventie voor jeugd en gezin. De raadsleden nemen vooral informatie tot zich via raadsinformatiedocumenten en de planning- en controlcyclus. Op beperkte schaal zijn er gesprekken over de dagelijkse praktijk. Sturen op leren en verbeteren gebeurt vooral via de planning- en controlcyclus. De samenhang in de informatievoorziening en besluitvorming over preventie is zeer beperkt.

De raad krijgt met regelmaat informatie over de voortgang van beleidsambities en -doelstellingen.

Sinds de start van de college- en raadsperiode vijf raadsinformatiedocumenten ontvangen die gaan over monitoring en voortgang van preventieve inzet. Hier zit echter maar beperkt een terugkerend patroon in. In de gemeentelijke begroting staan wel jaarlijks kengetallen genoemd om op hoofdlijnen te volgen hoe het gaat met inwoners. Deze gaan niet alleen over preventie.

34

10 WELKE PATRONEN, KNELPUNTEN EN KANSEN ZIEN PROFESSIONALS? Dit hoofdstuk beantwoord de volgende deelvragen: • • • •

Deelvraag 4: Met welke hulp- en ondersteuningsvragen melden jeugdigen en hun ouders/verzorgers zich het vaakst bij verwijzers/ hulpverlenende organisaties in de gemeente Waterland? Deelvraag 5: In hoeverre zijn de mogelijkheden en behoeften van jeugdigen en gezinnen in kaart gebracht en doorvertaald in het preventiebeleid voor jeugd en gezin? Deelvraag 6: In hoeverre is er voldoende samenhang tussen het preventief handelen voor kinderen en jongeren en dat voor hun ouders/ verzorgers? Deelvraag 7: Welke kansen en knelpunten ervaren de gemeente en haar netwerkpartners bij de onderlinge samenwerking en bij het preventief handelen voor jeugd en gezin?

Dit zijn de bevindingen op hoofdlijnen: •

•

Verwijzers en hulpverlenende organisaties in Waterland kunnen op basis van eigen ervaringen helder aangeven welke hulp- en ondersteuningsvragen zij vaak voorbij zien komen. Deze ervaringen staven zij maar beperkt met registratiegegevens. Er zijn korte lijnen tussen hulpverlenende organisaties en de gemeente Waterland. Op basis van praktijkervaringen is er naar behoefte constructief overleg over de inzet van ondersteuning en over mogelijke bijstellingen in het (preventieve) ondersteuningsaanbod. Er is geen doelgerichte, samenhangende aanpak om de meest passende inzet van aanbod te bepalen en regelmatig te evalueren.

•

•

De gemeente en uitvoerende professionals erkennen het belang van meer samenhang tussen preventieve activiteiten voor jeugdigen en preventieve activiteiten voor hun ouders/ verzorgers. Die samenhang is er in de praktijk nog niet voldoende. In deze rapportage zijn al verschillende kansen en knelpunten voorbijgekomen die professionals uit het domein van jeugd en gezin ervaren. Aanvullende kansen die zij zien, zijn: - Het zo normaal mogelijk maken om hulp te vragen bij (beginnende) problemen; - Gebiedsgericht aanwezig en benaderbaar zijn als hulpverleners; - Meer stevigheid en samenhang in de netwerksamenwerking; - Een goede balans vinden tussen het lokaal en regionaal aanpakken van vraagstukken.

35

De vorige hoofdstukken gingen vooral over de papieren werkelijkheid en de bestuurlijke processen rond preventie voor jeugd en gezin. In dit hoofdstuk verleggen we de blik naar de mensen en organisaties die dagelijks in contact staan met kinderen, jongeren en gezinnen in Waterland. Hierbij verbinden we de eerdere analyses aan de ervaringen in de dagelijkse praktijk.

In sommige gezinnen is het een combinatie van deze factoren die de situatie uit de hand laat lopen. Netwerkpartner aan het woord “Door geldgebrek of een gebrek aan passende huisvesting blijven mensen noodgedwongen veel langer bij elkaar in huis, terwijl ze hebben besloten om uit elkaar te gaan. De spanningen in huis kunnen hierdoor oplopen en kunnen zelfs uitmonden in huiselijk geweld, terwijl dat anders niet per se het geval zou zijn geweest.”

Tijdens het rekenkameronderzoek zijn er interviews gehouden met professionals van uiteenlopende organisaties (zie ook bijlage 4). Met deze personen is onder andere gesproken over de invulling van hun dagelijks werk, de samenwerkingen in de gemeente en regio en de mogelijkheden en belemmeringen om de uitvoering te verbeteren. De belangrijkste bevindingen uit alle interviews zijn getoetst bij en verrijkt met de beleidsadviseurs jeugd van de gemeente Waterland. Daarnaast zijn de rode draden besproken met preventie-experts van het Nederlands Jeugdinstituut. Dit laatste was bedoeld om aanvullende (wetenschappelijke) kennis op te halen rondom thema’s die in Waterland spelen. En om te horen over succesvolle aanpakken van andere gemeenten die soortgelijke vraagstukken ervaren.

De gemeente geeft aan dat zij aandacht heeft voor de genoemde thema’s via onder andere: •

Op deze en volgende pagina’s zetten wij de inzichten uit de interviews en overige gesprekken op een rij. De deelvragen die in dit hoofdstuk centraal staan, gebruiken we hierbij als leidraad. Net als in eerdere hoofdstukken sluiten we af met een beoordeling aan de hand van het normenkader uit bijlage 3.

• •

10.1. SCHEIDINGEN, HUISVESTING EN BESTAANSZEKERHEID ZIJN VEELVOORKOMENDE ONDERSTEUNINGSVRAGEN

• •

Alle geïnterviewde personen kunnen op basis van hun eigen praktijkervaringen aangeven wat zij zien als de meest voorkomende hulp- en ondersteuningsvragen van Waterlandse jeugdigen en gezinnen. De thema’s die zij het vaakst noemen, zijn: • • •

(Complexe) scheidingen; Gebrek aan passende huisvesting; Problemen op het gebied van bestaanszekerheid.

een regionale werkgroep rond complexe scheidingen (waarin de gemeente Waterland zich laat vertegenwoordigen door beleidsadviseurs van andere regiogemeenten) en het beschikbaar stellen van een digitaal scheidingsplein vanaf 2025; de speerpunten in de Woonvisie Waterland 2025; de actielijn ‘Iedereen doet mee’ uit de begroting 2024 gericht op bestaanszekerheid.

Andere thema’s die professionals voorbij zien komen, zijn onder andere:

• • • • • • • •

Problemen die samenhangen met de levensfase van jongeren; Mentale problemen onder jongeren, inclusief eenzaamheid, depressies en suïcidaliteit; Thuiszitters die tijdelijk of structureel zijn uitgevallen op school; Opvoedonzekerheid bij hoogopgeleide ouders; Problemen die samenhangen met autisme; Pestgedrag; Verslavingen; Eetstoornissen; Kinderen die met achterstanden naar de basisschool gaan; Begeleiding van nieuwkomers, onder andere op financieel vlak.

36

10.2. DE PRAKTIJKERVARINGEN SLUITEN DEELS AAN BIJ DE DATA Netwerkpartner aan het woord “We zien een flinke groep hoogopgeleide ouders die een ander soort opvoedondersteuning nodig heeft dan lager opgeleide ouders. Er zit veel onzekerheid en deze ouders komen mede hierdoor graag extra langs op het consultatiebureau. Soms vragen ze ook om een gesprek met de jeugdarts, terwijl de situatie dat niet per se noodzakelijk maakt. De ouders pakken de opvoeding het liefst helemaal volgens het boekje aan en vinden het lastig om in te spelen op onverwachte situaties.”

Bij het opsommen van de meest voorkomende hulp- en ondersteuningsvragen lijken de geïnterviewden vooral te putten uit de casuïstiek die ze voorbij zien komen. Ze halen in de gesprekken geen registraties of andere databronnen aan. Een aantal geïnterviewden benoemt dat het over het algemeen goed gaat met de Waterlandse kinderen, jongeren en gezinnen.

De hulp- en ondersteuningsvragen die de gemeente en haar netwerkpartners het meest voorbij zien komen, sluiten deels aan bij de data in de bijlage ‘Hoe gaat het met de Waterlandse jeugd?’, zo bleek ook al eerder in deze rapportage. •

•

•

• •

Medewerker gemeente Waterland aan het woord “Ik denk dat de meeste jongeren in deze gemeente opgroeien in een relatief zeer veilige omgeving. Ze vinden het fijn om op te groeien in hun eigen kern. Het is daarmee niet zo dat hier niks gebeurt. Veel 12-plussers zitten op school buiten Waterland en brengen die invloeden ook weer deze kant op. Dus alles wat regionaal plaatsvindt, is ook hier. Maar de wijkagent zegt vaak: ‘Dat is ‘peanuts’ vergeleken met wat er om ons heen gebeurt met overlastgevende groepen of zelfs criminele groepen.’ In elk dorpje in Nederland kan natuurlijk opeens ergens de vlam In de pan slaan of kunnen bij iemand de stoppen doorslaan. Maar het is hier klein en overzichtelijk en als je iets doet wat niet mag, wordt het altijd wel door iemand opgemerkt. De sociale controle is dus groot en de mate van sociale beschaafdheid is ook best wel hoog.”

•

Het percentage jongeren dat een scheiding in het gezin heeft meegemaakt is iets hoger dan in de regio- en referentiegemeenten. De cijfers zeggen niets over de complexiteit van de 12 tot 15 scheidingen per jaar die zich voordoen. Het gebrek aan passende huisvesting weerspiegelt zich onder andere in een wachttijd van ruim 16 jaar voor een sociale huurwoning. De vraag naar woningen is in alle segmenten hoger dan het aanbod. Gezinnen in Waterland hebben gemiddeld een hogere sociaaleconomische score dan elders in Nederland. Wel zijn er veel verschillen tussen en binnen de kernen. En 4% van de kinderen en jongeren groeit op in een uitkeringsgezin. Kinderen en jongeren in Waterland hebben over het algemeen goede onderwijskansen. Het relatief verzuim en het aantal voortijdig schoolverlaters is wel relatief hoog. Jongeren in klas 2 en 4 van de middelbare school scoren hoger op gevoelens van eenzaamheid en psychische klachten dan hun leeftijdsgenoten in de regio- en referentiegemeenten. Ook het aandeel jongeren dat zich (zeer) vaak gestrest voelt is de afgelopen jaren toegenomen. Het pestgedrag van jongeren is gelijk aan het Nederlandse gemiddelde. Relatief veel Waterlandse jongeren roken, gebruiken wiet of hasj of andere drugs. Het alcoholgebruik is vergelijkbaar met of lager dan in een aantal andere gemeenten.

Sommige hulp- en ondersteuningsvragen die zijn genoemd door de geïnterviewden (bijvoorbeeld opvoedonzekerheid bij hoogopgeleide ouders) zijn niet te verifiëren via data-analyse.

37

10.3. CONSTRUCTIEF CONTACT OVER PRAKTIJKSIGNALEN, MAAR GEEN DOELGERICHTE, SAMENHANGENDE AANPAK

Veruit de meeste geïnterviewden ervaren een constructief en prettig contact met de gemeente Waterland over hoe het gaat in de praktijk. Dat contact is er onder andere met de beleidsadviseurs jeugd, de jongerenwerkers en de zorgregisseurs van het Jeugdteam. Vooral met het Jeugdteam is het contact de afgelopen jaren sterk verbeterd.

Het flexbudget (€ 6.000 in zowel 2024 als 2025) gaat niet elk jaar volledig op. Een geïnterviewde ziet daarom kansen om nog meer voor elkaar te krijgen met dit maatwerkpotje. De gemeente en haar netwerkpartners lijken vooral te leren en verbeteren op basis van één-op-één-contact over concrete praktijksignalen. Die korte lijnen ervaren zij als waardevol. En de gesprekken kennen volgens enkele geïnterviewden ook de nodige scherpte.

Netwerkpartner aan het woord “De dienstverlening vanuit het Jeugdteam is weer beter op de rit. Ook is er, bijvoorbeeld in Monnickendam, weer vaker onderling overleg. Zo’n twee jaar geleden was de samenwerking met het Jeugdteam van de gemeente nog moeizaam door veel verloop in het team. Er was destijds teleurstelling bij onze organisatie over het gebrek aan eigenaarschap bij casussen.”

Een aantal geïnterviewden noemt het ‘flexbudget’ dat de inzet van preventief aanbod mogelijk maakt dat niet structureel is ingekocht. Dit geeft volgens een van de professionals meer flexibiliteit dan een aantal jaar geleden. Netwerkpartner aan het woord “De gemeente staat erg open om buiten de opdracht om maatwerk mogelijk te maken. Bijvoorbeeld om een overstaptraining te regelen voor kinderen die naar de middelbare school gaan. Als die vraag er is vanuit de scholen en vanuit het schoolmaatschappelijk werk, dan vinden ze die middelen altijd wel. Dat is dus incidenteel inspelen op een behoefte. Maar eigenlijk houden ze structureel de ruimte om dit soort zaken mogelijk te maken.”

Netwerkpartner aan het woord “Het is goed om te weten vanuit welke belangen iemand iets doet. Dat gesprek is met de gemeente Waterland eigenlijk heel gemakkelijk. Dat betekent overigens niet dat we het altijd met elkaar eens zijn. De gesprekken kunnen soms ook scherp zijn. Het gaat dan over de overwegingen die aan bepaalde keuzes ten grondslag liggen.”

38 Het Nederlands Jeugdinstituut onderschrijft het belang van goede onderlinge relaties op basis van gelijkwaardigheid en vertrouwen. In hun Kwaliteitskompas7 noemen ze dit het cement van een goede samenwerking. Voor een doelgerichte, samenhangende aanpak is er volgens het kennisinstituut echter meer nodig. Hierbij doen ze de volgende handreikingen: • •

•

Investeer in het creëren van urgentie voor het overstijgende belang van kinderen en jongeren. Formuleer een gedeelde en gedragen ambitie die partijen verbindt, waarin iedereen gelooft en waaraan iedere partij wil werken. Bouw samen aan het bereiken van het eindresultaat en daag elkaar uit om te blijven leren en verbeteren. Zoek samen naar passende activiteiten om de beoogde maatschappelijke resultaten te behalen.

Het NJi pleit er dus voor om ‘het grotere plaatje’ steeds centraal te stellen in de samenwerking met netwerkpartners. En om meerdere partijen samen te brengen rond de gezamenlijke ambitie(s).

10.4. DIRECTE FEEDBACK VAN INWONERS, BEPERKTE INZET VAN ONDERZOEK EN ERVARINGSDESKUNDIGHEID

Veel van de geïnterviewden krijgen direct of via naaste collega’s feedback over de dienstverlening van hun organisatie. Informatie over de ervaringen en behoeften van jeugdigen en gezinnen halen ze dus vooral uit persoonlijke contactmomenten. En op basis van deze anekdotische signalen kunnen ze vervolgens handelen. De gemeente Waterland geeft aan dat bredere inwonerbetrokkenheid bij beleidsvorming en het monitoren van feiten en cijfers er snel bij inschieten gezien de beperkte capaciteit. Een van de netwerkpartners van de gemeente doet vooral onderzoek op het moment dat er veranderingen op stapel staan. De organisatie ziet wel meerwaarde in het uitvoeren van meer structureel (behoeften)onderzoek. Een andere netwerkpartner heeft de ambitie om vaker ervaringsdeskundigen te betrekken bij activiteiten en beleidsvorming. Maar het dagelijks werk vergt te veel van de organisatie om hier op korte termijn werk van te maken. Netwerkpartner aan het woord “In een van onze trainingen heeft een ervaringsdeskundige een belangrijke rol gehad. Daar waren alle collega’s behoorlijk van onder de indruk. En er heeft een paar jaar een ervaringsdeskundigenproject gedraaid. Maar dat is er op dit moment niet meer. Mensen konden [binnen dat project] zelf mailen of bellen met een ervaringsdeskundige, voordat ze de stap naar professionele hulp maakten.

In de regio is [de betrokkenheid van ervaringsdeskundigen] wel in ontwikkeling en er staan afspraken over in ons eigen jaarplan. Maar dat is nog heel oriënterend. En soms heb je maar één of twee gesprekken met cliënten om zo gauw mogelijk binnen de afgesproken tijden te handelen. Dus het staat wel op ons lijstje. Maar ik heb niet het idee dat daar à la minute iets heel anders in gaat gebeuren.”

Een voorbeeld van de betrokkenheid van jongeren bij de uitvoering is het contact tussen een van de netwerkpartners en de Eilandraad Jeugd op Marken. De jongeren posten nu zelf informatie op onder andere sociale media over hulpaanbod dat er is.

10.5. SYMPTOOMBESTRIJDING EN GEEN STRUCTURELE ‘KINDCHECK’ Kijken we naar de samenhang tussen preventie voor jeugdigen en preventie voor hun ouders/verzorgers, dan benadrukken veel geïnterviewden het belang hiervan. Tegelijkertijd zien de gemeente en de netwerkpartners dat die samenhang in de Waterlandse praktijk nog te wensen overlaat. Zo is er volgens een geïnterviewde regelmatig sprake van ‘symptoombestrijding’. Netwerkpartner aan het woord “[Ik vind het] opvallend - en dat heb ik ook als zodanig met de gemeente besproken - dat aanmeldingen van kinderen eigenlijk altijd gaan over bepaald gedrag. Terwijl dat [gedrag] toch best wel vaak te maken heeft met scheidingsproblematiek. [...] Vooral het symptoom wordt aangemeld en niet de kern waar het vandaan lijkt te komen. Terwijl we het 9 van de 10 keer kunnen terugvoeren. [...] Scholen kunnen die dingen kennelijk ook niet aan elkaar koppelen.”

Het creëren van een doorbraak in de situatie van ouders kan volgens een van de professionals veel problemen bij de kinderen in een gezin voorkomen. Netwerkpartner aan het woord “Soms is het zinvoller om een schuld van € 10.000 kwijt te schelden dan om het te laten komen tot een ondertoezichtstelling.”

39

Een andere geïnterviewde mist een standaard ‘kindcheck’ als een volwassene zich meldt bij de hulpverlening met een bepaalde vraag. Netwerkpartner aan het woord “Als je het hebt over huiselijk geweld zou je eigenlijk altijd een kindcheck moeten doen. Ook op het gebied van financiën, want dat heeft gevolgen. Nou ja, daar zijn bepaalde knips in keuzes in gemaakt en dat is allemaal beargumenteerd, maar het is niet altijd in het voordeel van gezinnen.”

Medewerkers van de gemeente zien het meer integraal kijken naar de situatie in gezinnen als één van de belangrijkste prioriteiten voor de komende jaren. Een geïnterviewde ziet hierbij wel belemmeringen in landelijke wetgeving en in hoe zaken zijn georganiseerd in Nederland. Hier heeft de gemeente Waterland weinig tot geen invloed op.

En weer een ander deelt een voorbeeld van integraal kijken en werken uit Zaanstad. Netwerkpartner aan het woord “Het gaat ook om bewustzijn: in dat gezin is een scheiding gaande. […] In Zaanstad is er een pilot geweest waarbij het jeugdteam en het wijkteam samen een spreekuur aanboden. Als ouders kwamen over geld en advocaten en huisvesting, zat er iemand van het jeugdteam bij die meteen de kinderen op de agenda zette. Op een moment dat ouders daar zelf misschien nog niet mee bezig zijn. […] De neiging kan zijn om vooral op die ouders te focussen die een problemen met elkaar hebben. Als ze op dat moment informatie krijgen over de schadelijke gevolgen [van een scheiding] voor de kinderen, dan zit dat met een beetje geluk hoger in hun bewustzijn. Samen met al die materiële zorgen die ze hebben.”

40

10.6. KANS: HET ZO NORMAAL MOGELIJK MAKEN OM HULP TE VRAGEN BIJ (BEGINNENDE) PROBLEMEN

Tijdens de interviews is er uitgebreid gesproken over het meerkernige karakter van Waterland en de kenmerken van de lokale bevolking. Een geïnterviewde ervaart een grote bereidheid van gezinnen om langs te komen bij het opvoedspreekuur van GGD Zaanstreek-Waterland en bij de medewerkers van de jeugdgezondheidszorg op de scholen. Ouders lijken de ontwikkeling van hun kind graag te willen volgen en lijken het belang te zien van het contact met het GGD-personeel. In contrast hiermee signaleren bijna alle geïnterviewden dat er een taboe onder een deel van de Waterlanders heerst om hulp te zoeken bij (beginnende) problemen. Dit zien zij het sterkst op Marken. De professionals denken dat dit te maken heeft met de grote mate van sociale controle die er is in vooral de kleinere kernen. Eén geïnterviewde noemt ook de zelfvoorzienende, zelforganiserende aard van de bevolking, waardoor inwoners zich minder snel wenden tot instanties. Het gevolg van het gedrag dat de professionals waarnemen, is dat problemen soms pas aan het licht komen in een veel later stadium. Dit maakt de casussen complexer. En het komen tot passende oplossingen is lastiger en vaak ook duurder. Medewerker gemeente Waterland aan het woord “De problematiek is best zwaar binnen deze gemeente. Ik kan er niet altijd de vinger op leggen waar dat aan ligt. Maar er zijn kernen waar mensen hun problemen bij de voordeur houden.

[…] Daardoor blijven dingen lang onder de radar. Ik help bijvoorbeeld een jongen van 15. Daar is echt heel veel mis, heel zorgelijk. Je vraagt je dan af: hoe kan het dan zo’n jongen pas zo laat in beeld komt?”

Een geïnterviewde ziet kansen in het zo normaal mogelijk maken om hulp te vragen. Dit heeft naar het idee van deze persoon de meeste kans van slagen bij de jongere generatie.

Netwerkpartner aan het woord “Alleen de huisarts is een geaccepteerd en vertrouwd ‘loket’. Het gevolg is dat daar veel vragen terechtkomen die er eigenlijk niet thuishoren. […] Onze organisatie heeft goed contact met de Eilandraad Jeugd op Marken. We kijken met de jongeren wat mensen op Marken ertoe kan aanzetten om wél hulp te vragen bij problemen. De achterliggende gedachte is dat de oudere bevolking door verstokte overtuigingen waarschijnlijk niet meer gaat veranderen. Maar onder de jongeren zou het mooi zijn als hulp vragen het ‘nieuwe normaal’ wordt.”

Een andere geïnterviewde ervaart dat er ook bij professionals bewustwording nodig is. Volgens deze persoon zouden professionals elkaar niet pas om vijf voor twaalf moeten consulteren, maar juist al voor elf uur om verergering van situaties te voorkomen.

10.7. KANS: GEBIEDSGERICHT AANWEZIG EN BENADERBAAR ZIJN

De meeste geïnterviewden zien het dichtbij en benaderbaar zijn als één van de belangrijkste sleutels om risicofactoren en beginnende problemen zo snel mogelijk te signaleren. Er gebeurt ook al het een en ander op dit vlak. Jongerenwerk • Het jongerenwerk doet straatrondes in alle Waterlandse kernen. Dit gebeurt naar eigen inzicht. Daarnaast zijn de jongerenwerkers actief op plekken die prioriteit hebben op basis van bijvoorbeeld (overlast-) meldingen, signalen of verhalen van de jeugd zelf. • Er zijn inloopmomenten voor jongeren in Broek in Waterland en Monnickendam. In Ilpendam bleek er minder behoefte aan een inloop. En op Marken is er een actieve jeugdraad en de Stichting Marker Jongeren. Het jongerenwerk is beschikbaar om aan te sluiten en te ondersteunen bij activiteiten.

41

•

•

•

De jongerenwerkers komen minimaal 6 keer per jaar in de groepen 8 van alle 10 de Waterlandse basisscholen. Dit is bedoeld om zichtbaar en herkenbaar te zijn voor de 150 tot 200 scholieren per jaar die daarna doorgaans uitwaaieren naar middelbare scholen in Purmerend, Edam-Volendam, Hoorn of Amsterdam. De jongerenwerkers willen uitdragen hoe ze er op een later moment voor jongeren kunnen zijn. En ze schatten alvast in wie later potentiële ‘handenbinders’ kunnen worden. Op alle basisscholen houden de jongerenwerkers ook ouderbijeenkomsten, aansluitend aan de reguliere ouderavonden van de scholen. De jongerenwerkers zijn zichtbaar op middelbare school het Bernard Nieuwentijt College door wekelijkse aanwezigheid en door gastlessen met Stichting HALT in alle leerjaren. Zij ervaren verder goed contact met de conciërge, het zorgteam en het managementteam van de school. Vanuit het jongerenwerk vinden er ook verschillende projecten en activiteiten plaats in de kernen. Bijvoorbeeld sport en spel, een tuinproject en voorlichting in samenwerking met de politie.

Schoolmaatschappelijk werk • Het schoolmaatschappelijk werk bedient alle 10 de basisscholen en het Bernard Nieuwentijt College in Waterland. De ureninzet is niet strak afgebakend per school. Er is ruimte om de beschikbare capaciteit te verdelen op basis van de behoefte. Onafhankelijke cliëntondersteuning • De onafhankelijke cliëntondersteuning is onderdeel van het Sociaal Plein in sociaal-cultureel centrum De Bolder in Monnickendam en verzorgt daar regelmatig een inloopspreekuur. Er zijn ook korte lijnen met verschillende huisartsen en praktijkondersteuners in Monnickendam en Ilpendam en op Marken. De onafhankelijke cliëntondersteuning is eerder persoonlijk op bezoek geweest bij alle huisartsenpraktijken om meer zichtbaar te zijn.

•

De onafhankelijke cliëntondersteuning is elke vier weken aanwezig in de huisartsenpraktijk op Marken. Inwoners kunnen vrij binnenlopen en de huisartsen kunnen de onafhankelijke cliëntondersteuning bij een consult vragen. De ervaring van de huisartsen bij verwijzingen naar instanties elders in Waterland is dat mensen deze vaak niet opvolgen. Bijvoorbeeld omdat ze de noodzaak niet (meer) zien of omdat er praktische belemmeringen zijn, zoals vervoer.

Jeugdteam Waterland • Ook de zorgregisseurs van het Jeugdteam Waterland zijn elke vier weken aanwezig in de huisartsenpraktijk op Marken. Inwoners kunnen vrij binnenlopen en de huisartsen kunnen de zorgregisseurs bij een consult vragen. • Het Jeugdteam Waterland investeert breder in zichtbaarheid in de Waterlandse kernen en in de connectie met inwoners en organisaties. Een belangrijk doel bij het contact met inwoners is om uit te dragen dat het niet erg is om hulp te vragen bij (beginnende) problemen. Een dilemma bij het nabij aanwezig zijn in de verschillende kernen is de toeloop die soms te klein is. Netwerkpartner aan het woord “[Onze organisatie] heeft spreekuren in Monnickendam en krijgt ook de meeste vragen uit deze kern. De gemeente zou graag zien dat we ook in de andere kernen zichtbaar en benaderbaar zijn. Maar dat is niet altijd haalbaar, omdat de toeloop daar te klein is. […] Het is belangrijk om alert te zijn op de sociaal zwakkeren in de gemeenschappen voor wie zelfvoorzienendheid niet (meer) vanzelfsprekend is. En om mensen te laten weten waar ze terecht kunnen als ze wel iets nodig hebben.”

42

Medewerker gemeente Waterland aan het woord “Ons team bestaat tijdelijk maar uit twee personen. Een risico is dat we casuïstiek moeten opschalen die we eigenlijk zelf goed hadden kunnen oppakken. Een ander risico is dat er zoveel casussen liggen, dat het ‘lopendebandwerk’ wordt van alleen maar triageren en zo snel mogelijk doorgeleiden. We vrezen hierbij voor de kwaliteit van de dienstverlening, voor het onvoldoende in hun kracht zetten van ouders en voor onnodige verergering van problemen in gezinnen. Om tijd en ruimte te houden voor de zaken die er het meest toe doen, zijn we vooral selectief in het bijwonen van interne overleggen.”

10.8. KANS: MEER STEVIGHEID EN SAMENHANG IN DE NETWERKSAMENWERKING

Naast het dichtbij en benaderbaar zijn voor inwoners, zien de meeste geïnterviewden ook veel kansen in meer stevigheid en samenhang in de onderlinge samenwerking. Ook, of misschien juist, over de grenzen van domeinen heen. In Waterland en de regio zijn al verschillende casuïstiekoverleggen, thema- en netwerkoverleggen en structurele contacten en samenwerkingen ontstaan. Uit de interviews en de beleids- en uitvoeringsplannen komt het volgende naar voren: Tabel 2: Waterlandse casuïstiekoverleggen rond jeugd en gezin

Naast fysieke nabijheid, presentie en signaleringskracht ziet een van de geïnterviewden kansen in betere online informatievoorziening. Netwerkpartner aan het woord “Waterland kent een Sociaal Plein, maar de dienstverlening is alleen op locatie beschikbaar. De zichtbaarheid in het pand is beperkt en de inloop vindt plaats in een ruimte waar ook sociale activiteiten gaande zijn. Dat werpt mogelijk drempels op voor mensen om hun verhaal te komen doen. Het zou mooi zijn om de dienstverlening uit te breiden met contactmogelijkheden via onder andere telefoon, e-mail en WhatsApp. Op die manier ben je laagdrempeliger toegankelijk voor inwoners en professionals. Ook krijg je nog beter in beeld wat er speelt onder de bevolking.”

Overleg

Deelnemers

Casuïstiekoverleg Jeugdteam Waterland

• • • •

Jeugdteam Waterland Jongerenwerk (op agenda) Schoolmaatschappelijk werk (op agenda) Jeugdgezondheidszorg (op agenda)

Hometeam-overleg

• • • • • • •

MEE Dichtbij Sociaal-cultureel werk Sociaal raadslieden Welzijn Wonen Plus Praktijkondersteuners huisartsen Woningcorporaties Bemoeizorg GGD

Overleg prenataal huisbezoek

• •

Geboortezorg Kraamzorg

43

Tabel 3: Waterlandse thema- en netwerkoverleggen rond jeugd en gezin Overleg

Deelnemers

Werkgroep Gezondheid

•

Jeugdgezondheidszorg e.a.

Netwerk preventieakkoord

• • • • • • • •

Team Sportservice Zaanstreek-Waterland Jongerenwerk Onderwijs Eerstelijnszorg Brijder Verslavingszorg Sociaal-cultureel centrum De Bolder GGD Zaanstreek-Waterland Team:Fit

Behoefte om deel te nemen: MEE Dichtbij Netwerk sportakkoord

• • • • • • • • • • • •

Gemeente Waterland Team Sportservice Zaanstreek-Waterland Go-Kids Zaanstreek Waterland Kernpraktijken Fysiotherapie Ooster Ee S.V. Marken S.V. SDOB Tennisvereniging Ilpendam Tennisvereniging Broek in Waterland De SMD Openbare basisschool De Fuik Openbare basisschool De Fuut Waterlandse Hockeyclub

Zorg en veiligheid rond jongeren

•

Gemeente Waterland (jongerenwerk, leerplicht, handhaving, zorg, veiligheid) Politie

•

44

Tabel 4: Ervaren samenwerkingen tussen organisaties/professionals Schoolmaatschappelijk werk

Jeugdteam Waterland

Jeugdgzondheidszorg

Onderwijs

Huisartsenzorg

MEE Dichtbij

Veilig Thuis

Jeugdbescherming

Politie

Jongerenwerk Schoolmaatschappelijk werk Jeugdteam Waterland Jeugdgezondheidszorg Onderwijs Huisartsenzorg Veilig Thuis

= zeer goede ervaren samenwerking = goede ervaren samenwerking = Contact en samenwerking kunnen op onderdelen sterker = Contact en samenwerking vragen om aandacht

45

Een ervaren succesfactor bij een effectieve samenwerking is open contact over waar je samen aan werkt. Netwerkpartner aan het woord “De gemeente bevraagt ons regelmatig over relevante ontwikkelingen en voorgenomen plannen. In essentie willen we ook allebei hetzelfde voor de inwoners van Waterland. En er is open contact over hoe dat toekomstbeeld het beste dichterbij te brengen is.”

Ook een bewuste positionering van functies is belangrijk volgens twee geïnterviewden. Medewerker gemeente Waterland aan het woord “Sinds maart 2023 is het jongerenwerk uitgebreid met een tweede persoon en zijn we in dienst gekomen van de gemeente. Hiermee is Waterland een uitzondering in Nederland. De keuze pakt positief uit in de praktijk, omdat deze het integraal (samen)werken gemakkelijker maakt. We ervaren dat we meer directe invloed hebben op zaken en meer vanzelfsprekend aan tafel zitten bij belangrijke overleggen.”

Daarnaast zien verschillende professionals het als essentieel om elkaar te kennen. En om contact tussen professionals te faciliteren vanuit de gemeente.

Netwerkpartner aan het woord “Eerder heeft de gemeente […] betrokkenen uitgenodigd voor bijeenkomsten. Daarmee straalde de gemeente uit: we vinden het belangrijk dat professionals in het netwerk elkaar vinden. Dat komt anders over dan als wij ze ‘op het matje roepen’ om hun rol goed in te vullen. Sowieso is het – mede gezien de schaarse capaciteit - erg prettig voor ons als anderen initiatief nemen om bijeenkomsten te organiseren en ons uitnodigen om iets te komen vertellen. De gemeente kan een belangrijke rol spelen om netwerksamenwerking te stimuleren. Het maakt dat er meer bewustzijn komt bij alle betrokken professionals van elkaars rol en dagelijkse werkelijkheid en de afhankelijkheid van elkaar om gezinnen passend te ondersteunen.”

Twee geïnterviewden zijn voorstander van nog meer verregaand contact. Netwerkpartner aan het woord “Het zou helpen om als professionals veel meer samen onder één dak, of op zijn minst aan één tafel te zitten. Dat brengt meer verbinding dan welk protocol dan ook, omdat je veel gemakkelijker gebruik kunt maken van elkaars expertise. En gesprekken bij het koffieapparaat leveren vaak meer op dan een gepland overleg van één tot twee. Het begint bij elkaar kennen en tegenkomen en weten wat je aan elkaar hebt.”

In de praktijk ervaren de professionals nog scheidslijnen tussen organisaties en tussen domeinen. Bijvoorbeeld tussen de huisartsenzorg en het sociaal domein.

46

Netwerkpartner aan het woord “De huisartsen werken met het verwijssysteem Zorgdomein. Daar zitten allerlei partijen op aangesloten. Het probleem is dat er nog veel meer organisaties zijn die geen koppeling hebben met Zorgdomein. Het is dus belangrijk om het bredere aanbod te ontsluiten. Maar [...] ze hebben gewoonweg niet de tijd om zich verregaand te verdiepen in alle instanties en mogelijkheden die er zijn. De gemeente of een andere instantie zou mogelijk een rol kunnen spelen om één centraal punt te creëren op een neutrale plaats (bibliotheek, buurthuis) waar alle actuele informatie voorhanden is. […] Deze manier van werken zou het verwijzen sneller en goedkoper maken. Er zou ook een meer integraal beeld ontstaan van de ondersteuningshoeften van de Waterlandse bevolking. En het voorkomt dat er lange wachtlijsten ontstaan bij de paar (grote) partijen die de huisartsen nu wel in beeld hebben.”

Ook het onderwijs worstelt met de vraag wanneer ze andere professionals kunnen inschakelen. Netwerkpartner aan het woord “Leerkrachten willen probleemsituaties het liefst zo veel mogelijk zelf oplossen. Lukt dat niet, dan gaat de casus richting de schooldirecteur en daarna eventueel bovenschools richting bestuur. Voordat de casus daarna uiteindelijk bij de gemeente en/of andere instanties terechtkomt, is deze al over veel schijven gegaan. Dit draagt wellicht ook bij aan de gevoelsmatige afstand tot de gemeente. We zouden behoefte hebben aan een afwegingskader wanneer een school zelf aan zet is en wanneer een (combinatie van) netwerkpartner(s) beter (ook) in kan springen in een casus. En aan helderheid over welke relevante contactpersonen er zijn en wat je van deze mensen mag verwachten in bepaalde situaties.”

Schaarse capaciteit lijkt een belangrijke belemmering om stevigere samenwerkingen aan te gaan. Netwerkpartner aan het woord “Als er sprake is van zorgen over een leerling of gezin, dan kunnen we die signalen meestal goed kwijt. Maar er komt niet altijd een reactie. [...] Het is dan niet altijd duidelijk waar dat aan ligt. We zouden het fijn vinden om gradaties van spoed van signalen aan te kunnen geven. Verder zou het fijn zijn om te weten hoelang een reactie op zich laat wachten. Gaat het lang duren, dan kan het zinvol zijn om bepaalde overbruggingshulp te organiseren. Duurt het kort, dan is die overbruggingshulp misschien weer minder handig.”

Netwerkpartner aan het woord “Het lerarentekort zorgt er regelmatig voor dat klassen worden verdeeld onder het resterende personeel of dat leerlingen naar huis worden gestuurd. Het zet de kwaliteit van het onderwijs onder druk, maar ook de opgezette ondersteuningsstuctuur. Zeker op kleinere scholen zorgt dit voor forse knelpunten.”

Twee geïnterviewden signaleren ook dat aanbestedingen samenwerkingsverbanden kunnen doorkruisen. Ze doen daarom een appel op de gemeente om bewust om te gaan met het inkopen van diensten van organisaties. Het geluid van deze professionals klinkt ook door in een essay van kennisinstituut Movisie, Stichting Beroepseer en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. In het essay ‘Het geheim van de lange relatie’19 pleiten zij ervoor dat politiek en bestuur serieus werk maken van continuïteit in beleid, in organisaties en in professionele relaties.

47

10.9. KANS: EEN GOEDE BALANS VINDEN TUSSEN HET LOKAAL EN REGIONAAL AANPAKKEN VAN VRAAGSTUKKEN

Tot slot is er met de geïnterviewden gesproken over de positie van Waterland als kleine gemeente in de regio. Die kleine schaal maakt dat je dicht bij inwoners kunt staan en dat er korte onderlinge lijnen tussen professionals mogelijk zijn. Medewerker gemeente Waterland aan het woord “Het voordeel van het zijn van een kleine gemeente is dat de lijnen met het college heel kort zijn. Dit maakt het mogelijk om, mits goed onderbouwd, snel maatwerk te leveren.”

Tegelijkertijd zorgt het voor een continue puzzel van het verdelen van schaarse tijd, menskracht en middelen. En in de beleving van een aantal geïnterviewden moet de gemeente soms harder knokken om zaken voor elkaar te krijgen dan grotere regiogemeenten als Purmerend en Zaanstad. Netwerkpartner aan het woord “De preventieve inslag van Waterland blijkt onder andere uit hun rol binnen het Toekomstscenario Jeugd en het Veiligheidshuis. Alleen is Waterland voor veel zaken wel afhankelijk van grotere gemeenten in de regio. […] Dat maakt dat de gemeente niet op alle vlakken eigen keuzes kan maken of doorzettingsmacht heeft. Ze moeten daardoor harden werken om zaken voor elkaar te krijgen. Ook is er maar een beperkt budget en is de capaciteit in het lokale team beperkt, wat de situatie kwetsbaar maakt.”

Op verschillende vlakken is er een constructieve samenwerking met regiogemeenten op het gebied van preventie. Bijvoorbeeld bij de ketenaanpak Kansrijke Start, gericht op de eerste duizend dagen van kinderen en hun ouders. En bij de aanpak Jongeren op Gezond Gewicht (JOGG), waarbij de gemeenten Waterland en Landsmeer samen een regisseur hebben aangesteld. De gemeente Waterland geeft aan dat er ook uitwisseling op beleidsniveau plaatsvindt om van elkaar te leren en uitwerkingen te delen. Verschillende geïnterviewden zien kansen om nog meer op te trekken met gemeenten in de regio. Suggesties die ze doen, zijn bijvoorbeeld om het Jeugdteam Waterland vaker te laten samenwerken met de lokale teams van Landsmeer en Oostzaan. En om kinderen en jongeren vaker gebruik te laten maken van preventief aanbod dat is ingekocht in andere gemeenten. Bijvoorbeeld van SoVa-trainingen gericht op de sociale vaardigheden van jeugdigen. Door de schaalgrootte van andere gemeenten is het daar gemakkelijker om groepen vol te krijgen.

48

10.10. TOETSING AAN HET NORMENKADER Normen bij deelvraag 4

Beoordeling

De gemeente Waterland en haar netwerkpartners kunnen op basis van praktijkervaringen aangeven wat de meest voorkomende hulp- en ondersteuningsvragen zijn van jeugdigen en gezinnen.

Alle geïnterviewden kunnen op basis van hun eigen praktijkervaringen aangeven wat zij zien als de meest voorkomende hulp- en ondersteuningsvragen van jeugdigen en gezinnen. Vanwege de regionale focus van een aantal organisaties, kunnen niet alle geïnterviewden inzoomen op de situatie in de afzonderlijke Waterlandse kernen.

De gemeente Waterland en haar netwerkpartners kunnen op basis van data aantonen wat de meest voorkomende hulp- en ondersteuningsvragen zijn van jeugdigen en gezinnen.

Bij het opsommen van de meest voorkomende hulp- en ondersteuningsvragen lijken de geïnterviewden vooral te putten uit de casuïstiek die ze voorbij zien komen. Ze halen in de gesprekken geen registraties of andere databronnen aan. Eén geïnterviewde spreekt over de mogelijkheid van nader dossieronderzoek om te achterhalen welke preventieve kansen eventueel zijn gemist.

Normen bij deelvraag 5

Beoordeling

De hulp- en ondersteuningsvragen die de gemeente Waterland en haar netwerkpartners het meest voorbij zien komen, sluiten aan bij hoe het gaat met jeugdigen en gezinnen in Waterland.

De ervaringen van de geïnterviewden sluiten deels aan bij de statistische informatie in de bijlage ‘Hoe gaat het met de jeugd in Waterland?’. Bij niet alle genoemde hulp- en ondersteuningsvragen is onderbouwing te vinden in de openbare data. De statistieken zeggen bijvoorbeeld niets over de mate van complexiteit van scheidingen of over eventuele opvoedonzekerheid bij ouders.

De gemeente Waterland en haar netwerkpartners ervaren dat zij de stem van jeugdigen en gezinnen voldoende laten meewegen bij de invulling van hun dienstverlening.

De gemeente en netwerkpartners halen hun informatie over de ervaringen en behoeften van jeugdigen en gezinnen vooral uit persoonlijke contactmomenten. Het organiseren van bredere betrokkenheid van inwoners en/of ervaringsdeskundigen lijkt lastig vanwege de beperkte capaciteit.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Waterland&id=21499c85-1112-4921-ab1a-95a26ba0a0b4