Bijlage 1 Bodemvisie gemeente Waadhoeke.pdf

De bruidsschat Om te voorkomen dat er een gat valt in de lokale regelgeving als gemeenten en waterschappen nog geen regels hebben opgesteld op het moment dat de Omgevingswet in werking treedt heeft het Rijk in de zogeheten bruidsschat een verzameling van regels opgesteld die ‘van rechtswegen’ in het omgevingsplan en de waterschap verordening moeten worden opgenomen totdat de gemeente zelf (voor 2029) eigen regels heeft opgesteld. Het gaat hierbij om regels m.b.t.: Toelaten bouwen op bodemgevoelige locaties Nazorg na saneren van bodem Kleinschalig grondverzet (verontreiniging > Interventiewaarde) Informatieplicht en regels met betrekking tot locaties met een beschikking ernst/niet spoed Lozingen van grondwater bij saneringen

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

Keuzes en ambities In het omgevingsplan moeten met betrekking tot de bodem voor de volgende activiteiten regels worden opgenomen m.b.t. de voorwaarden die daar in de gemeente aan gesteld worden: Bouwen op verontreinigde bodem Saneren van de bodem Nazorg na saneren van de bodem Graven in de bodem Activiteiten op een locatie met historische bodemverontreiniging zonder onaanvaardbaar risico Toepassen van bouwstoffen Toepassen van grond en baggerspecie Opslaan van grond en baggerspecie

BODEMVISIE

Onder de Wbb waren er rijksregels op het gebied van het bodembeheer. Gemeenten kunnen de deze regels beleidsneutraal doorvoeren in hun beleid maar kunnen de Omgevingswet ook aangrijpen om beleidsvernieuwingen door te voeren. Voor de voor de gemeente relevante activiteiten kan dan gekozen worden voor: •

Beleidsneutrale insteek: Voortzetting van het huidige rijksbeleid, de huidige rijksregels bieden voldoende bescherming voor milieu, gezondheid en natuur en bieden daarnaast voldoende ruimte om de fysieke leefomgeving te benutten voor de gewenste ontwikkelingen. Als de gemeente al eigen bodembeleid heeft moeten de Rijksregels dus niet overgenomen worden! Bij de beleidsneutrale insteek worden de regels van de bruidsschat (regels die van rechtswege deel uitmaken van het omgevingsplan) definitief opgenomen in het omgevingsplan, met inachtneming van de instructieregels van het Bkl en de omgevingsverordening.

•

Ambitie: Daar waar de gemeente bescherming van gezondheid of van natuurwaarden belangrijk vindt kunnen boven op de maatregelen en waarden die wettelijk minimaal gelden extra maatregelen of strengere waarden vastgelegd in het omgevingsplan voor activiteiten. Daarbij moet men afwegen of de positieve gevolgen die worden voorzien opwegen tegen de toenemende regeldruk voor bewoners en bedrijven.

•

Ruimte voor ontwikkeling: Daar waar de gemeente de nadruk legt op benutting, ruimtelijke ontwikkeling of vermindering van regeldruk voor bedrijven kan de gemeente minder strenge eisen stellen dan de wettelijk vastgelegde waarden voor de bijvoorbeeld bodemkwaliteit. Een voorwaarde is uiteraard dat eventuele hogere waarden onder de maximaal toelaatbare waarden (in het Bkl opgenomen) blijven en dat de keuze middels een redelijke belangenafweging wordt gemotiveerd.

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

Bijlage 7: Inventarisatie opgaven bodem en ondergrond Waadhoeke In de startnotitie voor de visie zijn de gebiedskenmerken van de bodem en ondergrond in Waadhoeke vastgesteld. Er is gekeken naar belangrijke ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op deze gebiedskenmerken. In onderstaande tabel zijn deze mogelijke invloeden vertaald naar opgaven voor de bodem en ondergrond in Waadhoeke. Tabel 1: Eerste selectie ontwikkelingen en opgaven Waadhoeke Bodem

Hoofdkenmerken

Ontwikkelingen

Opgaven

Geologische bodemop-

Aanhoudende natuurlijke

Voorspelbaarheid toekom-

bouw

bodemdaling

stige daling

Diverse (unieke) land-

Verandering, aantasting en

Waardering en bescher-

schapstypen en reliëf

verschraling landschap

ming waardevolle land-

kwaliteiten BODEMOPBOUW

BODEMVISIE

schapselementen

GEBIEDSLIGGING Noordelijk kustgebied

Verzilting grondwater

Adaptatiemaatregelen

Invloed van de zee

Stijging zeespiegel

Bescherming tegen zeewater (zeewering)

BODEMKWALITEITEN Goede bodemkwaliteit

Afname bodemvruchtbaar-

Schone, gezonde en

heid/-moeheid en vervui-

vruchtbare bodem

ling Grondwater maakt onder-

Klimatologische omstan-

Beschikbaarheid zoete

deel uit van groter sys-

digheden veranderen

grondwatervoorraad

teem/lichaam

(droogte en natte perioden)

Prima draagkracht

Gevoeligheid voor zettin-

Monitoring grondwaterstan-

gen wijziging grondwater-

den

stand Aanwezige ecologische

Afname ecologische diver-

Conditionering biodiversi-

waarden

siteit

teit (bodemleven)

Aanwezigheid natuurlijke

Uitputting voorraden en

Hergebruik en circulair pro-

grondstoffen

grondstoffen

duceren

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

Bodem

Hoofdkenmerken

Ontwikkelingen

Opgaven

Historisch langdurig ge-

Toenemende behoefte aan

Aanwezigheid en expositie

bruik en bewoning

versterken identiteit

bodemschatten uit het ver-

kwaliteiten GEBRUIKSFUNCTIE

leden en het verhaal vertellen Huidige hoogwaardige

Toename duurzaam (voed-

Adaptatie agrarische sector

landbouwfunctie

sel) produceren

Aardgasvelden en zoutlaag

Toename inzicht risico’s

Positionering bestaande en

aanwezig

winning uit diepe onder-

nieuwe winningen

MIJNBOUWPRODUCTIE

BODEMVISIE

grond

Potentieel aanwezige aard-

Energietransitie: afbouw

Mogelijkheden aardwarmte

warmte

gebruik fossiele brandstof-

voor energietransitie

fen

Bodemdaling mijnbouwac-

Toename meetgegevens

Herstelmaatregelen da-

tiviteiten

bodemdaling

lingscontouren

Geabonneerde productie-

Mogelijkheden onder-

Terugneembaarheid en ri-

velden

grondse opslag

sicobeheersing

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

Bijlage 8: Samenvatting publiekssessie bodemvisie Datum: 2 februari 2021 Plaats: digitaal Deelnemers: 42 Introductie voorzitter Anton Wijkhuijs

BODEMVISIE

Presentatie Theo Mulder (Agro/ Care4Soils) Beleving met grond zit in onze taal verweven: dirt (negatief) en soil (positief), modder (negatief) en grûn (positief). F.D. Roosevelt: “A Nation which destroys its soil destroys itself”. Binnen 5 à 10 jaar worden er grote stappen verwacht op het gebied van ecologie in de agrosector, want het moet anders. Op dit moment raken we 30 voetbalvelden vruchtbare bodem jaarlijks kwijt. De bodem is opgebouwd uit enorm veel bacteriën, schimmels en andere microbiologie die essentieel zijn voor het functioneren van de bodem voor planten. Uniek is de verbinding van de plant met de bodem. De plant gebruikt en maakt met zonlicht en fotosynthese allerlei essentiële stoffen aan. Een deel van de aangemaakte suikers verdwijnen in de bodem en zijn weer voedsel voor micro-organismen en zorgt voor aanmaak van humus. Het lichaam en haar weerstand wordt bepaald door microben. Dat geldt ook voor de bodem. Hoe vitaler de bodem des te vitaler de gewassen. De teellaag van de bodem fungeert mede vanwege de humus als een spons, waardoor de bodem in staat is om water in een veelvoud goed vast te houden en zo veel invloed kan hebben als het gaat om het vasthouden van water of afkoeling. De boer is feitelijk te beschouwen als de dokter van de toekomst met de boerderij als apotheek van de toekomst. En de boer vormt samen met de burgers de gezond maker van de aarde.

Belang dus voor de verbinding met de micro-organismen in de bodem en in de bouwvoor! Reacties aanwezigen/deelnemers Een deelnemer is zeer positief ingenomen met deze oproep van de heer Mulder. Gevraagd wordt welk effect NaCl heeft op microbiologie in de bodem. Dat is funest en zout heeft grote gevolgen voor de landbouw. Zout past daar niet goed bij. Ook het gebruik van kalkammonsalpeter als zoute kunstmest heeft een verzurende werking en zout heeft conserverende werking (maar we willen de bodem niet conserveren maar herstellende werking stimuleren). Minder gebruik maken van chemie en minder zoute meststoffen maakt de plant weerbaarder. Een deelnemer roept - mede om de zoutwerking in het gebied tegen te gaan - de gemeente dan ook op om nu eens een standpunt in te nemen bij de actuele discussie tegen het inlaten van zout zeewater in de kustzone. Iemand vraagt in hoeverre intensieve landbouw (technisch) effect heeft op de microbiologie. Dat is het geval, microbiologie kan niet goed tegen zoutgebruik door kunstmatige bemesting en tevens vanwege het verdichten van de bodem door zware belasting door landbouwvoertuigen en landbewerking. De zoute kwel van grondwater speelt daarbij in dit gebied ook een rol als het gaat over de verzilting.

Iemand geeft aan dat in het verleden, volgens overlevering van gebruikers uit het verleden, het oppervlaktewater in het gebied nabij Dongjum nog veel zouter was, onder invloed van het

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

IJsselmeer toen nog de Zuiderzee. Er moesten in die tijd zelfs zoetwaterdobbes worden aangelegd als drinkwater voor het vee. Na aanleg van de Afsluitdijk is dat een stuk minder geworden. Presentatie Arne Alphenaar (adviesbureau TTE Consultants) Arne Alphenaar presenteert de contouren van de bodemvisie die breder is dan alleen het specifieke onderdeel bodemleven. Bodem is dus veel meer en wat vinden de aanwezigen belangrijk? Ongeveer de helft vindt een gezonde bodem belangrijk (16x) en de andere helft (17x) ziet de bodem als de basis van ons bestaan. Een enkeling (2x) geeft aan dit niet interessant te vinden en er andere belangrijke zaken zijn.

BODEMVISIE

Een toelichting wordt gegeven op de bodemopbouw en ontstaansgeschiedenis van de bodem in dit gebied, vooral onder invloed van de zee en de zichtbare contouren in de bodem van de voormalige Middelzee. Op de hoogtekaart is dat ook goed zichtbaar. Waar denkt u eigenlijk aan bij de ondergrond? Het grootste deel geeft aan dat de ondergrond maakt wie we zijn, we komen namelijk van de klei (22x). Een minderheid (8x) geeft aan dat we maximaal eruit moeten halen wat er in zit. Tegelijk roept dat de vraag op tot hoever dat gaat als het gaat om bijv. gas-/zoutwinning. Als achtergrondinformatie wordt stilgestaan bij de bodem en ondergrond. De bodem gaat over de bovenste vijf meter, de ondergrond over de laag daaronder tot 500 meter en de diepe ondergrond bevindt zich op 500 tot 5.000 meter diepte. De bodem omvat een scala aan onderwerpen en thema’s: bodemleven, archeologie, landbouw, verontreiniging, gebruik, landschap, verzilting, energie, groen, kabels en leidingen en draagkracht. De bodem en ondergrond gaat over het gebruik van grondwater, drinkwater, grondwaterverontreiniging, warmte koude opslag, zand- en kleiwinning en grondverzet. De diepe ondergrond gaat over het benutten van aardwarmte (geothermie), gaswinning en zoutwinning. In de toekomst speelt misschien ook opslag van C02 of andere stoffen mogelijk een rol.

Kortom bodem en ondergrond is een belangrijke factor om rekening mee te houden. Welke thema’s vindt u het belangrijkst? Uit de antwoorden blijkt dat verzilting, integrale aanpak, biodiversiteit, vruchtbaarheid, voeding, gezonde bodem en bodemleven belangrijke thema’s zijn. Reacties aanwezigen/deelnemers Een deelnemer geeft aan dat er vele thema’s van belang zijn. Een gezonde bodem maakt onderdeel uit van een totaal systeem waarbij alle betrokken partijen mee moeten doen. We zullen het met elkaar moeten doen. Tegelijkertijd doet hij een oproep om de verantwoordelijkheid van bodembeheer bij de boeren, vanuit hun expertise en kennis over bodem, neer te leggen. Hij geeft aan in het verhaal de rol van het stedelijk gebied te missen en de toename van verhard oppervlakte in stedelijk gebied. Dat moet ook in het beleid van de gemeente een plek krijgen. Van gemeentewege wordt aangegeven dat dat zeker ook aandacht verdient. Ook in andere beleidssporen is daar zeker al aandacht voor, zoals het recente rioleringsplan en het plan voor biodiversiteit waarin dat wordt meegenomen. Het gaat dus niet alleen om landbouwgebied. Maar ook om stedelijk gebied en de infrastructuur. Denk ook aan zonnevelden al dan niet op landbouwgrond. Iemand vraagt aandacht voor een specifiek aspect namelijk funderingsproblematiek.

Dit hangt nauw samen met het grondwaterpeil en grondwater maakt onderdeel uit van de bodem. In het verleden gebruikte funderingen met houten palen zijn gevoelig voor rotting zodra deze in contact met lucht komen omdat het grondwater te laag is. Voor de binnenstad van Franeker geldt een hoog risicoprofiel. Worden daar nu door de aanwezigen al problemen mee ervaren? Volgens een deelnemer is Franeker in zekere zin als eiland te beschouwen. Het grondwater staat in enige mate los van het gebied er om heen. Bovendien ligt de stad Franeker voor de boezem. Dit maakt dat de grondwaterstand relatief hoog staat en in dat geval de invloed gering is. Funderen is een aspect van de draagkracht van de bodem en de funderingsproblematiek hangt samen met het grondwaterpeil. Deze beide onderwerpen, draagkracht en grondwater maken wel als thema onderdeel uit van de bodemvisie, maar daarin zal niet specifiek worden ingaan op de problematiek op perceel niveau. C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

BODEMVISIE

Duidelijk wordt dat het een zeer breed onderwerp is waarbij ook keuzes zullen moeten worden gemaakt. Een deelnemer geeft aan dat de brede insteek van belang is en niet alleen over landbouw dient te gaan. Een bodemvisie is veel meer dan alleen landbouw. Het betreft een complex vraagstuk dat vraagt om een gedegen impactanalyse. Iemand anders geeft aan vooral keuzes in de landbouw over te laten aan de landbouw. Daar zit als gebruikers voldoende kennis en expertise op het gebied van bodem en ondergrond. Belangrijkste zaken er nu uitpikken en in de visie uitwerken. Gevraagd wordt in hoeverre de presentatie gedeeld kan worden. Tevens wordt nog even verwezen naar de onlangs gehouden presentatie van de heer Oterdoom. Die zal ook met de aanwezigen vanavond worden gedeeld. Het is van belang om goed aan te geven wie waar over gaat. Waar gaat de gemeente eigenlijk over? De bovenste vijf meter. Daaronder de provincie en nog dieper ligt nu bij het Rijk. Goed aangegeven welke bestuurslaag waarover gaat en op welke wijze die samen kunnen werken. Tegelijkertijd daarbij koppelkansen benutten. Dat sluit volledig aan bij de Omgevingswet om integraal af te wegen, dat samen te doen. Ook krijgt de gemeente een grotere verantwoordelijkheid over het toekomstig bodembeheer. Een deelnemer pleit vooral voor een gezamenlijk gedragen realistisch duurzaam bodembeheer.

Vervolg presentatie Arne Alphenaar (adviesbureau TTE Consultants) Kortom de bodem en ondergrond is een belangrijke factor om rekening mee te houden. Hoe belangrijk vindt u het landschap? Vrijwel iedereen vindt dit (zeer) belangrijk (24x) en een minderheid vindt dit niet belangrijk (3x) of vindt dit niet belangrijk en niet onbelangrijk (neutraal 2x). Er komen ook diverse ontwikkelen op onze bodem af. Wetgeving gaat veranderen, natuur en milieu wordt steeds belangrijker, de energietransitie, landschap en cultuur, economie, landbouw, klimaatverandering en verzilting zijn allemaal ontwikkelingen die spelen. De zeespiegel stijgt, zomers worden droger, buien heftiger: adapteren, investeren of negeren. De meeste mensen kiezen er voor om te adapteren (16x). We moeten onze landbouw aanpassen om een gezonde bodem te behouden. Een klein aantal (3x) kiest er voor om de ontwikkelingen te negeren. Het gaat toch niet zo snel. Een ander deel (9x) kiest er voor om te investeren: door technieken veranderen we het landschap en houden we het zout buiten. Reacties aanwezigen/deelnemers Een deelnemer geeft aan dat vergroting van percelen in de akkerbouw heel goed kan bijdragen aan een betere waterhuishouding van het gebied. Dit levert voldoende druk op voor het behoud van de zoetwaterlens. Vanuit de gemeente wordt aangegeven dat er ook aandacht is voor het landschap.

Recent heeft de heer Oterdoom een presentatie gehouden en op dit moment is de gemeente bezig met een landschapsanalyse. Daar zit ook een overlap met het onderwerp bodem en worden verbindingen gelegd om een zo integraal mogelijk beeld te verkrijgen. Iemand geeft aan dat vanuit Europa ook eisen worden gesteld over vergroening. Een deelnemer mist nog een onderwerp, namelijk waterbodems en vrijgekomen bagger dat ook onderdeel uit maakt van de bodem. Dit zal worden meegenomen bij de visievorming. Een andere deelnemer vraag aandacht voor de funderingsproblematiek in de visievorming als het gaat om het grondwaterpeilbeheer. Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie wordt in dit kader ook nog genoemd. Door iemand wordt aangegeven dat de akkerbouw een rol heeft, maar er nadrukkelijk ook een gedragsverandering nodig is bij de consument. Samenvatting door Wethouder Jan Dijkstra Al met al een succesvolle avond met een prachtige opkomst en deelname over dit belangrijke onderwerp. Dit onderschrijft het belang van de inhoud van de onlangs gehouden presentatie van de heer Oterdoom, waar ook vanavond naar wordt verwezen. Tevens is het van belang om verbindingen tot stand te brengen met andere visies zowel intern als extern en ons daarbij de vraag te stellen wat willen wij. De bodem en ondergrond speelt daarbij een belangrijke rol en hoe willen we C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

daar mee omgaan. De wethouder is blij met de bijdrage van de heer Mulder en het belang dat daarmee wordt aangegeven inclusief de beleving die daar van uit gaat. Hij snapt de discussie vanuit de landbouw, gelet op de positie die de sector heeft en logisch dat het daar ook over gaat. Duidelijk is dat verzilting in het gebied van invloed is en ook daar zullen we wat mee moeten gaan doen. De ondergrond kent vele facetten en naast agrariërs zijn er zeker ook andere belangen. Grondwaterpeil is een belangrijk aspect wat we mee gaan nemen, maar gericht op de feiten en omstandigheden zoals die zich daarbij voordoen. Bodem en ondergrond is een mooi thema en een rijkdom van ons bestaan. Duidelijk is dat we keuzes zullen moeten gaan maken voor het gebied. Binnenkort volgt er een enquête en uitgangspunt is dat er in april een visie klaar ligt. Ieders input is daarbij van harte welkom en kan naderhand ook nog worden doorgegeven aan Doede Machiela (beleidsmedewerker omgeving).

BODEMVISIE

Afsluiting Anton Wijkhuijs Deze sessie is een tussenstap in het proces om te komen tot een gemeentelijke bodemvisie. Binnenkort volgt er een enquête om iedereen in Waadhoeke de gelegenheid te geven om mee te praten over het thema bodem en ondergrond. Die resultaten worden meegenomen in de bodemvisie. Uiteindelijk is het de bedoeling dat de visie in april gereed is voor besluitvorming door de raad. Iedereen die de komende tijd nog aanvullende informatie heeft of na deze sessie ook nog belangrijke zaken wil aandragen die nu niet zijn besproken kan dat aanleveren via Doede Machiela. Open vragen en antwoorden tijdens de publiekssessie

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

Bijlage 9: Resultaten enquête bodem en ondergrond Waadhoeke Inleiding enquête: We realiseren het ons vaak niet, maar in bijna alles wat we doen, hebben we te maken met de bodem en de ondergrond. De ondergrond bepaalt hoe ons landschap er uitziet. Omgekeerd is het gebruik van de bovengrond van invloed op de ondergrond. Je kan een bodem gebruiken voor aardappelteelt of voor een zonneveld. Je kan het grondwater verlagen om het land beter te kunnen verbouwen of juist verhogen om de natuur zijn gang te laten gaan. Kortom, er kan veel, en niet alles gaat samen. Met deze enquête willen we onderzoeken wat u belangrijk vindt. Invullen kan tot 1 maart 2021. Enquête periode: 10 februari tot 1 maart 2021 Gereageerd: totaal hebben 83 personen de enquête ingevuld Vraag 1: Maakt u voor uw beroep gebruik van de bodem en/of ondergrond? (denk bijvoorbeeld aan bouwen, grondverzet of infrastructuur, land- of tuinbouw)

BODEMVISIE

83 antwoorden Ja Nee

54 29

Vraag 2: Heeft u kennis van bepaalde aspecten die te maken hebben met de bodem? 83 antwoorden Nee niet specifiek, alleen algemeen Ja

19 64

Vraag 3: Op welk gebied heeft u kennis van de bodem? 143 antwoorden (meerdere antwoorden mogelijk) Land- en/of tuinbouw Mijnbouwactiviteiten Grondwatersystemen Bouwen en constructies Kabels buizen en leidingen Infrastructuur en transport Vervuiling met stoffen Bodemopbouw en/of specifieke bodemeigenschappen Andere (zie*)

61 4 18 10 4 4 7 21 14

*Andere: Ik woon erop, eet ervan en leef ervan /n.v.t. / bodem als voedingsbron / bodemleven en biodiversiteit / chemisch analist / van alles iets / gezond houden van de bodem / liefhebber / algemeen / bodemdiertjes / biologieleraar / ik woon op een stukje van de dijk / boeken lezen en tuinieren / politiek maatschappelijk

Vraag 4: Hoeveel belang hecht u aan (de kwaliteit van) bodem, grondwater en de ondergrond? 83 antwoorden Geen belang Weinig belang Neutraal (niet veel, niet weinig belang) Veel belang Erg veel belang

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

0 0 2 18 63

Vraag 5: Wat voor invloed heeft de bodem voor u persoonlijk of in uw werk? 83 antwoorden Voorzitter van Stichting 169 Targets die zich bezighoudt met de 2030 Agenda voor Duurzame Ontwikkeling De bodem en ondergrond vormen letterlijk de basis van ons bestaan en zijn niet onuitputbaar. Er wordt veel van onze ruimte gevraagd en de bodem wordt daarmee overvraagd en krijgt amper de tijd om zich zodanig te herstellen om weer terug te geven. Persoonlijk: invloed op mijn eigen terrein/ tuin.

BODEMVISIE

De gezondheid van de bodem is van levensbelang. Hele grote invloed als bodemspecialist/bodemadviseur bij diverse overheden en eigen adviesbureau. Ik houd mij bezig met allerlei zaken op het gebied van bodem. De leefwijze van de afgelopen eeuw zorgt dat we nu nog steeds grote maatschappelijke kosten maken om verontreiniging ontstaan in de afgelopen eeuw (industrialisatie) op te moeten ruimen, omdat op basis van de huidige kennis dit voor risico's (ecologie, humaan of verspreiding) zorgt. Volgens mij is nu het moment dat we het gebruik van de bodem beter doen dan de afgelopen decennia. Zo ook voor zaken als zoutwinning, CO2 opslag in de bodem. De bodem, de aarde biedt mij houvast, een anker en indien goed behandeld een zuivere voedingsbodem voor onze voeding en water. Een gezonde bodem betekent een gezond inkomen als akkerbouwer. Hier zijn wij dagelijks mee bezig net zoals onze collega's. We gebruiken de grond al meerdere generaties en zorgen ervoor dat de volgende generatie de grond in een nog betere conditie ontvangt. De gronden lenen zich goed voor pootgoed-, uien en suikerbietenteelt, hier zijn de Waadhoekeakkerbouwers goed in en daar mag het gebied trots op zijn! Als akkerbouwer moeten wij de bodem voeden zodat de bodem de plant kan voeden. Dus, veel invloed. Basis voor ons bestaan. Een gezonde bodem levert gezonde producten met minder moeite.

Broodwinning Bodemdaling op mijn woning Om voor mij een goed rendement te halen als akkerbouwer moet de grond in topconditie zijn! Zonder een gezonde bodem kun je geen groente verbouwen. We hebben thuis klein perceel grond en erf. We ploegen niet meer, geen round up meer, geen kunstmest. Wel organische mest en compost. Ik vind de uitputting van de aarde zorgwekkend. Gezondere toekomst met gezonde grond Gezonde bodem -> gezonde gewassen en dieren -> gezonde mensen en brede welvaart Wij telen gewassen waar de bodem voor nodig is. De basis voor mij als akkerbouwer, gezonde bodem zorgt voor gezonde gewassen. Invloed op mijn/onze gezondheid/leefbaarheid. Rendement van de investering in hectares om hypotheek af te betalen. En kwantiteit en kwaliteitsvoer voor productie van melk en vlees en jongvee opfok. Bij voldoende opbrengst /rendement geeft dat werkplezier. Natuurlijk is de plicht tegenwoordig om mestplaatsingsruimte te hebben. En IN de grond brengen, terwijl DAT bodemleven SCHAADT . Akkerbouw Een vruchtbare gezonde grond, welke een gezonde vrucht geeft. In mijn geval hobbymatig schapen houden zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Verandering van grondwaterstanden tegenover funderingen, verschralen van de grond door monocultuur. Verarming omgeving door schaalvergroting akkers en gebouwen. Bij bodemdaling en vervuiling wordt mijn bestaan onmogelijk gemaakt.

Niet voor werk, buiten reizen van en naar het werk.. en persoonlijk tuin en omgeving in Tzum. I.h.a. belangrijk voor het leven, van mensen en andere dieren, planten en micro-organismen. En natuurlijke - en oude cultuurlandschappen vind ik belangrijk om te behouden en te beschermen. Ik vind dat mensen te veel de bodem nadelig beinvloeden; een ommekeer is noodzakelijk! Bodem zorgt voor mijn inkomen. Wat we er van af halen moeten we weer aan kunnen vullen. Met huidige mest beleid schieten we daar in te kort. Inkomsten Och ik ben boer en moet er als het goed is de kost mee verdienen. Verzakken van ons huis, moestuin Kan het jaar maken of breken Er is hier een uitgestrekt weidelandschap met weidevogels. De greiden binne tige wichtich! Dit moet zo blijven. Initiatieven als plas-dras stemmen mij vrolijk. In Baaium en Hilaard zijn opvallend veel vogels te zien.

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

Zij hebben het erg zwaar. En dan komt de wolf er ook nog bij, lijkt mij niet goed. Viervoeter predator beheer zou opnieuw moeten worden bekeken. Initiatieven als bijenvlinterlint vanuit Nij Baarderadiel ( https://bijenflinterlint.jimdofree.com ) zijn goed! Zij maken bermen mooi, is goed voor de bijen, en dus ook weer voor de andere flora en fauna. Graag bij nieuwe wegen en fietspaden ontwikkeling, deze meerwaarde er in betrekken. Als voorbeeld geef ik aan, dat wanneer er een fietspad zou komen tussen Hatsum en Winsum de gemeente iets met de bodem en bloemen diversiteit te gaan doen (bijvoorbeeld in de bermen), door het inzaaien van een mooie bloemen variatie. En natuurlijk het maaibeleid niet alleen qua tijd (later) maar ook qua weghalen ("Het gemaaide afvoeren") om de grond schraal te houden, en bijbehorende karakteristieke beplanting in stand te houden. Ons landschap kent veel waterpeil verschillen. Dat is niet alleen mooi voor de toerist, maar ik vind het zelf ook belangrijk en mooi. Overigens vind ik die verkiezingen bij het waterschap totale onzin, want deze organisatie zou eigenlijk bij de provincie moeten worden ondergebracht! Gigantisch veel invloed. Hoe beter we op de bodem passen, hoe meer opbrengst we dat kunnen halen. We monitoren bewust de mineralentoestand en bodemstructuur en nemen op basis hiervan actie, hoewel we door wet- en regelgeving daarin beperkt worden.

Een gezonde bodem zorgt voor betere gewas opbrengsten. Geen Er worden gewassen geteeld Wij zijn voor ons inkomen afhankelijk van de bodem als boer zijnde, dus proberen wij de bodem zo goed mogelijk te onderhouden. Erg grote invloed, zonder een goeie bodem groeien mijn gewassen niet.

BODEMVISIE

Zonder goede grond heb ik geen baan De basis onder het bedrijf en inkomen Als akkerbouwer is voorkomen van verzilting en bodemdaling een must om hoogwaardige akkerbouw gewassen te telen. Zonder een gezonde boden geen inkomen Ik leef van de gewassen die groeien in de grond als akkerbouwer! Mijn inkomen is er van afhankelijk Niets op dit moment Bepaalt de kwaliteit van leven niet alleen van de huidige generatie maar ook van toekomstige. Bodemkwaliteit is voor mijn melkveebedrijf de basis. De bodem is het bestaan van de mens, voor het eten enz. Een slechte bodem betekend een slecht inkomen door slecht groeiende gewassen Bodem leven, humus rijke grond, verhouding grond water lucht. Als boer doe je er alles aan om vruchtbare grond te creeren. Via compost , mest, groenbemesters, storende lagen verhelpen. De bron van ons bedrijf Veel, moet mijn geld ermee verdienen Als de kwaliteit van de grond achteruit gaat met betrekking tot huidige teelbaarheid van (poot)aardappelen in dit gebied dan zal het economisch belang van dit gebied achteruit gaan en dit heeft direct en indirect te weinig kwalitatief voedsel in binnen- en buitenland als resultaat. Als de bodem gezond is kun je ook gezonde gewassen telen. Zonder overdadig gebruik van kunstmest en gewasbescherming.

Gezonde bodem is financieel gezonde bedrijfsvoering Als ik niet goed ben voor mijn bodem, is mijn bodem niet goed voor mij, en dus is de bodem mijn leven en inkomstenbron en mijn belangrijkste productiefactor. Wij leven van de bodem, dus het is erg belangrijk. De bodem bepaald deels het inkomen. Een goede onderhouden bodem zorgt voor goede kwaliteit product. Het is een stukje inkomen en werkgelegenheid Ik ben redacteur van It Ark blad van Afron (Agrarisch Friesland Oud en Nieuw) de vereniging voor historische landbouw. Veel!! Wanneer de boden niet goed in conditie is/balans zullen wij geen goede producten oogsten. Ons gewas heeft alle baadt bij in top conditie Heb een volkstuin, dus een gezonde bodem nodig voor een gezond product. Als akkerbouwer zijn we altijd met de bodem bezig. Al onze gewassen groeien er op/in. De bodem is de basis. Bodem heeft op lange termijn invloed op alles. Als de ecologische kwaliteit van de bodem niet op orde is, dan heeft dat gevolgen voor het gewas dat we erop verbouwen of het vee dat erop graast. Uiteindelijk zal een ongezonde bodem ook ongezond zijn voor de mens. C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

Opbrengst van gewassen Van levensbelang Niet op het werk. Wel op de toekomst van mijn kinderen. Mijn huisje op de Monnikebildtdijk in Oude Bildtzijl lijkt van de dijk te glijden en wordt langzaam uit elkaar getrokken. Er zitten al scheuren in met een opening van een centimeter halverwege het huis. Alsof het huis doormidden breekt. Waarschijnlijk door de droogte. Of door het zware verkeer zoals grote vrachtwagens en grote tractoren. Die rijden nog steeds snoeihard en denderend. Alles trilt er van. Bron van inkomsten Een te laag grondwaterpeil bedreigt het fundament van alle op palen gebouwde gebouwen in het bezit van de gemeente of van particulieren in bijvoorbeeld Franeker, met grote financiële gevolgen in de nabije toekomst. Dat geldt ook voor mijn huis. Wij hebben een product ontwikkeld ter vervanging van veel bestrijdingsmiddelen die de bodem vergiftigen. De rust dat we gezond kunnen leven en eten wetende dat we ook aan andere mensen gezond voedsel leveren op de aardbol wat voor hen niet vanzelfsprekend is dat ze elke dag genoeg eten krijgen om dat het daar niet altijd voorhanden is. De bodem van Waadhoeke voedt veel mensen op deze wereld. Het belang om goed met de bodem om te gaan zijn wij als boeren en burgers verplicht aan alle mensen op deze aardbol die er direct en indirect hun voedsel van eten.

Wie zijn wij om deze mensen hun voedsel te ontnemen als wij niet goed op de bodem van de Waadhoeke zouden passen. Ben gepensioneerd. Persoonlijke ergernis aan de vuilhopen bij woningen. Lijkt Cohen in Franeker wel.

BODEMVISIE

Voor mij persoonlijk dat we de wereld niet verder verkloten voor ons nazaat. Werkzaam in de GWW sector. Afnemer lokaal verbouwde groenten. Een vruchtbare bodem is het bestaansrecht van het akkerbouwbedrijf waar ik in werk. Het bepaalt de rentabiliteit van het bedrijf. De sûnens fan de wrâld om my hinne...foar my en ús bern Werk

Vraag 6: Het landschap wordt voor een belangrijk deel bepaald door de ondergrond. Wat vindt u van het landschap van Waadhoeke? 83 antwoorden Niet bijzonder Weinig uniek Redelijk uniek Zeer uniek Onbekend

4 9 29 40 1

Vraag 7: Wanneer u het landschap van Waadhoeke uniek vindt, waarom is het landschap van Waadhoeke uniek volgens u? 68 antwoorden Het is uniek door de relatie met het Waddengebied, maar veel minder uniek door bedrijfsmatige invloeden. Openheid en afwisseling cultuurhistorisch landschap en gebruik van het landschap Door de diversiteit aan flora en fauna, en hoe de landbouw door de verschillende gewassen het landschap per seizoen kleurt. Unesco erfgoed. Te veel agrarisch gebied, kaal, weinig variatie. Vaak worden bomen gekapt, bosschages verwijderd omdat Friezen nu eenmaal van weids landschap houden. Echter gezien de huidige CO2 opgaven, is het aanplanten van bomen cruciaal. Daarnaast is het van belang in het kader van klimaatadaptatie dat we schaduw creëren i.v.m. veranderend klimaat (stress a.g.v. hitte, droogte, hevige regenval). Daarnaast wordt er vaak gemaaid "omdat we dat nu eenmaal zo gewend zijn". Dit soort planmatige maaiwerkzaamheden (kortzichtig beleid) is desastreus voor biodiversiteit. M.i. kunnen we niet op dezelfde voet verder als dat we jaren hebben gedaan. Groenbeheer herzien is volgens mij het laaghangende fruit waardoor je snel en met relatief weinig kosten (je hoeft namelijk vaak 'niks'' te doen). Tot slot te weinig bomen/ openbaar groen (met name hoge bomen) in de straten en te veel verhard oppervlak.

Subsidie op het verwijderen hiervan zou wateroverlast verminderen. Vlak, stilte, lappendeken, verschillende kleuren en de rijke klei Het weidse vind ik mooi aan de Waadhoeke, in de verte kun iemand aan zien komen. Het landschap is door de eeuwen heen in cultuur gebracht, met historische elementen.

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

De combinatie van oude en "nieuwe” grond, de oude en de nieuwe dijken, met als bonus de verrassing wanneer je over de zeedijk gaat en een compleet ander landschap ziet met de kwelder als toetje. De overgang van land naar zee geeft verschillen in temperatuur en verzilting en dus begroeiing. Afwisselend voor de oplettende kijker. Samenspel tussen de natuur en de mens De ruimte, het vrije zicht, de terpen en de Slagte Ik praat over het Bildt. Uniek gebied door inpoldering en de structuur ervan. Ik woon in de 'Greidhoeke' en vond dat prachtig toen natuur en mens nog enigszins samen leefden. Weidsheid en landelijk Zichtbaar zijn de oorspronkelijke structuren en restanten van de voormalige bodem van de Waddenzee, van eeuwen her. Het landschap hier met dijken en landerijen met landbouw daar tussenin en aan de andere kant van de zeedijk de Waddenzee Geschikt voor teelten als pootaardappelen Veel akkers/weilanden door agrarische bestemming. Open weids landschap met weidende koeien, wuivend graan en bloeiende aardappels in juni/juli. De geploegde bouwvoor was wennen voor mij als Greidhoeker. De rechtlijnigheid duidt op inpoldering. Klei. Het open, weidse karakter.

BODEMVISIE

Met name het Bildt als polder en de andere kustgebieden vanwege hun uitgestrektheid en stilte Uniek als grensgebied van de Waddenzee, sterk in rust en ruimte Vlak en weids uitzicht over het algemeen. Waddenzee is uniek in de eerste plaats. En de oude cultuurlandschappen, voor zover die niet al beschadigd zijn door intensieve landbouw, ruilverkaveling et cetera, zijn ook uniek. Terpen, gekruinde percelen, oude waterwegen, dijkjes en dijken, et cetera. De klei grond houdt mineralen goed vast. De vochtvoorziening is in droge omstandigheden heel goed. Zeer weids (kaal), veel koude zeewind, daardoor specifiek geschikt voor akkerbouw en veeteelt Platte. Geen hoge huizen (flat) in de dorpen De zeedijk en het wad Zie boven. Weidsheid ruimtelijkheid en rust Vergezichten (in een halve draai 8 kerktorens kunnen zien!) En alle bijbehorende "luchten" De Bildtse grond is ingepolderd en daarmee van de beste kwaliteit die er maar is, dit is uniek en moeten we koesteren voor de landbouw. Dat betekent trots zijn op de landbouw hier wat zich moet uiten als een trotse landbouwgemeente. Dat betekent ook dat we dit nooit moeten opofferen voor zogenaamde natuur. Het is werelds trots dat hier de meest sterke landbouw staat. En akkerbouw en veeteelt bovendien optimaal samen kunnen werken, naast elkaar.

Bv ver transport van mest hoeft hier absoluut niet, dit werkt puur op samenwerking van akkerbouwers en veehouders. Daarnaast zijn de dijken uniek in haar vorm en bescherming. Maar ook het deel Greidhoeke en de dorpen vormen samen een prachtige gemeente. Het open landschap en de vergezichten zijn uniek in onze gemeente. Deze mogen niet verdwijnen door het plaatsen van zonnepanelen op landbouw grond. Uitgestrekt landschap, vergezichten, zeedijk, Waddenzee. Dorpjes als eilandjes in het landschap met kerken als landmarks. De scheiding van de zee en het land maakt het landschap uniek Oude polders met de zeedijk en oude- en Nieuwebildtdijk, dat zie je nergens anders. Verder het uitgestrekte landschap met de mooie boerderijen Zeer vruchtbare grond en een fris klimaat (dicht bij zee) De polders en de landbouw Bijzonder vruchtbare akkers, afgewisseld met weilanden, dorpen en stedelijke bebouwing. Ook de verscheidenheid aan strakke polders en meer meanderende terplandschappen. Wij hebben hier de mogelijkheid op onze vruchtbare grond en door aanwezigheid van voldoende zoet water de mogelijkheid om voedsel te produceren voor mensen die dat niet hebben Er zijn veel plekken met historische waarde, wat eigenlijk bewaard zou moeten blijven.

Aanwezigheid cultuurhistorische en geomorfologische waarden De openheid Vele bodemsoorten, afwisseling bebouwd, groenteteelt, veeteelt, water en natuurpartijen recreatie en Unesco stiltegebied Mooi landbouw gebied. Vele soorten grond. Het wad. De geschiedenis hoe het is ontstaan Cultureel erfgoed oude en nieuwe Bildt dyk , prachtige fiets en looppaden, prachtige boerderijen met diverse gewassen en vee. Weidse blik en toch boom singels en boom clusters. De combinatie van de mooie agrarische velden gelegen aan het wad en de rust en ruimte Bloeiende agrarische velden in de zomer

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

Een mooi open landschap, mooie luchten te zien. Vergeleken met bijv. de randstad is er in ons gemeente veel ruimte voor natuur met de daarbij horende dieren (en vergeet de frisse lucht niet!). De overgang van zware klei naar lichte zavel als gevolg van de inpoldering is zeer uniek. Daarbij is mooi zichtbaar dat dicht tegen de zeedijk hele mooie akkerbouwgrond ligt, en hoe verder landinwaarts er veebedrijven op de zware klei zitten Het landschap, de perceelindeling (deels ook nog na de ruilverkavelingen), de watergangen, de terpen, veel boerderijplaatsen (op huisplateau's) en de oude kernen van de dorpen (volgens het Kadaster uit 1832) zijn nog aanwezig. Veel historische elementen behoeven alleen een goed verhaal voor bewoner, wandelaar en fietser. In de winter, grote geploegde velden, voorjaar fris groen van de opkomende gewassen. Zomer de gewassen welke in volle glorie op de velden staan. Herfst oogsten van de gewassen. En in de winter wordt weer alles geploegd. De grote variëteit in het landschap gedurende het jaar! Geweldig De diversiteit. Iedereen zal het er niet mee eens zijn maar we hebben de zeedijk, de prachtige grasvelden. Kom je in de bjirmen met de diversiteit aan perceel grootte. De afwisseling in de tijd van het jaar. In het voorjaar de prachtige tulpen velden. Met de aardappelen die beginnen te bloeien. In de zomer krijgt tarwe de prachtige goud gele kleur.

In het Bildt de oude en nieuwe Bildt dijk met fantastische percelen. Dit is dan alleen het zicht maar je kunt de geschiedenis wel af lezen van waar we vandaan komen. En vergeet niet het weidse zicht Oud terpenlandschap. Uniek want alleen hier

BODEMVISIE

Specifiek Het deel dat aan de Waddenzee grenst, is enig in zijn soort. Daarnaast zijn er veel verborgen parels te vinden binnen de gemeentegrenzen. Akkerbouw, veeteelt , dijken en kanalen, unieke ligging in Nederland. Geschiedenis en vorming ervan door de jaren De weidsheid van het landschap en de kust. De ruimte, de vaart, het wad, de grote dijk, Dijkenpatroon, landaanwinning, oude Middelzee Voor mij is het landschap mooi door de afwisseling van de kleuren van de gewassen. Een groot deel is een klei/ zavel polder grond gewonnen uit zee. Dit zijn de rijkere gronden om gezond voedsel en welvaart te bouwen. Het unieke is dat er van oudsher geen of weinig begroeiing van bomen is. Dit geeft ook een natuurlijke lagere druk van insecten wat resulteert in lagere virus en bacterie druk voor de gewassen. Door het vrij spel van de wind blijven de gewassen ook droger wat lagere schimmeldruk geeft. Deze combinatie van grondkwaliteit met klimaat/biotoop komt niet veel voor in de wereld. Daarom zijn er ook zoveel monden afhankelijk van. Het is een greidhoek. Dit woord zegt alles. De weidsheid en de vergezichten , moeten we vooral niet te veel verstoren met nog meer windmolens. De bijzondere bij dit land horende planten groei, niet verstoren met het zaaien van allerlei vlindervriendelijk uitheemse bloemen soorten die met een paar jaar dood zijn.

Eerst door de natuur ontwikkeld en na +/- 900 na Chr. steeds meer mensen werk. Nu wonend op kwelderwal en aan de zeewering uit 1000 - 1100. Het Bildt met zijn Dromer ( 1500 ) Slalper (1600) en Waker (1750) zeedijken Het weidse landschap met voornamelijk landbouwgrond. De kenmerkende dijken die destijds allemaal met de hand aangelegd zijn. Ûntsteansskiednis, iepenheid, wetter en pade- en of dyk strukturen, agrarysk gebrûk, stêd- en doarpsstrukturen.

Vraag 8: En, meer specifiek, wat maakt de bodem bijzonder? 77 antwoorden Historisch estuarium en daarmee van oorsprong bio divers en een voorbeeld voor het samengaan van zoete en zoute bodem. Vanwege de samenstelling is het aantrekkelijk voor zowel natuur (vogels) als voor landbouw. Dat wringt wel. Kleigrond is erg bepalend voor de landbouwcultuur zoals we die hier kennen. Diversiteit aan flora en fauna Als u nagaat dat er complete ruimtereizen worden gefinancierd met miljarden om daar een sample bodem weg te halen (omdat dit een voorwaarde is voor leven) dan snap je gelijk wat het allerbelangrijkste is op aarde. Maar met de huidige bedrijfsvoering van NL zal de kwaliteit hiervan alleen maar achteruit gaan. De bodem raakt uitgeput en verontreinigd. Rijke klei, een rijke voeding met veel mineralen. De belangrijke eigenschap om ons thuis te laten zijn/voelen Vruchtbare grond van zichzelf in vergelijking met zandgronden Niets anders dan de bodem in andere gebieden langs de kust. Kwalitatief vruchtbare bodem. Goede bewerkbare grond. Als je de grond niet gebruikt voor landbouw, dan zijn er maar 2 opties, huizenbouw of natuurgebied.

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

Echter, voedsel moet voor mens en dier wel ergens geproduceerd kunnen worden. Waadhoeke bij uitstek zeer geschikt. De beste klei, heel vruchtbaar, overal schelpen in de grond, soms niet doorheen te komen, soms heel open. Je kan er letterlijk en figuurlijk op bouwen. Vruchtbaar akkerland wat maar op 9% van de aarde voor komt De vruchtbaarheid van de zeeklei Het zit vol organismen waar weinig mensen iets van weten, omdat je dat niet kan zien. Is zo divers. Lichte zavel tot zware klei. Her en der terpjes. Met het bodemleven hangt alles samen. Als die levenloos is dan zijn we de samenwerking kwijt. De mogelijkheid om gezond te leven De bodemsoorten zeeklei, lichte zeeklei en zavel behoren/behoorden tot de vruchtbaarste bodems van NL Hier groeit alles op wat we telen Op het oog onzichtbaar maar de basis voor het bestaan wat boven de grond leeft

BODEMVISIE

De ligging aan de Waddenzee. Klei , zeer vruchtbare klei. Waar daarom weinig mest op mag per hectare, tot de uitgemergelde armoedige klei is. Idioot mag stikstof kunstmest ruim voldoende ! Niet royaal de natuurlijke mest met vele sporenelementen. Bodem met veel mogelijkheden, die nu uitgeput/dood wordt gemaakt door veel kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Doel moet worden organische stof /humus in de grond opslaan zodat de biologische processen het werk weer zelf gaan doen Het is de basis waar wij op wonen en waar wij op verbouwen Zie boven Goed voor de landbouw, akkerbouw. Verschillende soorten zeeklei. Deels zilte of brakke grond. Bodemleven (en daardoor ook de rest van het ecosysteem) wordt bedreigd door te diep ploegen, overbemesting, bestrijdingsmiddelen. Vruchtbaar. Zavel tot kleigrond in combinatie met meestal koude wind en droog voorjaar en zomer, alleen specifiek geschikt voor bepaalde gewassen aardappelen-bieten- graan Het is voornamelijk hoe de gebruiker er op past Voor mij mijn geboorte grond Mooie kleigrond, vooral westhoek en omstreken Er is natuurlijk de Waddenzee. En er is Holwerd aan zee. Dat geeft de mogelijkheid tot uitbouwen toerisme binnen een "aandachtsgebied" (lees krimpregio). De Waddenzee is van uitzonderlijke waarde op alle terreinen van flora en fauna. Ik heb meerdere malen wad gelopen, de rust natuur en alles kent geen gelijke.

Dit delta gebied is behoorlijk uniek in west Europa. HAZ geeft de mogelijkheid om juist op voorhand te experimenteren over wat in de toekomst nieuwe landbouw technieken kunnen zijn. Maar ook de diversiteit tussen landbouw en akkerbouw is mooi Zonnepanelen op landbouwgrond NIET DOEN: Stel regelingen op om dezen zoveel mogelijk op industrie daken te leggen. Verlaat dan ook maar meteen het ouderwetse denken dat daken alleen op het zuiden geschikt zijn! Nee in de nieuwe toekomst gaan de "oostelijke daken" in de ochtend aan de slag, en op de middag de westelijke daken. Voordeel: een betere energie transitie over de dag, maar ook over het jaar. Zoals eerder gezegd, ruim 500 jaar geleden (handmatig) ingepolderd.

De beste kwaliteit! De beste kleigrond ter wereld zorgt ervoor dat onze gemeente een grote bijdrage levert aan het wereldwijde voedsel tekort Veel klei? De kracht en de producten die het kan opbrengen Rijke grond met veel mineralen, goede gezonde klei grond! Deze moeten we in stand zien te houden om in de toekomst gewassen te kunnen verbouwen Erg vruchtbare zavelgrond waar een grote variëteit van gewassen en planten op kan groeien Zeer goede zavelgrond, vruchtbaar De teeltaarde Een van de belangrijkste pootgoedgebieden van de wereld dus zonder een goede bodem geen opbrengsten De vruchtbaarheid Kleigrond zonder stenen In de bodem zit de grootste organische waarde van het landschap, helaas niet zichtbaar. De nog beperkte aanwezigheid van de cultuur historische kenmerkten zoals terpen en kruinen. De bodem is de basis van de gezondheid van de natuur Gas- en zoutwinning, zilt en zoet C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

Zeer zeer vruchtbaar! Tot nu toe nog veel zoet water beschikbaar. De capillaire werking van de bodem Vruchtbaarheid, verschil in afslipbaarheid van 15 tot 50 Zavel. De beste akkerbouwgrond van de wereld en dat ook nog in een gebied waar we vergeleken met vele andere plekken op de wereld veel minder ziektedruk ervaren. Dit is zeer belangrijk voor de mooie agrarische sector. Die zorgt voor dit mooie landschap De diversiteit van gewassen en groeistadia De bodem in de gemeente Waadhoeke is afgezette zeeklei van 2000 jaar en ouder in een rivierendelta genaamd Nederland, zeeklei afzettingen zijn er wel meer op de wereld, maar zijn maar een klein deel van het totale wereldlandoppervlak. Het bijzondere aan zeekleiafzettingen is dat ze het vruchtbaarste bodemtype is wat er maar kan zijn, vruchtbaar in de zin van dat ze grote hoeveelheden van alle denkbare mineralen bij zich heeft. De bodem kan alles aan. Zon, regen, sneeuw, kou.. alles kun je er op “loslaten”, en als er goed op een bodem “gepast” wordt, dan kan het alles aan! De rijke en zeer vruchtbare teeltaarde met daaronder strandzand De kruinige percelen die deels zorgen voor een natuurlijke afvloeiing van regenwater. De (ook na de ruilverkavelingen nog) aanwezige sloten die mede zorgen voor de voeding van de zoetwaterlaag, die de zoute kwel deels nog tegen houdt.

BODEMVISIE

De bodem met grondwater, bodemleven, nutriënten maken dit mogelijk, bodemdaling en het verzilting is een bedreiging De bodem: elke bodem is bijzonder. Ik zie het meer op perceel niveau wanneer er sloten worden gedempt zie je het verschil sommige sloten herken je 20 jaar later nog anderen al niet meer naar 10 jaar. Dit heeft te maken met de manier waarop dit gebeurt. Mijn mening is dan ook hoe snel het verschil weg is hoe sneller je het bodemleven op orde is. Zo lang we het volhouden de kwaliteit en de vruchtbaarheid. We zitten hier tegen de kust op bijzonder vruchtbare grond. Daar moeten we zuinig op zijn. De bodem is waar de wortels groeien. ?? De bodem is vervuild, verdroogd of juist te veel aangestampt. De bodem is niet uniek, maar kan dat wel weer worden! Zware zeeklei Zeer belangrijke landbouwgrond door zeer voedzame kleigrond Met de bodem begint de biodiversiteit. Behandel je de bodem met te veel gif dan is dat de doodsteek voor de biodiversiteit. De klei. Het weerspannige er van. Vind het prachtig om te zien. In elk seizoen anders en mooi Vruchtbaarheid De bodem geeft hoge opbrengsten, maar die wordt door te weinig aandacht voor mineralen enz. enz. langzaam uitgeput. De samenstelling van de bodem is zeeklei/zavel dat is uniek/rijk aan mineralen. Het herstellend vermogen van klei en zavel is enorm vele malen beter als zand.

De uitspoeling van mineralen is vele malen lager als op zand door de het enorme vermogen van het CEC complex. Deze grond heeft veel meer levend vermogen als zand. Het spaarzame zoete water blijf vele malen beter in klei/zavel hangen dan zand. Deze gronden hebben alle mineralen die menselijk/dierlijk of welk levend organisme nodig heeft. De symbiose van dit bodemleven met de planten is een rijkdom die weinig mensen beseffen. Dit is ook de reden waarom onze welvaart en werkgelegenheid goed is. Komt allemaal door een goede vruchtbare grond die een product levert waar menig mens agro industrie, coöperatie, toeleverbedrijf , transportbedrijf, adviesbureau, banken en onderwijs etc. hun boterham aan te danken hebben. De kleigrond is een geweldig natuurlijk gebeuren. Waterlopen door het landschap Op korte afstand variatie in grondsoort ( klei / zavel ) en daarmee samenhangend akkerbouw/veeteelt/tuinbouw....weids polderland (Bildt) en besloten coulissen landschap (Lytse Wâlden) naast elkaar en daarachter de uitgestrekte lege kweldervlakte ( voor wie `t ziet). Vruchtbare kleigrond geschikt voor hoogwaardige pootaardappelteelt wat een belangrijke economische bedrage levert in gemeente Waadhoeke. Deze economische bijdrage moet niet onderschat worden! It rike ûnsichtbere en ûnmisbere boaiumlibben Prima bouwgrond komen producten vanaf die de hele wereld van voedsel voorzien.

Vraag 9: Welk(e) thema(’s) vindt u belangrijk als het gaat om de bodem in uw omgeving? Selecteer maximaal 2 antwoorden 217 antwoorden (meerdere antwoorden mogelijk) Ondergrondse kabels, buizen en leidingen Land- en tuinbouw en voedselproductie Mijnbouwactiviteiten (zout- en/of gaswinning) Grondwater Verzilting C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

4 56 11 22 29

Bodemvervuiling (gezonde, schone en veilige bodem) Stabiele bodem (bodemdaling en draagkracht) Duurzaam bodemgebruik Ecologische diversiteit op en in de bodem Archeologie Opslag van stoffen in de bodem Andere (zie*)

15 18 26 25 5 2 4

*Andere: eigenlijk alles wat de bodem aangaat en in- en uitgaat / CO2 opslag d.m.v. vergroten organische stof levert bijdrage aan mitigatie klimaatverandering / twee keuzes is niet genoeg, alles is relevant /eins neamde underwerpen

Vraag 10: Wat is volgens u de belangrijkste bedreiging voor de bodem? 83 antwoorden

BODEMVISIE

Verzilting door intreden van zouter grondwater Bodemdaling ten gevolge van delfstoffenwinning Opslag van gevaarlijke stoffen op of in de bodem Uitputting en afnemende vruchtbaarheid Verlies aan biodiversiteit Bodemverdichting en overbelasting Klimatologische veranderingen (droogte, wateroverlast, stijging zeespiegel) Drukte in de ondergrond met kabels en leidingen Bodemgebruik en vervuiling in stedelijk gebied Andere (Zie*)

25 9 1 11 8 7 8 1 2 11

*Andere: veel van deze thema’s kunnen niet los van elkaar beoordeeld worden / ondeskundigheid beleidsambtenaren / bijna alle genoemde aspecten kan hierin, maar 1 antwoord geven dat is te weinig / recreatie, wegen, natuur verdringen voedselproductie /gemeente zelf /verzilting door binnenlaten zout zeewater / bewerking door agrarische sector zowel bodemstructuur als landschappelijke waarden worden en zijn in ernstige mate aangetast door de wijze waarop agrarisch beheer wordt uitgeoefend. De gemeente faciliteert en brengt daarmee onherstelbare schade aan de unieke waarden van bodem en landschap/verstedelijking steeds meer mensen daar iets van vinden en iets mee willen (zonder verstand van bodem), bouw van huizen, zonneparken, ‘verschuiven’ van de dijk zijn enorme bedreigingen voor landbouwgrond en bodem/hetzelfde als hierboven u weet het mooi op een rijtje te zetten/bodemdaling want die heeft direct invloed op verzilting / zowel verlies aan biodiversiteit als uitputting en overbelasting en bodemverdichting.

Vraag 11: Welke rol zou de gemeente volgens u moeten hebben als het gaat over de bodem en ondergrond? 83 antwoorden Sturen op de duurzame agenda. Geen enkele (schijnbaar duurzame) activiteit toestaan die duurzame ontwikkeling binnen welk overig werkveld dan ook negatief beïnvloed De gemeente moet een integrale afweging nemen met gebruik van expertise om te zien waar welke (on)mogelijkheden zijn voor bodemgebruik Organisatie: contact met landbouw-, natuur- en cultuur organisaties. mogelijkheden creëren voor deze organisaties. Toezicht Voortouw nemen bij lokale initiatieven (op gebied van duurzaam bodembeheer/ biodiversiteit). Te meer omdat een goede bodem hoort bij een goede omgevingsvisie/plan. Daarnaast agrariërs stimuleren om biologisch te gaan boeren. De verarming van de bodem, verdichting van de bodem is namelijk een groot probleem, wat in sterke mate wordt veroorzaakt door schaalvergroting. Dat terwijl biologisch beter is voor de bodem, minder grote machines vereist en ook nog eens financieel meer opbrengt (financieel gezien). Beschermer van onze grond Het bodembeheer is in handen van de ondernemer, die zal goed voor de bodem zorgen anders dalen de opbrengsten en hiermee de financiële resultaten. De ondernemer heeft geen belang bij samenwerking/bemoeienis van de gemeente. Strenge handhaven van overtreders op milieu vlak. En dan met name burgers.

Geen honden laten schijten op openbaar terrein en ganzen verjagen. En geen toerisme stimuleren!! Op velerlei gebied gaat de gemeente niet over de bodem. Dit is regeringsbeleid. Daarbij moet de gemeente heel goed onderbouwd kenbaar maken bij de regering wat zij wenselijk vinden maar zeker ook onwenselijk. De gemeente zou als waakhond voor een gezonde bodem moeten optreden, met name bij nieuwe initiatieven. Verandering in gebruik van de bodem op een ecologischer manier mogelijk maken met subsidies.

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

Anders kijken naar landbouw Het verzet tegen mijnbouw etc. leiden Geen rol, Bij vraag 10 wou ik eigenlijk meer antwoorden invullen. De gemeente zou meer bewustwording kunnen creëren. Ze moeten het belang er van inzien en beseffen dat ze zelf ook hun bijdrage kunnen leveren. Loop maar eens door de stad. Hoeveel mensen hebben hun tuintje wel niet helemaal betegeld. Dat moet echt drastisch anders. Niet alleen volwassenen, maar ook kinderen. Veel mensen zitten nooit meer met hun handen in de grond. Je moet het ook ervaren en zien om te begrijpen. Stop de zoutwinning. Komt nog zoveel ellende van. Als de ellende er is is er niemand die burgers help. Afschuif systeem. Zie Groningen en NAM. De winning voegt te weinig toe. Alleen nog uit wad halen. Daalt bodem daar en heb je extra waterberging. Heel simpel gedacht hoor. De gemeente kan de omgeving en bodem beschermen i.p.v. als economische melkkoe te zien. Goed letten op de toekomst Voorzorgprincipe hanteren en bewustzijn van de waarde vergroten, zoals door deze enquête opvolgen

BODEMVISIE

Samen met alle andere betrokken partijen verzilting tegen te gaan Voorkomen dat het proces van verzilting versnelt. Dan wel proberen op te keren doormiddel van o.a. verticale drainage langs de scheiding tussen zoet en zout water (de zeekering) Informerende rol: inwoners van Waadhoeke op de hoogte houden van de ontwikkelingen. Nauw contact onderhouden met betrokkenen: wat is hun visie? (boeren, bedrijven...) Duurzame prioriteiten stellen. Landbouwgrond in de Waddenzone niet dwingen biologisch te worden, want daar willen te weinig consumenten consequent van kopen. Deze regio zijn nut in onze maatschappij is voedselproductie. De gemeente moet dit op waarde weten te schatten. Zodra er zout water naar binnen wordt gehaald verliest deze regio zijn functie en zal het een spookregio worden waar alle mensen wegtrekken gezien het verlies aan werkgelegenheid. Altijd voor duurzaamheid gaan Actief beleid. Veroorzaker betaalt. Maar dan ook alle schade. Gaswinning laten betalen voor bodemdaling en boeren laten betalen voor uitputting grond en niet compenseren met een paar kilo bloemetjes langs de akker. Zorgen dat ze een eerlijke prijs krijgen en dan dus ook voor biodiversiteit kunnen zorgen. Actief aansturen op stoppen van winning van zout, gas en andere delfstoffen Groen beheer, waterafvoer wegen, bermen. Onderhoud bermen meer biodiversiteit.

Faciliteren van oplossingen biodiversiteit in de land, akkerbouw. Bescherming van biodiversiteit en oude elementen in het cultuurlandschap. Regels en wetten wat betreft stikstofuitstoot, lozing of opslag van afval en gifstoffen (inclusief gewasbestrijdingsmiddelen etc.) opstellen en handhaven. De vervuiler betaalt!! (zou moeten in elk geval) Ervoor zorgen dat er helemaal geen gas- en zoutwinning meer wordt toegestaan in de gemeente, en ook niet in de Waddenzee. Meer zilte teelt promoten en faciliteren. Natte natuurgebieden creëren wat ook dienst kan doen als wateropslag bij overstromingen en zeespiegelstijging. Dijken voldoende hoog houden. Zorgen dat er niet meer bodemdaling optreedt Een beschermende rol voor de landbouw, kijk veel meer naar de landbouweconomische effecten in deze regio, alles is tegenwoordig erop gericht om de boer te pesten en of te laten verdwijnen, maar als er leegloop en of opkoopregelingen komen, worden natuurorganisaties en Den Haag baas over NW-Friesland en heeft de gemeente Waadhoeke geen rol Zo weinig mogelijk mee bemoeien! Een belangrijke wakende rol Ze moeten beter na denken over bijvoorbeeld biodiversiteit want dat doet de Gemeente nu niet goed, ze doen nu maar wat. Er wordt bijvoorbeeld jacobskruid en ander onkruid geplant wat zeer slecht is voor de landbouw en mens en dier. Vroeger hadden we zure regen. Door maatregelen is dit niet meer.

Vervuiling werkt door in alle lagen van de wereld dus ook in de bodem, en het water (toerisme) Aan gemeenten de taak zo weinig mogelijk rommel in de natuur te laten komen door een betaalbaar en eerlijk systeem van afval verwerking. Consumenten moeten meerdere keren per jaar gratis hun rommel en bouwafval en andere zaken naar de milieustraat kunnen brengen. Recyclen is het toverwoord. Dus gaat het dan niet meer over de kosten van de inbreng/ verwerken van separaat oud papier, maar dat het zowel je normale stroom afval vermindert, alsmede dat het een goede grondstof is. Wanneer Nederland wereldwijd 2e producent is van melkproducten, is het logisch dat hiervan de effecten op de bodem moeten worden heroverwogen, en bijgestuurd Ik zie de bodem vooral als energie opbrenger. Zon en wind kunnen het aardgas niet volledig overbodig maken. Er komt een steeds grotere druk op de kleine aardgasvelden, waar soms de gemeenteraad niet eens van op de hoogte is "mid 2019 Heerenveen / Vermillion https://www.lc.nl/friesland/heerenveen/Raad-van-State-gaat-akkoord-met-gaswinning-Langezwaag-24562838.html ) en ook blijkbaar niet goed kan "bijsturen". Dus de bodem is ook als "diep thermische warmtebron" te gebruiken voor stedelijke private en publiekelijke ruimteverwarming op basis van lage temperatuur muur- en vloerverwarming.

(Isoleren is een basisvoorwaarde uiteraard!) Geothermie gaan onderzoeken ook voor bedrijven. Uitstralen van trots dat een landbouwgemeente is. Stimuleren van bodemkennis, zelf als gemeente bodemkennis opdoen. Niet alleen in landbouw maar ook verzilting, het effect van vervuilende industrie, data stromen en straling die het bodemleven kunnen verstoren.

C19044 BODEMVISIE WAADHOEKE_DEF 22-9-2021

De gemeente moet er voor zorgen dat de goede landbouw grond behouden wordt voor de landbouw. En er voorzorgen dat er geen prestige projecten op het gebied van natuur en zout water binnen de dijken komen. Visionair Geen, laat dit over aan de mensen die het nodig hebben en er verstand van hebben. De gemeente zou boeren die goed op hun grond passen meer kunnen ondersteunen Er voor zorgen dat de grond hier gezond blijft, veel producten uit de Waadhoeke komen op de wereldmarkt. Zorg goed voor de bodem en dan doen de boeren de rest Initiatieven nemen d.m.v. positieve ontwikkelingen bevorderen in plaats van dingen verbieden. Ik denk dat met een positieve steun in de rug meer behaald kan worden dan met een trap Een juist landbouwbeleid voeren Goed samenwerken met waterschap degelijk rioolstelsel creëren die de piekdrukken van bv wateroverlast ook aan kan De grond niet laten verzilten en het belang van de landbouw en polder boven nieuwe natuurgebieden stellen. Instandhouding van de huidige bodemvruchtbaarheid als belangrijkste doel formuleren Zijn agrarische sector beschermen, zorgt voor veel werkgelegenheid in dit gebied, en daarmee ook welvaartakkerbouw Gebiedsherinrichting: beleid bepalen zodat er niets vernietigd wordt.