Bijlage - Uitvoeringsplan aardgasvrij Helvoirt

Uitvoeringsplan

Samen op weg naar een aardgasvrij Helvoirt 15 april 2024

Dit plan is opgesteld door: Coöperatie HOT, bewonersinitiatief Schoon Helvoirt en Gemeente Vught

Inhoudsopgave Publiekssamenvatting .......................................................................... 3

6.3 Maatregelen .................................................................................... 43

1.

Inleiding ....................................................................................... 5

6.4 Planning ........................................................................................... 47

1.1 Waarom doen we dit? ...................................................................... 5

6.5 Middelen ......................................................................................... 48

1.2 Betrokkenheid partners en inwoners ............................................... 6

6.6 Risico’s en beheersmaatregelen ..................................................... 49

1.3 Wat beschrijft dit uitvoeringsplan? .................................................. 6 Beschrijving gebied ....................................................................... 7

7. Handelingsperspectief voor inwoners, ondernemers en gebouw eigenaren .......................................................................................... 50

2.1 Afbakening ........................................................................................ 7

7.1 Overstappen op de gekozen warmteoplossing............................... 50

2.2 Fysieke kenmerken ........................................................................... 8

7.2 Financiële ondersteuning ................................................................ 56

2.

2.3 Sociale kenmerken .......................................................................... 13 3.

8.

Juridische borging....................................................................... 58

Participatie, besluitvorming en beleid ......................................... 17

8.1 Wijziging van het omgevingsplan .................................................... 58

3.1 Participatie ...................................................................................... 17

8.2 Samenwerkingsovereenkomst tussen de partners ......................... 58

3.2 Besluitvormingsproces .................................................................... 19

9.

Monitoring en evaluatie ............................................................. 59

3.3 Beleidscontext................................................................................. 20

9.1 Monitoring ...................................................................................... 59

4.

Doelstelling ................................................................................ 24

9.2 Evaluatie en herijking van de plannen ............................................ 63

5.

Gekozen warmteoplossing .......................................................... 26

Colofon ............................................................................................. 64

5.1 Beschrijving warmteoplossing ........................................................ 26

Bijlage 1. Ondernemers met bedrijfspanden in Helvoirt ...................... 65

5.2. Motivatie van de warmteoplossing ............................................... 30

Bijlage 2. Motivaction Mentality-model.............................................. 68

5.3 Technische haalbaarheid ................................................................ 31

Bijlage 3. Participatieverslag .............................................................. 69

Plan van aanpak ......................................................................... 35

Bijlage 4. Monumentenlijst Helvoirt ................................................... 73

6.1 Uitgangspunten en leidende principes ........................................... 35

Bijlage 5. Lean Startup methode ......................................................... 74

6.2 Rolverdeling .................................................................................... 40

Bijlage 6. Opzet HOT-energieadvies .................................................... 76

6.

2

Publiekssamenvatting Dit is een ambitieus plan! Van, voor en door Helvoirtenaren. In de komende zeven jaar willen we aanzienlijk besparen:

60% minder aardgasverbruik dan in 2020. Dit doel komt niet zomaar uit de lucht vallen. Het is één van de resultaten van het Burgerberaad G1000Helvoirt dat in het voorjaar 2023 is georganiseerd in het HelvoirThuis en met ruim 100 deelnemers is gestart. Helvoirtenaren hebben dus zelf dit doel gesteld. Een doel dat aansluit bij landelijk beleid om in 2050 aardgasvrij te kunnen leven en daarmee de uitstoot van CO2-gassen te beperken en de klimaatverandering tegen te gaan. Het doel sluit ook goed aan op de Transitievisie Warmte die de

gemeente Vught eind 2021 heeft vastgesteld. Bijzonder aan dit plan is dat Helvoirtenaren hun dorpsgenoten bij de uitvoering gaan helpen. Er is al meer dan tien jaar op een vernieuwende manier gewerkt en er is ervaring opgebouwd in het dorp. Dit is gedaan door inwoners die acties hebben uitgevoerd voor meer zonnepanelen, door het geven van energieadviezen, door het organiseren van gezamenlijke inkoop voor isolatie of betere ramen en door samen slim en elektrisch te rijden. Hiermee zijn goede resultaten bereikt en is veel geleerd. Nu gaan we het tempo versnellen en opschalen. Coöperatie HOT, inwoners en de gemeente Vught slaan de handen ineen voor dit ambitieuze plan, vol met concrete acties en hulp.

3

Zo pakken we het aan We weten: zoveel mensen, zoveel meningen en ideeën. Precies daar willen we mee aan de slag. Ons plan is om persoonlijk in gesprek te gaan met de inwoners en samen op zoek te gaan naar goede oplossingen. Maatwerk dus. Dialoog voorop. Daar zijn dorpsgenoten voor nodig die zich hiervoor willen inzetten. Dorpsgenoten die energieadvies geven en die samen met aanjagers in buurten en verenigingen mensen aanspreken. Tijdens de uitvoering gaan we monitoren, evalueren en leren of het doel wordt bereikt. Dat is ons plan. Wij geloven dat onze aanpak op een manier gaat, zoals die niet overal in het land wordt gedaan. Je kunt het een sociale innovatie noemen, waar ook anderen van kunnen leren. En wij willen leren van andere wijken in Vught, maar ook ver daarbuiten. We werken samen Coöperatie HOT en bewonersinitiatief Schoon Helvoirt bouwen een organisatie die dit gaat waarmaken. We werken samen met de gemeente Vught, die ons plan financieel ondersteunt en verbinding onderhoudt met de specialisten in het gemeentekantoor en met haar professionele partners. Daarnaast werken we samen met de woningcorporaties Woonveste en TBV Wonen, netbeheerder Enexis, lokale ondernemers en agrarische bedrijven. We doen het stapsgewijs Moet er veel veranderen of gaat het dorp ‘op de schop’? Daar gaan we in dit plan niet van uit. De focus ligt op woningen, gebouwen en hun bewoners.

We kijken naar kierdichting, isoleren, goed ventileren, comfort verbeteren en de installaties aanpassen. We helpen met het stapsgewijs vinden van manieren om dit te financieren en de transitie betaalbaar te houden. Bovendien raden we aan om een hybride warmtepomp te

installeren naast de cv-ketel (waarschijnlijk vanaf 2026 landelijk verplicht). Mensen die nu al willen, kunnen ook een all-electric warmtepomp aanschaffen. We kijken niet alleen naar verwarming en koeling. De opwek van duurzame elektriciteit speelt ook een belangrijke rol zoals zonnepanelen op het dak en aansluiting bij de grootschalige opwek van zon- en/of windenergie binnen de gemeente. Kan dit allemaal wel? Ons elektriciteitsnet moet hierin meegroeien. Daarom is Enexis, los van dit plan, al gestart met het maken van plannen om het elektriciteitsnet in het dorp op termijn te verzwaren. Er komen extra ondergrondse kabels bij en meer elektriciteitshuisjes. Daarvoor gaat er soms wel iets ‘op de schop’ in de bebouwde kom en het buitengebied. Dat heeft niet alleen met aardgasvrij te maken, maar ook met elektrisch rijden en zonnepanelen op daken. Geleidelijk aan zult u steeds meer warmtepompen in het dorp zien. Bij het maatwerkadvies letten we ook op eventuele geluidshinder en gevolgen voor flora en fauna. We houden overzicht op alle ontwikkelingen om balans te houden tussen de ambities om te versnellen en de beperkingen die er kunnen zijn in het elektriciteitsnet en met de milieuregels. Doet u mee? We zullen, nog meer, zichtbaar zijn in het dorp. We willen u helpen met oplossingen die voor u werken.

Door mond-tot-mond reclame, door reuring in het dorp, door actief op mensen af te stappen en door te vragen wat u nodig heeft. We wachten dus niet af tot u naar ons toekomt. En dat is net wat anders dan wat op veel plaatsen nu gedaan wordt. Zo creëren we in Helvoirt de volgende vernieuwing in de energietransitie. Een proces waar u trots op kunt zijn of worden. Samen met u en voor en door Helvoirtenaren. 4

1. Inleiding Met duurzame energie je huis verwarmen, douchen en koken. Daar gaat heel Nederland – en dus ook Helvoirt naartoe in 2050. Dat duurt nog even, maar er is ook veel werk aan de winkel. Daarom hebben coöperatie HOT en bewonersinitiatief Schoon Helvoirt samen met de gemeente de handen ineengeslagen en een plan gemaakt voor een duurzaam verwarmd Helvoirt. Zo wordt Helvoirt op termijn vrij van het gebruik van fossiel aardgas.

wijst Helvoirt aan als startkans omdat inwoners, vertegenwoordigd door coöperatie HOT, al enige jaren acties organiseren voor de verduurzaming van particuliere woningen.

1.1 Waarom doen we dit? In 2019 sloot Nederland het Klimaatakkoord. Hierin spraken overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties af hoe we de uitstoot van broeikasgassen gaan terugdringen en zo bijdragen aan de internationale afspraken van Parijs (2015). Overstappen op een duurzame warmtebron vermindert onze CO2-uitstoot en maakt ons minder afhankelijk van aardgas, ook van aardgas uit andere landen. De gestegen aardgasprijzen en de toegenomen energiearmoede zijn extra redenen om de overstap te maken naar een duurzame en betaalbare warmtevoorziening. De gemeente Vught stelde in 2021 de Transitievisie Warmte 1.0 vast. Deze visie beschrijft wat kansrijke aanvliegroutes zijn en in welke buurten startkansen liggen om bestaande huizen en gebouwen geleidelijk over te laten stappen op een nieuwe manier van verwarmen. De Transitievisie 5

adres, uitgenodigd om deel te nemen aan de vervolgbijeenkomst van het Burgerberaad op 30 januari 2024. In de winter van 2023-2024 is aan de inwoners gevraagd gebruik te maken van een energieadvies of deel te nemen aan een HOThuisteam in het kader van het HOT-winterprogramma.

1.2 Betrokkenheid partners en inwoners Dit plan is tot stand gekomen in samenwerking met diverse partners, inwoners en ondernemers: •

•

• •

•

•

•

Coöperatie HOT Zet zich sinds 2011 (met haar voorgangers LNMH-HEET en DEH) in om de energietransitie in Helvoirt te versnellen met o.a. HOThuisteams, energieadviezen en collectieve inkoopacties. Bewonersinitiatief Schoon Helvoirt Een groep bewoners die is gevormd naar aanleiding van het Burgerberaad G1000Helvoirt (voorjaar 2023) en zich mede inzet om het Burgerakkoord om te zetten naar concrete projecten. Woningcorporatie Woonveste Beheert 286 sociale huurwoningen en -appartementen in Helvoirt. Zorgstichting ’t Heem en TBV Wonen Woonzorglocatie Leyenhof heeft 32 zorgappartementen voor 24uurszorg en 50 zelfstandige huurappartementen. Er wordt samengewerkt met Woonveste en met woningcorporatie TBV Wonen. Netbeheerder Enexis Zorgt voor betaalbare en betrouwbare levering van aardgas en elektriciteit. Heeft daarnaast de wettelijke taak om te zorgen voor de uitbreiding van het energienetwerk. Ondernemers Er zijn diverse gesprekken gevoerd met ondernemers. Een overzicht van deze ondernemers staat in bijlage 1. Inwoners In het voorjaar van 2023 zijn alle inwoners van het dorp van zestien jaar en ouder uitgenodigd om mee te doen aan het Burgerberaad G1000Helvoirt. In december 2023 zijn alle inwoners opnieuw, op

Het projectteam dat dit proces begeleidde bestond uit: • • • • •

Loes Keetels, gemeente Vught Jan Peters, HOT voorzitter Marie-Cecile Vugs, secretariaat en communicatie vanuit HOT Huub Glas, projectleider HOT René Knook, bewonersinitiatief Schoon Helvoirt

1.3 Wat beschrijft dit uitvoeringsplan? Dit plan beschrijft de gekozen warmteoplossing voor Helvoirt: individueel elektrisch. En dit plan beschrijft ook wat dit betekent voor de inwoners van Helvoirt (hoofdstuk 5). Met dit uitvoeringsplan dragen we bij aan het doel voor aardgasreductie dat door de deelnemers aan het Burgerberaad G1000Helvoirt is gesteld (hoofdstuk 4). In hoofdstuk 6, het plan van aanpak, staat wat we gaan doen om deze doelen te behalen. Hoofdstuk 7 geeft inzicht in welke stappen de partners gaan zetten en wat er van inwoners, ondernemers en andere gebouweigenaren wordt verwacht. Dit plan is samen met inwoners en diverse partijen tot stand gekomen (hoofdstuk 3). Hoofdstuk 8 bevat de juridische aspecten die samenhangen met dit plan. Hoofdstuk 9 omschrijft hoe de resultaten worden bijgehouden (monitoring), hoe er wordt geëvalueerd en hoe het plan wordt bijgesteld. 6

2. Beschrijving gebied

[“Mooie quote”]

2.1 Afbakening Het uitvoeringsplan heeft niet alleen betrekking op het dorp Helvoirt als bebouwde kom, maar het omvat ook het buitengebied. Voor de afbakening wordt de CBS1-definitie van de ’wijk’ Helvoirt gevolgd. Het dorp en het buitengebied worden over het algemeen door inwoners als een geheel ervaren, ook vanuit historisch-culturele achtergronden. Helvoirt bestaat uit vijf buurten: 1. Distelberg 2. Helvoirtse Heide (verspreide huizen) 3. Helvoirt (dorp) 4. Brokkenbroek en Laar (verspreide huizen) 5. Gijzel, Raam en Molenstraat (verspreide huizen) De buurten 1, 2, 4 en 5 vormen samen het buitengebied van het dorp. De 5 buurten bij elkaar vormen (nagenoeg) het grondgebied van de voormalige gemeente Helvoirt (zoals die was tot 1995).

1

CBS = Centraal Bureau voor de Statistiek

7

2.2 Fysieke kenmerken Bebouwing en bouwperioden Bebouwde kom De figuur geeft met kleuren de leeftijden van de woningen aan. De rode bebouwing dateert van meer dan honderd jaar geleden. De oudste woningen zijn te vinden langs de oorspronkelijke lintbebouwing van het dorp in de straten: Torenstraat, Helvoirtsestraat, Kastanjelaan, Lindelaan, Udenhoutseweg, Schoorstraat, Achterstraat, Kerkstraat, Oude Rijksweg, de Dijk en Molenstraat. In de jaren zestig en zeventig is het dorp flink gegroeid in het gebied tussen de N65, de Achterstraat, Torenstraat en Kerkstraat (geel gekleurd). Vanaf 1975 zijn er twee wijken gebouwd: in de Broekwal (oosten) en richting de Gijzel (westen) (groen gekleurd). Rondom ’t Heike is vanaf 1990 nog gebouwd (zuidwest, lichtblauw gekleurd). Na 2005 zijn er nog enkele inbreidingslocaties gerealiseerd en/of zijn oude structuren vervangen: Waterkwartier, Joriskwartier (oude brandweer locatie), van Goghplein (de Bloey), Kastanjelaan/Bloeijmanstraat (centrumplan). Meest recent wordt er gebouwd in Den Hoek, over het spoor, nabij de Helvoirtsestraat.

Bron: Transitievisie Warmte Vught, 2021 Bouwperiode < 1920 ≥ 1920 – 1950 ≥ 1950 – 1975 ≥ 1975 – 1990 ≥ 1990 – 2005 ≥ 2005

8

Gehele gebied In de tabel zijn op adresniveau de bouwperioden aangegeven op basis van de gegevens uit de Basisadministratie Adressen en Gebouwen (BAG) van 9 januari 2023.

Het aantal adressen komt niet overeen met het aantal woningen. Dit is zo omdat er ook adressen tussen staan van utiliteitsgebouwen zoals winkels of openbare gebouwen. Daarom wijkt in onderstaande tabel (afkomstig van AlleCijfers) het totaal af van het aantal hiervoor genoemde adressen.

9

Groeimogelijkheden De groeipotentie in Helvoirt is beperkt. In de periode 2020-2025 ligt de focus op Den Hoek. Nieuwe (potentiële) locaties zijn: het aangewezen zoekgebied in het kader van de visie 'Wonen in het buitengebied' (Den Hoek), de bouwontwikkeling in de Torenstraat (voormalige pand van de Boerenbond, 12 nieuwbouwwoningen) en de oude Dr. Landmanschool (19 woonzorgeenheden en 4 koopappartementen). Daarnaast is Helvoirt West als uitleglocatie aangewezen om nader te onderzoeken. In de Woonvisie van Vught (30 september 2021, tabel 3.1) worden 140 woningen extra2 genoemd in 2020-2030 voor Helvoirt. Dat aantal is gebaseerd op een totale groei van 1.045 woningen in de gemeente Vught. In deze Woonvisie is de ambitie voor heel Vught uitgesproken voor 2.000 nieuwe woningen.

Bedrijven In het noorden van Helvoirt ligt één bedrijventerrein, waar vier á vijf grote bedrijven gevestigd zijn. De overige bedrijven, non-profit, horeca, winkels en instellingen, zijn verspreid tussen de bebouwing. Ook in het buitengebied zijn bedrijven gevestigd, vaak in (voormalige) agrarische panden. In bijlage 1 staat een inventarisatie van bedrijven met bedrijfspanden (gehuurd en/of in eigendom).

Daarnaast wordt er beleid geformuleerd voor tijdelijke woningen. In de Woonvisie is de totale ambitie voor de gehele gemeente vijftig tot honderd flexwoningen. Er zijn hiervoor vier locaties in beeld, waarvan één locatie in Helvoirt. De ambitie uit het Burgerakkoord om honderd flexwoningen toe te voegen in Helvoirt, om de doorstroming in de bestaande woningen op gang te brengen, heeft raakvlakken met de woonvisie. Voor het buitengebied is het beleid Visie wonen in het buitengebied (oktober 2023) opgesteld voor zogenaamde uitleggebieden en de visie op wonen in het buitengebied.

2

Provinciale prognose Noord-Brabant, 2020. Groei in 2020 – 2025 +75 in Helvoirt en in 2025 – 2030 +65. Samen +140

10

Energie Onderstaande tabellen en grafiek geven het energieverbruik van particuliere woningen weer in 2020. Dit is het referentiejaar zoals gesteld in de doelstelling uit het Burgerakkoord.

* Op basis van de aanwezige gegevens, is het gemiddelde energieverbruik in het buitengebied afgeleid. Dit zijn alle gebieden binnen de reikwijdte van het plan die buiten de bebouwde kom van het dorp liggen.

Bron: CBS, 2013-2022.

Bron: CBS, 2020.

11

Energielabel Het energielabel geeft aan hoe goed een woning is geïsoleerd. En hoe dak, vloeren en ramen van een woning optimaal geïsoleerd kunnen worden. Het energielabel is verplicht bij de verkoop, verhuur en oplevering van woningen en appartementen3. Ruim een kwart van de adressen (25,9%) heeft een energielabel E, F of G. Dat zijn in totaal bijna 515 adressen, zie de figuur4. In het dorp (bebouwde kom) heeft 19,2% van de woningen energielabel E, F of G5. Dat komt overeen met zo’n 315 adressen. Dit betekent dat er in het buitengebied 200 van de 351 woningen nog een label E, F of G heeft (meer dan de helft).

Bovenstaande grafiek toont het aantal adressen per type energielabel in de woonplaats Helvoirt. Hiervoor zijn de data op adresniveau uit het EP-Online systeem van de RVO gebruikt. EP-Online is de officiële landelijke database waarin energielabels en energieprestatie-indicatoren van gebouwen zijn opgenomen. De gebruikte data gelden voor de situatie per 1 augustus 2023.

3 4

Rijksoverheid.nl Zie voor de gegevens deze link van AlleCijfers.nl

5

Zie voor de gegevens deze link van AlleCijfers.nl

12

2.3 Sociale kenmerken Inwoneraantal6 en leeftijdsopbouw7 Binnen de reikwijdte van het gebied woonden op 1 januari 2022 4.870 mensen. In bijna tien jaar tijd zijn er zo’n 400 inwoners bijgekomen. In die periode zijn woningen gebouwd in het Centrumgebied en in uitbreidingswijk Den Hoek.

6

Zie voor het hele gebied hier en voor de bebouwde kom hier, bron: Allecijfers.nl

7

Zie voor het hele gebied hier en voor de bebouwde kom hier Bron: Allecijfers.nl

13

Basisschool leerlingen

Indicatie energiearmoede

Op de dr. Landmanschool, de enige basisschool in Helvoirt, zaten in het jaar 2022-2023 346 leerlingen in de leeftijd van vier tot en met twaalf jaar. In 2011-2012 zaten er 432 leerlingen op deze basisschool. Dat nam daarna in vijf jaar snel af naar 325. Sindsdien is het redelijk stabiel met een lichte stijging in de laatste twee jaar. Van de in totaal 700 kinderen in Helvoirt, tussen de nul en vijftien jaar, zit dus ongeveer de helft op de basisschool.

In 2023 hebben 110 huishoudens een energietoeslag aangevraagd bij de gemeente Vught. Dit is 5,3% van het totaal aantal huishoudens.

14

Inkomen

Motivaction data over Helvoirtenaren Onderzoek van Motivaction geeft inzicht in de wijze waarop we Helvoirtenaren communicatief kunnen benaderden. We gebruiken dit als basis voor een effectieve communicatieaanpak, die per doelgroep verschilt. Welke argumenten zijn voor jouw doelgroep relevant en hoe vertel je een pakkend verhaal? Passende communicatie is belangrijk als je mensen wil stimuleren om duurzamer te leven. Of wanneer jouw organisatie een duurzaam initiatief succesvol naar buiten wil brengen. Daarvoor moet je een toon kiezen die aansluit bij de belevingswereld van jouw publiek. Maar hoe doe je dat? Een goed startpunt om hierover na te denken is het whitepaper Vijf Tinten Groen, van onderzoeksbureau Motivaction. Hierin worden vijf duurzaamheidsgroepen beschreven. Elk met eigen opvattingen, motieven en voorkeuren om duurzaam te leven.

Bron: CBS 2020 en 2021 (recentere jaren nog niet beschikbaar)

Bron: Motivaction

15

Motivaction maakte begin 2023 deze analyse van de gemeente Vught met de volgende resultaten voor Helvoirt:

Groen: significant méér dan totaal gemeente Oranje: significant minder dan totaal gemeente Plichtsgetrouwen hebben een sterke maatschappelijke betrokkenheid en proberen milieubewust te leven door een sobere en zuinige stijl. Deze groep staat minder open voor innovatie. Structuurzoekers lopen niet voorop op het gebied van duurzaamheid en hebben vragen over de omvang van het probleem, over de oplossingen en de relevantie van hun bijdrage. (Significant grotere groep dan de rest van de gemeente) Statusbewusten zijn individualistisch ingesteld en gaan voor maatschappelijk succes. Duurzaamheid is goed maar alleen met behoud van status en comfort. (Significant kleinere groep dan de rest van de gemeente) Verantwoordelijken hebben interesse in de politiek, zijn links georiënteerd en maken zich zorgen om het milieu en vinden dat de verduurzaming veel te langzaam gaat. Ontplooiers willen vooral vrij zijn en hun eigen ding doen, ze houden niet van massale bewegingen maar hebben sympathie voor kleinschalige initiatieven. Ze vinden duurzaamheid belangrijk, maar ze zijn niet principieel en vinden hun eigen vrijheid belangrijker.

Percentages in de figuur zijn landelijke gemiddelden.

Resultaten voor Helvoirt: Plichtsgetrouwen

Structuurzoekers

Status bewusten

12%

42%

16%

VerantOntplooiers woordelijken 19%

11%

Zie bijlage 2 voor het Mentality Model van Motivaction. Dit is een classificatie van verschillende mentaliteiten, breder dan alleen gericht op duurzaamheid. De gebruikte begrippen zijn definities die door Motivaction worden gehanteerd.

16

3. Participatie, besluitvorming en beleid Dit uitvoeringsplan staat niet op zichzelf. Het is onderdeel van een breed participatieproces met de inwoners en ondernemers van Helvoirt en raakt ook ander gemeentelijk beleid. 3.1 Participatie Diverse partijen zijn betrokken bij het opstellen van dit plan. In de tabel staat op welke manier ze betrokken zijn. Meer informatie over de inhoud van de gesprekken en rol van deze partijen staat in het participatieverslag (bijlage 3).

De doelgroep particuliere verhuur is niet als aparte doelgroep benaderd. Reden hiervoor is dat verhuur van grote complexen niet of nauwelijks voorkomt. De particuliere verhuur van woonhuizen wel, maar daarvoor is de opgave hetzelfde als voor eigenaar-bewoners. Het aantal VvE’s is beperkt in Helvoirt. Voor zover bekend is er een VvE voor het woon- en winkelcomplex de Bloey (Van Goghplein). De Bloey is een nieuw gebouw (2017). Daarnaast hebben het HelvoirThuis en Leyenhof een VvE. Deze zijn van een andere aard dan een VvE van eigenaar-bewoners. Bij de Kamer van Koophandel zijn nog enkele VvE’s bekend in Helvoirt. Dit zijn geen appartementencomplexen of grootschalige complexen. Het lijken vooral gesplitste (grotere) woningen te zijn waar twee of drie gebruikers met elkaar het eigendom hebben. De aanpak hiervan is niet afwijkend van eigenaar-bewoners. Burgerberaad G1000Helvoirt Het Burgerberaad G1000Helvoirt is, op initiatief van coöperatie HOT, in het voorjaar van 2023 georganiseerd voor alle inwoners van Helvoirt boven de zestien jaar. Met als doel om kennis en kunde in het dorp te verzamelen, inzicht te krijgen in wat men belangrijk vindt en tot breed gedragen voorstellen vanuit het dorp zelf te komen. Zo’n 110 inwoners, ondernemers en ambtenaren deden hieraan mee en werkten samen aan voorstellen voor een duurzaam Helvoirt.

Met als resultaat een Burgerakkoord met 35 aangenomen voorstellen. Deze initiatieven gaan over een breed pallet aan thema’s zoals: biodiversiteit, natuurbehoud, circulariteit, energie, wonen, mobiliteit en bewustwording.

17

Meer informatie over het Burgerberaad is te vinden op: www.g1000Helvoirt.nl Uit de groep van deelnemers aan dit Burgerberaad, is de initiatiefgroep Schoon Helvoirt ontstaan. Zij zetten zich in om het Burgerakkoord mede uit te voeren. Na een uitnodiging aan het hele dorp hebben op 30 januari 2024 nog eens 55 inwoners zich aangesloten. Zij vormen nu elf werkgroepen, waaronder de Werkgroep ‘Aardgasvrij Helvoirt’. Werkgroep ‘Aardgasvrij Helvoirt’ Deze werkgroep is vanaf de start van het burgerberaad actief. In eerste instantie met de focus op het organiseren en faciliteren van het Burgerberaad. Vanaf juli 2023 is de groep van (toen) vier mensen zich gaan focussen op: • •

het samenstellen van het uitvoeringsplan zelf; het laten aansluiten van meer inwoners bij het opstellen van het plan.

Vanaf november 2023 is de groep uitgebreid met twee personen uit de initiatievengroep die is voortgekomen uit het Burgerberaad. Een van hen is actief geworden in het HOT-Winterprogramma en in de redactie van dit uitvoeringsplan. De andere persoon is verbinder tussen de initiatiefgroep Schoon Helvoirt en de Werkgroep Aardgasvrij Helvoirt. Hij gaat ook in zijn eigen straat aan de slag met het uitvoeringsplan. Vanaf 30 januari 2024 zijn acht personen aangehaakt die actief willen meewerken met de uitvoering van het plan zoals het in hoofdstuk 6 wordt omschreven.

18

3.2 Besluitvormingsproces Deze tijdlijn geeft de belangrijkste stappen in het proces weer.

19

3.3 Beleidscontext Nota Energie & Klimaat 2022-2030 Het energie en klimaatbeleid8 van de gemeente Vught focust op drie pijlers: grootschalige opwek van duurzame energie (Regionale Energiestrategie en zon- en windbeleid), klimaatadaptatie en de warmtetransitie.

Regionale Energiestrategie (RES) De gemeente Vught werkt samen met tien andere gemeenten, de Provincie, Waterschappen en Enexis aan een Regionale Energiestrategie (RES). Gemeente Vught heeft als opdracht om 0,05 Terawattuur aan duurzame elektriciteit op te wekken in 2030 en in totaal 0,15 Terawattuur in 2050. Dat is nodig om ons huidige verbruik duurzaam en lokaal op te wekken en omdat de vraag naar elektriciteit zal stijgen. Bijvoorbeeld omdat we met elektriciteit in onze warmte gaan voorzien, meer behoefte hebben om onze huizen te koelen en meer elektrisch gaan rijden.

Zon- en windbeleid We streven in Vught naar 100 procent lokaal eigendom van opgewekte energie en warmte. Zo dragen we als gemeenschap niet alleen de lasten maar profiteren we ook allemaal van de lusten. We vinden het belangrijk dat dit eerlijk in de gemeenschap wordt verdeeld. Dat kan bijvoorbeeld door een deel van de opbrengsten die lokaal worden opgewekt – via een lokaal Klimaatfonds – te investeren in het verduurzamen van de Vughtse leefomgeving. Een manier waarop dit georganiseerd kan worden is bijvoorbeeld via een lokale energiegemeenschap waarin lokale partijen en inwoners samenwerken. Dit wordt in 2024 verder uitgewerkt.

8

Nota Energie en Klimaat Vught 2022-2030. Hier te vinden.

20

Klimaatadaptatie De focus ligt op het omgaan met hittestress, droogte, wateroverlast en het vergroten van de biodiversiteit. Dit doen we door, waar mogelijk, te ‘ontstenen’ en door te vergroenen. Ook inwoners en bedrijven worden gestimuleerd en gefaciliteerd om hun percelen te ‘ontstenen’ en te vergroenen. In de Groenvisie 2023-20309 staan verschillende maatregelen om de biodiversiteit te behouden en te vergroten. Het Programma Water en Riolering 2022-2026 beschrijft maatregelen voor een waterrobuust en klimaatbestendig Vught10 en gaat ook in op publiekscommunicatie.

Warmtetransitie Het warmtebeleid volgt drie lijnen. De wijkgerichte aanpak, de gemeentebrede aanpak en de verduurzaming van gemeentelijke gebouwen. Wijkgerichte aanpak De Transitievisie Warmte (2021) brengt voor elke wijk en elk dorp in de gemeente Vught de voorlopige voorkeurs-warmteoplossing in kaart. Dit is op basis van een door het Planbureau landelijk opgestelde Startanalyse (2020) voor de Leefomgeving en op basis van participatie met betrokkenen (2021). Daarnaast wijst de Transitievisie Helvoirt aan als één van de startkansen. Als vervolg op de Transitievisie werkt de gemeente wijk- en dorpsgericht samen met inwoners, aan een concrete uitwerking. Deze uitwerking wordt verwerk tot een uitvoeringsplan aardgasvrij.

energieverbruik voor verwarmen (en koelen) van de woning te verlagen. De doelstelling van de gemeente is om in 2030 het gemiddelde energieverbruik met 11 procent te verlagen. De doelstelling in Helvoirt, van 60 procent aardgasbesparing in 2030, uit het Burgerakkoord is in vergelijking met de gemeentelijke doelstelling aanmerkelijk ambitieuzer. Aanpak Energiearmoede De Aanpak Energiearmoede helpt inwoners met energiearmoede11. Er worden energiecoaches ingezet die kleine isolatiemaatregelen installeren en tips geven voor energiebesparing. Daarnaast zijn er incidentele acties zoals een witgoedactie (2024). Inwoners die voor deze actie in aanmerking komen, krijgen een cadeaubon voor de aanschaf van energiezuinig witgoed. Hierin werken we samen met energiecoöperatie VET Vught. Isolatieprogramma De gemeente Vught werkt samen met buurgemeenten in de RES-regio Noordoost-Brabant en met lokale partners aan een plan van aanpak voor het Isolatieprogramma. Het Nationale Isolatieprogramma, op basis van Rijksmiddelen, stelt een subsidie beschikbaar voor eigenaren van slecht geïsoleerde koopwoningen (D-E-F-G label) met een lagere dan gemiddelde WOZ-waarde. Dit isolatieprogramma wordt in de tweede helft van 2024 in de gemeente uitgerold.

Gemeentebrede aanpak De gemeentebrede aanpak focust op gedragsverandering, isoleren en beter ventileren. Iedere inwoner wordt gestimuleerd om het

9

Groenvisie gemeente Vught 2023-2030. Hier te vinden. Plan Water en Riolering 2022-2026. Hier te vinden.

10

11

We spreken van energiearmoede als een huishouden te maken heeft met een laag inkomen in combinatie met een hoge energierekening of een woning van (zeer) slechte energetische kwaliteit (TNO, Energiearmoede in Nederland 2022).

21

Fysiek en digitaal loket Inwoners kunnen met vragen over verduurzaming van hun huis en klimaatadaptatie terecht bij het Energie + Klimaat loket Vught aan het Moleneindplein in Vught. Dit is een samenwerking van de lokale partners VET Vught, HOT, KANT, Podium C en IVN/NMV. Naast een fysiek loket is er ook het digitale loket Brabant Woont Slim. Hier is allerlei informatie te vinden. Ook kunnen er telefonisch vragen worden gesteld over verduurzaming, energiebesparing en subsidies voor zowel inwoners als ondernemers.

In het eerste kwartaal van 2024 is de volgorde van gebouwen vastgesteld. Op basis van deze volgorde wordt later in dit jaar een planning voor de verduurzaming gemaakt.

Collectieve (inkoop)acties De gemeente Vught organiseert regelmatig acties zoals een gratis warmtescan, isolatie- en glasacties en zonnepanelenacties. Ook de lokale energiecoöperaties HOT en VET organiseren acties en landelijk zijn er partijen die collectieve inkoopacties organiseren. Stimuleringsregeling Duurzaamheid Sinds januari 2024 kunnen inwoners en ondernemers een aanvraag doen voor een duurzaamheidslening via de gemeente Vught om hun woning of bedrijfspand te verduurzamen. Gemeentelijke gebouwen De gemeente Vught werkt ook aan de verduurzaming van haar eigen gebouwen. In 2030 moeten deze gebouwen, bij elkaar genomen, allemaal nul-op-de-meter zijn. De gemeentelijke gebouwen in Helvoirt zijn: • • •

HelvoirThuis, Kloosterstraat 30, inclusief tien appartementen D’n Inbreng, van Beringenstraat 2b Manege De Hoogakker, Helvoirtsestraat

22

Participatiebeleid

Omgevingsvisie Vught 202313

Centraal in het participatiebeleid van Vught staat ‘Samen Vught Maken’.12 De gemeente Vught zoekt actief de verbinding met belanghebbenden om gezamenlijk invulling te geven aan participatie. Dit doet de gemeente door vroegtijdig te participeren (op projectniveau en structureel) en, waar mogelijk, op een hoger niveau dan het informeren van de omgeving. De gemeente Vught erkent namelijk de waardevolle kennis, betrokkenheid en ervaring van belanghebbenden. De gemeente staat open voor nieuwe vormen van participatie en stond daarom positief tegenover het initiatief van HOT om een Burgerberaad te organiseren in voorbereiding op dit uitvoeringsplan.

De omgevingsvisie Vught 2023 is de langetermijnvisie voor de gemeente Vught waarin staat hoe we onze leefomgeving toekomstbestendig willen inrichten. Enkele kerndoelen zijn: energieneutraal, klimaatadaptatie en biodiversiteit.

Onderhoud en beheer

Omgevingsplan Per 1 januari 2024 geldt de omgevingswet met daarbij als instrument het omgevingsplan. Dit is, op het moment van uitkomen van dit uitvoeringsplan, nog een verzameling van huidige bestemmingsplannen. De gemeente gaat een nieuw omgevingsplan opstellen wat naar verwachting gereed is in 2026.

De afdeling Inrichting Openbare Ruimte (IOR) werkt met lange termijnplanningen voor onderhoud en beheer van de openbare ruimte. Dit is deels ondergronds zoals het riool, waterleidingen en energieinfrastructuur. En ook bovengronds zoals de bestrating, groen en openbare voorzieningen. De afdeling IOR houdt de kwaliteit en de levensduur van deze voorzieningen bij. Twee keer per jaar is er een synergie overleg met Enexis en Brabant Water om te kijken of werkzaamheden te combineren zijn. Er is een wens om op termijn de trottoirs en voetgangersvoorzieningen in Helvoirt te verbeteren. Plannen hiervoor zijn nog niet concreet, maar dit zou in de toekomst een koppelkans kunnen zijn. In het groenbeheer zijn eind 2022 afspraken gemaakt met aannemer Eschdoorn over klimaatadaptief onderhoud van het openbaar groen.

12

Het nieuwe participatiebeleid wordt naar verwachting in het derde kwartaal van 2024 vastgesteld door de gemeenteraad.

13

Omgevingsvisie Vught 2023 (21 december 2023). Hier te vinden.

23

4. Doelstelling De doelstellingen van dit uitvoeringsplan worden bepaald door het Burgerakkoord Duurzaam Helvoirt (2023) en het Klimaatakkoord (2019). Tijdens het Burgerberaad is door inwoners en ondernemers gewerkt aan voorstellen voor een Duurzamer Helvoirt. Voorstellen die met een meerderheid van stemmen door de deelnemers zijn aangenomen staan in het Burgerakkoord Duurzaam Helvoirt14. Hierin staan drie doelstellingen die concreet aansluiten bij de transitie naar een aardgasvrij Helvoirt: 1. SamenPlatform (nu Schoon Helvoirt), gemeente en HOT werken samen aan een pakket maatregelen voor 60% aardgasreductie voor de groepen huiseigenaren die zelf onvoldoende financiële of andere mogelijkheden hebben (punt 5.8 in het Burgerakkoord); 2. De woningbouwvereniging Woonveste draagt zorg voor 60% aardgasreductie in 2030 voor de 357 sociale huurwoningen (60 % minder dan in 2020). Particulieren en bedrijven met voldoende eigen financiële mogelijkheden nemen zelf hun verantwoordelijkheid voor het behalen van hun aandeel in het doel 60% aardgasreductie in 2030 (punt 5.6 in het Burgerakkoord); 3. De nodige extra elektriciteit komt met prioriteit uit zonnepanelen op daken van huizen, bedrijven en stallen. En het platform start een brede dialoog voor 1 grote dorpswindturbine en 1 buurtbatterij (punt 5.10 in het Burgerakkoord).

14

Dit uitvoeringsplan richt zich op de eerste twee doelstellingen. Het plan van aanpak (hoofdstuk 6) richt zich op ondersteuning van huiseigenaren met onvoldoende middelen, particulieren en bedrijven. Met Woonveste is nadien afgestemd over hun aandeel in de aardgasbesparing door middel van hun verduurzamingsplannen (hoofdstuk 7). De derde doelstelling draagt bij aan een oplossing voor de netcongestie die ontstaat als gevolg van o.a. de warmtetransitie (zie voor verdere uitleg hoofdstuk 5). Dit valt buiten de scope van dit plan. Wel sluit het aan bij lopend beleid voor grootschalige opwek van lokale duurzame energie in de gemeente Vught. In het Burgerakkoord is geen uitspraak gedaan over wanneer Helvoirt volledig aardgasvrij zal zijn. Daarom wordt hiervoor de landelijke doelstelling (2050) uit het Klimaatakkoord aangehouden.

www.g1000helvoirt.nl

24

Doelstelling 2030 60% aardgasbesparing ten opzichte van 2020

25

5. Gekozen warmteoplossing Dit hoofdstuk beschrijft met welke warmteoplossing Helvoirt in 2050 aardgasvrij verwarmd wordt, wat de technische haalbaarheid hiervan is en wat de impact is op de openbare ruimte.

5.1 Beschrijving warmteoplossing Voor zowel de bebouwde kom (dorp) als het buitengebied (geel gekleurd, zie figuur) wordt in de Transitievisie Warmte de warmteoplossing ’hybride als basis, volledig elektrisch waar kansrijk‘ voorgesteld. Ook verwoord als: ‘Overstappen op hybride warmteoplossing, maar all-electric waar het echt kan. En de resterende gasvraag op termijn duurzaam invullen.’ Daarnaast zijn op de kaart, zie de figuur hiernaast, twee markeringen aangegeven: Zwart (het dorp) is de directe startkans: tussen nu en 2025 wordt gestart met planvorming of haalbaarheidsonderzoeken naar aardgasvrij of stappen daartoe. Daar geven we met dit uitvoeringsplan invulling aan. Blauw (Den Hoek) zijn de potentiële startkansen: voor clusters van woningen voor all-electric binnen het voornoemde transitiepad. Dit heeft in de beslispunten van het Burgerakkoord geen specifieke aandacht gekregen. 26

Energiebron Gebouweigenaren kunnen zelf kiezen uit verschillende soorten warmtepompen15 om elektrisch te verwarmen. Voor al deze oplossingen geldt het basisprincipe dat er warmte uit de lucht of bodem wordt gehaald en met elektriciteit wordt opgewaardeerd tot 30-50 graden Celsius zodat het geschikt is om de woning mee te verwarmen. Een allelectric warmtepomp biedt ook de mogelijkheid om in de zomer de woning te kunnen koelen. De volledige all-electric warmtepomp kan ook voorzien in warm tapwater. Warm tapwater moet regelmatig tot minimaal 58 graden Celsius verwarmd worden om legionellaproblemen in het water te voorkomen. Soms wordt voor warm tapwater uit praktische overwegingen voor een 2e, op tapwater gerichte, warmtepomp gekozen. Hybride warmtepompen maken geen warm tapwater. Dat doet de cvketel in samenwerking met de hybride warmtepomp. Naast de mogelijkheid van een (hybride) warmtepomp, zijn er ook andere maatwerkoplossingen. Het toepassen van deze maatwerkoplossingen, is afhankelijk van de situatie en behoefte van de bewoner. De elektriciteit die nodig is voor de warmtepomp, de cv-ketel en de distributiepompen kan (deels) door gebouweigenaren zelf opgewerkt worden met zonnepanelen. Daarnaast levert Enexis elektriciteit via het elektriciteitsnet en er zal vanaf 2030, deels lokaal, grootschalig duurzame elektriciteit worden opgewekt.

Levering vanuit het elektriciteitsnet is nodig omdat de verwarming vooral in de winter elektriciteit vraagt en de hoeveelheid zoninstraling dan gering is.

Als er wettelijke veranderingen komen in de salderingsregeling voor zonnepanelen, zullen gebouweigenaar mogelijk een batterij plaatsen in hun gebouw om zonne-energie op te slaan en niet terug te leveren aan het elektriciteitsnet. Voor veel woningen staat deze oplossing nog in de kinderschoenen. Hoe meer ervaring wordt opgebouwd in de komende jaren des te meer opties er mogelijk worden. De hiervoor omschreven warmteoplossing heeft een toename in elektriciteitsvraag tot gevolg wat voor Helvoirt betekent dat er op termijn netverzwaring gepland is door Enexis. Hier gaat paragraaf 5.3 verder op in. Benodigde aanpassingen aan gebouwen Een warmtepomp naast of in plaats van een cv-ketel heeft een aantal gevolgen voor gebouweigenaren: 1. De woning wordt met 35-50 graden Celsius verwarmd in plaats van 60-90 graden Celsius. Dit maakt het nodig om de warmtevraag van een woning te verlagen. Dat kan door: beter isoleren van de woningschil, door het zorgen voor passende ventilatie en door het dichten van kieren in de woning. Ook bewuster gedrag bij het omgaan met verwarming en koeling van de woning draagt bij. Isolatie richt zich zowel op de daken, wanden, de vloer als op het glasoppervlak van de woning. 2. Verzwaring van elektriciteitsaansluiting in de meterkast van 1fase naar 3-fasen, plus complete vervanging van de meterkast.

Dit speelt vooral bij de stap naar een volledig aardgasvrije woning of gebouw. Enexis verwacht in haar meerjarenprognose een

15

https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/duurzaam-verwarmen-enkoelen/warmtepomp-duurzaam-elektrisch-verwarmen/

27

flinke toename van het aantal 3-fasenaansluitingen in Helvoirt, zowel in het dorp als in het buitengebied. 3. Als de radiatoren niet geschikt zijn voor lage temperatuur verwarming, kan het nodig zijn om deze te vervangen voor geschikte radiatoren of door boosters (extra ventilatie) te plaatsen op de radiator of vloerverwarming. Dit is vrijwel zeker nodig als de warmtepomp ook voor koeling in het gebouw zorgt. Bij alleen verwarming kunnen veel radiatoren, zeker in ruimten die niet intensief gebruikt worden, gehandhaafd blijven. 4. Om helemaal aardgasvrij te worden met een all-electric warmtepomp is het nodig om ook over te stappen op een elektrische kookplaat.

Isolatie- en ventilatiemaatregelen Woningen met een vergelijkbare bouwperiode lijken op het eerste gezicht een vergelijkbare isolatie- en ventilatieopgave te hebben. Op Brabant Woont Slim16 is per periode te vinden wat de algemene bouwkenmerken zijn en welke kansen er liggen om beter te isoleren en ventileren. Om een woning aardgasvrij gereed te maken, is het advies ervoor te zorgen dat de woning minimaal energielabel B heeft op isolatiewaarde. Zeker bij oudere woningen is het nodig om ook de verbouwingsgeschiedenis van de woning te achterhalen. Vaak zijn er in de loop van de tijd al maatregelen genomen door de bewoners of is de woning bij verkoop gerenoveerd. Daarom is een maatwerk energieadvies, als aanvulling op een algemene oriëntatie gewenst. Het aanbod van relatief goedkope energieadviezen binnen de gemeente Vught is groot. Er zijn meerdere mogelijkheden, afhankelijk van de behoefte. Resterende gasvraag In de voorgestelde warmteoplossing wordt genoemd dat er op termijn (na 2050) nog een resterende gasvraag kan zijn. Bij afwezigheid van aardgas wordt dan gedacht aan groengas. Dit is een gas dat qua eigenschappen vergelijkbaar is met aardgas. Groengas wordt, in tegenstelling tot aardgas, niet gemaakt van fossiele brandstoffen, maar van biomassa. Bijvoorbeeld door vergisting van biomassa zoals mest.

Landelijk verwacht men dat er zo’n 1,6 tot 2 miljard m3 groengas beschikbaar komt in 2030. Dat is onvoldoende voor de volledige gebouwde omgeving in Nederland. Landelijk en regionaal is er dus een verdelingsvraagstuk welk gebied op lange termijn groengas krijgt. Dat

16

https://brabantwoontslim.nl/vught/inzicht-krijgen/eigen-plan

28

zullen vooral gebieden zijn met een monumentale binnenstad of een afgelegen landelijk gebied dat relatief dicht bij een producent van groengas ligt. Ook wordt gedacht aan industriële toepassingen. Industriële toepassing is in Helvoirt niet aan de orde. Maatwerk situaties, bijvoorbeeld in het buitengebied, kunnen incidenteel tot groengas

oplossingen leiden. Die uitzonderingen zijn nog niet diepgaand geïnventariseerd. In veel gevallen is bij zo’n incidenteel geval ook een oplossing met een hoge-temperatuur warmtepomp mogelijk als alternatief voor groengas. Dit dient op objectniveau te worden afgewogen.

Betrouwbaarheid warmteoplossing Er is een risicoanalyse gemaakt met het oog op de betrouwbaarheid van de warmteoplossing.

29

5.2. Motivatie van de warmteoplossing Startanalyse en Transitievisie Warmte (2020, 2021) De voorgestelde warmteoplossing vloeit in eerste instantie voort uit de Startanalyse die door het Planbureau voor de Leefomgeving in 2020 is gemaakt voor iedere Nederlandse gemeente. De Startanalyse vormde input voor het proces dat in 2021 heeft plaatsgevonden om een Transitievisie Warmte voor de gemeente Vught vast te stellen. Gemeente breed (en ook voor Helvoirt) geldt: besparen en transitie gereed maken van gebouwen. En daarnaast zoveel mogelijk overstappen op natuurlijke momenten zoals tijdens geplande renovaties van woningen, verbouwingen en verhuizingen. Uitkomsten Burgerakkoord (voorjaar 2023) In hoofdstuk 4 staat welke punten uit het Burgerakkoord zijn overgenomen als doelstelling voor dit plan. Nationale kosten en baten In het Klimaatakkoord is afgesproken dat een gemeente het expliciet motiveert als zij een andere warmteoplossing kiest dan het alternatief met de laagste nationale kosten. De nationale kosten van een alternatief vormen een zwaarwegend belang. Een gemeente moet dit bij de voorbereiding van haar besluit betrekken. De nationale kosten zijn doorgerekend voor Helvoirt en de gemeente Vught in de Startanalyse (2020, Planbureau voor de Leefomgeving). Deze Startanalyse vormt de basis van de Transitievisie.

De Startanalyse is gemaakt als gevolg van afspraken in het Klimaatakkoord.

In Helvoirt is de voorkeur-warmteoplossing in de Transitievisie dus gebaseerd op de laagste nationale kosten. De beschouwing over de nationale kosten en baten blijft onveranderd door dit uitvoeringsplan. Besluitvorming in de gemeenteraad en het participatieproces in de burgerraad hebben hier geen ander licht op laten schijnen. Kosten en baten voor inwoners, ondernemers en gebouweigenaren Per individu en situatie verschillen de baten en kosten van aardgas besparen of aardgasvrij worden enorm. De financiële baten vloeien voort uit energiebesparing en een lagere energierekening. De energieprijzen variëren de afgelopen jaren enorm en het is lastig om in de toekomst te kijken. Daarmee is het zelfs lastig om op individueel niveau een terugverdientijd te bepalen. Dit is maatwerk en een energieadvies geeft hier meer inzicht in. De baten gaan verder dan alleen financiële besparing: Beter binnenklimaat met positieve gevolgen op gezondheid in de binnenruimte en hogere (arbeids-)productiviteit (thuiswerken, kantoren, scholen). Denk hierbij aan het vermijden van kieren, tocht, betere ventilatie en meer comfort; Mogelijkheden om te koelen in de woning als maatregel voor klimaatadaptatie. Een kosteninschatting in termen van benodigde investeringen, financiering en de jaarlijks terugkerende kosten is eveneens lastig op individueel niveau te maken. Ook dit vraagt om maatwerk.

Ook hier is het antwoord: maatwerk en specifiek energieadvies. Voorlichting helpt om mensen bewust te maken van het juiste, natuurlijke, moment om te investeren en van een mogelijk stappenplan.

30

5.3 Technische haalbaarheid Netverzwaring De haalbaarheid van de gekozen warmteoplossing wordt vooral bepaald door de motivatie en mogelijkheden van gebouweigenaren om hun woningen geschikt te maken voor verwarming met hybride warmtepompen en/of de aardgasvrije oplossing met een all-electric warmtepomp. Het kritieke moment voor het verwarmen van een woning met een warmtepomp is een (zeer) koude winterdag. De benodigde verwarmingscapaciteit is dan hoog. Luchtwarmtepompen functioneren bij lage buitentemperatuur minder efficiënt dan bij hogere buitentemperaturen. Bodemwarmtepompen kennen dit bezwaar niet of minder. Ze verbruiken minder elektriciteit in de winter, maar hebben op dat wintermoment ook een hoge verwarmingsvraag die samenvalt met die van luchtwarmtepompen. Bij het plaatsen van meer warmtepompen neemt de belasting op het elektriciteitsnet op gebiedsniveau toe. Dat kan op straatniveau operationele problemen geven voor de netbeheerder. Het aardgasverbruik neemt door het plaatsen van steeds meer warmtepompen substantieel af. Alleen bij de all-electric warmtepomp wordt het aardgasverbruik nul. De hybride warmtepomp vraagt, juist in de winterperiode, nog inzet van aardgas via de cv-ketel.

Het voordeel van de hybride warmtepomp voor de belasting op het elektriciteitsnet is dat deze in een strengere winterperiode geen elektriciteitsvraag heeft omdat de cv-ketel de verwarmingsfunctie dan overneemt.

17

Zie voor uitgebreide info de handleiding van Enexis over MS/LS stations

Netbeheerder Enexis anticipeert in haar meerjarenplanning op de omschakeling naar (all-electric) warmtepompen en elektrische mobiliteit. Technisch gezien is het verzwaren van het elektriciteitsnet (ondergrondse leidingen en transformatorhuisjes) geen lastige opgave. Qua planning, capaciteit en financiering is er wel een uitdaging. Als de elektriciteitsvraag sneller stijgt dan het –aanbod ontstaat er netcongestie. Dit betekent letterlijk: file op het elektriciteitsnet. Dit treedt op als de volledige piekcapaciteit van het net is bereikt. Hier is een grote rol weggelegd voor netbeheerder Enexis en de gemeente als beheerder van de openbare ruimte. De gemeente stemt (minstens) eens per kwartaal af met netbeheerder Enexis over de gevolgen van aanpassingen in het elektriciteit- en gasnet. Berekeningen die Enexis heeft gemaakt voor de toekomst wijzen uit dat het aantal MS/LS stations (elektriciteitshuisjes)17 bijna zal verdubbelen. Momenteel zijn er 45 in bedrijf in de vijf (CBS-)buurten waaruit het plangebied bestaat. Van de totaal aanwezig kabellengte (zo‘n 125 km) zal bijna een kwart moeten worden verzwaard. De focus hiervan ligt vooral in de bebouwde kom van Helvoirt. Het aantal 3-fasen aansluitingen bij gebouweigenaren in het gebied zal ook flink toenemen. Voor een nieuw MS/LS station is het ruimtebeslag18 10 – 35 m2.

Het station zelf heeft een kleiner grondvlak (6,5 m2), maar rondom is ruimte nodig vergelijkbaar met ongeveer drie parkeerplaatsen. Hiervoor moeten zowel in het dorp als in het buitengebied nieuwe locaties gevonden worden. Dat vraagt om afstemming tussen netbeheerder, gemeente en 18

Basisinformatie voor energie infrastructuur, mei 2019, Netbeheer Nederland

31

omwonenden. Bij de kabelverzwaring wordt de grond open gegraven met als gevolg enige tijd overlast voor omwonenden. Deze grootschalige operatie is binnen het volledige beheergebied van Enexis (grote delen van Zuid- en Noordoost-Nederland) al ingepland. Contracten voor uitvoering van uitbreidingen liggen al vast tot 2026. Een voorlopige planning is bekend tot 2028 op basis van prioritering binnen Enexis, gebaseerd op aangeleverde data van o.a. gemeenten en de technische status van het elektriciteitsnet. Voor uitbreidingen tot 2031 kunnen nog regionale en lokale keuzen worden gemaakt.

Effect op energieverbruik Energiebesparing leidt enerzijds tot vermindering van elektriciteitsverbruik. Anderzijds worden de meeste ruimtes in woningen en gebouwen verwarmd met aardgas. Het plaatsen van (hybride) warmtepompen (en ook airco’s, als niet wordt gekoeld met een warmtepomp) leidt tot verhoging van de elektriciteitsvraag. Bovendien wordt de elektriciteitsvraag meer seizoensgebonden, omdat juist in de winter meer elektriciteit nodig is dan in de zomer. Grootschalige opwek van zon- en windenergie kan dit niet rechtstreeks compenseren omdat dat juist in de zomermaanden meer voorhanden is. Een oplossing hiervoor komt niet lokaal tot stand, maar (boven)regionaal, landelijk en internationaal. Inzet van opslag van duurzame energie, bijvoorbeeld in batterijen, is in ontwikkeling. Batterij-oplossingen kunnen een dag-nacht piek oplossen, maar bieden geen oplossing voor het overbruggen van verschillen in vraag en aanbod per seizoen. Thermische opslag zou dit wel kunnen overbruggen, maar dat is in de Helvoirtse situatie niet aan de orde. Bij de ambitieuze doelstelling van 60% aardgasbesparing in 2030, zoals geformuleerd in dit plan, kan het elektriciteitsverbruik wellicht anders verlopen dan in de prognoses van Enexis die nu gebruikt zijn op basis van landelijke en regionale gemiddelden.

Om dit te verifiëren stellen we de gegevens uit dit plan beschikbaar aan Enexis en spreken we een monitoringprogramma af, zie hiervoor hoofdstuk 9. Naast technische haalbaarheid speelt vooral financiële haalbaarheid en draagvlak een grote rol. Hoofdstuk 7 gaat daarop in vanuit het perspectief van woning- en gebouweigenaren.

32

Vergunningen Voor de netverzwaring zijn vergunningen nodig voor het aanleggen van extra kabels (ondergronds) en in sommige gevallen ook voor nieuwe transformatorhuisjes (bovengronds). Voor huis- en gebouweigenaren zijn er o.a. omgevingsvergunningen nodig voor: • •

• •

Isolatiemaatregelen die de constructie van het huis aanpassen, zoals dakisolatie aan de buitenzijde of voorzetgevels. Buitenunit warmtepomp op het dak of aan de gevel (voor- en achterzijde). Ook moeten mensen zich houden aan de geluidsnormen op de perceelsgrens. Aanleggen van een bodemwarmtepomp. Kozijnwijzigingen in de voorgevel en gevels die naar openbaar gebied gericht zijn, zijn altijd vergunning plichtig (uitzonderingen daargelaten waar niets wijzigt in materiaal, kleur, indeling etc.). Over het algemeen (uitzonderingen daargelaten) zijn kozijnwijzigingen in gevels, anders dan de voorgevel en naar openbaar gekeerd gebied, vergunning vrij. Dit dient per geval bekeken te worden.

Als er bij collectieve inkoop een omgevingsvergunning nodig is, dan kan daarvoor één aanvraag worden ingediend. Hiervoor is een machtiging van mede-aanvragers voor de hoofdaanvrager nodig.

Vergunningaanvragen voor bouwen in Helvoirt worden beoordeeld door de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en Erfgoed. Zij zorgen ervoor dat de ruimtelijke kwaliteit en lokale karakteristieken bewaard blijven. Richtlijnen per typologie staan beschreven in de Welstandsnota Helvoirt19 en de typologie per gebied is te vinden op deze kaart20. Huis- en gebouweigenaren kunnen met vragen over vergunningen telefonisch terecht bij de gemeente21. Afwijkende gebouwen Monumentale gebouwen Het verduurzamen van monumenten, waaronder het isoleren en het installeren van een warmtepomp en zonnepanelen, is vaak een extra uitdaging. De monumentale waarden mogen niet worden aangetast en de bouwtechnische mogelijkheden zijn beperkter. De regeling voor monumenten is vastgelegd in de gemeentelijke Erfgoedverordening22. Aanvragen voor het wijzigen van een monument worden voorgelegd aan de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en Erfgoed. Voor een doeltreffende verduurzaming van een monument is maatwerk en gespecialiseerd advies nodig. Huis- en gebouweigenaren van zowel rijks- als gemeentelijke monumenten kunnen hulp vinden bij het loket Duurzame Monumenten23 en het Restauratiefonds.nl24. Zie bijlage 4 voor een overzicht van 33 gemeentelijke monumenten en 27 rijksmonumenten in Helvoirt25. Helvoirt heeft geen (rijks)beschermd stads- en dorpsgezicht.

19

23

20

24

Welstandsnota Helvoirt maart 2023. Hier te vinden. Bijlage Typologie kaart. Hier te vinden. 21 www.vught.nl/adviesgesprek-bouwplannen 22 https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR714603/1

www.duurzamemonumentenbrabant.nl www.restauratiefonds.nl/particulier/kennis-diensten/duurzaamheidsadviesmonumenten 25 Bijlagen Welstandsnota Helvoirt maart 2023. Hier te vinden.

33

Gebouwen met een afwijkende warmtevraag Voor zover bekend zijn er geen gebouwen met een enorm afwijkende warmtevraag zoals voor industriële processen. Mogelijk dat de bakkerij en enkele horecavoorzieningen gebruik maken van gasgestookte ovens. Ook hiervoor is maatwerk en gespecialiseerd advies nodig. Effect op beschermde soorten Als gebouweigenaar moet je rekening houden met beschermde vogels en vleermuizen die verstoord of gedood kunnen worden tijdens het uitvoeren van maatregelen zoals bijvoorbeeld spouwmuurisolatie, dakisolatie, nieuwe kozijnen of zonnepanelen. De Omgevingswet26 schrijft voor dat gebouweigenaren door een ecoloog laten controleren of deze dieren aanwezig zijn. Om dit gemakkelijker te maken start de gemeente Vught in 2024 met een ecologisch onderzoek (Soortenmanagementplan (SMP)) voor de bebouwde kom van de hele gemeente Vught. Dit onderzoek is naar verwachting in 2026 is afgerond. De gemeente Vught krijgt in de loop van 2024 bericht of de Provincie een pre-SMP afgeeft. Het pre-SMP geldt zolang het onderzoek loopt. Met een pre-of afgerond SMP kunnen gebouweigenaren een ontheffing aanvragen. Ook met een ontheffing kan het zijn dat je natuurlijkvriendelijk moet isoleren. Dit houdt bijvoorbeeld in dat je rekening houdt met het broedseizoen en dat je maatregelen neemt zoals vervangende vogelnestplaatsen.

Ook kan er een beperking gelden van het aantal gebouwen dat je jaarlijks mag isoleren in een bepaalde wijk. Kijk voor alle informatie op Milieu Centraal27.

26

De Wet Natuurbescherming is per 1 januari 2024 opgegaan in de Omgevingswet.

Nestkastje voor gierzwaluwen.

27

https://www.milieucentraal.nl/klimaat-en-aarde/milieuproblemen/wetnatuurbescherming/

34

6. Plan van aanpak Dit hoofdstuk gaat in op de concrete maatregelen die we gaan uitvoeren, op de planning en op de middelen die daarvoor nodig zijn. Ook gaat het in op de rolverdeling.

• • •

6.1 Uitgangspunten en leidende principes Hoger tempo, versnelling nodig, opschaling gewenst De ambitie uit het Burgerakkoord om 60% aardgas te besparen brengt met zich mee dat het tempo flink omhoog moet. Deze ambitie vloeit voort uit een democratisch genomen besluit op 24 juni 2023. Dit besluit geeft het vertrouwen dat inwoners van Helvoirt dit samen met elkaar voor elkaar (willen) krijgen. Kijkend naar de ervaringen van de energiecoöperatie in Helvoirt (en haar voorgangers sinds 2011) brengt de ambitie met zich mee dat versnelling en opschaling gewenst is. Meer van hetzelfde zal zeer waarschijnlijk niet tot realisatie van de uitgesproken ambitie leiden. Ervaringen uit het verleden: geleerde lessen als basis voor dit plan

•

•

•

In november 2023 zijn al deze initiatieven geëvalueerd en zijn de lessen samengevat. Die komen nu terug in dit uitvoeringsplan. Enkele van die lessen en waarnemingen zijn: •

Helvoirt heeft een mooie traditie opgebouwd in innovatieve en creatieve oplossingen voor de energietransitie. Denk aan eerdere ervaringen met: •

Zonnepanelen Stralen (collectieve inkoop 2011-2014).

Samen slim met energie (2014-2016, een van de eerste samenwerkingen tussen coöperatie en netbeheerder Enexis). Samen slim rijden (de eerste vijf elektrische deelauto’s in het dorp Helvoirt). Eco Local Fuel (een van de eerste landelijke experimenten met CO2-vrije brandstof via Tanklokaal Helvoirt) en de hieruit voortvloeiende zonne-coöperatie De Groene Leye met twee zonnepanelen projecten. Zonnemaatje (collectief zonnepark op het terrein van een rioolwaterzuivering in Haaren), opgevolgd door Zonnemaatje Duinboeren (zonnepanelen op stallen). HOT huisteams (vanaf 2019), waarin zes mensen met een vergelijkbaar vraagstuk samen onder leiding van een professional een verduurzamingsplan maken. Burgerberaad G1000Helvoirt (2023) als aanpak om inwoners in dialoog met elkaar te laten werken aan verduurzaming.

•

Met de uitgevoerde activiteiten worden vooral mensen in de 2e helft van hun levensfase bereikt, veelal zelfs boven de 55 jaar. De meeste diensten worden gebruikt door mensen met een eigen woning die financiële armslag hebben om op korte termijn hun maatregelen te nemen.

35

• •

De uitvoering van coöperatieve acties komt (te) vaak terecht op de schouders van een beperkte groep (bestuurs-)leden. De algemene bekendheid van de (energie)coöperatie is beperkt. Als mensen de naam al kennen, dan is vaak niet bekent wat de coöperatie precies aanbiedt.

De ervaring bevestigt het algemeen aangenomen beeld dat inwoners (huiseigenaren, huurders en ondernemers) op natuurlijke momenten maatregelen nemen. Denk aan: een verhuizing, de benutting van een erfenis, gaan samenwonen of scheiden, pensionering, bedrijfsopvolging of een overname of bij onverwachte of extreme stijging van de energiekosten. Juist op zo’n moment moet het aanbod voor hulp bij verduurzaming in beeld zijn. Communicatieaanpak: Mond-tot-mond