Bijlage - Uitvoeringsplan aardgasvrij Helvoirt

gemeentelijk (tot nu toe) is afgesproken. Daarmee zet dit plan iets uitzonderlijks neer en moeten we dat ook uitzonderlijk aanpakken. We beseffen dat vertrouwen en bekendheid nodig zijn. Daarvoor is geduld en doorzettingsvermogen nodig. Ondanks mooie resultaten uit het verleden en de communicatie hierover binnen het dorp, blijkt de weg naar advies niet vanzelfsprekend. Niet iedere inwoner gaat uit zichzelf naar een bewonersinitiatief, naar het Energie + Klimaat Loket of naar coöperatie HOT voor advies en ondersteuning bij verduurzamingsmaatregelen. De aanname voor een vernieuwing is dat een beproefde methode uit het verleden, in een moderne jas, nieuw leven wordt ingeblazen: • • • •

Mensen helpen mensen Direct contact Hulp op basis van maatwerk Goed luisteren naar de inwoners

Om als organisatie op het juiste moment in beeld te zijn bij de mensen die willen of moeten gaan verduurzamen, is een actieve en persoonlijke communicatieaanpak nodig. Uit ervaring blijkt dat mond-tot-mond reclame goed werkt. De aanpak daarvoor is niet eenvormig, te kopiëren of eenduidig. Iedere persoon is uniek, net als diens woon- of werksituatie. Het is de kunst om daarvan uit te gaan en daarop in te spelen. Dit gaan we de komende jaren doen en verfijnen.

Deze aanpak ondersteunen we met communicatie via (sociale) media en door het delen van concrete resultaten.

Ons ankerpunt voor dit plan is het Burgerakkoord van 24 juli 2023. De uitkomst van dit akkoord staat in hoofdstuk 4 en is de doelstelling van dit uitvoeringsplan. Deze doelstelling is samen met inwoners vastgesteld in dit bijzondere proces met dialoog als uitgangspunt. De start is dus in de geest van dit uitvoeringsplan opgepakt.

Innovatief zijn en blijven

We realiseren ons dat de uitgesproken ambitie, 60% aardgas besparen in 2030, betekent dat we meer gaan doen dan landelijk, regionaal of

Verduurzaming moet het gesprek van de dag worden. Goede voorbeelden gaan als een lopend vuurtje rond. Inwoners, buren, vrienden en kennissen geven het goede voorbeeld en inspireren elkaar om ook aan de slag te gaan.

Om dit waar te maken spelen we vlot op verandering in. We werken met veel met vrijwilligers uit Helvoirt. Die willen best instappen, maar daar is voorspelbaarheid in termen van tijd en capaciteit voor nodig.

36

We hanteren hiervoor de Lean Startup methode (Ries, 2008). Sociale initiatieven en ondernemingen (via bijvoorbeeld het Oranje Fonds) werken hier ook mee. De werkwijze is als volgt: •

•

•

•

•

We formuleren een hypothese over de toekomst (bijvoorbeeld: “in 2024 gaan we honderd energie-adviezen uitbrengen aan particulieren). Samen met een aantal geïnteresseerde betrokkenen maken we een plan dat bestaat uit één of meer experimenten (pilots). Ieder experiment (of prototype van de oplossing) omschrijven we zo specifiek mogelijk. Ook bedenken we hoe het effect ervan gemeten wordt (interviews, enquête, tellen et cetera). Het experiment (pilot, prototype) start relatief snel en voeren we uit gedurende een vooraf afgesproken tijd (bijvoorbeeld “deze winter”). Het hoeft nog niet perfect te zijn bij de start. Gegevens houden we bij en we voeren effectmetingen uit om te kunnen leren en verbeteren. Na afloop van de experimenteertijd evalueren we het experiment met de groep van betrokkenen. We analyseren de leerervaringen en stellen vast of de hypothese standhoudt of bijgesteld moet worden. Ook stellen we vast of het plan anders (of helemaal niet meer) moet worden uitgevoerd. Op basis van de leerervaringen maken we nieuwe plannen en experimenten.

Er kunnen meerdere experimenten tegelijkertijd lopen. Bijlage 5 geeft een korte toelichting op de werkwijze en methodiek van de Lean Startup. Het HOT winterprogramma 2023 – 2024, dat in de looptijd van de voorbereiding op dit uitvoeringsplan is uitgevoerd, volgt de Lean Startup aanpak en kun je zien als het eerste experiment van dit uitvoeringsplan.

Ook het Burgerberaad G1000Helvoirt zien we als een experiment in het kader van dit uitvoeringsplan.

Dialoog is uitgangspunt bij participatie Uit het Burgerberaad leerden we onder andere dat het voeren van de dialoog een krachtige aanpak is om mensen samen te laten werken aan verduurzaming. Tijdens de bijeenkomsten en werksessies van het Burgerberaad bleek er een grote bereidheid onder de aanwezigen om samen te werken, om naar elkaars ervaringen te luisteren en ervaringen uit te wisselen. De nodige inspanning van alle deelnemers heeft geleid tot concrete plannen. Ook heeft het Burgerberaad geleid tot een toename van het aantal gemotiveerde en actieve inwoners op het gebied van verduurzaming in de vorm van het bewonersinitiatief Schoon Helvoirt. Op basis van deze ervaringen kiezen we ervoor om de dialoog als uitgangspunt aan te houden als we inwoners gaan raadplegen en willen stimuleren om te starten met verduurzamen. 37

Hybride warmtepompen prominent in beeld bij de transitie tot 2030 Binnen de voorgestelde warmteoplossing is er, generiek gesproken, een voorkeur voor hybride warmtepompen boven all-electric. Als de opschaling lukt dan is er een reëel risico dat netcongestie de gewenste ontwikkelingen (zoals meer warmtepompen en elektrisch rijden) gaat frustreren. Bij een juiste installatie kan de hybride warmtepomp 60 – 85% aardgas besparen per woning28. De hybride warmtepomp werkt op stroom en wordt gekoppeld aan een cv-ketel. De cv-ketel springt bij als het buiten heel koud is (< 4oC) en bereidt warm tapwater. Juist in de periode dat een aardgasvrije all-electric warmtepomp veel elektriciteit nodig heeft (bij temperaturen rond of onder het vriespunt), schakelt bij de hybride oplossing de cv-ketel in (op 28

aardgas). Voor de lange termijn (2050) is dit niet de oplossing. De levensduur van een hybride warmtepomp en een gekoppelde cv-ketel (circa 15 jaar) laten het toe om rond 2040 alsnog de overstap naar de allelectric warmtepomp te maken. Of een overstap naar een andere oplossing die dan misschien meer in beeld is. Dan zijn we landelijk waarschijnlijk veel meer toegerust op de laatste fase van het aardgasvrij maken en is er meer duurzame elektriciteit voor handen en is er misschien ook een alternatief voor duurzaam gas in plaats van aardgas. Voor de transitie tot 2030 verdient de hybride oplossing daarom een voorkeur. Per gebouw of woning is echter maatwerk nodig. Dat maakt dat er ook situaties zijn waarin de all-electric warmtepomp als directe aardgasvrije oplossing op korte termijn al de goede oplossing is.

Zie https://www.demoprojecthybride.nl

38

Warmtetransitie is een integraal onderdeel van de energietransitie en verduurzaming Inhoudelijk kiezen we er in dit uitvoeringsplan voor om de warmtetransitie niet los te zien van de energietransitie. Het draait in dit uitvoeringsplan niet alleen om het aardgasvrij worden van Helvoirt en de bijbehorende CO2-reductie. Dit uitvoeringsplan heeft een sterke relatie met de verduurzaming van elektriciteitsgebruik en het vergroten van de duurzame opwek van elektriciteit. Voor elk bedrijf en elk huishouden wordt niet alleen een route gezocht om van het aardgas af te komen. Ook wordt er voor de toename van elektriciteitsverbruik, als gevolg van de toename van het aantal elektrische auto’s en de inzet van (hybride) warmtepompen, een oplossing gezocht. Er is oog voor de gevolgen van de capaciteit in het elektriciteitsnet, voor de congestie (opstopping) die kan optreden en voor het gebrek aan transportcapaciteit in het elektriciteitsnet (als er onbalans is in vraag en aanbond). Oplossingen moeten samen lopen in een op elkaar afgestemd tempo, maar wel gericht op het realiseren van de doelstelling en ambitie uit hoofdstuk 4. Het uitvoeringsplan aardgasvrij Helvoirt is onderdeel van de agenda die door het bewonersinitiatief Schoon Helvoirt wordt opgepakt.

Deze agenda gaat over de vraag: hoe maken we Helvoirt met elkaar duurzaam? Bij aardgasvrij wonen wordt er ook gekeken naar de dynamiek op de woningmarkt (meer natuurlijke momenten), mobiliteit (heeft een extra elektriciteitsvraag), groen en biodiversiteit (inpassing in de openbare ruimte, groen voor verkoeling), circulariteit en bewustwording (fundament voor actieve en persoonlijke communicatie).

39

6.2 Rolverdeling

Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt De Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt voert dit plan van aanpak uit volgens de werkwijze van Lean Startup. Incidenteel kunnen er onder de vleugels van de werkgroep projectgroepen ontstaan die één of meer experimenten uitvoeren. De werkgroep richt zo’n projectgroep op. De Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt functioneert op dit moment al op deze manier vanuit het bewonersinitiatief Schoon Helvoirt. Op 30 januari 2024 is deze werkgroep uitgebreid naar acht deelnemers.

De Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt bestaat uit minimaal vijf en maximaal negen leden: • • • • •

Een coördinator (aanjager), parttime ingehuurd vanuit het werkbudget dat beschikbaar is vanuit de werkgroep. Een bestuurslid van HOT en/of een lid van de initiatievengroep Schoon Helvoirt, op vrijwillige basis. Inwoners van het dorp Helvoirt en/of mensen die het dorp goed kennen, op vrijwillige basis. Minstens één lid die focust op de communicatie van en naar de inwoners en andere doelgroepen in Helvoirt. Ambtelijke ondersteuning vanuit de gemeente Vught (parttimebasis) die de verbinding met het gemeentekantoor verzorgt (heen en terug). 40

Relatie met bewonersinitiatief Schoon Helvoirt De Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt maakt deel uit van de werkgroepenstructuur onder het bewonersinitiatief Schoon Helvoirt. De coördinatiegroep van Schoon Helvoirt ontvangt informatie over de voortgang en de samenhang met andere werkgroepen die actief zijn binnen de (nog in ontwikkeling zijnde) structuur van Schoon Helvoirt. Stuurgroep Warmtetransitie (STT) De Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt legt, binnen het beleidsterrein Energie en Klimaat, verantwoording af aan de Stuurgroep Warmtetransitie (tot nu toe Strategisch Transitieteam genoemd). Deze werkgroep kan aan deze Stuurgroep ook (on)gevraagd advies geven. De Stuurgroep Warmtetransitie is een gemeente-brede stuurgroep die als doel heeft om de Transitievisie Warmte uit te laten voeren en aan te sturen op strategisch en tactisch niveau. De stuurgroep kan bijsturen op budget, planning en doelen. De Stuurgroep zet zich in voor monitoring en evaluatie en gebruikt leerervaringen voor andere uitvoeringsplannen in de gemeente en voor de gemeentebrede aanpak. In de Stuurgroep zitten op dit moment vertegenwoordigers van de gemeente Vught (wethouder met ambtelijke ondersteuning), de besturen van coöperaties HOT en VET en woonstichting Charlotte van Beuningen. De Stuurgroep is bevoegd om meerdere partijen permanent of incidenteel te vragen deel te nemen aan de Stuurgroep.

Opdrachtnemer van gemeente Vught De Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt maakt gebruik van de budgetten van de gemeente Vught voor de uitvoering van haar werkzaamheden (zie 6.5 Middelen). Daarom ontvangt de werkgroep in formele zin een opdracht van de gemeente Vught. Om bestuurlijk-juridische redenen kan deze

opdracht in de huidige situatie alleen verstrekt worden aan coöperatie HOT. Dit is omdat HOT een juridische entiteit is en daarom deze opdracht kan aannemen. Om dit uitvoeringsplan op te stellen, is er in 2023 een vergelijkbare opdracht door de gemeente Vught aan HOT verstrekt. Met het vaststellen van dit uitvoeringsplan (naar verwachting in het derde kwartaal van 2024) eindigt deze opdracht en worden er nieuwe afspraken gemaakt. Wanneer in de toekomst het bewonersinitiatief Schoon Helvoirt ook een juridische vorm krijgt en/of gaat samenwerken met HOT, kan het zijn dat Schoon Helvoirt opdrachtnemer wordt. Overlegstructuur met samenwerkingspartners Vanuit de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt vindt regulier overleg plaats met de volgende samenwerkingspartners: •

•

•

Enexis: eens per kwartaal vindt het reguliere koersoverleg tussen de gemeente Vught en Enexis plaats. Deze overleggen gaan met name over de ontwikkelingen rondom het oplossen van de netcongestie in onder andere Helvoirt en de monitoring van aardgasdata. Woonveste en TBV wonen: dit overleg vindt minstens twee keer per jaar plaats, naast het reguliere overleg van de corporaties, met de gemeente Vught. Hier worden de verduurzamingsplannen voor sociale huur in Helvoirt doorgesproken en data over monitoring opgehaald. Energie + Klimaat Loket, inclusief Energieloket de Meijerij en VETVught: dit overleg vindt eens per kwartaal plaats. In dit overleg worden energieadvisering, het werk van energiecoaches voor energiearmoede en de bijdrage aan monitoring afgestemd. Ook wordt ondersteuning geboden bij het formuleren van 41

•

•

•

•

experimenten volgens de Lean Startup aanpak op basis van (de evaluatie van) ervaringen. Duinboeren en ZLTO de Leije: dit overleg vindt twee keer per jaar plaats en gaat over de ontwikkelingen in het buitengebied en de bijdrage van en oplossingen voor de agrarische ondernemers. Bouw- en installatiebedrijven uit Helvoirt: als experiment organiseren we in de tweede helft van 2024 en begin 2025 twee tot drie bijeenkomsten om te bespreken of en hoe deze bedrijven kunnen bijdragen aan de doelstelling(en), bijvoorbeeld bij de collectieve inkoop. Makelaars uit Helvoirt: deze makelaars zijn actief op de natuurlijke momenten voor verduurzaming. Zij kunnen voorlichting geven en kopers van nieuwe woningen in Helvoirt doorverwijzen naar de energieadviezen van HOT. Overleg andere partners: naast de voorgaande partners, voert de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt, op basis van actuele vragen, ook overleg met andere partners zoals vertegenwoordigers van ondernemers (Energie Collectief Vught, Ondernemersvereniging Zeven Stromen) en eigenaren van maatschappelijk vastgoed

Klankbordgroep De klankbordgroep bestaat uit een onbegrensd aantal inwoners die graag willen meewerken en –denken aan de doelstelling van dit uitvoeringsplan.

In eerste instantie gaan we uit van twee tot drie bijeenkomsten per jaar met deze klankbordgroep. Bij iedere bijeenkomst gebruiken we de werkwijze van de dialoog om informatie uit te wisselen en op te halen en om plannen te toetsen en te ontwikkelen. De werkwijze tijdens het Burgerberaad G1000 Helvoirt en de informatiebijeenkomst van Schoon Helvoirt van 30 januari 2024 staan model voor deze aanpak. Gemeentelijk organisatie Vanuit de gemeente Vught is er een ambtenaar parttime beschikbaar in de rol van aanspreekpunt en verbinder. Deze persoon maakt deel uit van de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt. Binnen de gemeentelijke organisatie maakt deze ambtenaar van de gemeente Vught deel uit van het cluster Duurzaamheid die de warmtetransitie begeleid en faciliteert en waar verbinding wordt gemaakt met andere thema’s binnen duurzaamheid. Binnen dit cluster worden ook ervaring uitgewisseld over de uitvoeringsplannen binnen de gemeente en de leerervaringen die worden opgedaan. Ook een communicatiemedewerker van de gemeente is noodzakelijk om te ondersteunen bij en om te zorgen voor een goede stroomlijning tussen parallel lopende activiteiten in de verschillende dorpen/buurten en gemeentebreed.

Leden van de klankbordgroep kunnen deelnemers van Schoon Helvoirt zijn, het kunnen lokale aanjagers zijn, het kunnen mensen zijn die energieadviezen geven, die energiecoach zijn, die warmtescans maken, ervaringsdeskundigen of bijvoorbeeld vertegenwoordigers van bouw- en installatiebedrijven uit Helvoirt. 42

6.3 Maatregelen Deze paragraaf beschrijft wat we gaan doen om de doelstelling uit hoofdstuk 4 te bereiken. Voor maatregelen die woning- en gebouweigenaren kunnen nemen om aardgas te besparen zie hoofdstuk 5, 7 en bijlage 6.

Energieadvies met actie Centraal staat het continueren en het uitbouwen van maatwerk-energieadviezen aan inwoners. De energieadviseur analyseert de persoonlijke situatie, adviseert maatregelen en maakt samen met de inwoner een persoonlijk verduurzamingsplan om toe te werken naar verduurzaming en de besparing van aardgas. We volgen hiervoor het format en de werkwijze van het HOT-winterprogramma. Zie bijlage 6 voor een overzicht van energiebesparende- en verduurzamingsmaatregelen die uit dit advies

29

kunnen komen. Het advies wordt deels digitaal gegeven en de energieadviseur houdt contact met de inwoner. Inwoners kunnen zich digitaal aanmelden via de website van HOT29 of via secretariaat@coophot.nl. Vrijwilligers van de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt kunnen inwoners helpen met aanmelden en het verzamelen van de benodigde gegevens.

www.coophot.nl/hot-winteractie

43

De doelstelling is om de volgende groei te realiseren: • • •

2024: 100 energieadviezen uitgevoerd 2025: 200 energieadviezen uitgevoerd 2026: 400 energieadviezen uitgevoerd

In de winterperiode kunnen, tegelijk met de adviesafspraken, ook warmtescans van woningen worden gemaakt door vrijwilligers van HOT. Het aanbod van HOT-huisteams blijft in 2024 in stand. De ervaring zal leren of de belangstelling groeit, stabiliseert of afneemt. Gemeentebreed is er een aanbod van energiecoaches voor mensen met geldzorgen. Energiecoöperatie VET-Vught coördineert dit in opdracht van de gemeente Vught. Energiecoaches helpen inwoners met kleine en direct energiebesparende maatregelen. Ook zorgen zij voor bewustwording, waardoor het gedrag van mensen op het gebied van energieverbruik beïnvloed wordt. De energiecoaches verwijzen ook door naar de energieadviezen van HOT of van het Energie + Klimaat loket. Gemeentebreed is er ook een aanbod van energieadvies vanuit het Energie + Klimaat Loket (uitgevoerd door Energieloket de Meierij). Hiervoor verleent de gemeente met enige regelmaat een subsidie voor huiseigenaren om voor een maximaal aantal adviezen de kosten te reduceren tot € 50,-. De energieadviezen van het Energie + Klimaat Loket leiden over het algemeen direct tot een offerte voor maatregelen. Dit energieadvies bestaat naast het energieadvies van HOT en is uiteraard ook beschikbaar voor inwoners uit Helvoirt. Over en weer wordt naar elkaar doorverwezen.

Lokale aanjagers Uit de leerervaring van het HOT Winterprogramma 2023 – 2024, volgt het plan om mond-tot-mond reclame te versterken via lokale aanjagers. Zij werken op buurt- of straatniveau (bijv. vanuit een buurtvereniging) of via een club. Vanuit deze club of vereniging spreken zij de leden aan. Een aanjager heeft vaak zelf al (wat) ervaring met verduurzaming of is van plan zelf stappen te gaan zetten en kan daardoor als goed voorbeeld dienen. Aanjagers krijgen een opleiding aangeboden (vanuit de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt) om clubleden, verenigingen, buren, kennissen en vrienden goed door te kunnen verwijzen en een eerste hulp bij verduurzaming te bieden. De doelstelling is om het aantal lokale aanjagers te laten groeien: • • •

2024: 3 aanjagers actief 2025: 6 aanjagers actief 2026: 10 aanjagers actief

De aanjagers zijn niet alleen gericht op individuele energieadviezen, maar helpen ook om mensen binnen de straat of club te verenigen voor een gezamenlijke aanpak. Dit kan leiden tot een HOT-huisteam of tot een collectieve inkoop voor de hele straat of club. Het eerste experiment voor de Julianastraat in Helvoirt is sinds februari 2024 in voorbereiding. Bij de straataanpak is het van groot belang om met Enexis goed af te stemmen over de status van het elektriciteitsnet. Zeker als de collectieve actie leidt tot meer elektriciteitsverbruik of –opwek. In sommige straten moet eerst de netverzwaring zijn uitgevoerd om operationele problemen te voorkomen.

44

Regelmatig collectieve inkoop De uitkomsten van ieder energieadvies worden door de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt geregistreerd en geordend. Wanneer er meerdere gelijkvormige vragen zijn (ongeveer 5 tot 20) naar bijvoorbeeld isolatie of een warmtepomp, dan kan er een collectieve inkoopactie worden gestart. Met als doel: • • •

Vergroten van de aantrekkelijkheid voor een marktpartij Aantrekkelijke prijs voor inwoners Betrekken van lokale bouw- en installatiebedrijven

Financieringsadvies Vrijwilligers uit het dorp, vanuit de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt, geven medebewoners advies over mogelijke subsidies en leningen. Ze kunnen doorverwijzen naar de verduurzamingslening van de gemeente Vught, naar het Warmtefonds en mogelijkheden bij banken. De Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt heeft contacten met de lokale financieel adviseur, Veldsink-v.d. Heijden, over wederzijds doorverwijzen. Voor financieringsadvies stellen we, als experiment, een spreekuur in op een vaste tijd in Lokaal30 (in het HelvoirThuis). Dit spreekuur wordt bemand door vrijwilligers. Voor mensen met geldzorgen werken we samen met de Wij Omarmen en Vincentius die voor de gehele gemeente actief zijn met armoedevraagstukken. Zichtbaarheid, bekendheid, communicatie In het HelvoirThuis, maar mogelijk ook bij Electro van Hattum in Helvoirt, richten we een aantrekkelijk informatiepunt in. Sterk vormgegeven, compact maar in het oog springend. De Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt

houdt dit punt goed bij. Het informatiepunt staat zichtbaar in een publiek toegankelijke ruimte. We bouwen ervaring op met een regelmatig terugkerend spreekuur in Lokaal30, zowel overdag als in de avonduren. Bij bekende Helvoirtse evenementen willen we een informatiekraam inrichten en bemensen. In de lokale (sociale) media plaatsen we terugkerende rubrieken. Over actuele acties, behaalde resultaten, maar bijvoorbeeld ook interviews met mensen uit het dorp die ervaringen delen met verduurzaming. Beschikbare kanalen zijn: • • • • • • • • •

Het maandelijks op papier en digitaal verschijnende Pomphuiske. Het internet en Facebook-platform Helvoirt.net. De website en (sociale) media van coöperatie HOT en mogelijke toekomstige communicatiemiddelen via Schoon Helvoirt. Het wekelijks op papier en digitaal verschijnende Klaverblad (zelden huis-aan-huis, maar wel af te halen). De wekelijkse gemeentelijke informatiepagina (ook in het Klaverblad, maar separaat ook via sociale media). De kwartaaluitgave van de gemeente en samenwerkende partijen in het Klaverblad over Energie + Klimaat. De website www.wijinvught.nl met een eigen pagina over het uitvoeringsplan aardgasvrij in Helvoirt. Met informatie en concreet advies aansluiten bij het in januari 2024 gestarte Repair Café Helvoirt in d’n Inbreng. De gemeentelijke informatieborden (rand van de bebouwde kom), evenementenborden of een spandoek boven de weg.

Vanuit de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt focust minimaal één persoon zich op de communicatieaanpak, op aanlevering van kopij en op de leerervaringen die uit de publicaties voortvloeien. 45

Experimenten of projecten voor de langere termijn Buitengebied – eigen projectmatige aanpak? Er is overwogen om voor de woningen en bedrijven in het buitengebied een eigen projectmatige aanpak te ontwikkelen. Aanleiding hiervoor is het hoge percentage E, F en G labels en het relatief hoge aardgasverbruik per woning en gebouw. Deze aanpak laat de grootschalige bedrijven buiten beschouwing, omdat er al een samenwerking loopt tussen deze ondernemers in het Energie Collectief Vught. Er is nu gekozen om nog niet te starten met een project gericht op het buitengebied. Eerst wordt er ervaring opgedaan met de voor 2024 en 2025 geplande maatregelen. Inwoners van het buitengebied kunnen hier ook aan meedoen. Op basis van deze ervaring kan er eind 2025 of begin 2026 een specifiek project worden geformuleerd.

is en ook welke invloed op het uitvoeringsplan Aardgasvrij in Helvoirt en de beheersing van de netcongestie in het gebied. Koppelen van vijf thema’s uit het programma van Schoon Helvoirt De aanpak in dit uitvoeringsplan houdt rekening met de vijf thema’s die voortkomen uit het Burgerakkoord (wonen + energie, groen + biodiversiteit, mobiliteit, circulariteit en bewustwording). We zoeken in 2024 en 2025 nog niet (pro)actief de koppeling met deze thema’s .We volgen als één van de werkgroepen binnen Schoon Helvoirt wel de ontwikkelingen en kansen. Begin 2025 kijken we of en hoe een koppeling aan deze thema’s kan bijdragen aan de gewenste versnelling. We bouwen eerst ervaring op met de aanpak die nu is voorgesteld. Daarmee krijgen de andere thema’s ook ruimte en kans om zich verder te ontwikkelen onder de paraplu van Schoon Helvoirt. Gelet op de doelstelling van dit uitvoeringsplan is daar nog tijd en ruimte voor.

Relatie met lokale opwek zon en wind Op het gebied van lokale zon en wind opwek, lopen er twee belangrijke projecten binnen de gemeente Vught: •

•

PlanMER30 en het Programma grootschalige opwek Vught31. Hierin worden de afwegingen voor mogelijke locaties voor grootschalige zonneparken windturbines en beschreven. De borging van 100 procent lokaal eigendom voor grootschalige opwek van zon- en/of windenergie.

Voor beide projecten is gepland dat de resultaten in het tweede kwartaal van 2024 beschikbaar zijn. Daarna kan er afgestemd worden of er invloed

30

PlanMER

31

Concept Programma Grootschalige Opwek Vught van 7 maart 2024.

46

6.4 Planning

47

6.5 Middelen Het Rijk en andere overheden bieden steeds meer middelen om de benodigde duurzaamheidsmaatregelen voor woning- en gebouweigenaren betaalbaar te maken. Hier gaat paragraaf 7.2 verder op in. Daar waar er middelen te kort zijn ligt het niet in de invloedssfeer van de gemeente Vught of de bewonersinitiatieven om die middelen te verkrijgen. Daar gaat deze paragraaf dus niet over. Deze paragraaf gaat over de middelen die nodig zijn om het plan van aanpak voor de periode 2024 tot en met 2030 uit te voeren. Veel inzet zal worden verricht door inwoners voor inwoners. Zij hebben hiervoor wel de steun nodig van de gemeente, ambtelijk en financieel. Ervaring leert dat met de inzet van alleen vrijwilligers, de continuïteit in gevaar komt en de gewenste versnelling daardoor niet bereikt wordt. In Helvoirt is, vanaf de zomer 2024, nodig: •

•

Een parttime coördinator (aanjager) die: o Aanspreekpunt is voor vrijwilligers o Acties coördineert en proactief inzet o Monitoring uitvoert o Afstemt met andere activiteiten in het domein energietransitie o Een databestand opbouwt waarin gegevens over energieadviezen, trends en leerervaringen worden opgeslagen o Communicatie plant en aanstuurt Een plek in het HelvoirThuis voor een vaste infostand en parttime gebruik van Lokaal30. We gaan er vooralsnog vanuit dat dit om niet

• • • •

beschikbaar wordt gesteld binnen de vigerende afspraken over Lokaal30. Een budget om mensen op te leiden om energieadvies te kunnen geven en om lokale aanjager te kunnen zijn. Een onkostenvergoeding voor vrijwilligers en een vrijwilligerstegemoetkoming, binnen daarvoor geldende regels. Een budget voor communicatiemiddelen, het huren van ruimtes voor bijeenkomsten en catering. Budget voor een ambtelijk aanspreekpunt vanuit duurzaamheid.

We gaan na of er financieringsmogelijkheden zijn vanuit landelijke regelingen en innovatiesubsidies om de Helvoirtse aanpak op de lange termijn te kunnen financieren. Dit doen we naast de mogelijke middelen die de gemeente Vught beschikbaar kan stellen. Met de Lean Startup methodiek als uitgangspunt (evaluatie van leerervaringen) bepalen we in het voorjaar van 2025 of de versnelling in 2026 om meer financiële middelen vraagt en wie deze financiering kan en wil dragen. Samengevat vragen we onderstaande financiële middelen om dit plan uit te voeren. Het budget voor 2026 is een indicatie en wordt begin 2025 bijgesteld op basis van evaluatie van de activiteiten.

48

6.6 Risico’s en beheersmaatregelen Mogelijke onzekerheden bij de uitvoering van het plan zijn (zonder volledig te willen zijn): • • • • • • •

• •

Een lager dan verwachte aanmeldingsbereidheid voor energieadviezen. Het vinden van goede lokale aanjagers. Te weinig draagvlak bij eigenaren om woningen daadwerkelijk te verduurzamen. Onzekere economische en politieke situatie (landelijk en internationaal). Het rondkrijgen van de financiën die vanaf 2026 nodig zijn voor de uitvoering van het plan. Het vinden van de juiste betaalde kracht(en) die met draagvlak in het dorp. Samenwerking met overige initiatieven binnen de gemeente (Energie Collectief, Energie + Klimaat loket, gemeentelijke organisatie ….). Het lastig bereiken van bepaalde doelgroepen via een communicatie-aanpak. De overbelasting van het elektriciteitsnet. Mogelijk moet het ten doel gestelde tempo hierdoor worden aangepast. Hierover vindt regelmatig afstemming plaats op gemeentelijk niveau met Enexis.

We achten het niet zinvol om nu uitvoerig in te gaan op de beheersmaatregelen van deze onzekerheden. De Lean Startup aanpak zorgt voor het regelmatig bijstellen en leren van (risicovolle en kansrijke) gebeurtenissen. Daarom blijft een opsomming van beheersmaatregelen in dit plan nu achterwege. 49

7. Handelingsperspectief voor inwoners, ondernemers en gebouw eigenaren Dit hoofdstuk beschrijft de stappen die inwoners, ondernemers en gebouweigenaren kunnen nemen om hun huis aardgasvrij-gereed te maken en op termijn aardgasvrij. Ook beschrijft dit hoofdstuk welke financiële ondersteuning hiervoor beschikbaar is.

en besparen. Bewustzijn over de reden van verandering is belangrijk, maar dit maakt nog niet dat een persoon handelt om te veranderen. Het is belangrijk dat de boodschap past bij de actualiteit van het dagelijkse leven van een inwoner. Dit helpt om de boodschap te laten landen. Ook is het belangrijk om bij de boodschap te vermelden waar de inwoner terecht kan voor hulp, advies, subsidie of bijvoorbeeld een vraag. Aansluiten bij natuurlijke momenten

7.1 Overstappen op de gekozen warmteoplossing Eigenaren en gebruikers van woningen en gebouwen hebben oneindig veel mogelijkheden om informatie te vinden over energiebesparing en duurzaam verwarmen (of koelen). Uit hoofdstuk 5 (warmteoplossing) volgt de conclusie dat de opgave voor eigenaren en gebruikers vooral bestaat uit maatwerk. Zij kunnen voor maatwerkadvies terecht bij: • • • • • •

Energiecoöperatie HOT Energie + Klimaat loket Vught Brabant Woont Slim (regionaal energieloket) De gemeente: wijinvught.nl/energie-klimaat en het bouwloket Gespecialiseerde bouw- en installatiebedrijven Internet en landelijke bronnen zoals Verbeterjehuis.nl en Milieu Centraal

Voordat mensen gaan handelen, is eerst bewustwording nodig. De boodschap over het nut en de noodzaak van de energietransitie, aardgasvrije oplossingen en besparen wordt breed gecommuniceerd. Dat geldt voor zowel klimaatverandering, CO2-reductie, klimaatbestendigheid

Niet voor niets staat in de Transitievisie dat het belangrijk is om aan te sluiten op natuurlijke momenten. Dat zijn bijvoorbeeld verhuizingen, verbouwingen of renovaties, verandering van de samenstelling van een huishouden of een andere functie van een gebouw. Het is voor de uitvoering van dit uitvoeringsplan van groot belang om op die momenten de eigenaar of de gebruiker te attenderen op de mogelijkheden om energie te besparen en een aardgasvrije oplossing te creëren. Dat is niet gemakkelijk. Precies op het moment dat een eigenaar of gebruiker van de woning of het gebouw een stap wil zetten, moet het maatwerkadvies voor de deur staan. Het op tijd matchen van vraag en aanbod is de komende jaren de opgave. Het is van groot belang dat we samen alert zijn op het aandragen van mogelijkheden bij buren, kennissen en vrienden in het dorp. We ontwikkelen daarvoor een fijnmazig netwerk dat eraan bijdraagt dat inwoners vertrouwen hebben in de aangeboden maatwerkadviezen en ook goede voorbeelden zien. Paragraaf 7.2 gaat in op de ondersteuning van woning- en gebouweigenaren om de veranderingen te kunnen betalen en financieren. Het gaat immers niet alleen om bouwkundig of 50

installatietechnisch advies. Veel inwoners moeten naast een keuze voor een technische oplossing, ook de financiering en betaalbaarheid zeker stellen. Op natuurlijke momenten zijn de volgende maatwerk oplossingen beschikbaar voor inwoners voor Helvoirt:

51

Monitoring houdt de effectiviteit van alle acties bij in de periode van nu tot 2030. Daar waar het effect achterblijft initiëren we nieuwe acties en inspanningen. In hoofdstuk 6 wordt deze werkwijze beschreven. Per doelgroep is er ook een specifiek handelingsperspectief: Verhuurders Woningcorporatie Woonveste Woonveste heeft 286 woningen en appartementen in beheer (circa 15%). Zij heeft een langjarig investeringsprogramma om al haar woningen te verduurzamen en, uiteindelijk, aardgasvrij te maken. Zij beginnen met de woningen die label E, F, G hebben. Die worden voor 2028 verduurzaamd, aansluitend op landelijke wet- en regelgeving. Het gaat in Helvoirt om circa 30-45 woningen in deze categorie.

gemeente maakt jaarlijks prestatieafspraken met alle woonstichtingen, waaronder ook Woonveste. Woonveste participeert, samen met TBV Wonen, in de vereniging van eigenaren van verzorgingshuis de Leyenhof. ’t Heem en TBV Wonen Bij ’t Heem en TBV Wonen gaat het met name om huurders van (ouderen-)zorg woningen. Die zijn geconcentreerd in het gebied rondom verzorgingshuis de Leyenhof. Voor deze woningen zijn op korte termijn geen verduurzamingsplannen, omdat het relatief jonge woningen zijn. De gemeente maakt ook jaarlijks prestatieafspraken met TBV wonen. Particuliere verhuurders Binnen de particuliere verhuur gaat het om zo’n 187 woningen (circa 8%). Er is geen sprake van grootschalige complexmatige verhuur aan particulieren in Helvoirt. Verduurzaming zal vooral het initiatief zijn van de eigenaren. Hun vraagstuk en opgave is tot op zekere hoogte vergelijkbaar met die van een eigenaar-bewoner. Daarom wordt er geen specifieke aandacht aan het handelingsperspectief van deze doelgroep besteed. Huurders

Woonveste is niet alleen in Helvoirt actief en maakt voor haar gehele verzorgingsgebied langjarige plannen, waarbij werk wordt voorbereid en gecontracteerd bij aannemers. Huurders worden tijdig geïnformeerd als hun woningen aan de beurt zijn voor verduurzaming. Bovendien zijn huurders vertegenwoordigd in een Huurders Belangen Vereniging. De 32

Huurders zijn voor grote maatregelen afhankelijk van de verhuurder, maar kunnen zelf kleine maatregelen nemen om energie te besparen (gedrag, kierdichting, na-isolatie zolder). Milieu Centraal32 geeft tips voor kleine veranderingen die je aan je huis mag doen. Daarnaast kunnen huurders bij het Energie + Klimaat loket Vught informeren naar de mogelijkheden voor een energiecoach die helpt met het plaatsen van kleine energiebesparende maatregelen.

Energie besparen in een huurwoning | Milieu Centraal

52

Eigenaar-bewoners Voor eigenaar-bewoners verloopt de verduurzaming in vier stappen die voor de meeste mensen vergelijkbaar zijn:

Hieronder beschrijven we wat een eigenaar kan doen aan de woning of het gebouw: Woning met een slecht energielabel (D-E-F-G) (25,9%) en/of hoog verbruik. De eerste stap is besparen, isoleren en beter ventileren, om de woning geschikt te maken voor aardgasvrij verwarmen. Vanaf 2024 rolt de gemeente een isolatieprogramma uit met Rijksmiddelen die hiervoor beschikbaar zijn gesteld. Een groot deel van de eigenaren in deze doelgroep ontvangen dan extra subsidie voor isolatiemaatregelen. Dit is interessant voor veel eigenaren in het buitengebied van Helvoirt, waar relatief veel woningen met een slecht energielabel staan. Aandachtspunt is wel de WOZ-waarde, omdat 80% van de woningen binnen de gemeente Vught die hiervoor in aanmerking komen een lager dan gemiddelde WOZwaarde moeten hebben. In het buitengebied zijn wellicht juist woningen met een meer dan gemiddelde WOZ-waarde. Woning die al redelijk goed geïsoleerd is (label B of lager). Deze woningen zijn aardgasvrij gereed. Voor deze bewoners is de volgende stap het installeren van een hybride warmtepomp naast de cv-ketel. Vanaf 2026 wordt de hybride warmtepomp waarschijnlijk verplicht voor de meeste woningen omdat er landelijke regelgeving in voorbereiding is voor de gebouweigenaren die hun cv-ketel willen (of moeten) vervangen.

Deze bewoners kunnen ook overwegen om over te stappen naar een aardgasvrije oplossing met een all-electric warmtepomp. Aardgasvrije woningen Mensen met een aardgasvrije woning kunnen in het dorp als voorbeeld dienen. Vanuit lokale samenwerkingsinitiatieven vragen we deze bewoners om hun ervaringen te delen en informatie te verschaffen aan mensen die twijfelen over de stap naar een aardgasvrije woning. 53

Aardgasvrije woningen zijn nog in de minderheid, maar zijn onder te verdelen in: o

o

Eigenaren die een recent gebouwde nieuwbouwwoning hebben gekocht die al aardgasvrij is, vanwege de wettelijke verplichting per 1 juli 2018. In Helvoirt gaat dit om 78 woningen in Den Hoek. Eigenaren die bij een verbouwing of renovatie afgelopen jaren hun woning op particuliere basis al aardgasvrij hebben gemaakt. Als zij de gasaansluiting hebben laten verwijderen door Enexis is dat ook geregistreerd. Tussen 2019 en 2023 gaat het om totaal 31 gebouwen.

Ondernemers en verenigingen met bedrijfspanden

•

Ondernemers zullen naar verwachting vaker samen optrekken als een ondernemer met ervaring een minder ervaren ondernemer kan helpen. Het organiseren van een collectief kan helpen, maar de primaire focus van ondernemers ligt vaak niet bij verduurzamingsmaatregelen, maar bij de eigen bedrijfsvoering. Regelmatig contact, korte lijnen naar voorlichting en onderlinge hulp kan deze ondernemers helpen. Ondernemers zijn verenigd in enkele initiatieven, zoals: •

Het handelingsperspectief voor ondernemers is, net als voor eigenaarbewoners, gekoppeld aan natuurlijke momenten: •

• • • •

Landelijke of internationale regels die van toepassing worden op de bedrijfsvoering, bijvoorbeeld: o Label C verplichting voor kantoren vanaf 2023. o Energie monitoring en audits met verplichtingen om maatregelen die binnen vijf jaar terugverdiend (kunnen) worden verplicht toe te passen. Elektrificatie van transportmiddelen en verkrijgen van voldoende laadcapaciteit voor elektrisch vervoer. Overname door een nieuwe eigenaar en/of bedrijfsopvolging. Veranderingen in de markt die vragen om aanpassingen in de te verkopen producten en/of innovatie in het bedrijfsproces. Bedrijfsmatig onverantwoorde stijging van energiekosten binnen de bedrijfsvoering.

Wensen of eisen vanuit de markt (duurzame inkoop) en/of persoonlijke ambities van de ondernemer die bijdragen aan verduurzaming en/of de uitstraling daarvan op het bedrijfsimago voor klanten.

•

Ondernemersvereniging Zeven Stromen (niet alleen leden uit Helvoirt, ook uit omliggende dorpen), waar naast de ondernemers met bedrijfspanden ook veel zelfstandig ondernemers lid zijn (die vanuit de thuissituatie werken). Energie Collectief Vught, met de focus op grotere ondernemingen in transport waarvoor elektrificatie van transportvoertuigen aan de orde is en waar de bedrijfshallen in beeld zijn voor Zon-op-Dak. Op veel panden zijn al zonnepanelen aangelegd en warmtepompen geïnstalleerd voor de verwarming van de bedrijfs- en kantoorruimtes.

Vanuit de gemeente Vught is er een bedrijfscontactpersoon die in contact staat met deze ondernemers en die adviezen kan geven. Ook vanuit het Energie + Klimaat loket Vught (en Energieloket de Meierij) worden ondernemers geholpen. De lokale bouw- en installatiebedrijven kunnen inwoners en ondernemers ondersteunen met maatwerk advies, offertes en verduurzaming.

54

De opgave voor ondernemers

•

Uit een inventarisatie onder ondernemers blijkt dat de opgave om aardgasvrij te worden voor de meeste bedrijven niet anders is dan voor eigenaar-bewoners. Ze kunnen dan ook hetzelfde stappenplan volgen.

• • • • • •

Uit deze zelfde inventarisatie blijkt dat de meeste bedrijfsprocessen geen grote bijdrage hebben aan het aardgasverbruik in het dorp. Afgezien van een enkel industrieel bedrijf met een gasverbruik van minder dan 50.000 m3/jaar per locatie, is met name het gebruik van aardgas voor bakprocessen in ovens een aandachtspunt. Die kunnen, op termijn, worden vervangen door elektrische ovens. De vervangingsmomenten worden bepaald door de omstandigheden, die zijn genoemd in de eerste alinea van deze paragraaf. Het aardgasverbruik van bedrijven lijkt, ten opzichte van het totale verbruik in het gebied (3,2 miljoen m3/jaar in 2020), niet heel groot. De opgave om als dorp 60% aardgas te besparen, focust zich dus vooral op ruimteverwarming van de woningen en gebouwen in het dorp. Inventarisatie van type ondernemingen Er is een opsomming gemaakt van ondernemingen in bijlage 1. De opsomming is een statusopname en kan regelmatig veranderen en uitgebreid worden. De meeste bedrijfspanden liggen verspreid tussen de woningen, zowel in het dorp als in het buitengebied. Gecategoriseerd gaat het om verschillende soorten ondernemers en verenigingen: •

Verenigingen (harmonie, voetbal, tennis, paardensport, jeu de boules).

• • • • • •

Gezondheid en fitness (huisartsen, tandartsen, fysiotherapie, fitness, apotheek). Horeca (restaurants, café, snackbar, lunchroom, catering). Minicampings. Bouw- en installatiebedrijven, constructiebedrijf, bouwmaterialen. Autoreparatie en -verkoopbedrijven. Hoveniers en kwekerijen, boomrooier. Boerderijen (voltijds agrarisch, parttime agrarisch en ook na verlies agrarische functie met andere focus, zoals paarden, asperges, planten- en boomkwekerij, opslag in loodsen). Transportondernemingen (van Schijndel, van Kuijk, Maurang, Gubbels aanneming en sloop, vd Bosch). Loonbedrijven en machineverhuur. Industriële bedrijven (productie en logistiek; Matador, Hemeco, Arpo, Agruniek mengvoeders). Winkels en supermarkten. Tankstations (Esso – Tanklokaal Helvoirt, BP aan N65, de Dijk en tegenover het Vincent Van Goghplein (v.d. Heijden)). Beperkt aantal kantoren, een bank en makelaars.

Maatwerk Uit de inventarisatie bij ondernemers blijkt dat een specifieke aanpak per groep (gelijksoortige) ondernemingen van weinig toegevoegde waarde is. Binnen een gelijksoortige groep zijn er toch weer verschillen, die leiden tot de conclusie dat ook voor ondernemingen maatwerkadvies nodig is. Sommige ondernemers hebben al (vergaande) maatregelen genomen, maar dit is vaak niet bekend bij collega’s. Op basis van gesprekken blijkt dat ondernemers weinig behoefte hebben om op een podium ervaringen met verduurzaming te delen. Wel willen zij collega’s één-op-één helpen en informeren. Vooralsnog valt dit niet actief te faciliteren. 55

Maatschappelijk vastgoed

•

Dit zijn gebouwen met een openbare functie zoals: • • • • • • • •

Het HelvoirThuis (Vereniging 55+, basisschool, kinderdagverblijf, peuterspeelzaal, gymzaal en Stichting TinH). Kindercentrum miniMAXI (Kastanjelaan 8). D’n Inbreng, nabij de rolschaatsbaan (LEFH). Emmaus aan de Udenhoutseweg (bezinningscentrum, vluchtelingen opvang). De Sint-Nicolaas kerk (parochie Edith Stein). De Oude Kerk (hervormde gemeente). Huis van Vincent (voormalige dr. Landmanschool) (verbouwplan op basis van prijsvraag uit 2021). De brandweerkazerne, in eigendom van de veiligheidsregio.

Het gebouwbeheer is ondergebracht bij beheerstichtingen of een vastgoed organisatie van een moederorganisatie. De beheerorganisaties van maatschappelijk vastgoed maken eigen afwegingen, die te maken hebben met planning van meerjarig onderhoud, renovaties en instandhoudingsmaatregelen. De gemeente heeft eigen vastgoed in beheer in Helvoirt: • HelvoirThuis, als partner in een Vereniging van Eigenaren en/of gezamenlijk beheer en opgeleverd voor gebruik in 2015. • D’n Inbreng (bruikleenovereenkomst met beheerstichting), recent grondig verbouwd met aandacht voor verduurzaming.

33 34

www.verbeterjehuis.nl/energiesubsidiewijzer/ www.warmtefonds.nl

Manage de Hoogakker (bruikleenovereenkomst met paardensportvereniging).

De gemeente heeft een eigen plan (zie paragraaf 3.3), om alle eigen gebouwen (verder) te verduurzamen. Voor de drie genoemde gebouwen hierboven is ook maatwerk nodig om ze aardgasvrij te maken.

7.2 Financiële ondersteuning Subsidies en leningen Voor de investeringen in verduurzamingsmaatregelen komen geleidelijk aan steeds meer mogelijkheden. De overheid heeft actief subsidiebeleid, dat actueel ontsloten is via het Energie + Klimaat loket Vught, Brabant Woont Slim, lokale energieadviseurs en het internet. Regelingen wijzigen vaak. De Energiesubsidiewijzer33 is een startpunt voor woningeigenaren, VvE’s en huurders voor actuele informatie over de subsidie en financieringsmogelijkheden. Er zijn ook steeds meer duurzaamheidsleningen waarbij de overheid en banken vanuit hun maatschappelijke verantwoordelijkheid gunstige condities creëren voor aflossing en rentepercentages, zoals het Nationaal Warmtefonds34. Sinds januari 2024 kunnen inwoners en ondernemers bij de gemeente Vught een duurzaamheidslening35 aanvragen.

35

www.vught.nl/stimuleringsregeling-duurzaamheid

56

De waarde van verduurzaming Veel maatregelen vragen geld om te investeren en dat is vaak lastig. Er vloeit wel een financieel voordeel uit voort. Los van afschrijving en rentekosten op de investering gaan de maandlasten omlaag: je bespaart energie of geeft minder geld uit aan fossiele brandstoffen. Op termijn zijn er dus financiële voordelen door minder uitgaven aan energie. Veel mensen rekenen daarom met terugverdientijden. Die zijn alleen niet altijd exact in te schatten door de onzekere energieprijzen in de toekomst. Vanuit het uitgangspunt van nationale kosten, zoals benoemd in het Klimaatakkoord, gaat de opgave om aardgasvrij te worden om meer dan een economische afweging voor particulieren (terugverdientijd). CO2reductie heeft een waarde, die ook steeds vaker in geld wordt uitgedrukt. Maar ook het optimaliseren van investeringen in het elektriciteitsnet, grootschalige opwek van zon en wind en het gewijzigde beheer van het gasnet spelen een grote rol in de nationale kostenbepaling. De overheid schept daarom met subsidies en gunstige leningen een steeds aantrekkelijker investeringsklimaat voor particulieren en MKBondernemers. In het Klimaatakkoord zijn immers ook afspraken gemaakt over de betaalbaarheid van aardgasvrije oplossingen en de eindgebruikerslasten van de bewoners en bedrijven.

Het verlagen van de kosten kan ook door standaardisatie en industriële productie van apparaten en materialen die voor het aardgasvrij maken nodig zijn. Inventarisatie in het dorp van gelijksoortige gebouwen en opgaven en bundeling kan helpen om dezelfde oplossing meerdere malen toe te passen. Als dat ook nog in eenzelfde bouwstroom kan (collectieve inkoop) heeft dat nog meer voordelen. Daarom stellen we in dit plan lokale energieadvisering voor. Door en voor dorpsgenoten. Dorpsgenoten hebben het overzicht om bundelingen te maken en collectieve voordelen te bereiken. Om collectieve inkoop en standaardisatie te bereiken, is het nodig dat dorpsbewoners samenwerken en de weg naar samenwerking ook goed kennen. Bewonersinitiatieven (zoals Schoon Helvoirt) en energiecoöperaties (zoals HOT) helpen mensen daarbij en wijzen de weg (zie hoofdstuk 6).

Samenwerken en collectiviteit Bij de veelal individuele, maatgerichte aanpak op natuurlijke momenten, zoals die in dit uitvoeringsplan is voorzien, zal samenwerking binnen het dorp ook tot financiële voordelen leiden. Collectieve inkoop is een beproefd middel. Het vraagt om organisatie vooraf, maar dan kan er voor de deelnemers aanzienlijk worden bespaard. Als er een bouwstroom wordt gecreëerd, kunnen bouw- en installatiebedrijven hun kosten verlagen. 57

8. Juridische borging De gemeente Vught kan de resultaten van dit uitvoeringsplan op termijn borgen met een wijziging van haar omgevingsplan36. Ook borgt de gemeente Vught de uitvoering van het plan via een samenwerkingsovereenkomst met diverse partners. 8.1 Wijziging van het omgevingsplan Zodra de huidige gaswet wordt vervangen en nieuwe wetgeving (die in de maak is) wordt vastgesteld, krijgt de gemeente ook juridische instrumenten om de overstap van aardgas naar een alternatief juridisch te borgen. Hiervoor kan een wijziging van het omgevingsplan voor Helvoirt nodig zijn. Er kunnen dan nieuwe planregels voor het omgevingsplan worden opgesteld die bijvoorbeeld de warmteoplossing en de definitieve einddatum waarop de levering van aardgas in Helvoirt wordt beëindigd verankeren. De gemeenteraad besluit over deze wijziging. Dit uitvoeringsplan voorziet in de benodigde motivering voor zo’n wijziging op basis van maatschappelijke kosten, haalbaarheid van de warmtevoorziening en de benodigde infrastructuur.

8.2 Samenwerkingsovereenkomst tussen de partners Dit uitvoeringsplan is bindend voor de gemeente Vught. Met coöperatie HOT sluit de gemeente een overeenkomst waarin de uit te voeren activiteiten en verantwoordelijkheden staan zoals beschreven in hoofdstuk 6: Plan van aanpak. Middels de partnerovereenkomst met Stichting G1000 heeft de gemeenteraad zich gecommitteerd aan het serieus nemen van het Burgerakkoord en daarmee ook aan de besparingsdoelstelling van 60% in 2030. Dit betekent dat de gemeente Vught verplicht is om binnen redelijke termijn na vaststelling van het Burgerakkoord door de Burgerraad van de G1000Helvoirt (onderdelen van) het Burgerakkoord in haar beleidsplan op te nemen, dan wel publiekelijk te verantwoorden waarom zij (onderdelen van) het Burgerakkoord niet in haar beleid opneemt. Ook netbeheerder Enexis is betrokken bij de ontwikkeling van dit uitvoeringsplan en bij de realisatie ervan. Enexis draagt bij vanuit haar wettelijke taak en volgens de samenwerkingsafspraken die in de RESNoordoost Brabant gemaakt zijn. Enexis heeft het voornemen om met iedere gemeente in haar beheergebied een samenwerkingsovereenkomst op te stellen om afspraken te maken over de samenwerking bij de netverzwaring.

36

Per 1 januari 2024 zijn alle bestaande plannen en regelingen gebundeld in een omgevingsplan. Deze wordt inhoudelijk nog herzien in de komende jaren.

58

9. Monitoring en evaluatie •

9.1 Monitoring Dit uitvoeringsplan is opgebouwd rondom een concrete doelstelling, zie hoofdstuk 4. Meerdere partijen en mensen leveren een inspanning om dit plan te realiseren. De monitoringsaanpak meet of we samen de doelstelling gaan halen. Ook helpt monitoring om het uitvoeringsplan regelmatig te evalueren en bij te stellen (paragraaf 9.2). Monitoring maakt integraal onderdeel uit van de Lean Startup aanpak die in hoofdstuk 6 is geïntroduceerd. We meten en rapporteren over zowel het dorp als over het buitengebied (zie 2.1 Afbakening):: • •

Hoeveel aardgas er is bespaard t.o.v. 2020. Doel 60% reductie in 2030. Hoeveel gebouwen aardgasvrij zijn. Doel: in 2050 geen gebouwen met aardgasgebruik.

In de volgende paragraaf 9.2 wordt beschreven hoe we dit meten. Bovendien werken we met prestatie-indicatoren om de effectiviteit van het uitvoeringsplan vast te stellen (zie einde van deze paragraaf). Aardgasreductie Om de aardgasreductie te monitoren zijn de volgende gegevens nodig:

•

Het aardgasverbruik in 2020 (referentie peildatum) en 2023 (start uitvoeringsplan). De werkelijke waarden van aardgasverbruik op gebiedsniveau in 2030 en de tussenliggende en navolgende jaren.

Daarnaast is het gewenst om gegevens van zo’n tien jaar geleden mee te nemen in de monitoring. Ook factoren en trends zoals stookgedrag, wijzigingen in energielabel door woningverbetering en klimaatomstandigheden (strenge of zachte winter) nemen we mee in de monitoring. Het CBS registreert en publiceert jaarlijks gegevens over het aardgasverbruik per woning. Het CBS houdt een trend bij, die wordt overgenomen op de website van AlleCijfers.nl. Daarbij wordt onderscheid gemaakt in: • •

De buurt Helvoirt, grotendeels overeenkomend met de bebouwde kom. Vier buurten rondom de kern die Helvoirtenaren herkennen als het buitengebied van de oorspronkelijke gemeente Helvoirt (met grenscorrecties sindsdien).

Enexis registreert het daadwerkelijke gebruik per gasaansluiting en deelt deze cijfers met de energieleveranciers die vervolgens de factuur naar de klant (eigenaar, huurder) sturen. Deze data zijn (nog) niet beschikbaar en daarmee niet direct bruikbaar voor monitoring. In het reguliere koersoverleg tussen de gemeente Vught en Enexis, bespreken we de beschikbaarheid van deze gegevens. Enexis heeft data beschikbaar gesteld (op aanvraag vanuit de gemeente Vught) over de Standaard Jaar Afname (SJA) die zij berekent. De 59

Standaard Jaarafname is de verwachte jaarafname van een afnemer op een netaansluiting bij gestandaardiseerde condities en op basis van een genormaliseerd jaar. De SJA wordt door alle netbeheerders in Nederland gebruikt om de netwerkkosten te bepalen, in te schatten hoeveel aardgas ingekocht moet worden en om berekeningen over energiebesparing te kunnen maken. Energieleveranciers gebruiken de SJA om een maandelijks termijnbedrag voor te stellen aan de klant en om een inschatting te maken van het verbruik als een meterstand niet wordt doorgegeven. Er zijn twee kanttekeningen bij de verbruikscijfers van het CBS. 1. Deze data gaat enkel over woningen. Om het totale verbruik op gebiedsniveau te meten is ook inzicht in andere gebouwen en grootverbruikers nodig. Maar vanwege privacy redenen kan Enexis de data van grootverbruikers niet beschikbaar stellen. 2. Uit de data is niet te herleiden welke woningen worden meegenomen bij het gemiddelde verbruik per woning. Zitten daar ook de reeds aardgasvrij gebouwde woningen bij (vanaf 2018)? Dit zou het gemiddelde verbruik per woning naar beneden halen. Uit de cijfers vanaf 2013 is af te leiden dat er al een autonome trend in de aardgasreductie is (zie pagina 11). Die trend is ingezet door vele oorzaken.

Enerzijds door de interventies die in dit uitvoeringsplan worden gepresenteerd richting bewoners en bedrijven en anderzijds door incidentele gebeurtenissen (Coronaperiode, Oekraïne crisis). Om zuiver te kunnen meten is het voor de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt gewenst om onderscheid te maken tussen autonome ontwikkeling en effecten van de interventie. Anderzijds is dat echter ook niet relevant omdat in het eindbeeld slechts twee vragen dominant zijn: • •

Aardgasvrij Enexis houdt in een Dashboard voor kleinverbruikers bij hoeveel gasaansluitingen er worden verwijderd. Deze gegevens zijn jaarlijks beschikbaar voor de gemeente Vught en de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt. Niet iedere woning- of gebouweigenaar laat fysiek de gasaansluiting verwijderen als er geen aardgas meer wordt verbruikt. Een indicator voor aardgasvrij is ook of de eigenaar nog een overeenkomst heeft met een energieleverancier voor gas. Het is niet eenvoudig om gegevens hierover te achterhalen tenzij mensen op vrijwillige basis dit aangeven aan de werkgroep. We kunnen via een enquête of lokale oproep een beeld vormen, maar het is de vraag of we hiermee iedereen bereiken. Afspraken met en over samenwerkingspartners •

Woningcorporaties Woonveste en TBV wonen Het woningbezit van beide woningcorporaties, waarin vooral huurders wonen, maakt voor circa 17 procent deel uit van het aantal woningen in Helvoirt. Er is behoefte aan de monitoring van enerzijds de stappen die worden gezet om energie te besparen (zoals isolatie, kierdichting en ventilatie) en anderzijds over de plaatsing van warmtepompen (hybride en/of all-electric). Woonveste is bereid om jaarlijks inzicht te geven in de uitgevoerde verduurzamingsmaatregelen in Helvoirt en daarover af te stemmen met de gemeente Vught en de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt. Deze afspraken zijn een aanvulling op de jaarlijkse gesprekken over prestatieafspraken tussen de gemeente en de corporatie(s).

Wordt er 60% minder aardgas verbruikt in 2030 dan in 2020? Wordt de aardgasvrij doelstelling in 2050 gehaald? 60

•

•

•

Netbeheerder Enexis In de voorgaande paragraaf is monitoring van hun data al aan de orde gekomen met betrekking tot metingen en het delen van cijfers. Bovendien speelt dat Enexis de netcongestie wil aanpakken (conform autonome groei), het elektriciteitsnet gaat verzwaren (aantal km’s kabels) en aantal nieuwe MS/LS stations zal bouwen. Er kan ook worden gemonitord hoeveel nieuwe 3fasen aansluitingen zijn gerealiseerd. De gemeente Vught overlegt op kwartaalbasis met Enexis in het Koersoverleg. Buiten dat overleg om kan op basis van behoefte verder worden samengewerkt aan monitoring. Dat is in de voorbereiding op dit uitvoeringsplan al gestart. Gemeente Vught De gemeente is de professionele partner van de woningcorporaties en Enexis. Haar inbreng is van belang in verband met het verwezenlijken van haar eigen doelstellingen op het beleidsterrein Energie + Klimaat en de aanpalende beleidsterreinen. De gemeente Vught heeft belang bij de resultaten van de monitoring.

organisatie om de gegevens te verwerken en te ontsluiten. We onderscheiden in de database vier groepen: (1) bebouwde kom: eigenaar-bewoners; (2) bebouwde kom: sociale huur; (3) buitengebied: woningen en bedrijfspanden; (4) bedrijfspanden overig. •

Verhuurders – particuliere huurders Hiervoor volgen we een vergelijkbare aanpak als voor eigenaarbewoners. Hierin moet wel worden onderkend dat eigenaar en huurder een eigen belang hebben, maar hierin wel kunnen samenwerken.

•

Eigenaren maatschappelijk vastgoed Een overzichtelijke groep waarmee we op individuele basis afspraken maken om het verduurzamingsproces te volgen.

•

Energiecollectieven en –coöperaties Het gaat hier om de coöperaties VET en HOT en het Energie Collectief Vught. Zij verzamelen zelf ook gegevens die van belang kunnen zijn voor de monitoring.

Eigenaar-bewoners en ondernemers met een bedrijfspand Vanuit de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt wordt intensief gecommuniceerd met bewoners en ondernemers. Met de mensen die energieadvies hebben gekregen, kunnen afspraken worden gemaakt. Bijvoorbeeld over het delen van gegevens over hun woning met de werkgroep. De werkgroep bouwt daar een database van op en gebruikt deze om analyses op de data te maken. Het vrijwillig beschikbaar stellen van gegevens vraagt om vertrouwen en onafhankelijkheid van de werkgroep. Ook vraagt dit om AVG-beleid binnen deze werkgroep en om een goede 61

Prestatie-indicatoren Om de voortgang van het plan te kunnen bepalen zijn, naast gegevens over aardgasverbruik en aardgasaansluitingen, ook de volgende gegevens nodig over de werking van het plan:

62

Wensen van buiten de gemeente In onderstaand kader is aangegeven dat er ten behoeve van landelijke vergelijking van uitvoeringsplannen wensen zijn. Nu is de monitoring voor Helvoirt in de komende jaren niet zozeer gebaseerd op rekenkundige grondslagen maar meer op metingen en trendanalyse. Daarom zijn onderstaande aanbevelingen wel goed om mee te nemen, maar vraagt het op dit moment geen expliciete actie of maatregel om deze mee te nemen in het Helvoirtse monitoringprogramma. Voor de monitoring van de voortgang en het gesprek tussen gemeenten en stakeholders (inclusief gemeenten in de RES-regio) is het van belang dat de uitvoeringsplannen vergelijkbaar zijn, en dus in alle gemeenten op dezelfde (landelijke) rekenkundige grondslag zijn gebaseerd. In samenspraak met het PBL zijn daarom enkele kengetallen geïdentificeerd die de eenduidigheid van uitvoeringsplannen moeten borgen. Hierbij is aangesloten bij de cijfers van de landelijke Klimaat- en Energieverkenning (KEV) en de systematiek van de Startanalyse van de Leidraad. De kengetallen staan vermeld in de Handreiking voor lokale analyse. Deze kengetallen zijn bedoeld als extra ‘veiligheidsmechanisme’ om te voorkomen dat uitvoeringsplannen op afwijkende of gedateerde aannames worden gebaseerd die niet stroken met de landelijke uitgangspunten.

De kengetallen hebben betrekking op: • energiekostprijzen; • rentevoet voor kostenberekeningen; Door deze twee kengetallen toe te passen, hebben de uitvoeringsplannen dezelfde rekenkundige grondslag voor het berekenen van de nationale kosten. • Definitie van woningequivalenten; definitie van utiliteitsbouw. Het is wenselijk voor de kwaliteit en functionaliteit van de uitvoeringsplannen dat alle gemeenten deze kengetallen hanteren bij het opstellen van de uitvoeringsplannen.

9.2 Evaluatie en herijking van de plannen Evaluatie In hoofdstuk 6 is de Lean Startup methode geïntroduceerd. Evaluatie maakt daarvan integraal deel uit. We plannen vooraf (meerdere) tijdsperioden waarin een experiment loopt en/of we een aanname toetsen. Als het experiment wordt uitgevoerd zijn er vanaf het begin af aan metingen, interviews of onderzoeken gepland om het effect ervan te meten. We analyseren en evalueren aan het einde van de vooraf afgesproken periode. Evaluatie is daarmee een continu terugkerend proces om te kunnen leren en te kunnen bijstellen. Tussentijdse wijziging van de plannen Omdat lerend werken het uitgangspunt is zal ook het wijzigen van het plan een continu terugkerende activiteit zijn. Het is van belang om wijzingen expliciet te maken en ze te delen met betrokken doelgroepen. De in hoofdstuk 6 omschreven overlegstructuur wordt daarvoor gebruikt. Bovendien delen we wijzigingen op de in dit plan genoemde communicatiekanalen. Formele wijzingen van het uitvoeringsplan worden aangeboden aan, of geïnitieerd door de Stuurgroep Warmtetransitie. Het uitvoeringsplan, wordt na akkoord van de Stuurgroep, met onderbouwing van de wijzigingen opnieuw aangeboden aan het College van B&W en aan de gemeenteraad. Daar waar nodig en gewenst wordt een gewijzigd plan ook voorgelegd aan andere doelgroepen en hun besturen.