110-326 Onderzoeksrapport Rekenkamer Waterland - Kiezen én delen
Tekst van het document
1
ONDERZOEKSRAPPORTAGE
KIEZEN ÉN DELEN
Preventie voor jeugd en gezin in de gemeente Waterland: Het verschil maken in een situatie van structurele schaarste
REKENKAMER
WATERLAND
COLOFON
Auteur: Kim van der Velden Vormgeving: Kim van der Velden Uitgave: Maart 2025 Foto omslag: Adobe Stock Overig beeldmateriaal: Adobe Stock (pagina 2 midden, 13, 19, 40, 54, 63), beeldbank gemeente Waterland (pagina 7, 14, 31, 62), Freepik.com (overig) Onze taak als rekenkamer is het toetsen van het Waterlandse gemeentebeleid. Daarom voeren wij onderzoek uit. Het doel is om inzicht te bieden in de prestaties van de gemeente en om gerichte aanbevelingen te doen voor de toekomst. De rekenkamer is onafhankelijk in positie, is alert en vasthoudend in houding en is nieuwsgierig naar de praktijk. Wij toetsen in hoeverre het Waterlandse gemeentebestuur zinnig, zuinig en zorgvuldig omgaat met gemeenschapsgeld. Hiermee dragen wij bij aan het functioneren en presteren van het bestuur in de gemeente Waterland. En wij versterken de controlerende taak van de Waterlandse gemeenteraad. De uitgangspunten bij onze onderzoeken zijn: zorgvuldigheid, doelmatigheid, objectiviteit, transparantie en handelingsperspectief.
De rekenkamer van de gemeente Waterland is sinds 2024 in functie in de huidige samenstelling. Het team bestaat uit drie leden en krijgt ondersteuning van een ambtelijk secretaris. Leden: Kim van der Velden (voorzitter) Guus Focken Nick Hendriks Ambtelijk secretaris: Koen Vanhellemont Postadres: Rekenkamer Waterland | Postbus 1000 | 1140 BA Monnickendam Telefoon: (0299) 658 540 E-mail: griffie@waterland.nl Website: Rekenkamer Waterland | Gemeente Waterland
2
INHOUD
DEEL
A
B
DEEL
NOTA VAN BEVINDINGEN
BIJLAGEN
DEEL
BESTUURLIJKE NOTA 1. Het ‘waarom’ van dit onderzoek
5
2. Het ‘hoe’ van dit onderzoek
7
3. Onze conclusies
9
4. Onze aanbevelingen
12
5. Bestuurlijke reactie college van B en W
14
6. Leeswijzer voor overige delen rapportage
17
C
7. Hoe gaat het met de jeugd in Waterland?
19
Bijlage 1: Deelvragen bij centrale onderzoeksvraag
57
8. Wat zijn de ambities op het gebied van preventie voor jeugd en gezin?
24
Bijlage 2: Onderzoeksopzet
58
9. Hoe loopt de bestuurlijke informatievoorziening en (bij)sturing?
31
Bijlage 3: Normenkader
60 62
10. Welke patronen, knelpunten en kansen zien professionals?
35
Bijlage 4: Lijst met geïnterviewde personen en interviewvragen
64
11. Welk preventief aanbod is er voor jeugd en gezin?
50
Bijlage 5: Overzicht gebruikte documenten
3
DEEL
A
BESTUURLIJKE NOTA
4
1 HET ‘WAAROM’ VAN DIT ONDERZOEK Het coalitieakkoord ‘Waterland: Vrij. Sociaal. Groen.’ (2022-2026) stelt1: “De inwoners van onze gemeente die ondersteuning nodig hebben om volwaardig te kunnen participeren in onze samenleving, kunnen op ons rekenen. Immers, iedereen verdient het om mee te doen in de samenleving. Preventief beleid en het verbeteren van de (gemeentelijke) dienstverlening staan daarbij centraal. Ook in het sociaal domein is voorkomen beter dan genezen. Het preventief beleid zal daarom meer aandacht krijgen.” Preventie is ook een belangrijk thema in de landelijke Jeugdwet. Het Nederlands Jeugdinstituut (NJi) zegt hierover2: “Preventie kan voorkomen dat kinderen en jongeren problemen krijgen. Daarnaast kan preventie beginnende problemen in goede banen leiden, en voorkomen dat problemen terugkomen. Vooral als het gaat om concrete problemen als schoolverzuim, kindermishandeling of depressie. Met sterke basisvoorzieningen en een samenhangend preventiebeleid kunnen gemeenten de zorgvraag van kinderen, jongeren en ouders verminderen en het jeugdstelsel vernieuwen. Als preventie eenmalig en versnipperd wordt ingezet, zijn de effecten vaak klein. Een samenhangende en doelgerichte preventieve aanpak vergroot de effecten.” Budgetten voor preventie komen in gemeenten regelmatig onder druk te staan. De effecten van preventie zijn namelijk vaak pas na langere tijd zichtbaar.
En ze zijn doorgaans moeilijk volledig toe te schrijven aan de genomen maatregelen. Toch loont het volgens het Nederlands Jeugdinstituut in financieel opzicht om in te zetten op preventie.
Ook op andere maatschappelijke vlakken is er een positieve invloed merkbaar, zoals binnen het onderwijs en de economie. En kinderen, jongeren en hun ouders of opvoeders ervaren zelf de grootste effecten, zo stelt het kennisinstituut.3 Investeringen, maar ook tekorten De huidige college- en raadsperiode gaat inmiddels bijna het laatste jaar in. De afgelopen jaren heeft de gemeente Waterland extra geïnvesteerd in preventie voor jeugd en gezin. Bijvoorbeeld door meer capaciteit toe te voegen aan het jongerenwerk en het schoolmaatschappelijk werk. Tegelijkertijd zijn er structurele overschrijdingen op de jeugdbegroting.4 Het gebrek aan grip op het lokale jeugdstelsel baart een deel van de gemeenteraad zorgen, zo bleek uit de jaarlijkse gesprekken van de rekenkamer met de verschillende raadsfracties. Schaarste vraagt om gerichte keuzes In een kleine gemeente als Waterland vragen beperkte budgetten en beperkte personele capaciteit om het maken van gerichte keuzes die uitvoerbaar en effectief zijn. Die ruimte is er ook. Want in veel wetten waarin preventie voor jeugd en gezin een rol speelt, zijn gemeenten de eerste verantwoordelijke partij. Gemeenten kunnen dan ook zelf hun lokale preventiebeleid invullen, samen met netwerkpartners en op basis van de eigen lokale prioriteiten. Landelijke beleidskaders zijn hierbij wel richtinggevend.2
5
Onderzoek naar de Waterlandse situatie De Waterlandse rekenkamer heeft onderzocht in hoeverre de gemeente en haar netwerkpartners erin slagen om succesvol en lokaal passend preventiebeleid te voeren voor jeugd en gezin. Het doel van het onderzoek is inzicht bieden in en beoordelen: • • •
hoe het op dit moment gaat met de Waterlandse jeugdigen en gezinnen; hoe het preventieve beleid en aanbod van de gemeente Waterland hierbij aansluiten; welke verbeteringen er mogelijk zijn, bezien vanuit landelijke kennis en de lokale praktijk.
Onze centrale onderzoeksvraag luidt: In hoeverre hanteert de gemeente Waterland een voldoende samenhangend, effectief en op de behoeften van inwoners afgestemd preventiebeleid voor jeugd en gezin? Bij deze centrale vraag zijn verschillende deelvragen geformuleerd (zie bijlage 1). Toekomstbestendige gemeente Dit onderzoek past naadloos in het meerjarige thema ‘toekomstbestendige gemeente’ dat de Waterlandse rekenkamer heeft gekozen tot en met 2026.5 Een bekende uitspraak is niet voor niets: ‘Investeren in jeugd is investeren in de toekomst’. Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft versterking van preventie verder als een van de ingrediënten voor een beter werkend en dus toekomstbestendig jeugdstelsel.2 Het doel van het rekenkameronderzoek is om op verschillende thema’s en niveaus (college, raad) concrete handvatten te bieden in het hier en nu en om inbreng mee te geven voor de partijprogramma’s en het nieuwe coalitieakkoord voor 2026 en verder.
6
2
HET ‘HOE’ VAN DIT ONDERZOEK
2.1. DE ONDERZOEKSFASEN
Om de centrale onderzoeksvraag en de deelvragen te beantwoorden, zijn verschillende onderzoeksfasen doorlopen. Deze volgen uit het onderzoeksprotocol van de rekenkamer6: • • • • •
Fase 0: Bespreken onderzoeksopzet met raadsleden; Fase 1: Startgesprekken met verantwoordelijk wethouder en ambtelijke organisatie; Fase 2: Bureauonderzoek naar data en documenten en veldwerk via interviews en spiegelgesprekken; Fase 3: Analyse en rapportage; Fase 4: Ambtelijk en bestuurlijk wederhoor.
In bijlage 2 staat een meer uitgebreide beschrijving van de onderzoeksopzet.
2.2. HET NORMENKADER
Om de centrale onderzoeksvraag en de deelvragen te beantwoorden, is een normenkader opgesteld (zie bijlage 3). De normen zijn voor een belangrijk deel ontleend aan het Kwaliteitskompas7 en diverse handreikingen op het gebied van preventie8, 9 van het Nederlands Jeugdinstituut. Deze bieden inzicht in hoe gemeenten effectief kunnen sturen op betere resultaten voor kinderen en jongeren en bieden handvatten om toe te werken naar een samenhangende aanpak. In het normenkader wegen ook de ervaringen mee van de gemeente Waterland en haar netwerkpartners.
De normen hangen samen met de verschillende deelvragen in dit onderzoek. Kleuren (rood, oranje, groen, grijs) geven weer in hoeverre het de gemeente Waterland en haar netwerkpartners lukt om aan de norm te voldoen. Rood betekent dat de gemeente en haar partners niet aan de norm voldoen en dat verbeteringen noodzakelijk zijn. Oranje wijst erop dat er deels aan de norm wordt voldaan en dat er mogelijkheden zijn voor verbetering. En groen wil zeggen dat de norm (grotendeels) is behaald. Bij een grijze kleur is het halen van de norm niet te beoordelen door de rekenkamer. De rekenkamer beseft dat kwaliteitsnormen en handreikingen van het Nederlands Jeugdinstituut en andere kennisinstituten meestal zijn toegespitst op de grotere gemeenten in ons land. Dit bevestigt ook het Nederlands Jeugdinstituut zelf in gesprekken met de gemeente Waterland en met de Waterlandse rekenkamer. Het vergt de nodige tijd, capaciteit en middelen om de kwaliteitsnormen in de volle omvang in de praktijk te brengen. En in een kleine gemeente als Waterland is juist op die terreinen structurele schaarste. Bij onze conclusies houden we de gemeente Waterland weliswaar langs de meetlat van de geselecteerde normen. Tegelijkertijd houden we bij onze aanbevelingen rekening met wat de gemeente redelijkerwijs kan behappen.
Die aanbevelingen gaan over zo gericht mogelijk kiezen waar ieders tijd, energie en middelen naartoe gaan. En over slim samenwerken om zo veel mogelijk verschil te kunnen maken voor Waterlandse kinderen, jongeren en gezinnen. Vandaar ook de titel van dit rapport: kiezen én delen.
7
2.3. DE AFBAKENING VAN DIT ONDERZOEK
Waar het in dit rapport gaat over preventie voor jeugd en gezin, dan verstaan we daar het volgende over: Preventie voor jeugd en gezin is problemen voorkomen, beginnende problemen in goede banen leiden en voorkomen dat problemen terugkomen. Preventie kent drie niveaus8: Universele preventie
Voor alle kinderen en jongeren en hun ouders of opvoeders zonder bekend(e) risicofactor(en)/proble(e)m(en). Bijvoorbeeld: het rijksvaccinatieprogramma of de inzet van een buurtsportcoach.
Selectieve preventie
Voor kinderen, jongeren en hun ouders of opvoeders met (een) verhoogd(e) risico(‘s) op problemen. Bijvoorbeeld: cursussen om de opvoedvaardigheden van ouders te versterken.
Geïndiceerde preventie
Voor kinderen, jongeren en hun ouders of opvoeders met een beginnend probleem. Bijvoorbeeld: programma’s voor jongeren om te leren omgaan met depressie en angstklachten.
Aandacht voor netwerksamenwerkingen De focus in het rekenkameronderzoek ligt niet alleen op de gemeentelijke organisatie, maar ook op de samenwerking met netwerkpartners, zoals GGD Zaanstreek-Waterland, het onderwijs, huisartsen en Veilig Thuis. De uitvoering van preventie voor jeugd en gezin is namelijk niet los te zien van deze partners. De rekenkamer oordeelt niet over de kwaliteit of professionaliteit van de betreffende organisaties. Wel kijken we naar de samenwerking tussen de gemeente en de partners en de mate waarin het lukt om samen maatschappelijke resultaten te boeken. Focus op doelmatigheid en doeltreffendheid beleid De taak van de rekenkamer is het toetsen van het Waterlandse gemeentebeleid op drie onderdelen: Rechtmatigheid
Voldoet de uitvoering aan de wettelijke kaders en regelgeving?
Doelmatigheid
Verloopt de voorbereiding en uitvoering van beleid efficiënt?
Doeltreffendheid
Behaalt de gemeente de beoogde effecten van het beleid?
Uit de eerdere beschrijving van de afbakening volgt logischerwijs dat dit onderzoek vooral gaat over de doelmatigheid en doeltreffendheid van het Waterlandse preventiebeleid. De rechtmatigheid blijft buiten beschouwing.
8
3 ONZE CONCLUSIES Onze deelconclusies hebben we ingericht langs de lijnen van de hoofdstukken van onze nota van bevindingen (zie Deel B van deze rapportage). In de nota van bevindingen staat de achtergrond van de deelconclusies toegelicht. De rekenkamer formuleert ook een hoofdconclusie over de centrale onderzoeksvraag in deze rapportage.
3.1. HOE GAAT HET MET DE JEUGD IN WATERLAND? Deelconclusie 1: Met de meeste Waterlandse jeugdigen en gezinnen gaat het goed, maar enkele thema’s vragen meer (samenhangende, doelgerichte) aandacht. Met de meeste kinderen, jongeren en hun ouders of opvoeders in Waterland gaat het goed, zo blijkt uit data-analyse van de rekenkamer. Er zijn vergelijkingen gemaakt met de rest van Nederland, met vier regiogemeenten en met vier referentiegemeenten. Waterlandse gezinnen hebben gemiddeld een betere sociaal-economische positie dan in de rest van Nederland. Ook andere zaken vallen in positieve zin op. Jeugdigen in Waterland hebben bijvoorbeeld vaker dan gemiddeld goede onderwijskansen, een gezond gewicht en gezonde eetgewoonten. En in Waterland is relatief weinig overlast door (hang)jongeren. Tegelijkertijd zijn er thema’s die meer (samenhangende, doelgerichte) aandacht vragen. Zo lijken de mentale gezondheid en weerbaarheid van kinderen en jongeren de afgelopen vijf jaar meer onder druk te staan dan voorheen.
En er zijn relatief veel gezinnen die een scheiding meemaken. Professionals zien regelmatig complexe scheidingssituaties, waarbij ook een gebrek aan beschikbare en betaalbare huisvesting en soms bestaanszekerheid een rol speelt. De gemeente Waterland maakt gebruik van verschillende rijksregelingen (financieel en inhoudelijk) om de zogeheten lokale pedagogische basis te verstevigen. Door gebrek aan personele capaciteit lijkt het echter lastig om al dit soort kansen en mogelijkheden te signaleren en benutten.
3.2. WAT ZIJN DE AMBITIES EN DOELSTELLINGEN OP HET GEBIED VAN PREVENTIE VOOR JEUGD EN GEZIN? Deelconclusie 2: De huidige opbouw van het preventieve beleid bemoeilijkt gericht evalueren, leren en verbeteren. Het Waterlandse preventiebeleid voor jeugd en gezin staat verankerd in verschillende lokale en regionale (beleids)documenten. De rekenkamer heeft deze beoordeeld aan de hand van het Kwaliteitskompas van het Nederlands Jeugdinstituut.7 Belangrijke verbeterpunten zijn de samenhang en het eenduidig en meetbaar definiëren van doelstellingen en resultaten. Verder valt op dat in nagenoeg alle bekeken documenten de beleidstheorie ontbreekt. Dit betekent dat meestal niet expliciet is gemaakt welke onderbouwing ten grondslag ligt aan gekozen aanpakken.
9
Hierdoor is het lastig om aannemelijk te maken dat beleid en inzet daadwerkelijk van invloed zijn op beoogde maatschappelijke veranderingen. Ook is het lastig om gericht te evalueren en te leren van wat wel en niet werkt. De meeste professionals die betrokken zijn bij dit rekenkameronderzoek ervaren geen breed gedeelde visie op preventie voor jeugd en gezin in Waterland. Zij handelen vooral op basis van de werkafspraken over de dagelijkse praktijk of van een enkel beleids- en/of uitvoeringsplan. De interactie met de gemeente ervaren zij hierbij als prettig en constructief.
3.3. HOE LOOPT DE BESTUURLIJKE INFORMATIEVOORZIENING EN (BIJ)STURING? Deelconclusie 3: De gemeenteraad spreekt niet in samenhang over preventie voor jeugd en gezin Preventie voor jeugd en gezin is geen thema waar de gemeenteraad zich sterk mee bezighoudt. De raad spreekt er zelden of nooit in samenhang over. Dit maakt het lastig om overkoepelend (bij) te sturen op de beoogde maatschappelijke bewegingen/effecten. Sinds de start van deze collegeen raadsperiode heeft de Waterlandse gemeenteraad rond preventie voor jeugd en gezin vooral besluiten genomen over het takenpakket van GGD Zaanstreek-Waterland. Ook via de planning- en controlcyclus volgt de raad de voortgang op actielijnen en activiteiten, hoewel deze niet (alleen) specifiek gaan over preventieve inzet. Professionals ervaren dat de raad op afstand staat van de dagelijkse praktijk.
3.4. WELKE PATRONEN, KNELPUNTEN EN KANSEN ZIEN PROFESSIONALS? Deelconclusie 4: De verstandhouding tussen gemeente en netwerkpartners is constructief, maar meer samenhang in de netwerksamenwerking en het vroeger op het spoor komen van problemen is gewenst Er zijn korte lijnen tussen hulpverlenende organisaties en de gemeente Waterland. Op basis van praktijkervaringen is er naar behoefte constructief overleg over de inzet van ondersteuning en over mogelijke bijstellingen in het (preventieve) ondersteuningsaanbod. Dit leidt tot een bepaalde mate van wendbaarheid in de uitvoering. In de bredere netwerksamenwerking is volgens professionals wel nog meer stevigheid en samenhang nodig. Onder andere domeinoverstijgend met het onderwijs en de huisartsenpraktijken. De gemeente en uitvoerende professionals erkennen ook het belang van meer samenhang tussen preventieve activiteiten voor jeugdigen en preventieve activiteiten voor hun ouders/verzorgers. En van het doen van meer behoeftenonderzoek en het betrekken van kinderen, jongeren en ouders/verzorgers bij aanpakken. Professionals signaleren dat er een taboe heerst onder een deel van de Waterlanders om hulp te zoeken bij (beginnende) problemen. Zij denken dat dit te maken heeft met de grote mate van sociale controle die er is in vooral de kleinere kernen.
Dit maakt dat problemen regelmatig pas laat aan het licht komen en dat deze hierdoor verder zijn verergerd dan nodig. De professionals zien kansen in het zo normaal mogelijk maken om hulp te vragen. En zij zien het dichtbij en benaderbaar zijn als één van de belangrijkste sleutels om risicofactoren en beginnende problemen toch zo snel mogelijk te signaleren. Personele capaciteit is hierbij voor een deel van de hulpverlenende organisaties een zorgpunt. Volgens de professionals is het raadzaam om een goede balans te vinden in het lokaal en regionaal aanpakken van vraagstukken.
10
3.5. WELK PREVENTIEF AANBOD IS ER VOOR JEUGD EN GEZIN? Deelconclusie 5: De rekenkamer kan de compleetheid van het aanbod niet beoordelen, wel lijkt er flexibiliteit en wendbaarheid om in te spelen op actuele ontwikkelingen en behoeften. Het preventieve aanbod voor jeugd en gezin is in kaart gebracht. Uit de analyse kan de rekenkamer niet opmaken in hoeverre het aanbod voldoende compleet is. Ook Waterlandse professionals kunnen dit niet allemaal even goed inschatten. Wel omvat het aanbod enkele bewezen effectieve interventies. En verschillende professionals geven aan dat zij in Waterland voldoende inhoudelijke ruimte ervaren om te doen wat nodig is. Dit biedt flexibiliteit en wendbaarheid om in te spelen op actuele ontwikkelingen en behoeften. De investeringen in zaken als schoolmaatschappelijk werk en jeugdgezondheidszorg in Waterland wijken niet sterk af van die in vergelijkingsgemeenten.
3.6. IN HOEVERRE HANTEERT DE GEMEENTE WATERLAND EEN VOLDOENDE SAMENHANGEND, EFFECTIEF EN OP DE BEHOEFTEN VAN INWONERS AFGESTEMD PREVENTIEBELEID VOOR JEUGD EN GEZIN? Hoofdconclusie: De samenhang in het preventieve beleid, in netwerksamenwerkingen en in de politieke sturing kan beter; de effectiviteit en aansluiting bij de behoeften van inwoners zijn niet goed te beoordelen. Overkoepelend ziet de rekenkamer dat de gemeente Waterland en haar netwerkpartners met beperkte mensenkracht en middelen praktijkgedreven de juiste condities proberen te scheppen voor jeugdigen en gezinnen. Waterland lijkt voor veel jeugdigen en gezinnen een prettige, kansrijke plek om te wonen en op te groeien. De gemeente en hulpverlenende organisaties lijken over het algemeen de veelvoorkomende ondersteuningsvragen in beeld te hebben die ook uit de data komen bovendrijven.
Wel ziet de rekenkamer dat de samenhang beter kan in de beleidsvorming, de netwerksamenwerkingen en in de politieke aandacht voor preventie. De feitelijke effectiviteit van het beleid en de aansluiting bij de behoeften van Waterlandse inwoners zijn voor de rekenkamer niet goed te beoordelen. Ook voor de gemeente is onder de huidige omstandigheden niet eenduidig vast te stellen in hoeverre het lukt om het verschil te maken. Dit maakt het lastig om gericht en onderbouwd keuzes te maken. Preventie voor jeugd en gezin is een ingewikkeld te definiëren en te meten beleidsonderwerp, zo constateerden we al aan het begin van deze rapportage. Dit onderstreept het belang van expliciete, onderbouwde beleidstheorieën. Want: hoe beter de onderbouwing, hoe aannemelijker het is dat inzet bijdraagt aan verbeteringen. En hoe helderder het voor alle betrokkenen is wat het gezamenlijke doel is, wat ieders rol daarin kan zijn en welke randvoorwaarden nodig zijn om deze rollen goed te vervullen. In een situatie van structurele schaarste biedt dit naar verwachting de nodige focus en houvast.
11
4 ONZE AANBEVELINGEN Op basis van bovenstaande conclusies heeft de rekenkamer verschillende aanbevelingen. Hierbij maken wij onderscheid tussen aanbevelingen voor het college van burgemeester en wethouders en voor de Waterlandse gemeenteraad. Zoals eerder gezegd, gaan de aanbevelingen - aansluitend bij de titel van deze rapportage - vooral over gericht kiezen waar ieders schaarse tijd, energie en middelen naartoe gaan. En over het slim delen van kennis en inspanningen.
4.1. AANBEVELINGEN VOOR HET COLLEGE VAN B EN W
1. Maak bij toekomstige beleidsvorming de beleidstheorieën achter de inzet op preventie expliciet. Deel de inspanningen die dit vraagt met netwerkpartners en waar mogelijk ook met regiogemeenten en/of kennispartners/-instellingen. Kies op basis van de inzichten die dit gaandeweg oplevert welke samenhangende en doelgerichte aanpakken het meeste verschil maken op de langere termijn. 2. Kies om gericht te investeren in het zo normaal mogelijk maken voor inwoners om hulp te vragen bij (beginnende) problemen. Onder andere door laagdrempelige nabijheid verder uit te bouwen. Verdeel de inspanningen die dit vraagt onder netwerkpartners en andere sleutelpersonen die rechtstreeks in contact staan met inwoners. Dit zijn nadrukkelijk niet alleen hulpverlenende organisaties, maar juist ook woningcorporaties, verenigingen, wijkraden, bedrijven, etc. 3. Kies de mentale gezondheid en weerbaarheid van kinderen en jongeren en de ondersteuning bij (complexe) scheidingen als gerichte thema’s om:
de samenwerking met en tussen netwerkpartners verder te versterken; - de inzet en samenhang van het preventieve beleid en aanbod verder te optimaliseren; - de verbinding tussen preventie voor jeugdigen en preventie voor ouders/verzorgers beter met elkaar in lijn te brengen; - nadere ervaringen op te doen met vormen van inwonerbetrokkenheid; - nader te verkennen waar de regiogemeenten elkaar kunnen ontlasten en versterken. 4. Kies om de bestaande dashboards op waarstaatjegemeente.nl en de gebiedsprofielen van GGD Zaanstreek-Waterland als basis te gebruiken om het goede gesprek te voeren over de impact van het gevoerde beleid. Verken of er op termijn een verdiepingsslag te maken is door in bestaande (GGD-)monitors verder in te zoomen op specifieke thema’s en/of op de afzonderlijke Waterlandse kernen. Duid de gegevens periodiek (bijvoorbeeld elke twee jaar bij het verschijnen van nieuwe monitorgegevens) op het niveau van de afzonderlijke kernen met netwerkpartners en waar mogelijk met een vertegenwoordiging van jeugdigen en gezinnen zelf. 5. Deel capaciteit met regiogemeenten. Onder andere om optimaal gebruik te kunnen maken van (rijks)regelingen om extra inhoudelijke kennis en onderzoeks- en uitvoeringsbudget binnen te halen. Bijvoorbeeld door één regionale specialist aan te stellen op dit vlak. -
12
4.2. AANBEVELINGEN VOOR DE GEMEENTERAAD
1. Schep de ruimte en de inhoudelijke en financiële kaders voor het college om bovenstaande aanbevelingen succesvol in de praktijk te kunnen brengen over een periode van meerdere jaren. 2. Heb in uw kaderstellende rol aandacht voor preventie voor jeugd en gezin binnen een breed scala aan beleidsthema’s (zorg en welzijn, bestaanszekerheid, sport, cultuur, wonen, openbare orde en veiligheid, ruimtelijke ontwikkeling, etc.). 3. Vraag als raad actief om reflecties op beleidstheorieën (zodra deze zijn geformuleerd) om gerichte feitelijke informatie te verkrijgen over de voortgang van preventieve inzet en eventuele bijstuurmogelijkheden. 4. Verken daarnaast de mogelijkheden voor ‘warme’ vormen van controle en sturing op preventiebeleid en -uitvoering, gericht op interactie en praktijkervaringen (zie ter inspiratie ook het praktijkvoorbeeld van de gemeente Olst-Wijhe in hoofdstuk 9 van de nota van bevindingen). Bijvoorbeeld via door de raad georganiseerde informele gesprekken.
4.3. OVERIGE AANKNOPINGSPUNTEN VOOR COLLEGE EN RAAD
Naast de hierboven geformuleerde aanbevelingen biedt dit onderzoek meer aanknopingspunten voor beleidsvorming, uitvoering, netwerksamenwerking en eventueel nader onderzoek. Benut ook deze aanknopingspunten om effectiever, doelgerichter en meer in samenhang in te zetten op preventie en om de dienstverlening aan inwoners te verbeteren.
13
5 BESTUURLIJKE REACTIE COLLEGE VAN B EN W “Met deze brief geeft het college een reactie op het rekenkamerrapport “Kiezen én delen Preventie voor jeugd en gezin in de gemeente Waterland: Het verschil maken in een situatie van structurele schaarste” van februari 2025. In deze brief geven wij allereerst een reactie op de deelconclusies om daarna in te gaan op de aanbevelingen voor het college.
1. Reactie op de deelconclusies Deelconclusie 1: Met de meeste Waterlandse jeugdigen en gezinnen gaat het goed, maar enkele thema’s vragen meer (samenhangende, doelgerichte) aandacht. Wij herkennen de resultaten uit de data-analyse. Het gaat met de meeste gezinnen goed. De sociaal-economische positie van gezinnen is gemiddeld beter dan in de rest van Nederland. En zoals het rapport ook aangeeft, hebben jongeren vaker dan gemiddeld goede onderwijskansen, een gezond gewicht en gezonde eetgewoonten. En de overlast door jongeren is relatief laag. Het onder druk staan van de mentale gezondheid en weerbaarheid van kinderen en jongeren de afgelopen jaren is een landelijke trend die ons zorgen baart. Ook het hoge aantal scheidingen zeker in combinatie met beschikbaarheid van betaalbare woningen is zorgwekkend.
Ook het gebrek aan personele capaciteit is herkenbaar. Waterland heeft een klein beleidsteam sociaal domein. In de afgelopen drie jaar zijn alle ervaren beleidsmedewerkers (op één na) vertrokken. Er zijn nieuwe medewerkers gestart, die bewust kiezen voor en enthousiast worden van het werken in een kleine organisatie, maar deze medewerkers hadden (op één na) geen ervaring in een gemeentelijke beleidsfunctie. Die ervaring moet worden opgebouwd. Er zijn ook nog vacatures die langdurig niet ingevuld konden worden ofwel doordat de beschikbare capaciteit elders moest worden ingezet (bijvoorbeeld in de uitvoering) ofwel door onvoldoende sollicitanten. Bij vacatures die lang openstaan worden soms tijdelijke medewerkers ingehuurd, maar dat is vaak (gezien de kosten) voor minder uren dan noodzakelijk. Ingehuurde medewerkers hebben soms ook weinig ervaring, waardoor er toch veel (dagelijkse) werkzaamheden opgevangen moeten worden door het zittend personeel. Dit maakt het inderdaad ook lastig om alle financiële kansen en mogelijkheden van subsidies en rijksregelingen te benutten. Voor het invullen van de vacatureruimte moeten wij concurreren met andere gemeenten. Er staan veel vacatures open in de regio Waterland. Dit maakt de invulling van de vacatures voor Waterland lastig. Ook dit is een landelijke trend.
14
Deelconclusie 2: De huidige opbouw van het preventieve beleid bemoeilijkt gericht evalueren, leren en verbeteren Het college herkent dat het preventiebeleid op onderdelen in verschillende lokale en regionale beleidsdocumenten is verankerd. Het is de intentie van het college en de ambtelijke organisatie om de samenhang tussen deze documenten te creëren in het beleidsplan Sociaal domein. Het opstellen van dit plan is meerdere keren uitgesteld. De samenhang en het eenduidig en meetbaar definiëren van doelstellingen en resultaten moet onderdeel worden van dit beleidsplan en de werkwijze van het team. De aanbevelingen die daarvoor zijn gedaan, kunnen daarin helpend zijn (zie verder reactie op aanbevelingen).
Een deel van de inwoners wacht lang met het zoeken van hulp bij beginnende problemen. Professionals denken dat dit te maken heeft met een gevoel van sociale controle in de kleine kernen. Sociale controle is herkenbaar al spreken wij liever van sociale cohesie. Sociale cohesie zorgt ervoor dat er ook veel hulp in het sociale netwerk wordt geboden, waardoor er geen professionele hulp nodig is. Maar soms kan een negatief neveneffect zijn dat inwoners het gevoel hebben dat ze geen “externe” hulp mogen vragen. Deelconclusie 5: De rekenkamer kan de compleetheid van het aanbod niet beoordelen, wel lijkt er flexibiliteit en wendbaarheid om in te spelen op actuele ontwikkelingen en behoeften
Tegelijkertijd is dit ook een complex vraagstuk, in veel gemeenten en ook bij de Rijksoverheid ontbreekt het veelal aan heldere doelstellingen, geschikte data en meetbare resultaten zo lezen wij in Groeipijn (Advies deskundigencommisie Hervormingsagenda jeugd, januari 2025).
Het college herkent de conclusies. We zijn blij te constateren dat er voldoende ruimte wordt ervaren om te doen wat nodig is. Wij zien ook dat er voldoende flexibiliteit en wendbaarheid bij de ambtelijke organisatie is om in te spelen op actuele ontwikkelingen en behoeften.
Deelconclusie 3: de gemeenteraad spreekt niet in samenhang over preventie voor jeugd en gezin Het college herkent dat het ingewikkeld voor de raad is om in samenhang te spreken over preventie omdat er in de afgelopen jaren vooral plannen op onderdelen zijn aangeboden aan de raad.
2. Reactie op aanbevelingen voor het college van B en W
Deelconclusie 4: De verstandhouding tussen gemeente en netwerkpartners is constructief, maar meer samenhang in de netwerksamenwerking en het vroeger op het spoor komen van problemen is gewenst Het college herkent de wendbaarheid in de uitvoering. De korte lijnen tussen samenwerkende partners en de gemeente zijn constructief en er kan snel gehandeld worden als dat nodig is. We constateren ook dat initiatief tot en ondersteuning van een bredere netwerksamenwerking door de gemeente zal moeten plaatsvinden en door de gemeente moet worden onderhouden.
Dit is een aanbeveling die wij overnemen.
Aanbeveling 1: Maak bij toekomstige beleidsvorming de beleidstheorieën achter de inzet op preventie expliciet.
Aanbeveling 2: Kies voor gericht investeren in het zo normaal mogelijk maken voor inwoners om hulp te vragen bij (beginnende) problemen. Dit sluit goed aan bij de beweging die wij aan het maken zijn. Dit jaar zullen medewerkers van team Samenleving weer gaan deelnemen aan het Sociaal Plein in de Bolder. Ook gaan we de toegang naar algemene en maatwerkvoorzieningen verbeteren met een Toegangsteam.
15
Tegelijkertijd zien wij dat de pilot “jeugdregisseurs houden spreekuur bij huisarts in Marken” zijn vruchten afwerpt. Of en hoe we deze pilot kunnen voortzetten en uitbreiden, moet nog geëvalueerd worden. We constateren ook dat initiatief tot en ondersteuning van een bredere netwerksamenwerking door de gemeente zal moeten plaatsvinden en door de gemeente moet worden onderhouden. Wij blijven ons inzetten om de inspanningen te delen met niet alleen hulpverlenende instanties, maar ook woningcorporaties, verenigingen, dorpsraden en bedrijven. Aanbeveling 3: Kies de mentale gezondheid en weerbaarheid van kinderen en jongeren en de ondersteuning bij (complexe) scheidingen als gerichte thema’s Het is een balans zoeken tussen het hebben van aanbod in iedere kern/gemeente versus de grootte van de doelgroep. In de praktijk zijn de “doelgroepen” in een kern of zelfs een gemeente zo klein dat maatwerk soms goedkoper is dan een preventief aanbod inrichten. Wij werken daarom ook samen in de regio om waar dat kan toch preventief aanbod te creëren. Er is bijvoorbeeld een regionaal ondersteuningsplatform op het gebied van scheiden is in ontwikkeling.
Aanbeveling 4: Kies om de bestaande dashboards op waarstaatjegemeente.nl en de gebiedsprofielen van GGD Zaanstreek-Waterland als basis om het goede gesprek te voeren over de impact van het gevoerde beleid Deze aanbeveling sluit aan bij het proces voor de verdere uitwerking van het beleidsplan, zoals beschreven in het RID (106-414 februari 2024): “Zoals eerder aangegeven is het hoofdstuk Sociaal Domein in de begroting 2024 al tekstueel aangepast aan de acht actielijnen. Voor een goede aansluiting van het beleidsplan op de P&C Cyclus moeten hier nog twee onderdelen nader worden uitgewerkt:
1. Per actielijn moet een overzicht worden toegevoegd van de beleids-/prestatie indicatoren waarmee wij grip houden op de uitvoering (op te nemen in het Beleidsplan en begrotingscyclus). 2. Per actie lijn wordt een overzicht toegevoegd met projecten en uitvoeringsplannen waarmee de doelen in de actielijn behaald moeten worden met daarbij een meerjarenplanning. Dit overzicht wordt toegevoegd aan het Beleidsplan. In de begroting, VJN etc. informeren wij de raad over de voortgang van de projecten/uitvoeringsplannen van het betreffende jaar.” Aanbeveling 5: Deel capaciteit met regiogemeenten Het delen van capaciteit is bij het beleidsterrein jeugd al gedeeltelijk geregeld. Er is een samenwerkingsstructuur met een regionale beleidsmedewerker en kleine werkgroepen (dus niet uit iedere gemeente een persoon) die samen met jeugdhulpaanbieders werkt aan verschillende projecten, bijvoorbeeld het inzetten van een ambulant team dat bij een crisis naar een gezin toegaat, in plaats van het uitplaatsen van een kind naar een crisisbed. Op preventiegebied is die samenwerking recent uitgebreid. Veel gemeenten zagen preventie als lokale aangelegenheid. Nu worden best practices gedeeld en waar mogelijk gebruik gemaakt van elkaars ervaringen en de schaalgrootte.
Een voorbeeld van een gezamenlijk preventieproject is de inzet van een ambulante medewerker van de Prinsenstichting om kinderen langer in de reguliere kinderopvang te houden in plaats van een medisch kinderdagverblijf. Wij zien ook dat de regionale samenwerking onder druk staat, doordat er veel verloop en veel vacatures zijn bij alle gemeenten. Het idee dat wij als kleine gemeenten kunnen leunen op de kennis en ervaring van de grotere gemeenten is achterhaald. De grotere gemeenten verwachten van de kleinere gemeenten ook een substantiële inzet, dan wel een financiële bijdrage aan regionale inzet.
16
6 LEESWIJZER VOOR OVERIGE DELEN RAPPORTAGE Deel B van deze rapportage is de nota van bevindingen. Hierin staan de resultaten van het onderzoek waarop wij onze conclusies en aanbevelingen hebben gebaseerd. Elk hoofdstuk start met een overzicht van de deelvragen die centraal staan, gevolgd door een korte beantwoording van die vragen. Dan volgt een onderbouwing op basis van de daadwerkelijke bevindingen. Vaak is dit een samenvatting met een verwijzing naar een meer uitgebreide bijlage. Aan het einde van elk hoofdstuk staat een toetsing en beoordeling aan de hand van het normenkader. Deel C van deze rapportage bevat de bijlagen. Naast de eerdergenoemde deelvragen (bijlage 1), de uitgebreidere toelichting op de onderzoeksopzet (bijlage 2) en het normenkader (bijlage 3) gaat het om: • •
de lijst met geïnterviewde personen en de interviewvragen die zij hebben beantwoord (bijlage 4). het overzicht van gebruikte documenten (bijlage 5).
Verder zijn er drie aparte bijlagen: 1. Hoe gaat het met de jeugd in Waterland? Een overzicht van data en een vergelijking met regio- en referentiegemeenten. 2. Wat zijn de ambities op het gebied van preventie voor jeugd en gezin? Een overzicht van beleidsdocumenten en de bijbehorende bestuurlijke besluiten en processen. 3. Hoe ziet het preventieve aanbod voor jeugd en gezin eruit? Een preventiematrix van Waterlands aanbod voor jeugd en gezin.
17
DEEL
B
NOTA VAN BEVINDINGEN
18
7
HOE GAAT HET MET DE JEUGD IN WATERLAND?
Relatie van dit hoofdstuk tot de deelvragen: De informatie in dit hoofdstuk beantwoordt niet direct één van de deelvragen van dit onderzoek. De analyse van data en de vergelijkingen met andere gemeenten zijn wel een belangrijke basis voor de vragen die in volgende hoofdstukken aan de orde komen. Dit zijn de bevindingen op hoofdlijnen in dit hoofdstuk: • •
•
•
Het aantal kinderen en jongeren in Waterland blijft de komende decennia redelijk stabiel. Actief opgroeien: Het verschilt per leeftijdsgroep hoe actief de levensstijl is van de Waterlandse jeugd. Het aantal sportaccommodaties en de beweegvriendelijkheid van de omgeving zijn vergelijkbaar met het Nederlandse gemiddelde. In geborgenheid opgroeien: De sociaal-economische positie van gezinnen in Waterland is beter dan gemiddeld in Nederland. Relatief veel jongeren hebben een scheiding van hun ouders meegemaakt en de lokale woningmarkt is krap. Verder is het geluksgevoel van jeugdigen de afgelopen jaren afgenomen. Wel hebben ze bijna allemaal iemand bij wie ze terecht kunnen als ze ergens mee zitten. Weerbaar opgroeien: Waterlandse jeugdigen ervaren relatief vaak stress en/of psychische klachten. Schoolverzuim en -uitval komen ook relatief veel voor. Dit vertaalt zich echter niet in een hoog percentage jongeren met een uitkering. Het gebruik van jeugdhulp zonder verblijf en de jeugdbescherming is lager dan elders in Nederland. Het gebruik van jeugdhulp met verblijf is juist hoger dan het landelijke gemiddelde.
•
•
•
Veilig opgroeien: Het aantal Waterlandse meldingen en adviesaanvragen over kindermishandeling en het aantal meldingen van jeugdoverlast is vergelijkbaar met andere gemeenten. Ook het aantal verwijzingen naar Stichting HALT is vergelijkbaar met elders. Het aantal jeugdige verdachten van een misdrijf is iets hoger dan in soortgelijke gemeenten. Gezond opgroeien: De ervaren gezondheid van kinderen en jongeren is relatief goed. Ook komt er minder overgewicht voor onder jeugdigen dan elders. Het alcoholgebruik van jongeren is vergelijkbaar met elders. Het gebruik van sigaretten en softdrugs is daarentegen relatief hoog. Opgroeien met een stevige pedagogische basis: Uit de analyses komen verschillende ingrediënten naar voren voor een stevige pedagogische basis in Waterland. Een totaaloordeel over de stevigheid van die pedagogische basis is pas mogelijk na meer en fijnmaziger kwantitatief en kwalitatief onderzoek op het niveau van de verschillende gemeentelijke kernen. De gemeente Waterland maakt gebruik van verschillende rijksregelingen om de pedagogische basis verder te verstevigen. Door gebrek aan personele capaciteit lijkt het echter lastig om al dit soort kansen en mogelijkheden te signaleren en benutten.
19
Het Kwaliteitskompas van het Nederlands Jeugdinstituut7 benadrukt dat inzicht in de situatie van kinderen en jongeren essentieel is bij het ontwikkelen van beleid en programma’s. Bijvoorbeeld op het gebied van onderwijskansen, veiligheid en gezondheid. Beleid en programma’s zijn het meest effectief wanneer ze goed onderbouwd zijn en gebaseerd zijn op een gedegen analyse van de staat van de jeugd.
Figuur 1: Geselecteerde referentiegemeenten
Als onderlegger voor dit rekenkameronderzoek is zo’n ‘staat van de jeugd’ samengesteld. Deze is te vinden in de aparte bijlage 1 bij deze rapportage. Ongeveer 25% van de Waterlandse bevolking is op dit moment 23 jaar of jonger. Dit zijn 4.352 kinderen en jongeren (peildatum 1 januari 2024). In de bijlage staat hoe het gaat met deze kinderen en jongeren en hun ouders/opvoeders in het hier en nu en - waar mogelijk - in de jaren hiervoor. Ook bevat het document vergelijkingen met vier regiogemeenten, vier referentiegemeenten en Nederland als totaal. De regiogemeenten zijn de kleinere gemeenten in de regio ZaanstreekWaterland: Edam-Volendam, Landsmeer, Oostzaan en Wormerland. De referentiegemeenten Bunnik, Heumen, Hilvarenbeek en Waalre liggen elders in het land en lijken op Waterland in verschillende opzichten. Ze hebben ongeveer hetzelfde inwoneraantal, dezelfde mate van verstedelijking en bestaan uit meerdere kleine dorpskernen. Ook grenzen ze net als Waterland aan een grote stad (>175.000 inwoners). Alle vier de gemeenten komen bovendien naar voren als vergelijkbaar met Waterland via het nieuwe instrument AMIGO (Algoritmische Matchmaker voor Ideale Gemeentelijke Oriëntatie) van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten.
Deze applicatie maakt benchmarks mogelijk door gemeenten te matchen op basis van ruim 60 indicatoren.10 Op de volgende pagina’s zetten we de belangrijkste inzichten uit de data-analyses en vergelijkingen uit de aparte bijlage op een rij.
20 Bunnik
Heumen Hilvarenbeek Waalre
7.1. AANTAL WATERLANDSE KINDEREN EN JONGEREN RELATIEF STABIEL
Het percentage kinderen en jongeren in Waterland is redelijk vergelijkbaar met de rest van Nederland. Er zijn in Waterland relatief minder 0- tot 6-jarigen en 22- en 23-jarigen dan jeugdigen van overige leeftijden. Volgens een prognose van het Centraal Bureau voor de Statistiek blijft de totale bevolkingsomvang van Waterland de komende jaren behoorlijk stabiel. Prognoses van de Dienst Uitvoering Onderwijs voor het basisonderwijs laten tot 2033 een lichte daling van het aantal leerlingen zien. In 2040 hebben de Waterlandse basisscholen naar verwachting weer ongeveer evenveel leerlingen als nu. De leerlingenaantallen in het voortgezet onderwijs laten een stabiel beeld zien de komende jaren. Wel is het zo dat de enige middelbare school in Waterland (het Bernard Nieuwentijt College in Monnickendam) relatief veel leerlingen heeft van buiten de gemeentegrenzen. Waterlandse jeugdigen zitten op hun beurt juist relatief vaak op een middelbare school elders in de regio.
7.2. ACTIEVE LEVENSSTIJL VERSCHILT PER LEEFTIJDSGROEP
Het percentage Waterlandse jeugdigen dat dagelijks minimaal één uur beweegt, is lager dan in de meeste regio- en referentiegemeenten. Op het gebied van lidmaatschap van een sportvereniging is er veel verschil tussen leeftijdsgroepen. In de onderbouw van de basisschool en de bovenbouw van de middelbare school hebben jeugdigen minder vaak zo’n lidmaatschap dan in veel van de andere bekeken gemeenten. In de tussenliggende periode is dat percentage gelijk aan of hoger dan het Nederlandse gemiddelde en het gemiddelde van een deel van de vergelijkingsgemeenten. Het aantal sportaccommodaties is Waterland per 10.000 inwoners (22,1) is ongeveer gelijk aan het Nederlandse gemiddelde. Dat geldt ook voor de beweegvriendelijkheid van de omgeving waarin kinderen en jongeren opgroeien. De score van 63 op en een schaal van 100 is gebaseerd op de diversiteit en nabijheid van sportaccommodaties, sport- en speelplekken, parken, water geschikt voor recreatief gebruik en de gemiddelde afstand tot scholen en supermarkten.
Een relatief hoog percentage leerlingen (16%) in klas 2 van de middelbare school loopt risico op problematisch gebruik van sociale media. Het percentage jeugdigen met risico op problematisch gamegedrag (3%) is gelijk aan het landelijke gemiddelde. En het percentage kinderen tot 12 jaar dat dagelijks meer dan 2 uur naar een scherm kijkt (tv, computer, tablet, smartphone), is relatief laag (12%) in vergelijking met andere gemeenten.
7.3. SOCIAAL-ECONOMISCHE POSITIE BETER DAN GEMIDDELD, WEL VEEL SCHEIDINGEN EN GEDAALD GELUKSGEVOEL
Tienermoederschappen komen in Waterland de afgelopen jaren nauwelijks voor. Het aandeel eenoudergezinnen (21,56%) ligt onder het Nederlandse gemiddelde (23%), maar is wel hoger dan in veel van de regio- en referentiegemeenten. Het aandeel ouders dat de opvoeding van hun kinderen als (zeer) moeilijk ervaart (4%) is vergelijkbaar met andere gemeenten. In Waterland groeit 4% van de jeugdigen tot 18 jaar op in een uitkeringsgezin. De sociaal-economische positie van gezinnen in de gemeente is beter dan gemiddeld in Nederland en is vergelijkbaar met de regio- en referentiegemeenten. Maar er zijn flinke verschillen tussen en binnen de kernen. Een relatief laag percentage jeugdigen (7%) is jonge mantelzorger. En zo’n 12 tot 15 kinderen en jongeren per jaar maken een scheiding van hun ouders mee. Van de leerlingen in klas 2 en 4 van de middelbare school heeft in totaal 24% een scheiding in het gezin meegemaakt. Dit is meer dan in de meeste andere bekeken gemeenten. De cijfers geven geen inzicht in de complexiteit van de scheidingen. Van de inwoners die zoeken naar een sociale huurwoning is 9% jonger dan 23 jaar, ten opzichte van 12% in de hele regio Amsterdam. De gemiddelde wachttijd voor een sociale huurwoning in Waterland is 16,4 jaar. In alle woonsegmenten is de vraag naar woningen groter dan de vraag. Het geluksgevoel van jongeren is tussen 2019 en 2023 gedaald van 90% naar 78%.
Het percentage is gelijk aan het Nederlandse gemiddelde, maar is lager dan in veel van de andere bekeken gemeenten.
21
Minder dan de helft van de jongeren waardeert het vertrouwen in de eigen toekomst met een cijfer hoger dan een 7. Wel hebben bijna alle jongeren (96%) iemand bij wie ze terecht kunnen als ze ergens mee zitten.
7.4. WEERBAARHEID WATERLANDSE JEUGD ONDER DRUK
Het percentage ouders dat hun kind voldoende weerbaar vindt, is in Waterland lager dan in de meeste regio- en referentiegemeenten. Het merendeel van de middelbare scholieren (86%) beoordeelt zichzelf als voldoende weerbaar. Ook dit percentage is lager dan elders in Nederland. Het percentage jongeren dat zich (zeer) vaak gestrest voelt door een of meer factoren is gestegen van 37% naar 59%. Dit is ruim meer dan het Nederlandse gemiddelde (50%) en dan in de vergelijkingsgemeenten. De meest genoemde stressfactoren zijn: school of huiswerk (46%), alles wat ze moeten doen (41%) en wat anderen van ze vinden (23%). 12% van de jongeren in klas 2 en 4 van de middelbare school voelde zich de afgelopen vier weken vaak tot altijd eenzaam. En 34% van de jongeren in de genoemde schoolklassen heeft psychische klachten. Ook deze cijfers zijn relatief hoog. De Waterlandse jongeren ervaren wel minder pestgedrag op de middelbare school dan elders in Nederland. 23% van de jongeren in klas 2 en 4 van de middelbare school heeft er de laatste 12 maanden een enkele keer tot heel vaak serieus over gedacht een eind te maken aan hun leven (ten opzichte van 13% in 2019). Alleen in Landsmeer is dit percentage hoger (29%). Kijken we naar de onderwijskansen van jeugdigen, dan zien we dat het overgrote merendeel van de peuters (91%) gebruikmaakt van de kinderopvang.
Minder kleuters dan gemiddeld in Nederland (6% tegenover 14%) loopt risico op onderwijsachterstanden. En de deelname aan speciaal onderwijs is in Waterland relatief laag. Dit betekent dat veruit de meeste jeugdigen gebruikmaken van het reguliere onderwijs. Het schoolverzuim en het aandeel voortijdige schoolverlaters in Waterland is juist vrij hoog. Tegelijkertijd is het aandeel jongeren zonder onderwijs en werk (4,69%) en het aandeel jongeren met een uitkering (1,8%)
ruim lager dan het Nederlandse gemiddelde. Het aandeel mbo’ers, hbo’ers en universitaire studenten onder de Waterlandse jongeren is vergelijkbaar met de regio- en referentiegemeenten. Het percentage jongeren dat gebruikmaakt van jeugdhulp zonder verblijf steeg in de coronaperiode naar ruim 19%. Daarna is het weer afgenomen naar 14,6%. Dat is lager dan het Nederlandse gemiddelde, maar hoger dan in de meeste regiogemeenten. Het aandeel jeugdigen in de jeugdhulp met verblijf is de afgelopen jaren toegenomen van 0,9% naar 2,1%. Maar minder kinderen en jongeren dan voorheen komen in aanraking met de jeugdbescherming.
7.5. MINDER OVERGEWICHT DAN GEMIDDELD, RELATIEF VEEL GEBRUIK SIGARETTEN EN SOFTDRUGS
De Waterlandse kinderen en jongeren ervaren hun gezondheid als ongeveer even goed als jeugdigen in de vergelijkingsgemeenten. Alleen in klas 4 van de middelbare school is de ervaren gezondheid lager (75%) dan het Nederlandse gemiddelde (80%). Overgewicht komt onder zowel peuters als jongvolwassenen minder voor dan elders in het land. Jeugdigen scoren gemiddeld tot goed op gezond eetgedrag (elke dag ontbijten, groenten en fruit eten). Wat betreft het alcoholgebruik in klas 2 en 4 van de middelbare school scoort Waterland in de middenmoot van de vergelijkingsgemeenten. Het aandeel rokende jongeren is tussen 2019 en 2023 gestegen van 3% naar 8%. Dat percentage is ruim hoger dan elders. Ook het aandeel jongeren dat de afgelopen maand wiet of hasj heeft gebruikt, is gestegen. Namelijk van 6% in 2019 naar 13% in 2023. Dit is hoger dan in alle vergelijkingsgemeenten en Nederland als geheel. Het aandeel jongeren dat ooit andere drugs heeft gebruikt, is 4% in Waterland ten opzichte van 2% of 3% in de vergelijkingsgemeenten.
7.6. INGREDIËNTEN VOOR STEVIGE PEDAGOGISCHE BASIS AANWEZIG, TOTAALOORDEEL NIET MOGELIJK
Kijken we door de oogharen naar de inzichten uit bovenstaande analyses, dan zeggen deze op onderdelen ook iets over de stevigheid van de Waterlandse pedagogische basis. Het Nederlands Jeugdinstituut ziet versterking van die basis als een van de noodzakelijke elementen om
22
het groeiende gebruik van jeugdhulp te verminderen. En bovenal om de ontwikkeling van kinderen te stimuleren en ouders te ondersteunen bij het opvoeden.11 Voorbeeld van elders uit het land Een Rotterdamse studie laat zien dat het versterken van pedagogische basisvoorzieningen en vormen van preventie duidelijk bijdragen aan het verminderen van het gebruik van jeugdhulp. Het gaat onder andere om interventies met een groot bereik en relatief lage kosten die zijn uit te voeren via het onderwijs en in de buurt (Taakspel, Kanjertraining, Thuis op Straat). Veel besparingen bleken op andere beleidsterreinen dan de jeugdhulp te liggen, bijvoorbeeld op schoolverzuim en de inzet van justitie en gezondheidszorg.9
Het Nederlands Jeugdinstituut heeft mogelijke indicatoren geselecteerd om de stevigheid van de pedagogische basis in een gemeente in kaart te brengen.12 Het liefst op wijkniveau. Op het niveau van de gehele gemeente scoort Waterland gemiddeld tot goed op deze elementen: • • •
Kinderen, jongeren en ouders hebben toegang tot laagdrempelige voorzieningen die ontmoetingen stimuleren, zoals: speeltuinen, sportveldjes, bibliotheken of jongerencentra. Kinderen en jongeren hebben dagelijks de beschikking over voldoende en gezond eten. Kinderen maken gebruik van kinderopvang/peuterspeelzaal/ buitenschoolse opvang.
Verderop in deze rapportage zijn ook aanwijzingen te vinden van de organisatiegraad van Waterlanders in inwonersnetwerken. En van de betrokkenheid van kinderen en jongeren bij activiteiten in hun woonkern. Gaat het echter over elementen als betrokkenheid en verbondenheid met elkaar, ervaren steun bij de opvoeding en ervaren ruimte voor initiatieven, dan schieten de openbare databronnen tekort. Een (totaal)oordeel hierover vraagt om nader en fijnmaziger kwantitatief en kwalitatief onderzoek.
De gemeente Waterland maakt gebruik van een aantal financiële rijksregelingen en mogelijkheden voor inhoudelijke ondersteuning gericht op een stevige pedagogische basis. Bijvoorbeeld Jongeren op Gezond Gewicht, de Brede Specifieke Uitkering voor sport, bewegen, cultuurparticipatie, gezondheidsbevordering en de sociale basis en regionale investeringsmiddelen vanuit het Integraal Zorgakkoord. De aanvraagen verantwoordingseisen voor dit soort regelingen zijn vaak fors. En medewerkers van de gemeente Waterland geven aan dat ze door capaciteitsgebrek waarschijnlijk niet alle kansen en mogelijkheden in beeld hebben. Voorbeeld van elders uit het land Onder andere de gemeenten Amersfoort en Rotterdam hebben al verschillende keren een ‘staat van de jeugd’ uitgebracht. Rotterdam doet dat zelfs jaarlijks sinds 2015. De monitor toont wetenschappelijk bewezen beschermende factoren en risicofactoren voor gezond, kansrijk en veilig opgroeien. En het vormt de basis voor impactgedreven en vraaggericht werken. Dit betekent: eerst risico’s, krachten en doelgroepen in kaart brengen en vervolgens het aanbod daarbij passend inrichten.13
Een gemeente als Rotterdam heeft vanzelfsprekend de nodige capaciteit en mogelijkheden om te investeren in structurele monitoring. In een veel kleinere gemeente als Waterland kunnen de dashboards op waarstaatjegemeente.nl en de gebiedsprofielen van GGD ZaanstreekWaterland14 dienen als basis om het goede gesprek te voeren over de impact van het gevoerde beleid. Mogelijk is er op termijn een verdiepingsslag te maken door in bestaande (GGD-)monitors verder in te zoomen op specifieke thema’s en/of op de afzonderlijke Waterlandse kernen. De Brede Specifieke Uitkering van het rijk voor sport, bewegen, cultuur, gezondheidsbevordering en de sociale basis biedt in 2025 en 2026 nog budget - en dus kansen - om de kennis- en adviesfunctie van de GGD te versterken.
23
8 WAT ZIJN DE AMBITIES OP HET GEBIED VAN PREVENTIE VOOR JEUGD EN GEZIN? Dit hoofdstuk beantwoord de volgende deelvragen: • •
Deelvraag 1: In hoeverre heeft de gemeente Waterland preventiebeleid en -doelstellingen voor jeugd en gezin vastgelegd? Hoe haalbaar zijn deze en hoe worden deze gemonitord? Deelvraag 2: In hoeverre sturen de gemeente Waterland en haar netwerkpartners op kwaliteit, effectiviteit en gebruikerservaringen bij het preventief handelen voor jeugd en gezin?
Dit zijn de bevindingen op hoofdlijnen: •
•
Het Waterlandse preventiebeleid voor jeugd en gezin staat verankerd in verschillende lokale en regionale (beleids)documenten. De belangrijkste geconstateerde verbeterpunten zijn samenhang, het eenduidig en meetbaar definiëren van doelstellingen en resultaten en het expliciet maken van de onderbouwing van keuzes voor bepaalde acties en interventies. Gezien deze verbeterpunten kan de rekenkamer geen totaaloordeel vellen over de doeltreffendheid van het preventiebeleid voor jeugd en gezin. In het merendeel van de beleidsdocumenten is enige aandacht voor evaluatie en monitoring. Niet overal is uitgewerkt welke termijn hieraan is gekoppeld en welke indicatoren en/of signalen de gemeente hierbij gebruikt. De monitoring vindt vooral plaats per beleidsdocument/ -traject en maar beperkt overkoepelend op de beoogde bewegingen/effecten in het leven van Waterlanders.
•
De meeste professionals die betrokken zijn bij dit onderzoek ervaren geen breed gedeelde visie op preventie voor jeugd en gezin in Waterland. Sommige professionals zijn niet direct op de hoogte van de formele beleidskaders van de gemeente. Zij handelen vooral op basis van de werkafspraken over de dagelijkse praktijk of van een enkel beleids- en/of uitvoeringsplan. De interactie met de gemeente ervaren zij als prettig en constructief.
24
Met het beeld van ‘de staat van de Waterlandse jeugd’ in het achterhoofd kijken we naar het beleid voor jeugd en gezin. Dat beleid is er om te zorgen dat het leven van kinderen, jongeren en hun ouders of opvoeders verbetert. Het formuleren van ambities helpt hierbij en geeft richting aan de uitvoering.
Per document geven we in de aparte bijlage de globale inhoud weer op het gebied van preventie voor jeugd en gezin. Ook toetsen we de beleidsdocumenten en -processen aan het eerdergenoemde Kwaliteitskompas van het Nederlands Jeugdinstituut.7 Dit betekent dat we voor elk van de documenten beschrijven in hoeverre ze:
In dit hoofdstuk brengen we de verschillende beleidsambities in kaart die de gemeente Waterland lokaal en regionaal heeft vastgelegd op het gebied van preventie. Een uitgebreide analyse op dit vlak is te vinden in de aparte bijlage ‘Wat zijn de ambities op het gebied van preventie voor jeugd en gezin?’. In die bijlage behandelen we de volgende documenten:
•
Tabel 1: Bekeken lokale en regionale (beleids)documenten
•
Lokaal • Coalitieakkoord • Kadernota sociaal domein • Beleidsplan sociaal domein (eerste concept) • Gezondheidsbeleid • Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) • Lokaal sportakkoord • Lokaal preventieakkoord • Consultatiedocument actieprogramma sport en bewegen • Beleidsnotitie kinderopvang • Plan van aanpak Het jonge kind • Beleidsplan jongerenwerk • Uitvoeringsplan jongerenwerk 2023-2024 en 2025-2026 • Verordening jeugdhulp • Uitvoeringsregeling jeugdhulp
•
Regionaal • Regionale visie op jeugdhulp • Regionale visie op gezondheid • Regionaal plan van aanpak Integraal Zorgakkoord
• •
• •
de verbinding leggen met feiten en cijfers over Waterlandse inwoners; ambities bevatten op het niveau van inhoud, proces en/of randvoorwaarden; de ambities vertalen in concrete doelstellingen en maatschappelijke resultaten; heldere indicatoren en/of signalen bevatten bij de doelstellingen en maatschappelijke resultaten; een of meer beleidstheorieën (onderbouwingen voor gekozen interventies/activiteiten) bevatten; omschrijven hoe het proces van (doorlopend) monitoren, leren en verbeteren plaatsvindt; de samenhang beschrijven met andere beleidsdocumenten.
De analyse in de bijlage maakt inzichtelijk welke elementen uit het Kwaliteitskompas van het Nederlands Jeugdinstituut de gemeente Waterland en haar netwerkpartners al toepassen. En waar nog ruimte is voor verbetering binnen de lokale middelen en mogelijkheden. In de rest van dit hoofdstuk zetten wij de inzichten uit de analyse van de beleidsstukken op een rij. Vooruitlopend op hoofdstuk 10 waarin we het perspectief van Waterlandse professionals belichten, schetsen we ook kort hoe de netwerkpartners van de gemeente het beleid beleven. We sluiten het hoofdstuk af met een beoordeling aan de hand van het normenkader uit bijlage 3.
25
8.1. WISSELEND GEBRUIK VAN FEITEN EN CIJFERS
Beleid maken start bij het formuleren van ambities. Een beeld van hoe het gaat met inwoners (actuele feiten en cijfers) helpt hierbij, benadrukt het Nederlands Jeugdinstituut in zijn Kwaliteitskompas. Het geeft een idee welke maatschappelijke problemen het meest urgent zijn om aan te pakken. Het merendeel van de bekeken beleidsdocumenten bevat feiten en cijfers over kinderen, jongeren en gezinnen in Waterland. Het is echter niet altijd zo dat de documenten een expliciete link leggen tussen de data en de gekozen koers en prioriteiten. Een aantal documenten bevat geen feiten en cijfers over de Waterlandse jeugd. Dit zijn vooral visiedocumenten (zoals de regionale visie op gezondheid) of juist meer operationele stukken (zoals het uitvoeringsplan jongerenwerk, waar een beleidsplan met feiten en cijfers boven ligt).
8.2. BELEIDSAMBITIES OP VERSCHILLENDE NIVEAUS
Om urgente maatschappelijke problemen effectief te bestrijden, is soms een ambitie nodig die gaat over processen of randvoorwaarden. Bijvoorbeeld betere samenwerking tussen netwerkpartners (zoals GGD Zaanstreek-Waterland, het onderwijs en de huisartsen). Of voldoende tijd en middelen. Het zijn echter de inhoudelijke ambities die het meest centraal moeten staan, zo stelt het Nederlands Jeugdinstituut.7 Want die helpen in het oog te houden waar je het als gemeente en netwerkpartners uiteindelijk voor doet. De bekeken beleidsdocumenten bevatten beleidsambities op verschillende niveaus. In een aantal documenten zijn de inhoudelijke ambities leidend. In andere stukken gaat het meer over processen en randvoorwaarden. In een enkel document zijn de ambities wat lastiger als zodanig te herkennen, omdat ze verweven zijn in de lopende tekst. Ondanks de beperkte schaal, menskracht en middelen van de gemeente, lijkt er sprake van een veelheid aan beleidsambities en de lat lijkt op onderdelen hoog te liggen. Een (nog niet bestuurlijk bekrachtigde) ambitie is bijvoorbeeld: “Waterland heeft een optimale sociale basis om in op te groeien”. Sommige documenten spreken daarbij wel over een (nader te bepalen) fasering of prioritering per jaar.
De gemeente lijkt tegelijkertijd te worstelen met de beperkte capaciteit en wisselingen van personeel. Het beleidsplan sociaal domein is bijvoorbeeld om deze redenen bijna twee jaar uitgesteld. Behandeling in de raad heeft niet eind 2023 plaatsgevonden, maar gebeurt volgens de termijnagenda van de raad naar verwachting in september 2025.15
8.3. DOELSTELLINGEN EN RESULTATEN NIET ALTIJD SCHERP GEDEFINIEERD
Beleidsambities mogen algemeen zijn, zegt het Kwaliteitskompas van het Nederlands Jeugdinstituut. Bijvoorbeeld: “Kinderen groeien weerbaar op”. Daarna hoort een vertaalslag te volgen naar meer concrete doelstellingen en maatschappelijke resultaten met bijbehorende indicatoren of signalen. Zoals: “In 2026 is de ervaren weerbaarheid van jongeren op de middelbare school met 5% toegenomen ten opzichte van 2024.” Wat opvalt in de bekeken beleidsdocumenten, is dat doelstellingen, maatschappelijke resultaten en processtappen regelmatig door elkaar heen lopen. Soms wordt er verwezen naar onderliggende documenten voor nadere uitwerkingen. En doelstellingen en resultaten zijn niet altijd eenduidig gedefinieerd. Wanneer kun je bijvoorbeeld stellen dat er een sterke zorgstructuur is bereikt op een school? En hebben alle betrokkenen daar hetzelfde beeld bij? Het ontbreken van eenduidige definities maakt het lastig om te bepalen wanneer beleid succesvol is. En wat ieders bijdrage is in de uitvoering.