Agendabundel

In deze structuurvisie is tevens aangegeven dat het belangrijk is meer aandacht te schenken aan panden en objecten die geen Rijksmonumenten zijn, maar wel bepaalde karakteristieke en

beeldbepalende waarden hebben. Historie De locatie van de voormalige Scheepswerf Draaisma bevindt zich aan het Vliet te Franeker. Generaties lang heeft de familie Draaisma hier gewoond en gewerkt. In de jaren 90 is het bedrijf verhuisd naar het bedrijventerrein te Franeker. De werkzaamheden aan het Vliet werden beperkt tot kleinschalige reparaties en opslag van schepen. In 2016 is door Stichting Draaisma’s Werf Welgelegen verkend of het mogelijk zou zijn om weer werkzaamheden zoals restauratie van de schepen terug te brengen naar deze plek. Gezien geluidsaspecten bleek dit niet mogelijk. Karakteristieke panden De locatie aan het Vliet is gelegen binnen het bestemmingsplan Franeker Zuid dat op 17 mei 2018 is vastgesteld. Ter uitvoering van structuurvisie Stad Franeker 2015-2025 en voorafgaand aan de vaststelling van het bestemmingsplan, is een inventarisatie uitgevoerd om de karakteristieke panden en objecten in Franeker in beeld te brengen. De geïnventariseerde panden en objecten hebben op een aantal vaststaande criteria een score toegekend gekregen, variërend van 10 tot en met 24 punten. De raadscommissie van voormalig Franekeradeel heeft de intentie uitgesproken om panden en objecten met een score van 19 punten of meer de status "karakteristiek" toe te kennen.

Dat heeft er uiteindelijk toe geleid dat binnen het bestemmingsplan Franeker Zuid slechts 4 panden zijn aangemerkt als karakteristiek en daarmee van een aanvullende beschermde regeling zijn voorzien. Het pand van de oude smidse, waaraan destijds een score van 15 punten is toegekend, maakt daar geen onderdeel van uit. Herontwikkeling Vanaf maart 2018 is de gemeente in gesprek met de toenmalige eigenaar van de locatie Scheepswerf Draaisma over een herontwikkeling van deze locatie naar woningbouw. Naar mate de tijd vorderde heeft de toenmalige eigenaar haar locatie in 2021 verkocht aan een ontwikkelaar, SD-projecten. Deze ontwikkelaar heeft de herontwikkeling verder opgepakt en is bezig om te komen tot een goede stedenbouwkundige invulling van dit terrein met woningbouw. De ontwikkelaar heeft het idee om verschillende woningtypes; appartementen en gezinswoningen te gaan realiseren. Tevens is door de ontwikkelaar contact gelegd met een zorginstelling om zorgwoningen te realiseren op de plek van de oude smidse. Het plan is om deze ontwikkeling een sfeer van de oude scheepswerf mee te geven; woningen met een knipoog naar pakhuisarchitectuur en loodswoningen.

Oude smidse De verkoop van de locatie Scheepswerf Draaisma aan SD-projecten is aanleiding geweest voor de Vrienden van de Stad Franeker en later ook Bond Heemschut, De Noorderschippers, buurtvereniging Het Vliet, om middels diverse brieven en publicaties aandacht te vragen voor behoud van de oude smidse. Vervolgens is SD-projecten samen met de gemeente in overleg getreden met al deze partijen om te onderzoeken waar mogelijke oplossingsrichtingen liggen. Daarbij heeft de ontwikkelaar aangegeven dat het pand vooralsnog niet zal worden gesloopt. Dit heeft geleid tot een aantal mogelijke oplossingsrichtingen c.q. richtinggevende scenario’s voor de herontwikkeling van het gebied. Deze scenario’s zijn ook toegelicht aan de diverse partijen waar

2

| Herontwikkeling locatie Scheepswerf Draaisma

gesprekken mee zijn gevoerd. In de basis gaat het om twee scenario’s. Deze worden hieronder toegelicht. Scenario 1 Op de transformatielocatie (locatie Scheepswerf Draaisma) wordt door ontwikkelaar SD projecten alles gesloopt (het blauw omlijnde deel op bijlage 1). De locatie zal met woningbouw worden ontwikkeld. In de nieuwe bebouwing komt een architectonische ‘knipoog’ naar de historie van de plek. Scenario 2 Het behouden van het pand van de oude smidse door het pand als gemeente Waadhoeke aan te kopen. Het deel waar het om gaat is blauw weergegeven op de bijgevoegde kaart (zie bijlage 1). Er zal vervolgens een nieuwe toekomstbestendige bestemming moeten worden gevonden voor het historische pand. De overig panden behorende tot de locatie Scheepswerf Draaisma zullen worden gesloopt, waarna een nader uit te werken stedenbouwkundige invulling van het terrein volgt zonder dat de oude smidse onderdeel uitmaakt van deze herontwikkeling. Indien gemeente Waadhoeke de locatie van de oude smidse overneemt van de ontwikkelaar is het voorstel om 2 jaar de tijd te nemen om te zoeken naar een passende en toekomstbestendige nieuwe invulling voor het pand. Het betreft een cultuurhistorisch waardevol pand, echter er is wel tijd en geld nodig om het pand voor de toekomst op een passende manier te kunnen bewaren en gebruiken.

Door het pand aan te kopen ontstaat tijd om dit te verkennen en te onderzoeken. Hierbij wordt een rol gezien voor de Stichting Vrienden van de Stad Franeker en Bond Heemschut. Deze partijen kunnen meedenken over de toekomst van deze plek. Indien na 2 jaar blijkt dat het niet haalbaar is om voor het pand een passende invulling te vinden, geeft de ontwikkelaar aan de locatie van de oude smidse alsnog te willen ontwikkelen. De ontwikkelaar krijgt het recht van eerste terugkoop, om zo alsnog woningbouw te kunnen realiseren. Om verder te kunnen met de planvorming voor de locatie Scheepswerf Draaisma als onderdeel van de transformatielocatie Vliet/Tuinen is het nodig een keuze te maken uit één van de twee benoemde richtinggevende scenario’s. Op basis daarvan kan de ontwikkelaar een nader stedenbouwkundige invulling uitwerken, die daarna op de gebruikelijke wijze zal worden voorgelegd aan betrokken partijen onder andere middels een inloopmiddag/-avond. Dit leidt vervolgens tot de gewenste stedenbouwkundige invulling van de locatie Scheepswerf Draaisma, die via het college aan uw raad zal worden voorgelegd. Beoogd (meetbaar) effect Herontwikkeling van de locatie van de Scheepswerf Draaisma naar woningbouw met behoud van de oude smidse.

3

| Herontwikkeling locatie Scheepswerf Draaisma

Motivering Het college heeft tot dusver geacteerd binnen de door de raad vastgestelde kaders maar ook gemerkt dat hierover de nodige discussie is ontstaan. Als gemeente hebben wij thans geen erfgoed- of monumentenbeleid waarna we kunnen verwijzen. De vraag alleen op basis van volkshuisvesting beoordelen is voor deze locatie niet voldoende. Het is aan de raad om het college de juiste kaders mee te geven. In dit geval is dat voor deze locatie vertaald in een tweetal scenario’s zoals hiervoor beschreven, waaruit een keuze dient te worden gemaakt. Sloop van de oude smidse leidt tot een onomkeerbare situatie. Uw raad wordt daarom voorgesteld om in te stemmen met scenario 2, te weten het behoud van de oude smidse, middels aankoop door de gemeente. Met dit scenario wordt tijd en ruimte geboden om tot een ontwikkeling van het gebied te komen met kans op behoud van de ter plaatse aanwezige cultuurhistorische waarden, zonder dat daarbij extra vertraging ontstaat voor ontwikkeling van het resterende gebied voor woningbouw. Het behoud van de oude smidse met de juiste invulling kan op termijn van meerwaarde zijn voor Waadhoeke, Franeker en de herontwikkeling van de locatie in het bijzonder. Daarbij dient wel opgemerkt te worden dat voor scenario 2 thans geen middelen beschikbaar zijn. Hiervoor zal te zijner tijd een kredietaanvraag bij uw raad worden gedaan.

De argumenten per scenario worden hieronder uiteengezet. Argumenten per scenario Scenario 1 Ontwikkelen van de totale locatie 1.1 Ontwikkelen van het gehele gebied sluit aan bij het vastgestelde beleid De locatie Scheepswerf Draaisma is in de Woonvisie Waadhoeke 2020-2030 Samen Sterk expliciet aangewezen als transformatielocatie naar wonen. Dit is eveneens aangegeven in de Structuurvisie van de Stad Franeker. De ontwikkelaar heeft het idee om verschillende woningtypes; appartementen en gezinswoningen te gaan realiseren. Tevens is door de ontwikkelaar contact gelegd met een zorginstelling om zorgwoningen te realiseren op de plek van de oude smidse. Het plan is deze nieuwbouwplannen een sfeer van de oude scheepswerf mee te geven. Woningen met een knipoog naar pakhuisarchitectuur en loodswoningen. 1.2 Het pand kent geen monumentale status of bescherming. In het geldende bestemmingsplan heeft dit pand / de locatie geen bescherming gekregen. Ook is er geen sprake van een Rijksmonument. De oude smidse is zowel in 2016 als in 2022 beoordeeld door Steunpunt Monumentenzorg. Op basis van het puntensysteem heeft het pand niet voldoende gescoord om als karakteristiek in het bestemmingplan te worden opgenomen. Vandaar dat, indien er een sloopaanvraag wordt ingediend, dit door de gemeente niet kan worden tegengehouden. Scenario 2 behouden van de oude smidse

4

| Herontwikkeling locatie Scheepswerf Draaisma

2.1 Het betreft een locatie met een rijke geschiedenis Het Vliet in Franeker kent een lange geschiedenis (zie bijlage 2). De werf van de familie Draaisma is hier meer dan 150 jaar geleden gestart. Er zijn hier jarenlang schepen gebouwd op traditionele wijze. De scheepwerf is echter al jaren niet meer actief in gebruik. Meerdere pogingen om de historie te bewaren zijn om verschillende redenen gestrand. Het zal dan ook een uitdaging vormen om hier een passende invulling en partij voor te vinden. 2.2 Het betreft de laatste historische werf uit Franeker Eind 16e eeuw vonden de eerste scheepsbouwactiviteiten plaats aan het Vliet, met name gericht op de lokale en regionale markt. In de eeuwen daarna worden in en rond Franeker nieuwe scheepswerven gevestigd, onder andere aan het Vliet, aan de stadsgrachten en de vaarten naar het noorden van Franeker en ook op Zevenhuizen. 2.3 Door verschillende stichtingen en partijen wordt aandacht gevraagd voor het behoud van de oude smidse. Voor het cultuurhistorisch belang, in het bijzonder dat van de oude smidse, wordt door verschillende partijen uit Franeker en daarbuiten de aandacht gevraagd. Kanttekeningen per scenario Scenario 1 Ontwikkelen van de totale locatie 1.1. De uitkomst van de planologische procedure is onzeker. Het ontwikkelen van de totale locatie heeft tot dusver tot weerstand bij een aantal partijen geleid.

Hoewel er inmiddels goed contact is en er met alle partijen is gesproken zal het verloren gaan van de oude smidse voor het nodige sentiment/teleurstelling zorgen. Scenario 2 Behouden van de oude smidse 2.1 Ondanks de rijke geschiedenis van de locatie scheepswerf Draaisma heeft geen enkele (markt)partij het terrein willen aankopen ten behoeve van de historie. De voormalige eigenaar van de locatie Scheepswerf Draaisma heeft de locatie te koop aangeboden. Echter geen enkele (markt)partij is hierop ingegaan. Ook niet partijen die zich bezighouden met het bewaren van “cultureel erfgoed”. Als het aankomt op aankoop en het vinden van een goede bestemming/invulling van het pand de oude smidse wordt door deze partijen gekeken naar de gemeente. 2.2 Is er een toekomstbestendige invulling voor de locatie? Het is echter nu nog de vraag of het apart aankopen en vinden van een nieuwe bestemming/invulling van het pand de oude smidse wel kan leiden tot een financieel haalbare en toekomstbestendige invulling. Gedurende de onderzoeksperiode van 2 jaar kan daarover uitsluitsel worden gegeven. Analyse De ontwikkelaar heeft met alle partijen die zich zorgen maken over de locatie Scheepswerf Draaisma gesproken. De gemeente was vertegenwoordigd bij deze gesprekken.

Tevens is er op advies van de Vrienden van de Stad Franeker een overleg met Boei (Nationale Maatschappij tot Restaureren & Herbestemmen van Cultureel Erfgoed BV) geweest om informatie in te winnen betreffende de

5

| Herontwikkeling locatie Scheepswerf Draaisma

mogelijkheden voor het zoeken naar een nieuwe invulling voor de oude smidse. Boei geeft aan dat het herbestemmen van de oude smidse een lastig verhaal kan worden. Het opknappen en restaureren van het pand vraagt veel en om er een toekomstig bestendige invulling voor te vinden die passend is op de plek en in het gebouw is een hele uitdaging. Samenleving Diverse partijen hebben hun zorgen geuit richting de gemeente en de ontwikkelaar betreffende de toekomst van de oude smidse. De Vrienden van de Stad Franeker, de Noorderschippers en de buurtvereniging Vliet wensen dat het werfgebouw blijft bestaan en een nieuwe invulling krijgt. Ze hechten waarde aan de historie en het verhaal van de plek. De plek in Franeker waar vele schepen zijn gemaakt. De enige nog bestaande werf in Franeker. Er is echter tot dusver geen enkele partij die heeft aangegeven de locatie in eigendom te willen nemen en een eventuele nieuwe functie te exploiteren. Ontwikkelingen en trends De woningmarkt is nu gunstig, dus er liggen nu kansen voor een herontwikkeling van dit deel van Vliet/Tuinen. Tegelijkertijd hechten we belang aan ons cultureel erfgoed en is de gemeente van plan om monumentenbeleid te maken. Alternatieven Een ander scenario zou kunnen zijn om de oude smidse te behouden, renoveren en als woonpand te integreren in de stedenbouwkundige invulling.

Hiervan heeft de ontwikkelaar aangegeven dat dit geen optie voor hem is (zowel financieel als bouwtechnisch in het kader van onder andere daglichttoetreding en alle andere hedendaagse eisen). De ontwikkelaar is voornemens om op de plek van de oude smidse zorgwoningen te realiseren. De bouwvoorschriften die aan dit soort woningen worden gesteld zijn van dien aard, dat het huidige pand van de oude smidse hieraan niet kan voldoen. Vervolg Nadat uw raad een besluit heeft genomen, kan de ontwikkelaar verder met de nadere uitwerking van de herontwikkeling van de locatie Scheepswerf Draaisma. Vervolgens zal op de gebruikelijke wijze de nader uitgewerkte stedenbouwkundige invulling worden voorgelegd aan betrokken partijen onder andere middels een inloopmiddag/-avond. Dit leidt vervolgens tot de gewenste stedenbouwkundige invulling van de locatie Scheepswerf Draaisma, die via het college aan uw raad zal worden voorgelegd. Inwonersparticipatie De bewoners van Vliet/Tuinen zullen op de gebruikelijke wijze betrokken worden bij de stedenbouwkundige invulling van de locatie Scheepswerf Draaisma. Hiertoe zal een inloopmiddag/avond georganiseerd worden. Communicatie De communicatie voor dit proces verloopt op de gebruikelijke wijze.

Daarnaast zijn alle partijen die een brief hebben gestuurd over de locatie Scheepswerf Draaisma door de ontwikkelaar uitgenodigd voor een gesprek, waarbij de gemeente ook aanwezig was. Deze partijen zijn op de hoogte van de

6

| Herontwikkeling locatie Scheepswerf Draaisma

richtinggevende scenario’s die nu voorliggen. Nadat uw raad een besluit heeft genomen kan een persbericht ook passend zijn. Financiën Bij de keuze voor scenario 2 zal met de ontwikkelaar overeenstemming moeten worden bereikt over de te betalen prijs. Uiteraard streven we voor de locatie van de oude smidse naar een reële prijs met een bandbreedte tussen de € 300.000 en € 500.000. Hierover zijn we met de ontwikkelaar in gesprek. De ontwikkelaar heeft de gehele locatie verworven voor € 907.000,- met de potentie om de gehele locatie te ontwikkelen voor woningbouw. Dit in de lijn van het gemeentelijk beleid. Medewerking aan zijn plannen (beoogde 24 zorgwoningen op de plek van de oude smidse) brengt een getaxeerde waarde van € 960.000,- met zich mee voor de locatie van de oude smidse. Vanzelfsprekend moeten hiervoor ook de nodige ontwikkelkosten worden gemaakt en het bestemmingsplan (straks wijziging omgevingsplan) worden aangepast. Er zijn geen marktpartijen (waaronder ook stichtingen en verenigingen) in beeld die hebben aangegeven het pand te willen verweven of exploiteren. Het is dus aan de gemeente om overeenstemming te bereiken met de ontwikkelaar. Juridisch kader Niet van toepassing. Bijlagen Bijlage 1: Kaartje van het gebied Vliet/Tuinen, locatie voormalige scheepswerf Draaisma en pand oude smidse; Bijlage 2: Cultuurhistorische waardering werfgebouw Draaisma.

Burgemeester en wethouders van Waadhoeke

, burgemeester

, secretaris

7

| Herontwikkeling locatie Scheepswerf Draaisma

NR.: D2022-09-018366 De raad van de gemeente Waadhoeke

Gezien het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van Waadhoeke van 11 oktober 2022;

BESLUIT 1. Voor de stedenbouwkundige invulling van de locatie Draaisma te Franeker in te stemmen met scenario 2, te weten: het behoud van de oude smidse door het pand als gemeente Waadhoeke aan te kopen. Vervolgens zal een nieuwe bestemming/invulling voor het pand moet worden gezocht. De overige panden behorende tot de locatie Scheepswerf Draaisma zullen worden gesloopt, waarna een nader uit te werken stedenbouwkundige invulling van het terrein volgt zonder de locatie van de oude smidse.

Aldus vastgesteld in de openbare raadsvergadering van 27 oktober 2022,

{{Signer2}}

{{Signer1}} Dit document is digitaal ondertekend.

8

| Herontwikkeling locatie Scheepswerf Draaisma

, voorzitter

, griffier

1 Adviesnota BW versie 11 oktober

Adviesnota B&W Herontwikkeling locatie Scheepswerf Draaisma Datum Afdeling

7 oktober 2022 Omgeving

Onderwerp

Herontwikkeling locatie Scheepswerf Draaisma Franeker K. Arendz

Portefeuillehouder

Behandelend ambtenaar Manager

J. van Dijk M. van Deutekom

Advies/Ontwerpbesluit: 1. Voor de stedenbouwkundige invulling van de locatie Draaisma te Franeker de gemeenteraad voor te stellen om in te stemmen met scenario 2, te weten: het behoud van de oude smidse door het pand als gemeente Waadhoeke aan te kopen. Vervolgens zal een nieuwe bestemming/invulling voor het pand moet worden gezocht. De overige panden behorende tot de locatie Scheepswerf Draaisma zullen worden gesloopt, waarna een nader uit te werken stedenbouwkundige invulling van het terrein volgt zonder de locatie van de oude smidse.

Inleiding Op 28 mei 2020 is de Woonvisie Waadhoeke 2020-2030 Samen Sterk vastgesteld door de raad. In deze woonvisie is de locatie Vliet/Tuinen expliciet benoemd als transformatielocatie naar wonen. De locatie Scheepswerf Draaisma maakt onderdeel uit van de locatie Vliet/Tuinen. Zie bijgevoegde kaart (Bijlage 1). In deze structuurvisie is tevens aangegeven dat het belangrijk is meer aandacht te schenken aan panden en objecten die geen Rijksmonumenten zijn, maar wel bepaalde karakteristieke en beeldbepalende waarden hebben. Historie De locatie van de voormalige Scheepswerf Draaisma bevindt zich aan het Vliet te Franeker. Generaties lang heeft de familie Draaisma hier gewoond en gewerkt. In de jaren 90 is het bedrijf verhuisd naar het bedrijventerrein te Franeker. De werkzaamheden aan het Vliet werden beperkt tot kleinschalige reparaties en opslag van schepen. In 2016 is door Stichting Draaisma’s Werf Welgelegen verkend of het mogelijk zou zijn om weer werkzaamheden zoals restauratie van de schepen terug te brengen naar deze plek. Gezien geluidsaspecten bleek dit niet mogelijk. Karakteristieke panden De locatie aan het Vliet is gelegen binnen het bestemmingsplan Franeker Zuid dat op 17 mei 2018 is vastgesteld.

Ter uitvoering van structuurvisie Stad Franeker 2015-2025 en voorafgaand aan de vaststelling van het bestemmingsplan, is een inventarisatie uitgevoerd om de karakteristieke panden en objecten in Franeker in beeld te brengen. De geïnventariseerde panden en objecten hebben op een aantal vaststaande criteria een score toegekend gekregen, variërend van 10 tot en met 24 punten. De raadscommissie van voormalig Franekeradeel heeft de intentie uitgesproken om panden en objecten met een score van 19 punten of meer de status "karakteristiek" toe te kennen. Dat heeft er uiteindelijk toe geleid dat binnen het bestemmingsplan Franeker Zuid slechts 4 panden zijn aangemerkt als karakteristiek en daarmee van een aanvullende beschermde regeling zijn voorzien. Het pand van de oude smidse, waaraan destijds een score van 15 punten is toegekend, maakt daar geen onderdeel van uit. Herontwikkeling Vanaf maart 2018 is de gemeente in gesprek met de toenmalige eigenaar van de locatie Scheepswerf Draaisma over een herontwikkeling van deze locatie naar woningbouw. Naar mate de tijd vorderde heeft de toenmalige eigenaar haar locatie in 2021 verkocht aan een ontwikkelaar, SD-projecten. Deze ontwikkelaar heeft de herontwikkeling verder opgepakt en is bezig om te komen tot een goede stedenbouwkundige invulling van dit terrein met woningbouw.

De ontwikkelaar heeft het idee om verschillende woningtypes; appartementen en gezinswoningen te gaan realiseren. Tevens is door de ontwikkelaar contact gelegd met een zorginstelling om zorgwoningen te realiseren op de plek van de oude smidse. Het plan is om deze ontwikkeling een sfeer van de oude scheepswerf mee te geven; woningen met een knipoog naar pakhuisarchitectuur en loodswoningen. Oude smidse De verkoop van de locatie Scheepswerf Draaisma aan SD-projecten is aanleiding geweest voor de Vrienden van de Stad Franeker en later ook Bond Heemschut, De Noorderschippers, buurtvereniging

2

|

Het Vliet, om middels diverse brieven en publicaties aandacht te vragen voor behoud van het pand van de oude smidse. Vervolgens is SD-projecten samen met de gemeente in overleg getreden met al deze partijen om te onderzoeken waar mogelijke oplossingsrichtingen liggen. Daarbij heeft de ontwikkelaar aangegeven dat het pand vooralsnog niet zal worden gesloopt. Dit heeft geleid tot een aantal mogelijke oplossingsrichtingen c.q. richtinggevende scenario’s voor de herontwikkeling van het gebied. Deze scenario’s zijn ook toegelicht aan de diverse partijen waar gesprekken mee zijn gevoerd. In de basis gaat het om twee scenario’s. Deze worden hieronder toegelicht. Scenario 1 Op de transformatielocatie (locatie Scheepswerf Draaisma) wordt door ontwikkelaar SD projecten alles gesloopt (het blauw omlijnde deel op de kaart bijlage 1). De locatie zal met woningbouw worden ontwikkeld. In de nieuwe bebouwing komt een architectonische ‘knipoog’ naar de historie van de plek. Scenario 2 Het behouden van het pand van de oude smidse door het pand als gemeente Waadhoeke aan te kopen. Het deel waar het om gaat is blauw weergegeven op de bijgevoegde kaart (zie bijlage 1). Het pand zal vervolgens gerenoveerd moeten worden. En zal er een nieuwe toekomstbestendige bestemming worden gevonden voor het historische pand.

De overig panden behorende tot de locatie Scheepswerf Draaisma zullen worden gesloopt, waarna een nader uit te werken stedenbouwkundige invulling van het terrein volgt zonder dat de oude smidse onderdeel uitmaakt van deze herontwikkeling. Volkshuisvesting Met de herontwikkeling van deze locatie zijn verschillende belangen gemoeid. In de eerste plaats het volkshuisvestelijke belang, ofwel de realisatie van woningen, zoals door uw raad met de aanwijzing van het gebied als transformatielocatie naar wonen wordt beoogd. Daarnaast spelen verschillende andere omgevingsaspecten een meer of minder belangrijke rol bij de herontwikkeling van de locatie. Voor het cultuurhistorisch belang, in het bijzonder dat van de oude smidse, wordt door verschillende partijen de aandacht gevraagd. Om verder te kunnen met de planvorming voor de locatie Scheepswerf Draaisma als onderdeel van de transformatielocatie Vliet/Tuinen is het nodig dat een keuze wordt gemaakt uit één van de twee benoemde richtinggevende scenario’s. Met een richtinggevende keuze kan de ontwikkelaar een nader stedenbouwkundige invulling uitwerken, die vervolgens op de gebruikelijke wijze zal worden voorgelegd aan betrokken partijen onder andere middels een inloopmiddag/-avond. Dit leidt vervolgens tot de gewenste stedenbouwkundige invulling van de locatie Scheepswerf Draaisma, die via uw college aan de raad zal worden voorgelegd.

Beoogd (meetbaar) effect Herontwikkeling van de locatie van de Scheepswerf Draaisma naar woningbouw met behoud van de oude smidse.

3

|

Motivering Uw college heeft tot dusver geacteerd binnen de door de raad vastgestelde kaders maar ook gemerkt dat hierover de nodige discussie is ontstaan. Als gemeente hebben wij thans geen erfgoed- of monumentenbeleid waarna we kunnen verwijzen. De vraag alleen op basis van volkshuisvesting beoordelen is voor deze locatie niet voldoende. Het is aan de raad om uw college de juiste kaders mee te geven. In dit geval is dat voor deze locatie vertaald in een tweetal scenario’s zoals hiervoor beschreven en waaruit een keuze dient te worden gemaakt. Sloop van de oude smidse leidt tot een onomkeerbare situatie. Uw college wordt dan ook geadviseerd om de raad voor te stellen om in te stemmen met scenario 2, te weten het behoud van de oude smidse, middels aankoop door de gemeente. Met dit scenario wordt tijd en ruimte geboden om tot een ontwikkeling van het gebied te komen met kans op behoud van de ter plaatse aanwezige cultuurhistorische waarden, zonder dat daarbij extra vertraging ontstaat voor ontwikkeling van het resterende gebied voor woningbouw. Het behoud van de oude smidse met de juiste invulling kan op termijn van meerwaarde zijn voor Waadhoeke, Franeker en de herontwikkeling van de locatie in het bijzonder. Daarbij dient wel opgemerkt te worden dat voor scenario 2 thans geen middelen beschikbaar zijn.

Hiervoor zal te zijner tijd door uw college een kredietaanvraag aan de raad moeten worden gedaan. De argumenten per scenario worden hieronder uiteengezet. Scenario 1 Ontwikkelen van de totale locatie 1.1 Ontwikkelen van het gehele gebied sluit aan bij het vastgestelde beleid De locatie Scheepswerf Draaisma is in de Woonvisie Waadhoeke 2020-2030 Samen Sterk expliciet aangewezen als transformatielocatie naar wonen. Dit is eveneens aangegeven in de Structuurvisie van de Stad Franeker. De ontwikkelaar heeft het idee om verschillende woningtypes; appartementen en gezinswoningen te gaan realiseren. Tevens is door de ontwikkelaar contact gelegd met een zorginstelling om zorgwoningen te realiseren op de plek van de oude smidse. Het plan is deze nieuwbouwplannen een sfeer van de oude scheepswerf mee te geven. Woningen met een knipoog naar pakhuisarchitectuur en loodswoningen. 1.2 Het pand kent geen monumentale status of bescherming. In het geldende bestemmingsplan heeft dit pand / de locatie geen bescherming gekregen. Ook is er geen sprake van een Rijksmonument. De oude smidse is zowel in 2016 als in 2022 beoordeeld door Steunpunt Monumentenzorg. Op basis van het puntensysteem heeft het pand niet voldoende gescoord om als karakteristiek in het bestemmingplan te worden opgenomen.

Vandaar dat, indien er een sloopaanvraag wordt ingediend, dit door de gemeente niet kan worden tegengehouden. Scenario 2 behouden van de oude smidse 2.1 Het betreft een locatie met een rijke geschiedenis Het Vliet in Franeker kent een lange geschiedenis (zie bijlage 2). De werf van de familie Draaisma is hier meer dan 150 jaar geleden gestart. Er zijn hier jarenlang schepen gebouwd op traditionele wijze. De scheepwerf is echter al jaren niet meer actief in gebruik. Meerdere pogingen om de historie te bewaren

4

|

zijn om verschillende redenen gestrand. Het zal dan ook een uitdaging vormen om hier een passende invulling en partij voor te vinden. 2.2 Het betreft de laatste historische werf uit Franeker Eind 16e eeuw vonden de eerste scheepsbouwactiviteiten plaats aan het Vliet, met name gericht op de lokale en regionale markt. In de eeuwen daarna worden in en rond Franeker nieuwe scheepswerven gevestigd, onder andere aan het Vliet, aan de stadsgrachten en de vaarten naar het noorden van Franeker en ook op Zevenhuizen. 2.3 Door verschillende stichtingen en partijen wordt aandacht gevraagd voor het behoud van de oude smidse. Voor het cultuurhistorisch belang, in het bijzonder dat van de oude smidse, wordt door verschillende partijen uit Franeker en daarbuiten de aandacht gevraagd. Kanttekeningen per scenario Scenario 1 Ontwikkelen van de totale locatie 1.1. De uitkomst van de planologische procedure is onzeker. Het ontwikkelen van de totale locatie heeft tot dusver tot weerstand bij een aantal partijen geleid. Hoewel er inmiddels goed contact is en er met alle partijen is gesproken zal het verloren gaan van de oude smidse voor het nodige sentiment/teleurstelling zorgen. Scenario 2 Behouden van de oude smidse 2.1 Ondanks de rijke geschiedenis van de locatie scheepswerf Draaisma heeft geen enkele (markt)partij het terrein willen aankopen ten behoeve van de historie.

De voormalige eigenaar van de locatie Scheepswerf Draaisma heeft de locatie te koop aangeboden. Echter geen enkele (markt)partij is hierop ingegaan. Ook niet partijen die zich bezighouden met het bewaren van “cultureel erfgoed”. Als het aankomt op aankoop, renovatie en het vinden van een goede bestemming/invulling van het pand de oude smidse wordt door deze partijen gekeken naar de gemeente. 2.2 Is er een toekomstbestendige invulling voor de locatie? Het is echter nu nog de vraag of het apart aankopen, renoveren en vinden van een nieuwe bestemming/invulling van het pand de oude smidse wel kan leiden tot een financieel haalbare en toekomstbestendige invulling. Gedurende de onderzoeksperiode van 2 jaar kan daarover uitsluitsel worden gegeven. Analyse De ontwikkelaar heeft met alle partijen die zich zorgen maken over de locatie Scheepswerf Draaisma gesproken. De gemeente was vertegenwoordigd bij deze gesprekken. Tevens is er op advies van de Vrienden van de Stad Franeker een overleg met Boei (Nationale Maatschappij tot Restaureren & Herbestemmen van Cultureel Erfgoed BV) geweest om informatie in te winnen betreffende de mogelijkheden voor het zoeken naar een nieuwe invulling voor de oude smidse.

5

|

Boei geeft aan dat het herbestemmen van de oude smidse een lastig verhaal kan worden. Het opknappen en restaureren van het pand vraagt veel en om er een toekomstig bestendige invulling voor te vinden die passend is op de plek en in het gebouw is een hele uitdaging. Samenleving Diverse partijen hebben hun zorgen geuit richting de gemeente en de ontwikkelaar betreffende de toekomst van de oude smidse. De Vrienden van de Stad Franeker, de Noorderschippers en de buurtvereniging Vliet wensen dat het werfgebouw blijft bestaan en een nieuwe invulling krijgt. Ze hechten waarde aan de historie en het verhaal van de plek. De plek in Franeker waar vele schepen zijn gemaakt. De enige nog bestaande werf in Franeker. Er is echter tot dusver geen enkele partij die heeft aangegeven de locatie in eigendom te willen nemen en een eventuele nieuwe functie te exploiteren. Ontwikkelingen en trends De woningmarkt is nu gunstig, dus er liggen nu kansen voor een herontwikkeling van dit deel van Vliet/Tuinen. Tegelijkertijd hechten we belang aan ons cultureel erfgoed en is de gemeente van plan om monumentenbeleid te maken. Alternatieven Een ander scenario zou kunnen zijn om het pand van de oude smidse te behouden, renoveren en als woonpand te integreren in de stedenbouwkundige invulling.

Hiervan heeft de ontwikkelaar gezegd dat dit geen optie voor hem is (zowel financieel als bouwtechnisch in het kader van onder andere daglichttoetreding en alle andere hedendaagse eisen). De ontwikkelaar is voornemens om op de plek van de oude smidse zorgwoningen te realiseren. De bouwvoorschriften die aan dit soort woningen worden gesteld zijn van dien aard, dat het huidige pand van de oude smidse hieraan niet kan voldoen. Vervolg Nadat de raad een besluit heeft genomen, kan de ontwikkelaar verder met de nadere uitwerking van de herontwikkeling van de locatie Scheepswerf Draaisma. Vervolgens zal op de gebruikelijke wijze de nader uitgewerkte stedenbouwkundige invulling worden voorgelegd aan betrokken partijen onder andere middels een inloopmiddag/-avond. Dit leidt vervolgens tot de gewenste stedenbouwkundige invulling van de locatie Scheepswerf Draaisma, die via uw college aan de raad zal worden voorgelegd. Inwonersparticipatie De bewoners van Vliet/Tuinen zullen op de gebruikelijke wijze betrokken worden bij de stedenbouwkundige invulling van de locatie Scheepswerf Draaisma. Hiertoe zal een inloopmiddag/avond georganiseerd worden. Relatie met het programma Dienstverlening Niet van toepassing. Relatie met het programma Ontwikkelperspectief Deze ontwikkeling is passend binnen het ontwikkelperspectief Fijn leven - vitale en veerkrachtige dorpen en wijken!

6

|

Communicatie De communicatie voor dit proces verloopt op de gebruikelijke wijze. Daarnaast zijn alle partijen die een brief hebben gestuurd over de locatie Scheepswerf Draaisma door de ontwikkelaar uitgenodigd voor een gesprek, waarbij de gemeente ook aanwezig was. Deze partijen zijn op de hoogte van de richtinggevende scenario’s die nu voorliggen. Nadat de raad een besluit heeft genomen kan een persbericht ook passend zijn. Financiën De ontwikkelaar heeft de gehele locatie verworven voor € 907.000,- met de potentie om de gehele locatie te ontwikkelen voor woningbouw. Dit in de lijn van het gemeentelijk beleid. Voor scenario 2 zal met de ontwikkelaar overeenstemming moeten worden bereikt over de te betalen prijs, waarbij de bandbreedte tussen de € 300.000 en € 500.000 ligt. Medewerking aan zijn plannen (beoogde 24 zorgwoningen op de plek van de oude smidse) brengt een getaxeerde waarde van € 960.000,- met zich mee voor de locatie van de oude smidse. Vanzelfsprekend moeten hiervoor ook de nodige ontwikkelkosten worden gemaakt en het bestemmingsplan (straks wijziging omgevingsplan) worden aangepast. Er zijn geen marktpartijen (waaronder ook stichtingen en verenigingen) in beeld die hebben aangegeven het pand te willen verweven of exploiteren. Het is dus aan de gemeente om overeenstemming te bereiken met de ontwikkelaar. Juridisch kader Niet van toepassing.

Bijlagen Bijlage 1: Kaart locatie Draaisma Franeker; Bijlage 2: Cultuurhistorische waardering werfgebouw Draaisma; Bijlage 3: Concept Raadsvoorstel Herontwikkeling locatie Scheepswerf Draaisma Franeker.

7

|

r

P

P

P

P

P

vb

r

D 3885

D 4021

P

P P

P

P

P

P

P P

P P

P

P

P

P

P

60

P D 2806

P P

P P

P

D 2817

P

P

P

P

P

Grens transformatielocatie Vliet/Tuinen P

P

P P P P

P

P

P

P

D 3991

P

P

P

P

P P

P

P

P

P

P

P

D 2910 D 3129

P

P

E 83

P

P

P

D 2774

P P

P P

P

P

P

D 4171

P

P

P

P

P

P

P

P

P

P

P

P P

P

P

P

P

P

D 4130

P

Hofstraa t

P P

P

P

P

D 2908

P

P

r r

P

P

P

P Locatie voormalige scheepswerf Draaisma P

P

D 3128

20

P

P

P

P vb

P D 3843

P P

P

P

P

P

P vb

P

P

P

P

P

P

P

P

P

P P

P

P P

Locatie Oude Smidse

P

P

vb

vb

P

P

P

P P

D 4131

P D 2909

13

P

r

D 4020

N

P

r

vb

r

62

P

P

P P

P P

P P

P

P

104

6 15-1

D 3127

P

106

P

P

vb

P

P

P P

P

D 3836

P

D 4056 D 3929 D 3930

P

P

P

vb

D 2965 7

P

12

D 2815

vb

P

P

P

P

D 2819

P

P

P

P

P P

P

r r

vb

eg

stri Indu

P

vb

P

D 3634

r

ew

ke delij

Zui vb rr

P P D 2868

P

P

P

D 4057 9 D 3986

P

P

D 2816

P

P

Legenda

14

P

D 3932

P

r

r

D 3125

D 2867

P

raat

P D 3985

nen

P

P

P

l

P

aa

P

P

P

P

P

an

P

P

P P

P

ak

Har

P

r

D 4101 vb

P

P

P

P

Van

D 3626

F Ca tsst

11

D 3738

inxm

D 4058

110

P P

5

P

P

13

D 4122

P

P

P

P

P

P P

r r

r

P

P

P

102A

D 3625

P

7 8

r

112

P r

P

D 3835

P

P

vb

P

P t

P

Vlie

r

15

D 2859

P

P

P

P

D 3884

P D 4059

108

P

P

P

vb

P

P

r

P

P vb

P

P

P

P r

P

P

D 4123

P

P

P

P

102B

P

D 2788

P

P r

P

r

114

3

P

17

D 2827

P 3

P

P

P

F P

P

P

P

D 3439

D 3883

P r

P

D 4060

P

r

eweg

10A

P r

r

e Industri

P

r

P

vb

P

102

P

r

P

r

D 3764

-11

P

P

P

P

P

aa t str ts Ca

P

P

D 2737

Zuidelijk

vb

P

r r

P

D 4061

116

r

P

11A

P

P

118

D 4121 D 4124

1A

P

P

r

P

P

r

r

P

P

3A

D 3727

P

P

D 3716 D 3715

D 2992

P

P

r

P

P

P

2

P

D 3437

P

r

D 4168

P

P

r

P

r

98D 2757

P

1

19

vb

Tui

P

P P 23

4

P

r

P

P

r r

D 2756

D 3438 D 2903

D 2795

P

P r

vb vb

D 2825

D 2785

P

P P

P n

P

P

6

r

D 2504

vb

P r

P

D 4167

P

P

120

r

D 4076

P

P

P

P

P

P

r

D242122

D 2988

P

P

P

P

96 D 2548

21

P

P

P

94D 2125

D 2901

25

D 2987

P

P P

P

P

P

P Tuine

P

P

44

D 2975

P

10

vb r

D 3881

D 3882

P

P

P P P

P P

P

12

D 3557

P P

Vliet

P

P

P

92D 2126

D 2138 23

r

D 3038 D 3039 2A

8

D 4160 D 4159

D 3547

D902127

D 22 2137

P

P

P Vlie t

P

P P

P

P

P P t Vlie

P

P P

P r

D 2823

D 3558

P

P

P

P P

P

31

t

D 2754

D 3880

P

Haan de Jan

P

P

P

P

P aa

D 2553

r

P

P

r r

25

P D 3879

P

P

r st ts

P 3878

r

D 4025

vb

1

P

P

Ca

14

P

P

P

41

42

P

F

D 3429 r

D 4073

P

P

P

D212136 D 3113

P

r

88 D 2128

D 3112 3

r

P 27

1A

43

D 4063 5

P

P

P

86 D 2129

D 2135 20

D 3816

16

D 3428

29

D 3663

P

P

P

18

P

D 2944

D 4158

D 3618

D 2959

P

145

D2 2420 7

D 2943

84 D 2130

D 19 2134

D 3815

9

P

P

r

P

D 4262 82 D 2131

D 18 2133 6

20

1B r

P D 3546

39

D 2960

D 2417

4 D 2418

r

vb

D 3504 143

r

P

16D

P

P P

P

at stra

P P

D 2416

P

D 2958

D 1141

8

D 2393

P

141

72 D 3037

76-8 D 11400

17 D 2132

D 2392 11

P

38

P

vb

D 2391

P

D 3692 40

D 4026

16C

D 2747

3

r

D 2374

P

D 2942

Dr 2902

P

D 2746

D 2345

t

13

D 3691

P

r

P D 4261

70

D 1139 aa

15

P

P

Vliet

P 10

P 25 23

str

r

P

P

km a

P

36

P D 2668

D 2259

D 2390

24 22

r

2

2

P

P

26

aal

akan

Hari

P

P

14

P

31

rO

D 2389

19

D 2793

17

P

P ste

D 2388

21

8 D2 2899

em ee

P

P

3D0 2898

rg

P

P

vb

P P

nxm

P

P

127

68

D 2344

P

P

D 3855

Van

P

Bu

P

P

P

D 2732

P

D 2387

P

P

D 2258 16A

4

P

P

P

32

D 2219

D 2415

1

P

P

P

D 2343

D 2347

Dr 2439

P

P

37

66 D 3718

D 3717 r

vb r

D 3756

P

D 3662

P

r

r

D 3755

D 2791

P

P P P

P

27

D 3772 D 3820

P

P

P

P

D 3792

r

D 2348

P

P

vb

P

P

P

P

r

D 2373

6

P

P

D 3034

P

D 3079

P

P

9 D 23033

P

35

64 D 1757

D 2331 r

P

P

16B r

P

l

aa

n ka ma nx

ari

Va

P

D 3776

P

P

D 2278

D 2330 r

P

P

P nH

P

D 3445

D 3762

16

39

terstr aat

P

P

D 3078

8

D 3010

34

D 3506

vb

J W Lun

vb vb

P

45

r

D 2277

P

P

1

D 2203

P P

99

r

12

D 3819

2

r

P

D 3661

P

r

D 4268

D 2342

3

P

D 4110

D 4150

P

D 2673

34

r

D 3813

D 3790

37

D 4267 1

r

4

P

P

D 2341 3

D 2372

9

D 4109

7

P

P

D 2338 29

vb

D 3823

P

straa t

D 3822

vb

P

P

D 3811

58

D 4198

P

35 32

10

D 3893 D 3892

P

D 2340

D 4197

P

P

11

r

D 3812

97

33

D 3789

D 2339

28

P

D 3426

12

D 3856

r

D 3024

P

22

P

P

r

26

D 2369

56 D 2140

P

D 4108

D 4157

P

D 3761

87

31

30

P

Jan Bo

16

r

D 2337 27

P

P

P

r

r

P D 2159

gtstra

D 2368

18

D 2312 r

28

24

D 3505

P

P

P

P

P

r

P

D 2160

D 2164

14

P

D 3760

29

26

P

25

P

D 2413

D 2141 54

P

r

P

P

32

P

D 2165

r r

P

D 2367

D 2407

D162202 15

D 2204

P

D 3660

33

73

52D 2142

D 15 2157

r

D 3526

P

P

22

P

D 2406

P

r

P

46

D 3135

75

15B

24

P

D 2161

D 4024 D 3758

r

P

D 3759

P

D 2143 50

14 D 2156

17

D 2249

P

D 2409

17 r r

D13 2155

D 2310

D 3527 27

D 2166

P

23

P

25

P

D 2162

20

PP

r

22

P

D 2167

21

e

P

Laen

P

D 2163

19

r

18

D 3468

r

vb

D 4071

71

P

D 2144 48

18

D 1370

P

P

P

D 3467

P

D 3614

P

D 3757

D462145

12D 2154

D 2296

P

19

D 4231

D 3148

P

69

P D112153

23

20

D 2168

P

D 3142

D 2146 44

D 2295

18

D 2293

17

aat

er van Jitze Piet

13

15

10

P

D 2309

16

P

20

r

10 D 2152

P

15

P

11

D 3466

21

vb

vb

P

31

P

vb

P

8

14

D 3465

P

r

D 2147 42

16

D 2292

23

24

P

6

P

trastr

at

Dijkstra

4

P

P

D 2308

D 2474

P

D 3777

P

P

D 1388

22

23

A 3440

vb

P

P

47

A 3235 A 3236

vb

P

r

D 4232

P

D 1387

P

12

D 3464

P

9

D 1386 67

A 4178

r

D 3009

D 4233 r

D 1385

rr

D402148

9 D 2151

D 2294

P

P

D 4023

19

P

D 2477

P r

D 1369 21

P

D 4234

D 3478

D 2655

A 243228

vb

P

P

P

r

14

D 2291

P

2 r D 3821

P

13

25

5

P

D 2654

65

P

D 4112

r

P

A 3874

A 3873

P

53

D 3499 36 D 1191

P

D 4111

P

D 3480

P

P

P

D 2366

D 3463

7

Kams

P

1A

P

r

D 2273 D 2150 8

P

29

48

D 2653

25

A 4179

r

D 2201

D 4005

D 3658

P

P

P 6B

7 D 2149

17

P

r

34

D 3750

P

12

D 2279

P

D 2651

P P D 3615

P

r

D 2272

P D 2237

r

26

D 3620

r

vb

59

P

1C

3474

r

D 3749

P

D 3863

P

D 1940

D 2271

15

10

D 2256 9 r

10

49

51

D 1939

D 4083

P r

P

P

D 2814

P P

D 3616

8

D 3462

P

5

30

P

D 3619

P

P

D 3753

3

1B

P

26 A 1893

vb

D 3145 Tuinen

D 4087

D 4223

D 3769

P

D 2254

13

8

D 2169

P

P

P

P

47

32

P

D 2102

D 2103

6

D 2253

P

7

1

r

2A

28

D 2216

P

D 3613

P

D 3768

11 6

D 2170

P

2B

D 2252

P

P

P

P 5

4

P

P

D 2101

r

r

P

P

D 2171

3

2A

39

r

P

P

P

D 3754

9

4

P 26

P

27

r vb

P

P

P

D 2100

P

P

P

P r

P

P

D 2648

P

1

D 2399

D 3562

D 3561

D 2251

7

D 2099

2

D 2365

P

D 2269

D 2186

D 2187

P

D 2188

D 2108

P

37

P

D 2107

P

D 3491

D 1271

P

P 24 D 1459

D 2215

5

D 2270

P

P D 2364

r

P

D 2647

r

D 2397

D 2398

P

D 3793

P

35

P

D 3810

P

vb

P

22

5D 3560

P

P

3

D 2646

D 3624

D 3559

D 3809

P

P

P

P

P

P

6

5

4

2

3

11

10

9

8

7

P

28

A 3825

vb

P

13

P

r r

vb vb

1

r

D 3623

D 3072

r

49 D 1443

27

D 2645

P

31

A 3824 vb

r r

vb

50

D 4086

P

D 2098

Jan Dirksstraat

r

D 2210

r

P

P

r

r

r

r

D 4084

D 1270

r r

51

r D 2674

D 4235 29

D 2962

D 1667 4

1

vbvb

r

vb

52

D 2644

P

P

P

D 4019 58B

16

18

vb

31 vb

P

57

A 3232 A 3233 A 3234

vb

r

28

D3A2638

P

P

D 3029

2C

25

P

P

A 3823

55

A 4177 21

vb

P

vb r

A 4118 Heerengracht

A 4054

D 2961

Laen e

3

P

P

P

1B

53

D 2318

D 2643

D 3719

t

D 2475

D 4253

P

P

vb

54

D 2722

P

D 4230 58C

P

P

D 2639

vb

vb

D 2476

D 2473

vb

r

14

r

P

r

D 2888

58A

D 3656

23

D 3720

D 3081

Kams trastr aa

vb

vb

vb

1A

vb

D 4254 D 4065

P

D 1528 r

P

P

P

vb

vb vb

P

P

P

vb vb

P

r r

r

P

P

D 2240

vb vb

53

A 3872

A 1892

vb

P

vb vb vb r

56

D 4252 D 2923

D 2924 D 4018

P

vb

P

21

P

vb vb

51

19 A 2567

r

57

5 r

D 1259

P

Harlingerweg vb

P D 3690 8

10 D 1258

12

P

r

3

P

P

r

P

58

2A

2 r vb vb

r

P

Zuiderkade

vb

P

P r

49

A 3222

A 780

23-31

19

A 3224

A 4055

P

P

vb

D 4114 vb vb

r

Tuinen

60

D 4237

vb

vb

vb

vb

P vb

r

vb vb r

vb

P

A 4475

34

P

P

P

17

A 4176 A 4117

39

P

61D 1558

59

r

39A

r vb

r

39B

A 4416

vb

r

P

D 4041

P

r

D 4115

Vlie t

P

P

rr

P

P

vb

Pr

vb vb

vb

62 D 4064

1

D 3132

A 3216 40

A 4401

r

P

15

A 3992

40

38

34

P

P

13

A 4116

A 2443

A 3841 41

rr

P

D 3990

vb

4

P

r

D 4236

D 4113

Pvb

r

63

P

D 1255 D 4238

D 3805 D 3689

r

P

2

P

r

D 4082

42

44

32

r A 3504

7 9-11

A 3261 A 2114 30

r

3

A 4115

A 3217

A 1826

44A A 1953

P

P r

1

28

vb

P

P vb vb

r

43

Theresiaflat

vbvb

P

vb r vb

A 1825

26 vb vb

vb

A 3298

A 4234

A 3439

A 3912

24

vb

gracht

A 3214

P

D 2919

r

P

P

vbvb

Pvb

vb

A463194

A 1824

A 4460

r

P

Heeren

1

33

A 4480

P A 3710

A 4238 22

gracht

r

P vb

2

A 3212

A 1910

A 3746

A 3839

Heeren

P vb

A 4474 A 3714

vb

P

A 4233 A 3752

A 3582

25

A 3907 20

vb

A 4392

8

vb

P

P

P

P

vb

vb

P D 4040 64

A 3201

A 3738

14 A 4268 16-18

r

A 4468

A 3256 12

vb

P

A 4497

A 4088 23

P

A 3253 8

6

A 3491

A 3835 r

r

vb

D 4099 15

13

12

P

D 4100

P

2-4

r

vb r

5

A 4217 37

A 2772 A 3492 A 2773

A 62468

A 3196

A3 3195

A 2996 47

48

P

P

vb

11D 1263

49

A 3200

A 4087

A 4237

vb

P

P

A 3745

A 1823 A 1822

P

vb

A 3198

A 3533

52

P

D 3854

1

A 3838

A 4210 A 4070 A 2407

A 4166

A 4417

r

9-9A D 1253

r

P

A 3834 A 3762

54

P

vb

vb

A 2467 A 2406

56

A 3840

A 3197

A 3255 15 A 4267 A 2297

A 3906

A 4218

A 3978

A 3186

A 3822

P

P

P

vb

r

P

A 3189

A 3832

vb

P r

P

A 4391

49

A 21 2289

A 3382

17

A 4104

4

A 3833

A 3409

57

r

P

44

45

47 51

52

11

A 2531

14

2

r

P

1

A 2495 A 4167

A 2372

vb vb

2 A 3532

A 3977

59 A 3660

D 3853

7A

6

A 3414

P 7-

10 A 4208

P

P

11

A 4209

3A

P P

13

17-17A

A 3827

D 2042

-5

k vb

P

A 3444 18

19

A 3829

A 3706

r r

P

P

20 A 3705

A 3445

r k

1

rweg linge

P

Har

22

60

13

A 3381

3

A 4326

P

vb B 2214 vb

r

r vb vb r vb

26

A 3178 A 2691

P

P

P

vb

r r

P

A 2753 61 vb

P

P

4 e Hof

P P

A294235

37

A 3914

P 12

A 4103

A 4102

Nieuw r

A 1420

A 19 4113

A 4266

6

35A-37

vb

D 2043 vb

k k

r

vb vb

7

r

P

A 3299

P

vb

r vb

P

P

r

D 2041

r

Schilcampen r

Schilbanken vb

vb vb vb vb

vb

r

P

P

P

P

P

P

r

r

A 3295

r

P

vb

k

P

P

vb

P

17A 4112

A 4114

8

P

P

P

P

P

vb

vb vb

vb

P

P

P

P

P

vb vb

vb

vb

P

P

P

P

r

k

vb

P

P

Vossega tsteeg

P

r

8

r

1D

P P

A 2934

vb vb

10

r

2D

P P

vb

4 6

r

P

P

2 k

A 3766 Eilandje

r

P

P

vb r

P

r r r

vb

vb

B 4463

A 4367

A 2845

A 3379

10 15

A 1019 9

P

r

r

Academiestraat

8 11-11A

A 545

10

A 2846

A 4111

11

A 4327

A 4498 A 3405

A 2831 A 2529

A 3375

A 3918

vb

A 3904

P

4

P

P

vb

vb vb

P

P r

r

A 3374

A 3927

A 514

P

1 A 4164

3

6

P

P

P

P

traat

P

A 4376

P

A 4368

23 vb

r

21

7

A 4105

15

1A

A 3377

P

13-22 vb vb

1

A 3911A 4110 4

9 A 3373

P 8

P

2-12

17

2

1

12-6

r

31 A 3954

A 4336 A 4180

semiuss

P

P

P

2

3

Pier Wen

P

P

r

A 3372

P

29 A 2959

P A 3167

A 3376

5

A 1854

28

A 1855 2

r

3 r

11

A 3919

13

A 4265

P P

r

3

A 3634

P

2 A 2842

2

Hofstr aat

P

P

P

P

27-27A

P

r

A 2432

A 3926

A 4317 traa t

P A 4358

P

P 4

A 2841 1

P

25

15

A 4347

A 4337 14

A 2274

1B

A 3924

26

r

A 2275

A 2882

A 4473

P

P P

P

A 3166

r

r

A 3770

Lijnbaans traat

P

13

B 2215

A 1428

12

A 1429

A 4375

A 3289

r

4 5

14

10

A 4240

A 4465

Waa gs

5

12

P

P

A 2410

24 r

P

9

8 19

11

P

P

6

P

Ypeijsingel

B 4459

11

A 3165 9 en

13

Vijvers traat

7

P

6

7

P

P

P

P

P

P

Westerbolwerk

1 Cultuurhistorische waardering werfgebouw Draaisma te Franeker

E 82

P E 1036

P

1 Situatie tekening

Cultuurhistorische waardering werfgebouw Draaisma te Franeker

- april 2022 -

SAMENVATTING Het meer dan 150 jaar oude en cultuurhistorisch waardevolle Werfgebouw Draaisma van de gelijknamige voormalige scheepswerf in Franeker (ook bekend als 'Welgelegen') zou zomaar gesloopt kunnen worden. Het werfterrein is al in 2021 verkocht aan een projectontwikkelaar en plannen voor sloop en woningbouw staan op papier. Overleg tussen ontwikkelaar en gemeente blijkt al een jaar lang gaande. Met de sloop van dit werfgebouw zou erfgoed verloren gaan, dat een belangrijk facet van de geschiedenis van Franeker representeert. Cultuurhistorisch buitengewoon waardevol en vooral uniek! Het is namelijk het laatste gebouw in deze stad, dat nog op een herkenbare manier verwijst naar de scheepsbouw, die hier eeuwenlang als tak van nijverheid dominant en beeldbepalend aanwezig is geweest. De identiteit van Franeker wordt vanouds vooral bepaald door handel en verkeer, teruggaand tot in de Middeleeuwen. Talloze objecten in en net buiten de historische stad getuigen daarvan, waaronder het Korendragershuisje, de Waag, pakhuizen aan Froonacker, Vliet en Van Harinxmakanaal, waterwegen, maar ook de woonhuizen van handelaren en kooplui.

Handel en nijverheid stimuleren van oudsher de scheepsbouw en dan zou de laatste zichtbare en herkenbare herinnering aan dat aspect van de Franeker identiteit moeten verdwijnen? In de hiernavolgende cultuurhistorische waardering wordt duidelijk gemaakt dat dit, cultuurhistorisch gezien, geen optie is. Voor deze waardering wordt de methodiek gevolgd, die door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed nog altijd als 'meest gebruikt' wordt gezien bij de cultuurhistorische waardering van het gebouwde erfgoed in Nederland.

CONCLUSIES Deze waardering toont aan dat het Werfgebouw Draaisma hoog tot zeer hoog scoort op de verschillende aspecten van deze methodiek, te weten (1) cultuurhistorische waarden, (2) architectuurhistorische waarden, (3) ensemblewaarden en (4) gaafheid en herkenbaarheid. Maar vanzelf spreekt dat het werfgebouw het allerhoogst scoort op het aspect (5) zeldzaamheid; een tweede gebouw met dergelijke historische kwaliteiten is in Franeker niet meer voorhanden. Het rapport van de uitgevoerde waardering kan daarmee worden gezien als een zeer waardevolle, uitgebreide en kwalitatieve aanvulling op een eerder - op verzoek van de gemeente Waadhoeke uitgevoerde kwantitatieve waardestelling van het Steunpunt Monumentenzorg Fryslân te Leeuwarden. Het is duidelijk dat voor de gemeente Waadhoeke een sleutelrol is weggelegd voor het behoud van het werfgebouw. Heemschut Friesland en de Vrienden zien dit rapport dan ook als basis voor verder overleg. Maar ook als essentieel in de uiteindelijke besluitvorming rond het behoud van dit unieke erfgoed van een voor Franeker zo belangwekkende geschiedenis.

Colofon Het onderzoek naar de Cultuurhistorische waarde van het Werfgebouw Draaisma is op verzoek van de Vrienden van de Stad Franeker in opdracht van de Erfgoedvereniging Heemschut uitgevoerd door drs. Bé Lamberts, architectuurhistoricus te Drachten in februari en maart 2022 en afgerond in april 2022. © 2022 Het copyright van tekst, afbeeldingen etc. berust bij de (oorspronkelijke) vervaardigers. Vervaardigers van beeld worden (indien bekend) bij het desbetreffende beeld vermeld. Alles is in het werk gesteld om de voorwaarden ten aanzien van het gebruik van beelden met eventuele rechthebbenden overeen te komen. Eenieder die zich niettemin juridisch eigenaar weet van materiaal dat zonder zijn of haar toestemming en tegen zijn of haar wil in dit rapport voorkomt, wordt verzocht contact op te nemen Erfgoedvereniging Heemschut: www.heemschut.nl. Foto voorpagina: Vereniging Vrienden van de Stad Franeker - Max Popma

Cultuurhistorische waardering Werfgebouw Draaisma - 30 april 2022 - blz. 1

INHOUD INLEIDING

3

Zomaar gesloopt - Laatste voorbeeld - Teleurstellend - Tekortschieten - Karakteristiek pand, behoud wenselijk - Uit het stadsbeeld verdwijnen - Zeldzaamheid een wezenlijk criterium - Alternatieve waardering - Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - Aanvulling op - Sleutelrol gemeente

1. CULTURELE BIOGRAFIE

7

Het Vliet - Eerste scheepsbouwactiviteiten - Op de plek van Draaisma - Eén van de vele - Gunstig gelegen - De Draaisma's - Familiebedrijf - Industriële revolutie - De nieuwe tijd - Infrastructuur Uitbreiding en modernisering - IJzerbouw - Verdere uitbreiding - Marketing - Verhuur - Op krediet Crisis en oorlog - Het laatste skûtsje - Nieuwe bloeiperiode - Van Harinxmakanaal - Ambachtelijk karakter - Jachtbouw - Verandering nodig - Shipdock Draaisma verhuisd - Woningbouw Cultuurhistorisch waardevol

2. CULTUURHISTORISCHE WAARDERING

14

1. Cultuurhistorische waarden Belang van het object als bijzondere uitdrukking van een sociaal-economische ontwikkeling - Belang van het object als bijzondere uitdrukking van een technische of typologische ontwikkeling - Belang van het object wegens innovatieve waarden of pionierskarakter 2. Architectuurhistorische waarden Belang van het object voor de geschiedenis van de architectuur - Belang van het object wegens de bijzondere samenhang tussen exterieur en interieur 3. Ensemblewaarden Belang van het object als essentieel onderdeel van een groter geheel dat cultuurhistorisch en stedenbouwkundig van groot belang is - Bijzondere betekenis van het object wegens de situering verbonden met de ontwikkeling en uitbreiding van stad en infrastructuur - Betekenis van het object wegens de wijze van verkaveling en inrichting van het werfterrein als geheel - Bijzondere betekenis van het object voor het aanzien van de stad - Belang van het object wegens de relatie met andere objecten in de stad 4. Gaafheid/herkenbaarheid Belang van het object wegens de gaafheid van ex- en interieur - Belang van het object in relatie tot de visuele gaafheid van grote delen van de directe stedelijke omgeving 5. Zeldzaamheid Uitzonderlijk belang van het object wegens een of meer van de onder 1 tot en met 4 genoemde kwaliteiten

BRONNEN

33

NOTEN

34

Cultuurhistorische waardering Werfgebouw Draaisma - 30 april 2022 - blz. 2

INLEIDING Zo maar gesloopt Het meer dan 150 jaar oude en cultuurhistorisch waardevolle werfgebouw van de voormalige scheepswerf 'Welgelegen' in Franeker zou zomaar gesloopt kunnen worden. Een aantal oplettende, zeer bij het erfgoed betrokken mensen uit Harlingen en Franeker maakten de Vereniging Vrienden van de Stad Franeker (hierna: de Vrienden) daarop attent. De Vrienden benaderden vervolgens in eerste instantie de Commissie Friesland van Heemschut (hierna: Heemschut) om dat te voorkomen. Actie lijkt geboden; het werfterrein is al in 2021 verkocht aan een projectontwikkelaar en plannen voor sloop en woningbouw staan in de steigers. Overleg met de gemeente blijkt al een jaar lang gaande. Laatste voorbeeld Deze oude scheepswerf van Draaisma is met het werfgebouw nog een prachtig (en laatste!) voorbeeld van de vele kleinere werven die eeuwenlang in en om de stad hebben bestaan.1 Het werfgebouw is een uniek en representatief stuk erfgoed. De Vrienden willen samen met Heemschut alles in het werk stellen om dit bijzondere erfgoed te behouden.

Zij hebben gezamenlijk de gemeente formeel verzocht het pand als gemeentelijk monument aan te wijzen.2 Teleurstellend Als voorlopig resultaat zijn in de Gemeenteraad van Waadhoeke vragen gesteld, die er onder andere toe hebben geleid dat het College aan het Steunpunt Monumentenzorg Fryslân (hierna: Steunpunt) opdracht heeft gegeven voor een nieuwe waardestelling van het werfgebouw. Die waardestelling heeft in januari 2022 plaatsgevonden; deze bleek een hernieuwde (en deels gewijzigde) versie te zijn van een waardestelling die het Steunpunt in 2016 al had uitgevoerd ten behoeve van het Bestemmingsplan Zuid van (toen nog) de gemeente Franekeradeel. Het resultaat daarvan was, zoals te verwachten viel, voor Heemschut en de Vrienden teleurstellend. Hoewel het pand nu twee punten meer scoorde dan in 2016 (17 punten in plaats van 15), voldoet het volgens de methode van het Steunpunt nog steeds niet aan de vereisten die de gemeente stelt om voor de status van 'Gemeentelijk Monument' in aanmerking te komen.3, 4 Dat betekent dus: geen bescherming tegen sloop. Tekortschieten Overleg met Heemschut (zowel Commissie Friesland als het landelijk bureau) en andere erfgoeddeskundigen leerde dat de 'puntenmethode' een geëigende methode is voor een 'quickscan', een relatief snelle methode ten behoeve van bijvoorbeeld de voorbereiding en vaststelling van een bestemmingsplan.

Echter, deze methode kan tekortschieten als het gaat om een meer kwalitatief inzicht, waarbij voldoende recht wordt gedaan aan een veelheid van cultuurhistorische waarden van specifieke objecten, die zo 'op het oog' misschien niet hoog scoren. Karakteristiek pand, behoud wenselijk Overigens moet wel opgemerkt worden dat het Steunpunt zelf het behoud van de scheepswerf (bedoeld wordt 'het werfgebouw', BL) uit 'cultuurhistorisch oogpunt wenselijk vindt'.5 Het gebouw wordt ook als 'karakteristiek pand' gezien. Bovendien adviseert het Steunpunt aanvullend bouwhistorisch onderzoek, aangezien het de laatste overgebleven werf in Franeker is, met 'een fraaie ingebouwde smederij en constructie'.6 Uit het stadsbeeld verdwijnen De 'puntenmethode' lijkt objectief, maar dat is in sommige gevallen schijn.7 Er zijn aspecten, die moeilijk in cijfers te vatten zijn; een optelsom doet aan het specifieke cultuurhistorisch aspect van een (potentieel) monument niet altijd voldoende recht, zeker waar de cultuurhistorische waarde in

Cultuurhistorische waardering Werfgebouw Draaisma - 30 april 2022 - blz. 3

het geheel van de waardering relatief maar weinig gewicht in de schaal legt.8 Daar komt bij dat het aspect 'zeldzaamheid' in de gehanteerde puntenmethode als criterium helemaal niet voorkomt. Zeldzaamheid een wezenlijk criterium Zeldzaamheid is in de waardering van onroerend én roerend erfgoed in Nederland vrijwel altijd een wezenlijk en en onderscheidend criterium; het enige of laatste exemplaar van een ooit veel voorkomend fenomeen verdient zeker een zwaarder gewicht in de schaal. En zo kan het gebeuren dat een (potentieel) uniek object met (potentieel) hoge cultuurhistorische waarde voor de lokale en regionale gemeenschap en identiteit zo maar uit het stadsbeeld zal verdwijnen, omdat het geen bescherming geniet. Alternatieve waardering In overleg tussen de Vrienden en Heemschut is dan ook besloten om te kijken naar een alternatieve cultuurhistorische waardering die dit rechtzet. Het gaat hier immers niet zo maar om een losstaand gebouw, maar om een werf in een belangwekkende historisch-maatschappelijke en historischstedenbouwkundige context. Heemschut heeft drs. Bé Lamberts gevraagd een dergelijk onderzoek uit te voeren.9 Het rapport van dit onderzoek ligt hierbij voor.

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed De gehanteerde werkwijze leunt sterk op de methodiek die destijds gebruikt is ten behoeve van het Monumenten Selectie Project (MSP) én op die van het Projectbureau Industrieel Erfgoed (PIE). Beide zijn gebruikt voor objecten uit de periode 1850 en 1940 en dus bij uitstek geschikt voor de onderhavige scheepswerf van Draaisma.10 Overigens wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (hierna: RCE) de MSP-methodiek als 'meest gebruikt' gezien bij de cultuurhistorische waardering van het gebouwde erfgoed in Nederland.11, 12 De uiteindelijke waardering van de werf in hoofdstuk 2 wordt daarbij voorafgegaan door een 'Culturele Biografie' in hoofdstuk 1.13 Aanvulling op We hechten eraan, de uitkomsten van dit onderzoek niet te zien als 'in plaats van' de door het Steunpunt uitgevoerde waardering, maar als 'aanvulling op'; ook op de door het Steunpunt genoteerde wenselijkheid om het werfgebouw uit cultuurhistorisch oogpunt te behouden. Ten slotte nog dit: Heemschut en de Vrienden zetten in op (herkenbaar) behoud en herbestemming van het werfgebouw en integratie in eventuele nieuwbouwplannen én op het bredere cultuurhistorisch en stedenbouwkundig perspectief.

Lokale en regionale organisaties en individuele betrokkenen hebben hun steun toegezegd; met BOEi is inmiddels contact gelegd ter advisering en ondersteuning als het inderdaad tot de gewenste herbestemming mocht komen.14, 15 Sleutelrol gemeente Overleg is gaande met gemeente én met de projectontwikkelaar over de mogelijkheden om - op basis van de cultuurhistorische waarden van het object - een en ander te realiseren. De uitkomsten van dat overleg blijven nog in het ongewisse. Wel is duidelijk dat op dit moment voor de gemeente Waadhoeke een sleutelrol is weggelegd voor het behoud van dit cultureel erfgoed. Heemschut Friesland en de Vrienden houden de vinger aan de pols en hopen dat de onderhavige rapportage een essentiële bijdrage zal zijn in de uiteindelijke besluitvorming rond het behoud van het werfgebouw als uniek erfgoed van een voor Franeker (en de huidige gemeente Waadhoeke in het algemeen) zo belangwekkende geschiedenis. Erfgoedvereniging Heemschut - Commissie Friesland, Vereniging Vrienden van de Stad Franeker, 30 april 2022.

Cultuurhistorische waardering Werfgebouw Draaisma - 30 april 2022 - blz. 4

De oude scheepswerf van Draaisma is met het werfgebouw nog een prachtig voorbeeld van de vele kleinere werven die eeuwenlang in en om de stad hebben bestaan (Bronnen: Vereniging Vrienden van de Stad Franeker - Max Popma)

Cultuurhistorische waardering Werfgebouw Draaisma - 30 april 2022 - blz. 5

Straks uit het stadsbeeld verdwenen? Omdat het werfgebouw niet beschermd kan worden? (Bronnen: Google Streetview [boven] en Topotijdreis - kaartbeeld 2010 [onder]).

Cultuurhistorische waardering Werfgebouw Draaisma - 30 april 2022 - blz. 6

1. CULTURELE BIOGRAFIE In dit hoofdstuk wordt de culturele biografie van de werf Draaisma geschetst als een geschiedenis van dit erfgoed-object, die verwijst naar de veelheid aan betekenissen in z'n historischmaatschappelijke context. Dat is belangrijk, want het is die context die het object pas werkelijk zijn cultuurhistorische betekenis geeft.16 Het Vliet Draaisma ligt aan het eind van de bebouwing van het Oostvliet te Franeker.17 Het Vliet was ooit een buurtschap ten zuidwesten van Franeker, buiten de omwalling, maar wel onder het beheer van de stad, gelegen aan de vaart met die naam. Het Vliet was sinds medio zeventiende eeuw onderdeel van de Harlinger Trekvaart en daarmee een drukbevaren scheepvaartroute.18 Eerste scheepsbouwactiviteiten Al eerder - rond 1500 - vond de eerste bebouwing plaats langs het Vliet en eind zestiende eeuw vinden we er de eerste scheepsbouwactiviteiten, met name gericht op de lokale en regionale markt. In de eeuwen daarna worden in en rond Franeker nieuwe scheepswerven gevestigd, onder andere aan het Vliet, aan de stadsgrachten en de vaarten naar het noorden van Franeker en ook op Zevenhuizen.19 In Compagnie Rond 1770 worden scheepsbouwactiviteiten gemeld aan het Oostvliet, op de plek waar zich nu de werf van Draaisma bevindt, als Jacob Claases en Freerk Baukes zich daar vestigen als 'scheepstimmerlieden in Compagnie'.

Na enige malen van eigenaar te zijn veranderd, kwam de werf begin negentiende eeuw in eigendom van Ype Leeuwkes. Hij zette er zijn zonen Pieter, Dirk en Paulus aan het werk en al snel werd een aantal knechten aangenomen om het werk te kunnen uitvoeren. Er werd kennelijk vakwerk geleverd, want ze bouwden onder andere 'trekschuiten die in die tijd tot de top van de scheepsbouw behoorden'.20 Eén van de vele Het was één van de vele werven in Friesland. In het midden van de negentiende eeuw onderhielden zo'n 300 beurtschepen regelmatige diensten tussen de dorpen en steden, naast zo'n 3200 vrachtschepen die de rest van het vervoer in de provincie verzorgden. Die schepen moesten ook gebouwd worden en in de hele provincie Friesland werden bijvoorbeeld tussen 1850 en 1860 (economisch gezien niet eens de meest florissante periode in onze geschiedenis) zo'n 2.000 schepen gebouwd. Ze waren nog van hout en niet heel erg groot; het gemiddelde tonnage bedroeg zo'n zestien ton.21 Gunstig gelegen Wanneer we ons beperken tot Franeker en omgeving zien we dat er zo'n 300 schepen rondvoeren.22 Opvallend is dat de meeste en de grootste schepen geregistreerd stonden in de stad Franeker.23 De stad was toen al het centrum van de binnenvaart in dit deel van Friesland.

Franeker was dan ook zeer gunstig gelegen aan de trekvaarten naar Leeuwarden en Harlingen en de vaarten naar Barradeel, het Bildt, Sneek en Bolsward. Vervoerd werden vooral 'veldproducten', waarbij graan wel het belangrijkst was. Dat was al eeuwen de belangrijkste handelswaar en dat zou nog lang zou blijven. De Draaisma's Aan het Vliet, de trekvaart naar Leeuwarden, lag dus al langer de scheepswerf van Ypke Leeuwkes. Er moeten meer werven aan het Vliet geweest zijn, maar rond 1800 was dit nog de enige werf die over was gebleven.24 Na het overlijden van zijn vrouw moest de werf echter verkocht worden en zo werd Douwe Jans van der Zee eigenaar van 'huizing, timmerschuur, erf en bergplaats voor hout onder

Cultuurhistorische waardering Werfgebouw Draaisma - 30 april 2022 - blz. 7

Franeker'.25 De oudste dochter van deze Van der Zee - Jetske - trouwde met scheepstimmerknecht Klaas Johannes Draaisma en dat was feitelijk het begin van de geschiedenis van de Draaisma's op deze plek. Klaas werkte al op de werf en bleef dat doen. Toch stond de werf in 1867 opnieuw te koop. Wel was er inmiddels een tweede timmerschuur bijgekomen. Na de verkoop is Klaas op de werf werkzaam gebleven als dè scheepstimmerman, waarbij de werf werd gehuurd van de nieuwe eigenaar. Er werden vooral (houten) praamschepen en snikken gebouwd. Familiebedrijf Klaas overleed in 1874 en de leiding van de werf kwam in handen van zijn oudste zoon Johannes Klazes. Deze kocht de werf voor de prijs van fl. 4.000,-. Nu was een Draaisma niet alleen de baas op de werf, maar ook de eigenaar ervan. Johannes Klazes ging voortvarend aan de slag met vernieuwingen, onder andere met betrekking tot de bedrijfsvoering. Hij bouwde niet alleen in opdracht maar ook op risico; hij bood zijn schepen te koop aan via de krant. Het gamma werd uitgebreid met skûtsjes en meer gespecialiseerde varianten op de praam en de snik. In 1890 werd er een insteekhaven gegraven op het zuidelijke stuk van het werfterrein, loodrecht op het Vliet waar een helling kwam voor onderhoud en reparatie van schepen. Het bleef een duidelijk familiebedrijf; naast alle zonen werden ook neven in het bedrijf opgenomen.

Industriële revolutie Hoewel al eerder in de negentiende eeuw de industriële revolutie Nederland bereikte, dempte een wereldwijde crisis vooralsnog de effecten voor Nederland en raakte met name de scheepvaart en scheepsbouw in de tweede helft van de negentiende eeuw in een crisis. Maar na 1890 drong de economische vernieuwing ook in ons land in de meeste sectoren en regio's door, zeker ook in Friesland. De nieuwe tijd Voor veel werven was dat niet alleen goed nieuws. Die hadden niet de capaciteit of mentaliteit om 'met de nieuwe tijd mee te gaan' en om bijvoorbeeld over te gaan van de bouw van houten naar ijzeren schepen en - ook belangrijk - naar de bouw van grotere schepen. Eind negentiende eeuw kwam ook de vraag naar stoomschepen - en kort daarna ook naar motorschepen - op. Het 'wervenlandschap' in Friesland veranderde drastisch met als gevolg dat tussen 1890 en 1910 het merendeel verdween; er bleef nog een respectabel aantal werven overigens.26 Infrastructuur Ook de infrastructuur ging op de schop. De zeventiende-eeuwse smalle en bochtige trekvaarten voldeden niet meer aan de eisen van de steeds grotere en snellere (stoom)schepen, die door binnenvaartschippers en -rederijen in dienst werden genomen. Begin jaren 1890 werd het Nieuwe Kanaal aangelegd, een deels nieuwe en deels verbeterde vaarverbinding van Leeuwarden via Franeker naar Harlingen.