Bijlage - Erfgoedvisie gemeente Vught 2023-2029 (juiste opmaak, inclusief bijlagen)

7

Erfgoedinclusieve projectaanpak

Integrale samenwerking binnen ambtelijke organisatie aan actuele opgaven.

Continue

N.v.t.

8

Samenwerking stimuleren en versterking Erfgoednetwerk.

Continue Wij stimuleren de samenwerking tussen organisaties die met erfgoed bezig zijn, zodat er meer samenhang en gemeenschappelijke prioritering voor erfgoed kan ontstaan. Dit kan gevormd worden in een periodiek georganiseerde bijeenkomst; een Erfgoednetwerkcafé. De gemeente heeft hierin een faciliterende rol.

N.v.t.

Aanvullingen 9

Erfgoed Deal verkennen

De Erfgoed Deal is een samenwerkingsverband tussen de rijksoverheid, gemeenten, provincies en maatschappelijke organisaties actief in de ruimtelijke ordening en erfgoedzorg. Vanuit de kracht van het erfgoed dragen we bij aan de realisatie van de transities en opgaven in de leefomgeving. Erfgoed en ontwerp inspireren, verrijken en tillen de uitvoering naar een hoger kwaliteitsniveau. Het doel van de Erfgoed Deal is financieel bij te dragen aan aansprekende voorbeelden en initiatieven waar ruimtelijke opgaven en erfgoed samenkomen. Deze initiatieven gaan bijvoorbeeld over dijkophogingen, bodemdaling, CO2-uitstoot, windmolens, zonneparken of woningbouw in oude havens.

36 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

N.v.t. – interne uren

Erfgoedlijn 2 Vanuit de kracht van erfgoed samenwerken

4

De Monumentenverordening aanpassen naar Erfgoedverordening t.b.v. de Omgevingswet.

Interactieve monumentenkaart van de gemeente Vught

37 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

10

Revolverend fonds

Samenwerking stimuleren door opzetten van fonds voor bijvoorbeeld verduurzaming of herbestemmen erfgoed voor specifiek doel.

N.t.b.

15 CA

Herkenbaarheid Zuiderwaterlinie en Linie 1629

We dragen bij aan het programma van Zuiderwaterlinie en de projecten & we werken regionaal samen aan een beleefbare Linie 1629 en het herdenkingsjaar 2029. Uit de samenwerkingsverbanden waarin zowel maatschappelijke partners als gemeenten zitten, zoals de werkgroep Linie 1629 en het Kwartiermakersoverleg, vloeien projecten; bottom-up.

16 CA

Route Station – Nationaal Monument Kamp Vught

We brengen de route van het 2025 station naar Kamp Vught als erfgoed van de oorlog meer in beeld. Deelname aan de reeds opgerichte projectgroep.

€60.000 uit de Algemene Reserve voor het opstarten van het project. Conform het raadsbesluit van 13 december 2022. (reeds toegezegd).

17 CA

Landgoederen

We gaan in gesprek met eigenaren van landgoederen om de mogelijkheden te verkennen om de landgoederen toegankelijker te maken.

Hiervoor is in de begroting 2023 reeds een apart budget van € 10.000 opgenomen.

Erfgoedlijn 3 Erfgoed in de leefomgeving 11

12 CA

13 CA

14 CA

Opstellen nieuwe welstandsnota met borging erfgoed

Kerkenvisie gemeente Vught

Hollandse Dijk in de Gement

Voetveer Kasteel Maurick

2024 Erfgoed draagt bij aan de ruimtelijke kwaliteit van Vught om dit goed te borgen moeten er regels en richtlijnen worden opgesteld. Waaronder: specifieke criteria voor duurzaamheidsmaatregelen monumenten (o.a. gericht welstandsbeleid voor zonnepanelen/warmtepompen). Bestaande welstandsnota’s dienen als basis.

€30.000 Op te nemen in respectievelijk de Kadernota 2024-2027 en de Programmabegroting 2024.

Toekomstperspectief inventariseren voor het religieus erfgoed in de gemeente Vught en het onderzoeken van toekomstbestendige instandhouding kerkgebouwen.

Afronding van de uitvoering in 2023. In de reserve Budgetoverheveling zijn hiervoor middelen beschikbaar gehouden.

2023 (reeds in uitvoering)

Onderzoek naar beleefbaarhe- Opstarten in 2023 id en zichtbaarheid. Realisatie: n.t.b., afhankelijk van de randvoorwaarden en uitkomsten onderzoek en visiedocument. De daarbij horende financiële consequentie wordt vervolgens in beeld gebracht.

€25.000. Is reeds apart begroot in 2023 (project opstarten, onderzoek, randvoorwaarden inventariseren, visiedocument).

Realiseren voetveer en aanmeerplaats bij kasteel Maurick i.s.m. Brabants Landschap, gemeente Sint-Michielsgestel en de grondeigenaren.

Cofinanciering van €35.000. Bij de definitieve invulling wordt dit bedrag, in lijn met de eerdere besluitvorming, opgevoerd in de P&C cyclus.

2023

N.t.b., projectafhankelijk. Reeds €15.000 per jaar structureel budget beschikbaar. Daarenboven kan aanvullend budget aangevraagd worden bij de Programmabegroting..

Aanvullingen: 18

Handreiking behoud Richtinggevende kaders voor en gebruik monutoekomstbestendig gebruik menten monumenten.

N.t.b.

19

Landschapsbiografie

Synthese landschappelijke (erfgoed)waarden en kaders voor erfgoedinclusief ontwikkelen.

N.t.b.

20

Inventarisatie & kwaliteits-richtlijn agrarisch erfgoed

Kompas voor (her)ontwikkeling ensembles agrarisch erfgoed. Met aandacht voor invloedssfeer en omgeving van de boerderijen.

N.t.b.

21

Leidraad verduurzaming

Informatievoorziening en advies voor verduurzamen monumenten. Deze leidraad staat los van de welstandsnota.

N.t.b.

22

Energiescan monumenten

Pilot voorbeeldprojecten verduurzaming monumenten. Stimuleren van het verduurzamen van gemeentelijk

38 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Continue

39 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

monumenten bijvoorbeeld door: inspirerende voorbeelden te delen met en door monumenteigenaren. Of subsidie voor het uitvoeren van een maatwerkrapport op basis van DuMo methodiek, Duurzame Monumenten methode. Verduurzamen met behoud van monumentale waarden. Voor Rijksmonumenten zie Ontzorgingsprogramma voor monumenteneigenaren. 23

Energietransitie en erfgoed

Inventariseren welke voorkeurslocaties de meeste kansen bieden zonder het aanzicht van het (cultuurlandschappelijk) erfgoed te verstoren.

De identiteit van de gemeente Vught beleefbaar maken voor (nieuwe) inwoners en recreanten.

Gemeente op de kaart zetten voor toerisme, recreatie en erfgoed vanuit de verhalen van Vught, Cromvoirt en Helvoirt. Mooi voorbeelden hiervan zijn de cursus Vughtologie, Schatten van Vught, Van Gogh Helvoirt en het Vughts Museum Verzilveren koppelkansen bestaand recreatienetwerk en erfgoedbeleving. Verzilveren koppelkansen erfgoedvisie & economisch en recreatief beleid.

N.t.b.

Erfgoedhandboek voor ondernemers

Inspiratiehandboek voor ondernemers voor bijdragen aan identiteit van de gemeente Vught. Actief uitdragen en onder de aandacht brengen.

26

Erfgoedbelevingsprojecten

Aantrekkelijke en toegankelijke erfgoedbeleving in de openbare ruimte. Denk ook aan: Woonoord Lunetten en immaterieel erfgoed; Zorgpark Voorburg; Zichtbaar maken militair

40 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Continue

N.t.b.

Waarderen, faciliteren en stimuleren vrijwilligerskapitaal. Opzetten of ondersteunen projecten gericht op nieuwe doelgroepen. Voorbeeldproject: Archeologieparticipatie ’t Groene Woud

28

Erfgoededucatie

Voortzetten en stimuleren van Continue ‘Cultuureducatie met Kwaliteit.’ Plaza Cultura is verantwoordelijk voor de uitvoering. Maak speerpunt van jongeren en erfgoed. In overleg met het onderwijs en Plaza Cultura (door) ontwikkelen van lespakketten met een gemeentebrede én naar kern gedifferentieerde inhoud (omgevingseducatie).

29

Erfgoedgenieten

Continue We stimuleren (culturele) programmering op erfgoedlocaties die bottom-up aangedragen worden.

N.t.b.

Projecten voortkomend uit initiatieven met en uit het Erfgoednetwerk kunnen ook in het uitvoeringsprogramma een plek krijgen. Het kan dus voorkomen dat er projecten in het uitvoeringsprogramma staan waar de gemeente geen eigenaar of trekker van is.

Aanvullingen: 25

N.t.b.

Erfgoedparticipatie

N.t.b.

Continue

Continue

27

Erfgoedlijn 4 Erfgoed in de hoofden en harten van mensen 24

erfgoed: openluchtmuseum, kunst in de openbare ruimte

N.t.b.

Lijst met ideeën voor projecten die tijdens de tweede bewonersavond zijn opgehaald: • Zet in op de koppelkansen tussen erfgoed, recreatie en toerisme bij het vormgeven van nieuwe wandel- en fietsroutes op erfgoed locaties. Landgoed Huize Bergen, Reinier van Arkel en Van Gogh Helvoirt hadden al mooie ideeën om dit (eventueel samen) op te pakken. • Landgoed Huize Bergen als landgoed van belang voor de gemeente Vught en haar de omgeving. Er zijn kansen voor deelname aan het uitvoeringsprogramma in de vorm van de nader vorm te geven projecten: Landgoederen, Erfgoedhandboek voor ondernemers en natuurlijk Erfgoedgenieten. Of een nieuw project wat als initiatief wordt geagendeerd. • De projecten van de Stichting van Gogh Helvoirt zijn een mooi voorbeeld van projecten die de identiteit van de gemeente Vught beleefbaar maken voor inwoners en toeristen. Ook werd het immaterieel erfgoed van Helvoirt als potentieel project genoemd. Denk aan de gildes, de fanfare of het jaarlijkse paaseieren zoeken met de scholen. • Religieus erfgoed: DePetrus is de publiekstrekker van de gemeente Vught, maar de gemeente heeft nog meer bijzonder religieus erfgoed. Zo werd op de avond de Nicolaaskerk van Helvoirt als benoemens- en projectwaardig genoemd. Natuurlijk is hier een link met Kerkenvisie.

Ook werden de begraafplaatsen als belangrijke kennisbron benoemd en is er voor het funeraire erfgoed in de gemeente Vught wellicht ook draagvlak om er een project aan te wijden.

41 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Voorbeelduitwerking projecten Uitvoeringsprogramma:

In de tabel met de projecten staat een kernachtige beschrijving van de projecten. Hieronder staan twee projecten in verschillende mate van uitvoerigheid beschreven als voorbeelduitwerking van de bouwsteen die is ontwikkeld om de uitwerking van ideeën naar projecten concreet te maken en de kans van slagen te vergroten. De voorbeelduitwerkingen zijn opgesteld op basis van de ‘checklist voor initiatieven’ uit Hoofdstuk 5 van de Erfgoedvisie. Het project Erfgoedparticipatie beschrijft een voorbeeld dat tijdens de bewonersavond is gedeeld en dit zou een vervolg kunnen krijgen in Vught. Het project Erfgoededucatie is een voorbeeld van een project dat in uitvoering is met samenwerkingsorganisatie Plaza Cultura en is via de beleidsadviseur kunst en cultuur geborgd. Hier liggen (nog meer) samenwerkingskansen met het Erfgoednetwerk. Erfgoedparticipatie Voorbeeldprojecten

CARE / gemeenschapsarcheologie Groene Woud

Behoefte

Waarderen, faciliteren en stimuleren vrijwilligerskapitaal. Opzetten of ondersteunen projecten gericht op nieuwe doelgroepen.

Instrument

Archeologieparticipatie – op zoek gaan naar het verleden in je eigen achtertuin.

Resultaat

• • •

Wie/wat nodig

Recreatie en toerisme, sociaal domein, ruimtelijke ordening

Kostenindicatie

Nader te bepalen

Erfgoededucatie Behoefte

Erfgoed dichter bij de jeugd brengen. Nieuwkomers betrekken en toekomstgericht maatschappelijk draagvlak verbreden.

Instrument

Uitgebreid erfgoededucatieprogramma in samenwerking met verschillende organisaties / instellingen. Zoals CARE, Plaza Cultura en het onderwijs. Door gebruik te maken van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK) is erfgoededucatie een onderdeel in het onderwijs. De Erfgoedwijzer van de Erfgoed Brabant Academie inzetten op scholen. Ontwikkeling van digitale middelen maakt erfgoed aantrekkelijker voor jongere generaties.

Resultaat

Lespakket met erfgoedwijzer; schoolexcursies en buitenschoolse programma’s (scouting; NME-leerroutes). Cultuurhistorie uit de leefomgeving van leerlingen wordt gekoppeld aan actuele thema’s zoals klimaatverandering (water als vijand en bondgenoot), vrijheid (oorlog en vrede), samenwerking (ontginningen en Zuiderwaterlinie), plek van transitie (mobiliteit).

Wie/wat nodig

Zoek de juiste partners op. Cultuurcoördinatoren op scholen zijn hier al mee bezig uit eigen initiatief en krijgen hierbij hulp van Plaza Cultura. Ga de samenwerking aan met partijen die hier al mee bezig zijn. Plaza Cultura maakt in opdracht van de gemeente Vught kunst en cultuur voor Vughtenaren bereikbaar; maak erfgoed hier ook een integraal onderdeel van.

Voorwaarde

Continuïteit van de programma’s. Verwerk erfgoed in (les)programma’s binnenschools en buitenschools. (Financieel) toegankelijk voor alle kinderen. Vrijheid voor kinderen om zelf aan de slag te gaan met erfgoed (zie project Pietertjespad). Dit sluit ook aan op de participatie-ambitie van de gemeente.

Breder en toekomstbestendiger draagvlak voor erfgoed. Goede relatie tussen bewoners/stakeholders en de gemeente. Diversiteit bij participatieprojecten.

Om een goed en levensvatbaar participatieproject in gang te zetten is een investering vanuit de gemeente nodig, maar vooral continuïteit en persoonlijke aandacht. Budget ter ondersteuning van de projecten. Benadrukt moet worden dat dit ook verschillende beleidsterreinen raakt en dus een waardevolle investering is. Dit kan aan de hand van een checklist voor initiatieven, waarin projectaanvragen worden beoordeeld op het integrale karakter. Bovendien kan de gemeente inzetten op en samenwerken met initiatieven vanuit de provincie. Aan de andere kant moet de gemeente een goede relatie onderhouden met de erfgoedvrijwilligers, die vaak voor dit soort projecten ingeschakeld worden. Samenwerkingen tussen de gemeente en de erfgoedgroepen die zich hiervoor willen inzetten is essentieel. Erfgoedverenigingen hebben ervaring en netwerk om een participatieproject op te zetten samen met de gemeente. Investeer in het enthousiasme en de slagkracht van het erfgoedveld. Zet in op het stimuleren en faciliteren van hun activiteiten door middel van (advies over) subsidies en vergunningen en processen.

Voorwaarde

Koppelkansen overige beleidsterreinen

Vervolg op volgende bladzijde

Concreet en uitvoerbaar, zorgen dat het nageleefd wordt. Zorgen voor een diversiteit in participatieprojecten – niet alleen de usual suspects maar op zoek gaan naar combinaties die niet voor de hand liggen. Het project moet een geïntegreerd karakter hebben.

42 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

43 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Voorbeeldprojecten

NME-leerroutes: • Routes zijn gemaakt door lokale natuurgroepen samen met de NME-coördinatoren van de basisscholen. • Gefinancierd door Rabobank, regio Den Bosch, provincie Noord Brabant en gemeente Vught. Gemeente ook verantwoordelijk voor praktische uitvoering. • Ook erfgoedelementen in de routes verwerkt (zie route IJzeren man, Vughtse Heide). • https://www.nmevught.nl/ Pietertjespad • Een door leerlingen als zachte atlas vormgegeven Pietertjespad. Samen betekenis geven aan de omgeving a.d.h.v. historische informatie over Vught. • Samenwerking tussen DePetrus, basisschool de Springplank, Vughts Museum, Plaza Cultura, Erfgoed Brabant in organisatie • https://www.erfgoedbrabantacademie.nl/pietertjespad Programma Cultuureducatie met Kwaliteit, scholing erfgoededucatie leerkrachten: • Workshop Zachte Atlas in Vught • Workshop Wijzer met erfgoededucatie • Georganiseerd Erfgoed Brabant Academie Kamp Vught: • Rondleidingen • https://www.nmkampvught.nl/bezoeken/educatie/ voortgezet-onderwijs/ Gemeenschapsarcheologie: • CARE

Koppelkansen overige beleidsterreinen

Educatie, groen, duurzaamheid

44 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

B Beleidskaders De taken, rollen en verantwoordelijkheden voor erfgoedzorg zijn belegd op de verschillende schaalniveaus, zowel internationaal als nationaal. Hieronder volgt een overzicht van de wettelijke kaders, het vigerende beleid en de relevante uitvoeringsprogramma’s van het rijk en de provincie.

Internationaal Davos Declaration on Baukultur

Ondertekend door alle Europese ministers van Cultuur en organisaties als UNESCO, de Architects Council of Europe (ACE), Europa Nostra en ICOMOS. Namens minister van Engelshoven werd de handtekening gezet door directeur-generaal Cultuur Barbera Wolfensberger. Baukultur is in de verklaring een begrip dat alle menselijke activiteit omvat waarmee de gebouwde omgeving wordt veranderd. Tot de bouwcultuur behoren zowel bestaande gebouwen, waaronder monumenten en andere cultuurhistorische elementen, als het ontwerp en de bouw van hedendaagse gebouwen, infrastructuur, openbare ruimten en landschappen. De ondertekenaars zijn van mening dat een goed ontworpen gebouwde omgeving bijdraagt aan sociale cohesie en aan de gezondheid en het welzijn van iedereen. Daarbij is cultuur en cultureel erfgoed een essentieel onderdeel van die kwalitatief hoogstaande bouwcultuur. Met de Verklaring van Davos verplichten de ondertekenaars zich de principes van een hoogwaardige bouwcultuur bij alle belanghebbenden binnen en buiten de overheid te promoten, en om beter beleid op dit onderwerp te ontwikkelen.

Global Goals

Uitvoeren van de Erfgoedvisie van de gemeente Vught betekent ook bijdragen aan de Global Goals. De SDG, Sustainable Development Goals of Duurzame Ontwikkelingsdoelen, zijn zeventien doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. Ze zijn een mondiaal kompas voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis. Er wordt maar liefst aan 9 Duurzame Ontwikkelingsdoelen (4,7,8,9,10,11,13,15 en 17 ) bijgedragen tijdens het uitvoeren van Erfgoedagenda die gekoppeld is aan de bouwstenen van deze Erfgoedvisie.

45 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Het beleidskader

De nota ‘Kiezen voor karakter: Visie erfgoed en ruimte’ omvat het meest recente rijksbeleid voor erfgoed. Kern van het beleid is erfgoed onderdeel maken van ruimtelijke ontwikkelingen door het in gebiedsopgaven een volwaardige plaats te geven. Hiermee breidt het rijk de erfgoedzorg nadrukkelijk uit van een objectgerichte naar een gebiedsgerichte benadering.

Beleidsbrief De kracht van creativiteit. Cultuur midden in de samenleving

Meerjarenbrief cultuur 2023-2025 – De kracht van creativiteit. In deze beleidsbrief staan de uitgangspunten van het cultuurbeleid voor de komende jaren, de invulling van de afspraken uit het coalitieakkoord en de meerjarige inzet van de € 170 miljoen voor de culturele en creatieve sector.

Cultuur in een

open samenleving

MEERJARENBRIEF 2023 — 2025

DE KRACHT VAN CREATIVITEIT CULTUUR MIDDEN IN DE SAMENLEVING

Afbeelding 1: De duurzame ontwikkelingsdoelen Afbeelding 2a,b,c: Beleidsbrieven over Erfgoed en Cultuur

Nationaal

De Rijksoverheid, gemeenten, provincies en eigenaren zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de zorg voor ons cultureel erfgoed.

Het Rijk

Rol: De Rijksoverheid ondersteunt eigenaren bijvoorbeeld met subsidies en leningen voor rijksmonumenten en zorgt voor wetgeving en uitvoeringsprogramma’s.

Het wettelijke kader

Omgevingswet en de Erfgoedwet Op dit moment wordt er gewerkt aan de toekomstige Omgevingswet, invoering naar verwachting 1 januari 2024. In deze wet wordt een brede definitie van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving gehanteerd. Het gaat om gebouwde en aangelegde monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten én cultuurlandschappen. In de Omgevingswet worden onder meer de volgende zaken ondergebracht: • vergunningen aangaande (archeologische) rijksmonumenten; • (aanwijzen) stads- en dorpsgezichten; • aanstellen van een commissie omgevingskwaliteit; • rekening houden met cultureel erfgoed bij een omgevingsplan; • het aanwijzen van provinciale en gemeentelijke monumenten. In de Erfgoedwet is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. De minister van OCW monitort de werking van de wet met de Digitale Erfgoedmonitor en Erfgoedbalans.

46 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

De volgende (relevante) investeringen worden benoemd in deze brief: • Instandhouding gebouwde en groene monumenten • Het jaarlijkse subsidieplafond van de Subsidieregeling Instandhouding Monumenten (SIM) wordt in de periode 2023-2025 met €20 miljoen verhoogd; • De Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg krijgt de komende periode een subsidie van 600.000 euro per jaar; • Het Boerderijenfonds wordt versterkt met een bijdrage van 2.000.000 euro om meer restauraties aan monumentale boerderijen mogelijk te maken; • Er komt extra geld voor Regulier Onderhoud Rijksmonumenten en Groot Onderhoud Rijksmonumenten Groningen. • Verduurzaming • Het programma Erfgoed en Duurzaamheid bij de Rijksdienst wordt verlengd en voortgezet tot en met 2026; • Versterking van het Revolverend Fonds van het Nationaal Restauratiefonds voor duurzaamheidsmaatregelen; • Ontzorgingsprogramma voor monumenteigenaren van rijksmonumenten. • Betreft een begeleidingstraject voor het verduurzamen van panden waarbij voor het opstellen van een DuMo advies en de begeleiding hiervan subsidie aangevraagd kan worden. Meer over het programma is hier te vinden. • Leefomgeving • Het voortzetten van de Erfgoeddeal waarvoor in 2023, 2024 en 2025 respectievelijk 4, 4 en 3 miljoen per jaar wordt vrijgemaakt; • Samenwerking met andere ministeries, provincies en gemeenten

47 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

• •

om erfgoed en ontwerp een goede rol te geven in de uitvoering van programma’s als Actieprogramma Ruimtelijk Ontwerp, Nationaal Programma Ruimtelijk Gebied, NOVEX, woningbouw en MOOI Nederland. Participatie • Voor de uitvoeringsagenda FARO komt jaarlijks 2 miljoen beschikbaar. Archeologie • De Raad voor Cultuur heeft in zijn advies van 10 februari 2022 ‘Archeologie bij de tijd’ vier knelpunten benoemd: capaciteit en deskundigheid bij gemeenten, de kwaliteit van archeologisch onderzoek, publieksbereik en-participatie en de werking van de arbeidsmarkt voor archeologen. De beleidsreactie op dit advies is inmiddels naar de Tweede Kamer gestuurd en gepubliceerd.

een inventarisatie maken van voorbeelden van de Faro-werkwijze en ondersteunt projecten waarbij de maatschappelijke deelname aan erfgoed centraal staat. Er is een Faro programma opgezet en er zijn subsidiemiddelen bij het Fonds voor Cultuurparticipatie beschikbaar voor het ontwikkelen van tools en methoden die erfgoedparticipatie moeten gaan bevorderen.

Uitvoeringsagenda Faro deel I

Voor meer details, en de volledige informatie bekijk de volgende link.

Op 21 december 2022 is de Uitvoeringsagenda Faro deel I aangeboden aan Barbera Wolfensberger, directeur-generaal Cultuur en Media van OCW. “Onderweg naar Faro” is deel I van de Uitvoeringsagenda voor de implementatie van het Verdrag van Faro. De Uitvoeringsagenda deel I vormt de samenvatting van de verkenningsfase en bevat een missie, visie en strategische thema’s. Samen vormen ze de inhoudelijke basis voor toekomstig beleid en toekomstige activiteiten. Nadere uitwerking in concrete acties en activiteiten zal in deel II plaatsvinden. Link.

Beleidsbrief Cultuur in een open samenleving en beleidsbrief Erfgoed Telt

Aanwijzingsprogramma Post 65

Naast de visie op erfgoed en ruimte schetst het kabinet in de beleidsbrief Erfgoed Telt de ontwikkelingen voor de komende jaren in de Nederlandse Erfgoedzorg. Erfgoed telt is een uitwerking van de beleidsbrief Cultuur in een open samenleving. Daarin wordt gesproken over het belang van cultuur en erfgoed om onze veranderende samenleving en leefomgeving leefbaar, gezond en herkenbaar te houden. Erfgoed laat zien waar we vandaan komen, wat ons heden is en hoe we ons ontwikkelen. Erfgoed is een mooi voorbeeld van hoe cultuur een verbindende kracht in onze samenleving kan zijn en deze mede vorm geeft. Erfgoed heeft intrinsieke waarde, eigen kracht en schoonheid, en vertelt ons verhalen. Erfgoed speelt een essentiële rol bij het kwalitatief vormgeven van de actuele opgaven vanwege de traditie van vernuft, creativiteit, karakter en kwaliteit die het erfgoed laat zien. Cultureel Erfgoed zorgt voor een omgeving met karakter. De nadruk in de beleidsbrief ligt op instandhouding en herbestemming, de leefomgeving en de verbindende kracht van erfgoed. Er is € 325 miljoen extra beschikbaar. Er wordt aandacht besteed aan de zichtbaarheid van religieus erfgoed, agrarische-, groene-, en archeologische monumenten. Een ander thema zijn de op stapel staande ruimtelijke opgaven in een veranderende leefomgeving, zoals energietransitie, klimaatadaptatie, bereikbaarheid en de bouw van nieuwe woningen.

Verder is er aandacht voor de toegankelijkheid van monumenten, voor immaterieel erfgoed en de rol van vrijwilligers. Ten slotte wordt de fiscale aftrek voor het onderhoud aan rijksmonumentenpanden per 1 januari 2019 omgezet in een subsidieregeling.

Erfgoedparticipatie: Faro programma

Het Europese Verdrag van Faro benadrukt de maatschappelijke en verbindende waarde van erfgoed en het belang van deelname door de samenleving. In nauwe samenwerking met erfgoedorganisaties onderzoekt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) daarom de komende jaren hoe burgerinitiatief en -participatie het beste kunnen worden gestimuleerd en gefaciliteerd. De erfgoedgemeenschap en erfgoedparticipatie staan hierbij centraal. Het Verdrag van Faro benoemt een beweging in de erfgoedsector die steeds sterker wordt: cultureel erfgoed als middel om maatschappelijke doelen te verwezenlijken. Het kabinet heeft in de brief Cultuur in een open samenleving aangekondigd een onderzoek naar de ratificatie van het Faro-verdrag te starten. Uitgangspunt van dit verdrag van de Raad van Europa is de sociale waarde van erfgoed. Het kabinet laat

48 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

In de Meerjarenbrief Cultuur benadrukt Staatssecretaris Gunay Uslu het belang van Nederlands hedendaagse erfgoed. Februari 2023 heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) opdracht gekregen om aan de slag te gaan met een aanwijzingsprogramma voor de periode 1965 – 1990, het zogenaamde Post 65 erfgoed. Hiervoor is een platform opgericht en een lerend netwerk in wording.

Erfgoed Deal

De Erfgoed Deal is een samenwerkingsverband tussen de rijksoverheid, gemeenten, provincies en maatschappelijke organisaties actief in de ruimtelijke ordening en erfgoedzorg. Het programmabureau zoekt aansprekende voorbeelden van plekken die gaan veranderen en waar erfgoed een rol van betekenis kan spelen. Zoals bij de versterking van eeuwenoude rivierdijken of de aanleg van windmolenparken aan de rand van beschermde landschappen. Denk ook aan de transformatie van oude industriële gebieden naar nieuwe woonwijken. Of dat eeuwenoude waterpartijen op landgoederen kunnen helpen om overtollig water op te slaan. Het programmabureau draagt graag financieel bij aan zulke projecten. Zodat we samen leren, onderzoeken en dat breed in Nederland kunnen delen. Hiermee bereiken we dat we ons land in de toekomst met zorg vormgeven.

De Provincie

Rol: De provincie is onder andere verantwoordelijk voor restauratiesubsidies en het toezicht op de gemeentelijke monumententaken. Ook dragen zij zorg voor het behoud van het provinciale archeologische bodemarchief.

Het beleidskaders

De provincie Noord-Brabant speelt een belangrijke rol bij het beschermen van cultureel erfgoed. Het beleidskader Erfgoed: “De (verbeeldings)kracht van erfgoed” is voor de periode 2016 tot en met 2020 (verlengd tot en met 2022) vastgesteld. Daarbij kiest de provincie voor de volgende verhaallijnen: Bevochten Brabant, Religieus Brabant, Innovatief Brabant en Bestuurlijk Brabant. De gemeente participeert in deze verhaallijnen. Voor meer informatie klik op de downloadlink. Levendig Brabant is het integrale beleidskader voor cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd. Hieronder op hoofdlijnen de ambities betreft erfgoed: • We willen in Brabant aan de hand van ons erfgoed onze geschiedenis

49 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

• •

•

beleefbaar maken en doorgeven aan volgende generaties. Het zijn de verhalen over onze bestuurlijke geschiedenis, ons religieus erfgoed, de innovaties en de oorlogen die zijn gestreden op Brabants grondgebied. Het zijn de verhalen die ons, onze leef- en werkomgeving én onze cultuur hebben gevormd. De vier verhaallijnen blijven de pijlers van het erfgoedbeleid. Daarbij zal extra nadruk komen op de fysieke ruimtelijke component, in verband met de wettelijke taakstelling in de omgevingsvisie, vooral die van het cultuurhistorisch landschap; Herdenken en herinneren (inclusief het Bevrijdingsfestival Brabant en de Provinciale Herdenking Brabantse Gesneuvelden) wordt structureel onderdeel van het beleid (Statenmededeling herdenken en herinneren); Vanuit Levendig Brabant dragen we bij aan het verbeteren van de omgevingskwaliteit van ons landschap en trekken we integraal op met ruimte, water, bodem, natuur en landschap. We brengen bij ruimtelijke ontwikkelingen zo vroeg mogelijk in het proces kennis in over (het belang van) cultuurhistorische waarden en structuren.

Door beweging te stimuleren en gebiedseigen kennis in te brengen, dragen we bij aan de kwaliteit van gebiedsontwikkelingen en initiatieven uit de samenleving met maatschappelijke opgaven (klimaatadaptatie, energietransitie, krimp of groei) zoals bij de watermolenlandschappen; Toekomstige herbestemming van monumenten die van provinciaal belang zijn, kunnen indien mogelijk met kennis, kunde en eventueel financiering ondersteund worden als incidentele middelen hiervoor beschikbaar zijn.

De subsidieregeling Levendig Brabant (onderdeel Pilots Levendig Brabant) is er voor toekomstbestendige initiatieven die werken aan onze maatschappelijke opgaven door de verbinding te leggen tussen cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd. De provincie verdubbelt het door derden ingelegde bedrag. (minimaal €10.000 en maximaal € 50.000).

C Overzicht

wettelijke taken + stand van zaken erfgoedbeleid gemeente Vught

De Gemeentelijke Overheid

Rol: De gemeente is bevoegd gezag en onder andere verantwoordelijk voor vergunningverlening, toezicht en handhaving op het gebied van archeologie en monumentenzorg. De gemeente is de belangrijkste speler als het gaat om de ruimtelijke verankering en bescherming van het cultureel erfgoed.

Wettelijke taken van de gemeente 1. 2. 3. 4. 5.

Bevoegd gezag Onafhankelijk en deskundig adviescommissie Analyseren en benoemen aanwezige erfgoedwaarden Informeren monumenteneigenaren Toezicht en Handhaving

Wettelijke taken: •

• • •

•

De gemeente is op grond van de Wabo (Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht) het bevoegd gezag voor het verlenen van alle monumentenvergunningen voor gebouwd erfgoed (rijks-, provinciaal en gemeentelijk), beschermde historische buitenplaatsen en voor archeologisch erfgoed (voor zover niet rijksbeschermd). De gemeente is op grond van de Erfgoedwet gehouden een deskundige adviescommissie op het gebied van erfgoed in te stellen; De gemeente is op grond van de Erfgoedwet gehouden voor haar van rijkswege aangewezen beschermde stads- en dorpsgezichten een beschermend bestemmingsplan in te stellen. De gemeente is op grond van het Besluit ruimtelijke ordening bij al haar ruimtelijke planvorming gehouden een analyse te maken van het aanwezige erfgoed op en in de bodem en gemotiveerd aan te geven hoe hiermee in ruimtelijk opzicht zal worden omgegaan. De gemeente houdt toezicht op het naleven van de instandhoudingsplicht voor monumenteneigenaren én op het goed uitvoeren van verleende vergunningen aan monumenten.

Bijbehorende uitvoeringsprocedures: Wabo procedures omgevingsvergunningen; • De reguliere voorbereidingsprocedure van 8 weken voor de beoordeling van een minder ingrijpende wijziging van een monument (activiteit monument i.k.v. Wabo), waarbij ook de gemeentelijke monumentencommissie geraadpleegd moet worden;

50 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

51 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Kleurrapportage •

•

• • •

De uitgebreide voorbereidingsprocedure van 26 weken voor de beoordeling van een ingrijpende wijziging van een rijksmonument (activiteit monument i.k.v. Wabo), waarbij de gemeentelijke monumentencommissie, de RCE en bij situering buiten de bebouwde kom ook de provincie gehoord moeten worden; De gehele onderzoekscyclus in de archeologie is gestandaardiseerd en vastgelegd in de KNA-norm, die een wettelijk bindende status heeft. In dat proces is de gemeente verantwoordelijk voor de beoordeling van de onderzoeksaanpak (Programma van Eisen) en bij het nemen van beslissingen over de maatregelen die nodig zijn voor het behoud van de in het vooronderzoek aangetroffen waarden; Het begeleiden van amateurgroepen bij archeologische opgravingen; Toetsing van bouwplannen en ruimtelijke ontwikkelingen aan de beschermende bestemmingsplannen; Toezicht en handhaving, zoals deelname aan bouwvergaderingen van (grote) restauraties.

Het vigerend beleid van de gemeente Vught

Er is nu nog geen erfgoedvisie. Wel zijn er al instrumenten die de gemeente gebruikt bij de uitvoering van de wettelijke taken op het gebied van erfgoed. De gemeente Vught heeft haar wettelijke taken uitgewerkt en vastgelegd in de onderstaande beleidsinstrumenten. Deze wettelijke taken volgen uit de Erfgoedwet, de Wet op de ruimtelijke ordening (Wro) en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). De laatste twee wetten gaan op 1 januari 2024 op in de nieuwe Omgevingswet. Dan zal het takenpakket van de gemeente op het gebied van erfgoed uitbreiden. Uit de erfgoedmonitor van de Monitor gemeenten monumenten en archeologie 2021-2022 van de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed staat ingevuld dat er bezuinigingen hebben plaatsgevonden op het gebied van erfgoed en dat er onvoldoende personeel beschikbaar is voor de taakuitvoering op het gebied van monumenten en beschermde gezichten. Aan de taakuitvoering beleid, uitvoering, toezicht en handhaving en het ontwikkelen van draagvlak komt de gemeente onvoldoende toe. Gelukkig is er sinds eind 2021 weer een vaste beleidsadviseur erfgoed en cultuurhistorie aanwezig. Er wordt en werd een inhaalslag gemaakt met o.a. de nodige beleidsdocumenten om de basis op orde te brengen. Hieronder is een weergave van de antwoorden uit de erfgoedmonitor zichtbaar.

De cirkel is te lezen als een stoplicht, de aandachtspunten zijn met rood weergegeven. Het beleid archeologie staat op groen sinds het vaststellen van het beleidskader archeologie in mei 2022 en het daaropvolgende parapluplan archeologie.

52 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Afbeelding 1: Kleurrapportage Monitor monumenten en archeologie 2021-2022 voor de gemeente Vught

53 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Overzicht van de meest belangrijke huidige (beleids)instrumenten:

Archeologie • Beleidskader archeologie Vught, mei 2022 vastgesteld door de raad. • Paraplubestemmingsplan Archeologie Gemeente Vught vastgesteld april 2023. Cultuurhistorie • Erfgoedkaarten (2015) – verouderd (Helvoirt ontbreekt) • Cultuurhistorische waardenkaarten (2013) – verouderd (Helvoirt ontbreekt) • Visiedocument ‘Visie Erfgoedbeleid gemeente Vught; naar een beleefbaar verleden’ (2013) – verouderd. Monumenten • Monumentenverordening Vught 2010 https://lokaleregelgeving.overheid.nl/ CVDR51004 • Bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet wordt dit de Erfgoedverordening (vaststellen 22 juni 2023). • Gemeentelijke monumentenlijst (erfgoedregister). Ruimtelijke kwaliteit • Verordening Commissie Ruimtelijke Kwaliteit & Erfgoed. Gaat in bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet. https://repository.officieleoverheidspublicaties.nl/cvdr/CVDR689880/1/html/CVDR689880_1.html • Welstandsnota Vught 2e herziening 2016: https://lokaleregelgeving.overheid. nl/CVDR397672 • Welstandsnota Helvoirt, gemeente Vught: https://vught. bestuurlijkeinformatie.nl/Document/View/73d475a9-965f-4f65-a01d5351ee3ef189 Andere beleidsterreinen: • Woonvisie 2022-2025: Groei met Vughtse kwaliteit; • Cultuurnota Vught 2020-2023.

‘Samen dichtbij cultuur’; • Visie Wonen in het buitengebied 2022; • Economisch en recreatief beleid 2023; • Nota Energie en Klimaat Vught 2022-2030; • Dit is Vught! Schatten verbinden en gastvrij verleiden: visie en uitvoeringsplan Erfgoed & Vrijetijdseconomie Gemeente Vught 2016.

•

• •

•

•

omgevingsvisie. In deze omgevingsvisie worden op hoofdlijnen de kwaliteiten van het grondgebied beschreven en de opgaven, ontwikkelingen, ambities en strategie voor de langere termijn voor bouwwerken, infrastructuur, cultureel erfgoed, bodem, lucht, natuur en andere aspecten van de fysieke leefomgeving. Het Omgevingsplan Het omgevingsplan komt in de plaats van het huidige bestemmingsplan en de gemeentelijke verordeningen die over de fysieke leefomgeving gaan. Het aanwijzen van gemeentelijke monumenten gebeurt straks ook in het omgevingsplan. Werelderfgoed Werelderfgoed wordt met de inwerkingtreding van de Omgevingswet voor het eerst expliciet wettelijk verankerd. Vergunningverlening archeologische rijksmonumenten De gemeente wordt verantwoordelijk voor de vergunningverlening voor het verstoren van archeologische rijksmonumenten, in het geval er sprake is van een meervoudige aanvraag (dus als er van de gemeente ook nog andere omgevingsvergunningen nodig zijn voor samenhangende activiteiten). De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) geeft daarover wel een bindend advies. In de Omgevingswet is geregeld dat in het geval van archeologische toevalsvondsten van algemeen belang niet alleen de minister van OCW maar ook de gemeente bodemverstorende werkzaamheden kan stilleggen. Instandhoudingsplicht De eigenaar van een rijksmonument heeft een instandhoudingsplicht.

Hij of zij moet ervoor zorgdragen dat het monument zodanig wordt onderhouden dat het behoud ervan gewaarborgd is. Slopen in beschermd stads- of dorpsgezicht Het toetsingskader voor een sloopvergunning binnen een beschermd stadsof dorpsgezicht moet in het omgevingsplan worden opgenomen.

Wat verandert er door de invoering van de Omgevingswet: •

•

Brede definitie van cultureel erfgoed In de Omgevingswet krijgt cultureel erfgoed een bredere reikwijdte en een meer integrale positie dan we gewend zijn onder de huidige wet- en regelgeving en in beleid. Er wordt een brede definitie van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving gehanteerd. Het gaat om (gebouwde en aangelegde) monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en ander cultureel erfgoed – roerend of immaterieel erfgoed – dat via het omgevingsplan aan een specifieke locatie te verbinden is, zoals een haven voor historische schepen of een corsowagenbouwplaats. De Omgevingsvisie De structuurvisie van Rijk, provincie of gemeente wordt vervangen door de

54 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Afbeelding 2: Beeld: RCE

55 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Wat moet er geregeld zijn voor de invoering van de Omgevingswet? • • • • • •

Benoeming en installatie nieuwe gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit; Afbakening adviesrol van deze adviescommissie omgevingskwaliteit; Gereed making interne processen rondom omgevingsvergunningen voor rijksmonumentenactiviteiten; Maak interne processen gereed om omgevingsvergunningen voor omgevingsplanactiviteiten te kunnen verlenen; Aanpassing van de reguliere voorbereidingsprocedure op de participatieverplichting; Aanpassing van toezicht en handhaving op de Omgevingswet.

Na invoering moet geregeld zijn:

Bij het vaststellen van het omgevingsplan: • Wordt rekening gehouden met cultureel erfgoed en werelderfgoed; • Wordt rekening gehouden met de omgeving van monumenten; • Wordt rekening gehouden met bekende of aantoonbaar te verwachten archeologische monumenten. De minimale acties die nodig zijn om ‘omgevingswetgereed’ te kunnen werken zijn in onderstaande publicatie uitgewerkt: https://vng.nl/publicaties/minimale-actiescultureel-erfgoed-onder-de-omgevingswet

D Uitkomsten participatietraject interne en externe stakeholders

Tijdlijn Erfgoedvisie Vught

Fase 1 Onderzoek & Analyse

Start (juni 2022)

Waar staan we? Bijeenkomst 1: Eerste bewonersavond (12 juli 2022) Enquête Bijeenkomst 2: Kernwaardensessie met interne stakeholders (13 oktober 2022) Bijeenkomst 3: Kernwaardensessie met externe stakeholders (18 oktober 2022)

Fase 2 Ambitie bepalen Waar gaan we naartoe?

Fase 3 Visievorming Hoe doen we dat?

Raadsdialoog vervallen (november 2022) Bijeenkomst 4: Werksessie interne stakeholders 2 (12 januari 2023) Bijeenkomst 5: Bewoners- en stakeholdersavond Conceptvisie (28 maart 2023) Raadsvergadering (22 juni 2023)

56 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

57 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Bijeenkomst 1: Eerste bewonersavond op 12 juli 2022

De eerste inloopavond voor de nieuwe Erfgoedvisie van gemeente Vught vond op 12 juli plaats in DePetrus. Het was een interactieve avond en inwoners konden aangeven wat zij persoonlijk belangrijk vonden op het vlak van erfgoed, wat zij van het huidige erfgoedbeleid vinden en wat hun verwachtingen van de nieuwe Erfgoedvisie zijn. Hieronder leest u de samenvatting van wat er deze avond is opgehaald: Wat is de waarde van erfgoed? Uit de gesprekken op de bewonersavond is gebleken dat erfgoed voor de bewoners van Vught meerdere betekenissen heeft. Allereerst werd erfgoed door de bewoners bestempeld als een zichtbaar en herkenbaar onderdeel van het collectief geheugen. Erfgoed wakkert een prettig “gevoel van thuiskomen” aan en leert ons zuinig te zijn op de gedeelde historie. De nadruk ligt op de eigenschap van erfgoed als collectief goed. Het brengt mensen samen. Ook de waarde van verhalen om mee te nemen in de toekomst werd belangrijk geacht. Aan de hand van herinneringen kunnen we als gemeenschap voortbouwen. De stemming was eensgezind: zonder erfgoed tasten we in het duister. Een voorbeeld dat hierbij werd genoemd was Nationaal Monument Kamp Vught: een plek die de herinneringen van de Tweede Wereldoorlog in Vught in stand houdt.

“Als we niet leren van het verleden kunnen historische verschrikkingen weer opnieuw gebeuren voor onze ogen.” Tijdens de avond zijn mooie gesprekken ontstaan over de uiteenlopende waarden van erfgoed. Het verleden wordt door de inwoners beschouwd als essentieel goed voor het leven, zowel op persoonlijk niveau als op collectief niveau.

“

VEEL AANDACHT

10 8 14

Als de mens een verhaal is, moet je hem/haar voeden met oude en nieuwe verhalen over de locatie/context waarin hij/zij leeft. Dat geeft betekenis aan het leven.

Persoonlijke betekenis van erfgoed Erfgoed heeft voor ieder mens een andere betekenis. Tijdens de bewonersavond zijn we hierover in gesprek gegaan. Voor veel inwoners geeft erfgoed een gevoel van “trots op mijn roots”. Aan de hand van erfgoed “weet je waar je wortels steken”. “Erfgoed is voor de bewustwording van toekomstige generaties”. Hiermee geven de bewoners aan dat lokaal erfgoed een belangrijke waarde is in het heden en in de toekomst. Als laatste werd gesproken over de esthetische waarde van erfgoed. Zo benadrukte een bewoner dat erfgoed “Helvoirt mooier maakt” en dat er kansen voor toerisme liggen. Een ander noemde het belang om de “sociaal-culturele waarden in gebouwen” als erfgoed te herkennen. Welk erfgoed vindt u belangrijk en wordt hier voldoende aandacht aan besteed? De aanwezige bewoners kregen de mogelijkheid om zich uit te spreken over het belang van verschillende erfgoedonderwerpen en de mate waarin de gemeente hier aandacht aan geeft. Dat deden ze middels het plakken van kaartjes op een zogenaamde erfgoedmatrix (fig. 1). Hiermee werd inzichtelijk gemaakt welk erfgoed leeft bij de inwoners.

58 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

12

16

11

6

14

1

MINDER BELANGRIJK

5

3

HEEL BELANGRIJK

5 10

6

4

5

3

12

3

13

8

14

9 16

13

11 7

1

2

8

5

6 2

7 15

5

9

WEINIG AANDACHT

AANTAL X GENOEMD

| || |||

|||| ||

ONDERWERPEN

1

ARCHEOLOGIE

5

HISTORISCHE PANDEN EN DORPSKERNEN

9

NATUURLANDSCHAP

13

VERBINDING TUSSEN HVC

2

CULTUURHISTORISCH LANDSCHAP

6

KENNIS ERFGOED VERSPREIDEN

10

VAN GOGH

14

VERBINDING TUSSEN MENSEN

3

ECONOMISCHE WAARDEN

7

LANDSCHAP

11

VERBINDING MET DE EIGEN WOONPLAATS

15

VOORBURG

4

ERFGOEDCAFE

8

MILLITAIRE GESCHIEDENIS

12

VERBINDING MET JE WORTELS

16

WATERLOPEN

Afbeelding 2: Matrix bewonersavond Vught © The Missing Link

59 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Wat kan de gemeente beter doen voor het erfgoed van Helvoirt, Cromvoirt en Vught?

De aanwezige bewoners hebben op de kaart van de gemeente aangeven wat voor hen het belangrijkste erfgoed is binnen de gemeente Vught, of welke plekken meer aandacht verdienen (afbeedling 3).

Afbeelding 3a: Erfgoed op de kaart: Aanwezigen op de bewonersavond gaven de voor hen betekenisvolle plekken aan op de kaart van de gemeente Vught. ©The Missing Link

1. Meer inzetten op lokale kennis en expertise. 2. Meer inzetten op een integrale aanpak voor de verduurzaming van monumenten in het erfgoedbeleid. 3. Meer focus op bescherming en behoud. Toelichting: Veel erfgoed is in het verleden onder de sloophamer verdwenen. Specifiek werden boerderijen, landerijen, oude verbindingswegen, begraafplaatsen, cultuurlandschappen en erfgoed jonger dan 1965 genoemd als erfgoed dat nu nog onvoldoende beschermd is. 4. Meer historische panden herbestemmen. Toelichting: Volgens de bewoners is DePetrus een goed voorbeeld van een geslaagde herbestemming. Aan het monumentale en centrale kerkgebouw van het dorp Vught werden nieuwe openbare functies toegewezen, waardoor het een plek van samenkomst voor de gemeenschap is gebleven. De oorspronkelijke betekenis van de plek werd gerespecteerd. De mogelijkheden om de Oude Nikolaaskerk in Helvoirt te herbestemmen werden ook besproken. 5. Het draagvlak voor erfgoed vergroten. Toelichting: Educatie en digitale media werden gezien als effectief middel om erfgoed meer onder de aandacht bij de jeugd te brengen. 6. Historische panden en dorpskernen. Toelichting: Uit de gesprekken kwam naar voren dat het meest onderbelichte onderwerp binnen het gemeentelijke beleid, de historische panden en dorpskernen zijn. 7. Historisch landschap.

Toelichting: Ook de aandacht voor (cultuurhistorische) landschappen is nog onvoldoende. 8. Erfgoed als verbinding tussen de dorpskernen. Toelichting: De gemeente mag meer aandacht besteden aan erfgoed dat zorgt voor een eenheid scheppende verbinding tussen Helvoirt, Vught en Cromvoirt. 9. Zorgpark Voorburg. Toelichting: Regelmatig werd Zorgpark Voorburg genoemd als plek die niet hoog genoeg op de erfgoedagenda van de gemeente Vught staat.

Erfgoed op de kaart

Wat is het belangrijkste erfgoed van Vught?

60 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Afbeelding 3b: Erfgoed op de kaart: Door aanwezigen op de bewonersavond aangegeven plekken, naar categorie. ©The Missing Link

Op de avond hebben de bewoners de mogelijkheid gekregen om te vertellen welk erfgoed in hun ogen het meest waardevol is. 1. Het militaire erfgoed wordt beschouwd als zeer belangrijk. 2. Het Kasteel Maurick werd specifiek genoemd vanwege de rol van het kasteel in de vroege geschiedenis van Vught. Kasteel Maurick had een belangrijke functie in de 80-jarige oorlog en de Linie 1629; door velen beschouwd wordt als kenmerkend en belangrijk voor het Verhaal van Vught. 3. De Lunetten worden ook gezien als belangrijke restanten van de lokale militaire geschiedenis. De Lunetten worden gezien als de “groene parels in een gebouwd gebied”. 4. De Tweede Wereldoorlog heeft een grote impact gehad op de ontwikkeling van Vught in de 20e eeuw. Er zijn dan ook veel plekken waar de tragedie van deze periode kan wordt herinnerd. De bewoners benadrukten de waarde van plekken waar de gebeurtenissen van de Tweede Wereldoorlog konden worden herinnerd, zoals Kamp Vught en de IJzeren Man.

61 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Bijeenkomst 2: Kernwaardensessie met interne stakeholders, 13 okt 2022

Onder de interne stakeholders worden de verschillende beleidsadviseurs van de gemeente Vught verstaan. Binnen het participatietraject is ervoor gekozen om ook hen mee te nemen en te horen over hun wensen ten aangaan van het nieuwe erfgoedbeleid. Dit past binnen de ambitie van de gemeente om meer centraal samen te werken tussen de verschillende beleidsterreinen. Het doel van de middag was aan de hand van het Verhaal van de Plek (in dit geval: de gemeente Vught, dus inclusief de dorpen Helvoirt en Cromvoirt en het landelijk gebied binnen de gemeentegrenzen), de kernwaarden van de gemeente te bepalen. Deze kernwaarden zijn leidend voor de Erfgoedvisie. Na een inleidend verhaal over het doel van de erfgoedvisie en het bijbehorende participatieproces, werd het verhaal van de plek gedeeld. Daarna gingen de beleidsadviseurs in twee groepen uiteen om aan de hand van een hiertoe ontworpen werkvorm de belangrijkste waarden van de gemeente Vught te bepalen. Deze worden hieronder beschreven:

Waarde 1: Behoud

Toelichting: In groep 1 vond men voor de gemeente Vught belangrijk het behoud van kernwaarden, historische panden, erfgoed, maar ook de zorgstructuur op vrijwillige basis voor dit kostbare erfgoed. Veel wordt momenteel door vrijwilligers binnen de verschillende erfgoedorganisaties gedaan. Hieruit volgen de volgende uitwerkingen voor in het erfgoedbeleid: Er moet door de gemeente meer en actief aansluiting bij deze groep betrokkenen worden gezocht. Om ervoor te zorgen dat deze waardevolle zorgstructuur in stand blijft en niet een langzame dood sterft, moet een jongere doelgroep bij het erfgoed betrokken worden. Om nieuwe doelgroepen actief te betrekken bij het erfgoed van de gemeente Vught, is het belangrijk om duidelijke keuzes te maken. Dat betekent: inzetten op de belangrijkste ‘kaskrakers’ van het erfgoed van de gemeente. Het thema “Oorlog” werd als een belangrijke publiekstrekker gezien, dat ook een jong publiek weet aan te spreken. Daarnaast werd genoemd dat het benadrukken van publiekstrekkers in het erfgoedbeleid zorgt voor koppelkansen met economie en het kleinbedrijf in de gemeente, recreatie en toerisme. Zo bereik je binnen de gemeente mensen die erfgoed ‘an sich’ misschien niet belangrijk genoeg vinden om (meer) in te investeren. Als je je gemeentelijk erfgoedbeleid wilt verbeteren, horen daar natuurlijk ook meer financiële middelen bij voor meer slagkracht.

Als je bij de raad hard kan maken dat het ook goed is voor de lokale economie, vergroot je de kans op slagen.

Waarde 2: Beleving

“Beleving” werd als aparte waarde genoemd, maar veel van wat er werd besproken bij dit thema, lag in het verlengde van wat er bij “behoud” aan bod was gekomen. Er werden ook voorbeelden genoemd van hoe je inhoud zou kunnen geven aan gemeentelijk erfgoedbeleid waar het gaat om beleving. Men koos als belangrijkste thema’s om op in te zetten: Militair erfgoed (van alle perioden); Fort Isabella; Station Vught en Lunettenlaan. Bovendien werd benadrukt dat de menselijke maat belangrijk is bij het vertellen van het verhaal van de gemeente Vught: de mens

62 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

moet centraal als drager van het verleden in plaats van historische gebeurtenissen en jaartallen.

Waarde 3: Aanpassingsvermogen

Bij groep 2 sloten de waarden ook mooi op elkaar aan, net als bij groep 1. Hier ging het om de uitdagingen die het landschap sinds mensenheugenis aan de bewoners heeft gesteld, en hoe de bewoners hier elke keer weer flexibel mee om zijn gegaan en zo voor een uniek Vughts erfgoed hebben gezorgd. Deze uitdagingen zijn telkens weer te interpreteren binnen het adagium van J. Cruyff: “Elk nadeel heb zijn voordeel”: Het vele water dat zo kenmerkend is voor het gebied zorgde enerzijds voor wateroverlast, maar had ook voordelen, zoals de bereikbaarheid voor handel en de militair strategische ligging (welke voor de bewoners ook als nadeel kan worden gezien). Het aanpassingsvermogen dat werd vereist om hiermee om te gaan is de rode draad van het verhaal van Vught, en zorgt de huidige dag nog voor dezelfde soort uitdagingen en kansen. Bovendien biedt dit perspectief kansen om erfgoed te integreren binnen ruimtelijke ontwikkeling. Voorbeeldthema’s van integrale inpassingsmogelijkheden van erfgoed binnen de ruimtelijke ontwikkeling: 1. De Lunetten; 2. Doorwaadbaarheid; 3. Beperkte fysieke ruimte / woekeren met ruimte; 4. Stedelijkheid: Hoewel de woonkernen van de gemeente dorpen zijn, kent de gemeente dezelfde problemen als grote steden waar het gaat om beperkte ruimte, omdat het zo bekneld ligt tussen land- en waterwegen; 5.

Militair strategische positie / bereikbaarheid / poort naar Holland: Hier kun je in de woonvisie op laten aansluiten.

Waarde 4: Het geïntegreerde verhaal

In plaats van losse historische incidenten, moeten de geschiedenis, identiteit en kernwaarden zichtbaar worden gemaakt als één compleet verhaal. De historische ondergrond, het landschap, is de drager van dit verhaal. Op dit landschappelijk tableau kunnen de historische incidenten zichtbaar worden gemaakt. De strategische ligging is vandaag de dag nog zichtbaar in de infrastructuur, die als ruimtelijke drager voor het verhaal kan dienen. Hierbij werden de A2 en de twaalf spoorwegovergangen genoemd. De infrastructuur zorgt enerzijds voor versnipperde ruimte, maar zorgt tegelijkertijd voor de context van het verhaal van de gemeente.

Aanbevelingen

Voor een breder doelgroepenbereik: om jongeren te bereiken moet samenwerking met scholen worden gezocht. Gemeentebreed wordt ingezet op participatie. Hoe voorkom je participatiemoeheid? Veel mensen die participeren verschijnen bij meerdere overlegtafels, die soms zelfs tegelijkertijd staan gepland. De gemeente moet hierin beter keuzes maken en beter regie op voeren. Passend binnen het integraal werken dat de gemeente voorstaat, zou in de participatie-agenda (waarvan het handig zou zijn als deze er zou zijn) verschillende thema’s worden gecombineerd. Maak bijvoorbeeld op de website een planbord, waar alle participatiebijeenkomsten bij elkaar komen te staan. Zo kun je, als je een nieuwe bijeenkomst wilt organiseren, aanhaken bij al bestaande bijeenkomsten, in plaats van een nieuwe te organiseren. Scheelt ook tijd in voorbereiding.

63 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Er is behoefte aan een meer geïntegreerd omgevingsoverleg, waar de verschillende beleidsterreinen samen met elkaar beleid kunnen maken en afstemmen.

Conclusie en vervolg:

De aanwezige beleidsadviseurs vonden het zeer waardevol om integraal en buiten de geijkte beleidskaders met elkaar van gedachten te wisselen. Ze herkenden dat het vaak dezelfde problemen zijn waar ze tegenaanlopen. Met meer samenwerking en overleg, meer voor zowel eigen als elkaars beleid voor elkaar kunnen krijgen. Zo kunnen bijvoorbeeld het groenbeleid en erfgoedbeleid met betere onderlinge afstemming beter zorg dragen voor historisch groen in de bebouwde kom. Deze inzichten vallen goed binnen het kader van het voorgenomen beleid van de gemeente, waarin wordt ingezet op meer integrale samenwerking tussen de beleidsafdelingen. Dit vraagt een andere aanpak binnen de gemeente. Er is behoefte om hier verder mee aan de slag te gaan. Er werd afgesproken om nog binnen het participatietraject voor deze visie een tweede bijeenkomst te beleggen, waar meer praktische invulling wordt gegeven aan het maken van integraal beleid.

Bijeenkomst 3: Kernwaardensessie met externe stakeholders, 18 okt 2022

Op 18 oktober werden de ‘externe stakeholders’ op het stadhuis uitgenodigd om samen van gedachten te wisselen over de nieuwe erfgoedvisie. Welke organisaties volgens de gemeente Vught behoren tot de groep externe stakeholders, is voorafgaand aan het participatietraject mede bepaald door de gemeenteraad. Deze kernwaardensessie volgde vlak op de bijeenkomst met de interne stakeholders. In tegenstelling tot de bewonersavond, was deze bijeenkomst op uitnodiging. Tien erfgoedbetrokkenen kwamen op de bijeenkomst af. Zij vertegenwoordigden diverse erfgoedstichtingen zoals Reinier van Arkel, Stichting Erfgoed Vught, Isabella Groep, Stichting Fort Isabellakazerne, Van Gogh Helvoirt, De Groene Vesting en Heemkundekring Kleine Meijerij. Na een introductie over het erfgoed van Vught en de erfgoedvisie gingen de aanwezigen in groepjes aan het werk. Zij kozen per groep drie belangrijke thema’s die voor hen persoonlijk de belangrijkste kernwaarden van Vught verbeelden. Vervolgens lichtten de groepjes hun gekozen kernwaarden toe voor de hele groep. De verbanden werden in kaart gebracht. Zo kwamen de centrale verhaallijnen aan het licht, die als een rode draad door het erfgoed van Vught lopen en de kern vormen van de nieuwe erfgoedvisie. De kernwaarden van de gemeente Vught: De gekozen verbindende en identiteitsbepalende waarden zijn:

Waarde 1: Water

De strijd tegen het water en de strategische ligging ten opzichte ervan, tekenen de geschiedenis van Vught. Zo stammen alle drie de plaatsnamen Cromvoirt, Helvoirt én Vught af van Middelnederlandse woorden die verwijzen naar vochtige, drassige gebieden en de doorwaadbare plaats. Hier vinden de dorpen hun oorsprong. De hoge waterstanden zorgden voor ongemak en vroege ingrepen in het landschap, zoals de Cromvoirtse ringdijk, maar ook voor vroege economische bloei. Zo was de vroegmiddeleeuwse haven van Vught ouder dan die van Breda. Water was niet alleen vriend, maar ook vijand. Vught was meerdere keren een belangrijk strijdtoneel in de belangrijkste oorlogen van de Nederlandse geschiedenis. Fort Isabella is daar een van de vele zichtbare getuigen van. Water werd ook gezien als iets immaterieels: alle verhalen, tradities en rituelen die door de gemeenschap heen

64 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

‘stromen’.

Waarde 2: Strijd

Het thema ‘strijd’ komt ook terug in de betekenis van de strijd tussen de katholieken en de protestanten, tussen Den Bosch en Vught, en natuurlijk de vele oorlogen waar Vught het toneel van was. Men noemde de thema’s verdediging / behoud ook in relatie tot behoud van normen en waarden. Hier kan erfgoed een belangrijke rol bij spelen. Normen en waarden behoren ook tot het immateriële erfgoed van Vught.

Waarde 3: Gelaagdheid

Vught wordt ook gezien als een zeer ‘gelaagde’ gemeente, waar diverse verhaallijnen uit verschillende perioden bij elkaar komen en elkaar overlappen. Als puzzelstukken vormen de verhalen één geheel, en creëren ze samen een identiteit en zorgen ze voor verbinding. Het erfgoed zelf is te zien als een puzzelstuk binnen de hedendaagse ontwikkelingen. Door het strategisch in te zetten helpt het de geschiedenis levend te houden en te versterken.

Waarde 4: Natuur

De natuur in en rondom Vught werd als belangrijke waarde genoemd. Als tegenhanger van het stadse Den Bosch, kun je in Vught genieten van de rust en het groen. Ook het landschap zelf heeft erfgoedwaarde; het is als een onderlegger voor de historische ontwikkeling, en net als het water heeft het de geschiedenis van Vught gevormd en bepaald. Tegelijkertijd zijn de sporen van deze geschiedenis duidelijk in het landschap te lezen, zoals de verschillende waterwerken, de Gement, percelering en oude zandwegen.

Waarde 5: Verbinding

Bovenal bestaat de gemeente Vught uit dorpen, waar het dorpsleven centraal staat. Mensen staan met elkaar in verbinding en hebben elkaar nodig. Men benadrukte dat het inzichtelijk maken van de geschiedenis ruimte biedt om gezamenlijk na te denken over de identiteit van Vught. De ‘stapeling’ van verhalen werd hierom ook veel genoemd als basis van de gemeenschap.

Wat is er nodig?

Vervolgens ging het over de vraag hoe de erfgoedvisie kan bijdragen aan een beter erfgoedbeleid. Welke praktische handvatten zijn er nodig zodat gemeente, erfgoedinstellingen en burgers elkaar beter kunnen vinden en samen zorg dragen voor een beter erfgoedbeleid? De antwoorden zijn onder te verdelen in twee categorieën: samenwerking/cultuuromslag en keuzes maken.

Samenwerking/cultuuromslag

Er werd gepleit voor een betere samenwerking met de gemeente en meer crossover samenwerking. Ook mist men een integraal gemeentebeleid. Men vindt dat er te weinig budget is vrijgemaakt voor de taken die de gemeente uitbesteedt aan de erfgoedinstelling. Als de gemeente haar erfgoedambities serieus neemt, en wil dat de vrijwilligersorganisaties hier een serieuze bijdrage aan leveren, mag er wel meer worden geïnvesteerd in deze verenigingen. Een herhaling van het initiatief “Dit is Vught”, waar wel veel plannen op de kaart zijn gezet maar waar maar weinig van is gerealiseerd, wil men voorkomen. Momenteel ligt de continuïteit en het geheugen van het erfgoedbeleid niet binnen de gemeente, maar bij de erfgoedinstellingen. Ook wordt erop gewezen dat er al heel veel gebeurt op het gebied van

65 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

samenwerking, zoals binnen het erfgoednetwerk. Het erfgoedbeleid moet breder draagvlak krijgen onder de bewoners; momenteel ervaart men te weinig besef over het erfgoed van Vught. Een bottom-up aanpak zorgt voor een breder draagvlak. Vooral moet worden geïnvesteerd in een groter draagvlak bij jeugd, wat mogelijk resulteert in aandacht en investeringen in erfgoed op een lange termijn. De gemeenteambtenaren worden als proactief beschouwd, maar er is binnen de gemeentelijke organisatie meer kruisbestuiving tussen erfgoed en overige domeinen mogelijk. Er moet dus ook binnen de gemeente meer worden samengewerkt.