Bijlage - Erfgoedvisie gemeente Vught 2023-2029 (juiste opmaak, inclusief bijlagen)

Erfgoedvisie

Gemeente Vught 2023 - 2029

1

| Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023

Erfgoedvisie

Inhoudsopgave

Gemeente Vught

Project: Opdrachtgever: Opgesteld door: Datum:

Erfgoedvisie Gemeente Vught Gemeente Vught The Missing Link 28 april 2023

Inleiding

5

Hoofdstuk 1 Aanleiding en doel van de Erfgoedvisie Waarom een Erfgoedvisie? Beleidsruimte Wensen en doelstellingen

6 6 6 6

Hoofdstuk 2 Het verhaal van Vught Tijdlijn Verhaallijnen

11 12 14

Hoofdstuk 3 Erfgoedambities

16

Hoofdstuk 4 Visie op Erfgoed

19

Hoofdstuk 5 Uitvoeringsprogramma Hoe gaan we onze erfgoedambities bereiken? Erfgoedlijnen Projectmatige aanpak en vertaling Dynamisch uitvoeringsprogramma Ruimte voor initiatieven Wat is hiervoor nodig?

24 24 24 26 26 27 28

Hoofdstuk 6 Participatieproces

30

Bijlagen A. Uitvoeringsprogramma -longlistB. Beleidskaders C. Overzicht wettelijke taken en Analyse stand van zaken erfgoedbeleid gemeente D. Uitkomsten participatietraject interne en externe stakeholders E. Analyse uitkomsten enquête F. Beeldverantwoording G. Begrippenlijst

32 33 44 50

Deze visie is mede tot stand gekomen door de input en betrokkenheid van onder andere het Erfgoednetwerk, inwoners van de gemeente Vught en de beleidsadviseurs van de gemeente Vught.

2

| Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

3

| Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

56 72 82 83

Inleiding Voor u ligt de Erfgoedvisie van de gemeente Vught. In deze visie wordt richting gegeven aan de manier waarop de gemeente Vught in de toekomst wil omgaan met haar cultureel erfgoed. Erfgoed is van belang voor de leefbaarheid en herkenbaarheid van de gemeente Vught. Omdat we trots zijn op ons erfgoed, willen we het delen met inwoners en bezoekers van alle leeftijden. De Erfgoedvisie is als een kompas dat houvast en inspiratie biedt voor de wijze waarop erfgoed een bijdrage kan leveren aan de maatschappelijke opgaven waar de gemeente Vught voor staat. Alle erfgoedelementen bij elkaar vertellen het verhaal van de gemeente Vught; de geschiedenis van onze voorgangers die hier gewoond en gewerkt hebben. Op basis van de ontstaansgeschiedenis van de gemeente zijn drie verhaallijnen ontwikkeld: 1. Water: bedreiging en kans; 2. Rustige buitenplaats; 3. Van oorlog en strijd naar harmonieuze dorpen. Deze thematische benadering zorgt voor een toegankelijk en herkenbaar verhaal. De verhaallijnen bieden een bruikbaar ontwikkelperspectief op basis van de identiteit van de gemeente. In deze visie staat beschreven wat onze erfgoedambities zijn en wat onze visie op erfgoed is. Het fundament van de erfgoedzorg in de gemeente

Afbeelding 1: Rijksmonumentale boerderij aan Pepereind 9 te Cromvoirt @The Missing Link

4

| Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

5

| Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

kan worden versterkt, zodat het erfgoed voor de toekomst beter behouden, gebruikt en benut kan worden. Het is hiervoor van belang om de samenwerking tussen de verschillende domeinen binnen de ambtelijke organisatie én met het erfgoednetwerk te versterken. Zo kan de gemeente investeren in het verzilveren van koppelkansen, zodat het erfgoed extra kan blijven bijdragen aan een aantrekkelijk leef- en vestigingsklimaat, de omgevingskwaliteit en de recreatieve en toeristische aantrekkingskracht van de gemeente Vught. Tot slot introduceren we een uitvoeringsprogramma als dynamisch uitvoeringsinstrument. Dit uitvoeringsprogramma biedt een kader voor beleid en een vertaling naar een projectmatige aanpak. Om de koers uit te zetten onderscheiden we vier erfgoedlijnen waarmee we het uitvoeringsprogramma categoriseren. De erfgoedlijnen zijn van belang bij het versterken van het erfgoed in de gemeente en dragen bij aan het behoud, beschermen, beheren en beleven van het erfgoed. Het uitvoeringsprogramma en deze erfgoedvisie hebben gezamenlijk één en hetzelfde doel: goed omgaan met het cultuurhistorisch erfgoed van de gemeente Vught, voor nu én in de toekomst.

1

Aanleiding en doel van de Erfgoedvisie Waarom een Erfgoedvisie?

In deze visie wordt richting gegeven aan de manier waarop de gemeente Vught in de toekomst wil omgaan met haar cultureel erfgoed. De Rijksoverheid, gemeenten, provincies en eigenaren zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de zorg voor ons cultureel erfgoed. Op deze verschillende schaalniveaus zijn taken en verantwoordelijkheden belegd. De wijze waarop de gemeente Vught om moet gaan met het geheel aan cultuurhistorie is grotendeels vastgelegd door de Rijksoverheid in de Erfgoedwet en Kwaliteitsnorm Archeologie. Hoewel hiermee voor een groot deel vastligt hoe de gemeente Vught om moet gaan met haar cultureel erfgoed, zijn er nog diverse mogelijkheden om de overgebleven ruimte in te vullen.

“

Beleidsruimte

De beleidsruimte van de gemeente gaat bijvoorbeeld om keuzes bij het aanwijzen van gemeentelijke monumenten, het meer of minder aandacht besteden aan landschappelijk erfgoed en de mate en wijze van het betrekken van en communiceren met het erfgoednetwerk en inwoners over het erfgoed. Daarnaast is er ruimte om erfgoed in te zetten bij ruimtelijke ontwikkelingen en de Vughtse identiteit te versterken. In de startnotitie (2022) heeft de gemeenteraad al zeer duidelijke ambities en kaders benoemd waar deze visie aan moet voldoen. Met deze visie wordt het ambitieniveau waarmee gemeente Vught haar beleid gaat vormgeven vastgelegd. Door middel van het uitvoeringsprogramma wordt praktische invulling gegeven aan hoe dit te bereiken.

We houden ons culturele erfgoed in ere; het draagt bij aan de aantrekkelijkheid van onze gemeente en aan de identiteit van de dorpen. Monumenten laten het ontstaan en de ontwikkeling van de dorpen zien en dragen bij aan de kwaliteit van de beleving; immaterieel erfgoed zoals sinterklaasintocht en carnaval zijn historisch verankerd en leveren binding aan de gemeenschap op; bij Nationaal Monument Kamp Vught zien we de bijzondere hoofdstukken van onze lokale geschiedenis. Wij stimuleren de samenwerking tussen organisaties die met erfgoed bezig zijn, zodat er meer samenhang en gemeenschappelijke prioritering voor erfgoed kan ontstaan. — Coalitieakkoord 2021-2026 'Een nieuwe start'.

Wensen en doelstellingen

Er is behoefte aan een overkoepelend en richtinggevend beleidsdocument, dat zorgt voor overzicht binnen de bestaande kaders en inzicht geeft in de manier waarop de gemeente in de toekomst met haar erfgoed om wil gaan. Op dit moment ontbreekt er een actuele en vastgestelde Erfgoedvisie. Het grondgebied van de gemeente is in 2021 door een fusie uitgebreid met Helvoirt. Deze visie zorgt ervoor dat ook het Helvoirtse erfgoed onderdeel van het beleid wordt. Daarnaast kan erfgoed bijdragen aan grote maatschappelijke opgaven waar we voor staan; zoals duurzaamheid, de transitie landbouw, vrijkomende agrarische bebouwing en toerisme en recreatie. Het belang van ons erfgoed is dan ook evident. Daarom vraagt de coalitie er aandacht voor in het coalitieakkoord:

Afbeelding 2: Het Vughtse lunet I. @Amelia Rövekamp

6

| Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

7

| Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Wat is erfgoed?

De gemeente Vught wil graag meer gebruik maken van de kansen die erfgoed biedt. Het is van belang om meer oog te hebben voor ons erfgoed en dit te koppelen aan ruimtelijke en maatschappelijke opgaven. Op die manier kan het erfgoed bijdragen aan een aantrekkelijke omgeving om in te wonen, werken en recreëren. Om die meerwaarde te kunnen creëren, is een goede samenwerking belangrijk. Daarbij gaat het over het stimuleren van samenwerking tussen de verschillende beleidsvelden binnen de ambtelijke organisatie, maar zeker ook over de samenwerking met externe partijen en initiatiefnemers uit het veld en met de gemeenschap. De gemeente wil de relaties met en tussen de verschillende erfgoedstichtingen en -verenigingen versterken en intensiveren. De gemeente vindt het daarom belangrijk om de inzet van het erfgoedveld te stimuleren. Dit kan door initiatieven en verdere samenwerking te faciliteren. Hoe we deze doelstelling gaan realiseren, beschrijven we in deze Erfgoedvisie. De visie is daarom tot stand gekomen mede op basis van de wensen en doelstellingen van de bewoners en erfgoedinstellingen van de gemeente. Het eerste resultaat van dit participatieproces, de conceptvisie, is tijdens een laatste bijeenkomst voorgelegd en besproken met deze betrokkenen en op basis van hun input aangepast. Voor u ligt de door alle betrokken partijen gedragen eindversie van de visie.

Deze visie is bedoeld voor iedereen die geïnteresseerd is, in aanraking komt of zich bezig houdt met cultureel erfgoed en ruimtelijke ordening in de leefomgeving.

Erfgoed is een breed begrip. Het omvat de materiële, immateriële, zichtbare en onzichtbare overblijfselen van onze maatschappelijke ontwikkeling, die wij waardevol vinden voor ons gemeenschappelijke geheugen en onze identiteit. Het kan gaan om voorwerpen in musea, archeologische vondsten, archieven, monumenten en landschappen. Maar ook de daaraan verbonden gebruiken, verhalen en gewoonten. De betekenis van het begrip erfgoed is enorm verbreed en kan verder uitbreiden.

ONROEREND ERFGOED Onroerend erfgoed is niet verplaatsbaar, zoals: monumentale gebouwen, historische landschapselementen en archeologische vindplaatsen. Historische (steden)bouwkunst stedenbouwkundige structuren en historisch cultuurlandschap behoren ook tot het onroerend erfgoed. AFBEELDING 4: Rijksmonument, voormalige buitenplaats en thans raadhuis Leeuwenstein met carnavalsversiering in 2023. @Amelia Rövekamp

ROEREND ERFGOED Roerend erfgoed is verplaatsbaar en is de materiele getuige van een cultuur, zoals: kunstcollecties en mobiel erfgoed. Daarnaast behoort informatief erfgoed, denk aan archieven en data, ook tot roerend erfgoed. AFBEELDING 5: Uniek eeuwenoud kanon expositie van het Vughts Museum in DePetrus @Amelia Rövekamp

IMMATERIEEL ERFGOED Niet tastbaar erfgoed dat erfgoedgemeenschappen levend houden en willen doorgeven aan toekomstige generaties. Het zijn praktijken, representaties, expressies etc. die gemeenschappen of groepen herkennen als hun erfgoed. Denk aan verhalen, eetgewoonten, vormen van performance, traditionele ambachtelijke vaardigheden, rituelen en tradities. Ook kennis en praktijken betreffende de natuur en het universum vallen onder immaterieel erfgoed.

Afbeelding 3: Kasteel Maurick @The Missing Link

AFBEELDING 6: 475-jarig bestaan van het St. Cathriengilde in Vught (1949)

8

| Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

9

| Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

2

Het verhaal van Vught

Alle erfgoedelementen bij elkaar vertellen het verhaal van de gemeente Vught. Het verhaal van Vught betreft de geschiedenis van onze voorgangers die hier gewoond, geleefd en gewerkt hebben. Dit verhaal staat deels op papier (archieven), is zichtbaar in oude voorwerpen (collecties), gebouwen en landschap of is verpakt in het bodemarchief. Echter zit het ook in de hoofden van velen; in de vorm van verhalen en herinneringen.

Het verhaal van de plek

Voor deze visie is het verhaal van Vught geïnventariseerd. Om tot het verhaal te komen, is de historie van de dorpen Vught, Cromvoirt en Helvoirt in kaart gebracht. Daarbij komt de geschiedenis in zijn volle tijdsdiepte aan bod. Zoals hierboven al aangegeven, ligt zo’n verhaal besloten in allerlei verschillende erfgoedelementen. De inventarisatie van deze aspecten resulteert in ‘het verhaal van de plek’. Dit verhaal hebben we gebruikt om een tijdlijn op te stellen, zie pagina 12. Daarnaast is het gebruikt om het gesprek te openen met participanten (extern) en beleidsadviseurs van de gemeente Vught (intern) over de belangrijke thema’s en kernwaarden.

Verhaallijnen

Onder een verhaallijn verstaan we een concept waarmee de geschiedenis van het gebied wordt gebruikt om de toekomst vorm te geven en onderscheidend op de kaart te zetten. Het geeft het gebied een gezicht en koppelt het verhaal van de plek aan de agenda van de plek. Om tot verhaallijnen te komen, combineren we het verhaal van de plek met de relevante thema’s uit de agenda voor de toekomst. De verhaallijnen verbinden het verleden, het heden en de toekomst. Ze vormen een herkenbaar verhaal dat beleefbaar is, waardoor mensen zich er makkelijk mee kunnen identificeren. Op die manier verbeelden de verhaallijnen de identiteit van de gemeente. De verhaallijnen kunnen een actieve rol spelen bij de ontwikkeling van een gebied en richting geven aan de te maken keuzes voor de Omgevingsvisie. Ze kunnen bovendien worden ingezet als middel om in gesprek te gaan over de identiteit van de plek met het erfgoednetwerk, inwoners, ondernemers en de politiek. Door de thematische benadering wordt het erfgoed toegankelijk en herkenbaar gemaakt. Dit maakt het mogelijk om de aanwezige kwaliteiten te koesteren en versterken. Verhaallijnen bieden een bruikbaar ontwikkelperspectief, een kompas voor beleid en een vertaling naar een projectmatige aanpak. De gemeente Vught kent een enorm gelaagde en diverse geschiedenis, bestaande uit tradities, verhalen, monumenten, (cultuur)landschappen en nog veel meer.

Deze puzzelstukken van het verleden zijn met elkaar verweven en vormen als geheel de identiteit van Vught. Ze zorgen voor verbinding. Het strategisch inzetten van de puzzelstukken zorgt ervoor dat de geschiedenis wordt versterkt en levend wordt gehouden. Op basis van de ontstaansgeschiedenis van de gemeente zijn drie verhaallijnen ontwikkeld. Deze zijn te lezen op pagina 14. Afbeelding 7: Moodboard verhaallijn Rustige buitenplaats @The Missing Link

10 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

11

| Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

DE TIJDLIJN VAN

Bouw Lunetten als uitbreiding op Fort Isabella onder Koning Willem III

VUGHT

Stichting eerste kapel in Helvoirt, gewijd aan St. Nicolaas, door de heer Giselbert van Tilburg

Sint Petrusparochie gesticht

Onstaan van het Brabantse Dekzandlandschap

26.000 v.Chr.

2300 v.Chr

CentraalEuropese hielbijl

275 n.Chr

800

950

Eerste houten kerkje Vught; voorloper van de Sint Lambertusparochie

1006

1100

Helvoirt voegt zich bij de gemeente Vught

Bouw Sint-Lambertuskerk te Cromvoirt

1105

1192

1300

1400

1550

1485

1817

1614

1818

1844

1874

1888

1

190

2

194

1

195

1

200

12000 Molukse exKNIL militairen en hun families worden gehuisvest in het voormalige concentratiekamp

e

ijk nde schriftel Oudst beke 'Fuchte' vermelding

Cromvoirt krijgt een eigen kapel, maar blijft zowel bestuurlijk als kerkelijk onder Vught vallen. Aanleg van de Cromvoirtse ringdijk

12

Helvoirt krijgt een eigen wapen

Fort Isabella

De ‘Heren van Vught’: tolrecht aan de Dommel

Toen

Vught krijgt een gemeentewapen met de Brabantse Leeuw, de St. Lambertuskerk en de St. Pieterskerk

Vught laat een primitieve Ringdijk aanleggen

Cromvoirt ontstaat op een kruispunt van wegen

Romeinse muntschat aan de Dommel

De oudste kapel in Helvoirt krijgt haar huidige gotische kruisvorm, zoals hier geschetst door Vincent Van Gogh. In 1648 gaat deze over in protestantse handen.

Kamp Vught, ca. 31.000 gevangenen; 12.000 gedeporteerd

13

Vincent Van Gogh verblijft in en maakt schetsen van Helvoirt

Cromvoirt krijgt een eigen gemeentewapen met afbeelding St. Lambertus

Bouw neogotische Nicolaaskerk Helvoirt

Nu

VERHAALLIJNEN VAN VUGHT

Water: bedreiging en kans

Afbeelding 8: Verbeeldingen van de verhaallijnen @The Missing Link

De strijd tegen het water en de strategische ligging ten opzichte ervan, tekenen de geschiedenis van Vught. Zo stammen alle drie de plaatsnamen Cromvoirt, Helvoirt én Vught af van Middelnederlandse woorden die verwijzen naar vochtige, drassige gebieden. In deze doorwaadbare plaats vinden de dorpen hun oorsprong. Water is vanuit dit oogpunt de verbindende factor tussen de verschillende dorpen in de gemeente. Water was niet alleen vriend, maar ook vijand. De hoge waterstanden zorgden voor ongemak en vroege ingrepen in het landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Cromvoirtse ringdijk en de overstroming in 1995. Daarentegen zorgde het water voor vroege economische bloei. Zo zou de vroegmiddeleeuwse haven van Vught volgens sommigen zelfs ouder zijn dan die van Breda. Water symboliseert bovendien alle immateriële verhalen, tradities en rituelen die als het ware door de gemeenschap heen ‘stromen’.

Rustige buitenplaats

Als tegenhanger van het stadse ‘s-Hertogenbosch zijn Vught, Helvoirt en Cromvoirt de ultieme plek om te genieten van de rust en het groene landschap. Al eeuwenlang ontsnappen de stedelingen uit ‘s-Hertogenbosch het drukke leven om in Vught, Helvoirt en Cromvoirt tot rust te komen. Zij vestigden hier beeldbepalende landerijen en buitenplaatsen rondom de Dommel, de Vughtse Heide en de Drunense Duinen. Tot op de dag van vandaag worden deze monumenten bezocht om tot rust te komen, soms onder het genot van een Brabants biertje. Daarnaast zijn zorg en mentale gezondheid belangrijke thema’s in Vught. Het zorgcentrum Reinier van Arkel, gevestigd in s’-Hertogenbosch, breidde in 1885 uit naar Vught. Op het Landgoed Voorburg werd een psychiatrisch ziekenhuis gevestigd. Tot op heden is dit een plek waar maatschappelijke zorg en gezondheid centraal staan. Het groene en serene karakter van het zorgterrein past bij de gedachte ‘rust, regelmaat en reinheid’. Nog steeds genieten zowel inwoners als bezoekers van buitenaf van de mooie natuur en het landelijke erfgoed wat de gemeente Vught te bieden heeft.

Van oorlog en strijd naar harmonieuze dorpen Op meerdere momenten in de geschiedenis is Vught het strijdtoneel geweest van verschillende oorlogen en conflicten. Zo waren er de godsdienstoorlogen tussen de katholieke en protestantse kerk en vochten de heren van Vught en de Bosschenaren voor het bezit van Vught. Maarten van Rossum trok een spoor van verwoesting door Cromvoirt en Vught tijdens de strijd tussen Brabant en Gelre. Ook de 80-jarige oorlog, de Franse tijd en de Belgische Opstand lieten dit gebied niet ongeschonden. Tenslotte heeft de Tweede Wereldoorlog een enorme impact gehad op Vught. Vele verhalen uit deze perioden zijn hier nog steeds tastbaar. Na al deze oorlogen en strijd is de vrede en rust wedergekeerd. De karakteristieke Vughtse dorpen zijn nu weer harmonieuze dorpen waar het goed toeven is en waar je de roemruchte historie nog steeds kunt beleven.

14 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

15 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

3

Erfgoedambities

Het erfgoed van Vught is uniek en waardevol. Hier moeten we zowel nu als in de toekomst zorgvuldig mee omgaan. Het unieke karakter van de dorpen wint aan waarde wanneer zoveel mogelijk mensen het kunnen beleven en ervan genieten. Het beleefbaar maken van het erfgoed van Vught staat daarom centraal in het erfgoedbeleid van de gemeente Vught. Daarnaast staat erfgoed ook ten dienste van andere belangrijke maatschappelijke opgaven. De ambitie is dan ook meer samen te werken, zowel binnen de gemeentelijke organisatie als met externe partners. Om te bepalen waar we de komende tijd samen aan willen werken, hebben we vier erfgoedambities geformuleerd:

Erfgoedambities

1. Het erfgoed van Vught beter zichtbaar en beleefbaar maken; 2. Erfgoed inzetten als katalysator voor integraal en projectmatig samenwerken; 3. Erfgoed inzetten voor actuele opgaven; 4. Aansluiting zoeken bij landelijke ontwikkelingen en programma’s.

3. Erfgoed inzetten voor actuele opgaven

Erfgoed kan bijdragen aan de grote maatschappelijke opgaven waar de gemeente Vught voor staat. Daarom streven we ernaar om erfgoed in te zetten voor opgaven als duurzaamheid, energietransitie, toerisme en recreatie. Zo willen we erfgoed nog beter inzetten om de gemeente aantrekkelijk te maken voor recreatie en erfgoedtoerisme. Ook willen wij ons meer richten op de betekenis van het erfgoed voor de omgeving bij ontwikkelingen op het gebied van energie, klimaatadaptatie, verstedelijking, duurzame landbouw en technologische innovaties. Deze transities zijn aanleiding om meer aandacht te geven aan de kwaliteit van historische dorpskernen en het landschap als drager van deze ontwikkelingen. Verhalen over erfgoed kunnen daarbij dienen als inspiratiebron, een gezamenlijke identiteit behouden en versterken, draagvlak creëren voor verandering en een verbindende rol spelen bij een gedeelde visie op de toekomst.

4. Aansluiten bij landelijke ontwikkelingen en programma’s Met de nieuwe visie zoeken we meer aansluiting bij de landelijke programma’s omtrent cultureel erfgoed, zoals ‘de kracht van creativiteit’, de ‘Erfgoed Deal’ en het Verdrag van Faro. Daarnaast werken we aan de voorbereidingen voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet.

1. Het erfgoed van Vught beter zichtbaar en beleefbaar maken

Cultureel erfgoed is van groot belang voor het karakter en de identiteit van de dorpen in onze gemeente. We maken volwassenen en kinderen bewust van de geschiedenis van de gemeente Vught, hun eigen leefomgeving. We beschermen en versterken ons erfgoed en maken het beter zichtbaar en beleefbaar. Hierdoor versterken we de verbinding van onze inwoners met ons erfgoed en creëren we meer draagvlak en bekendheid in de regio.

2. Erfgoed inzetten als katalysator voor integraal en projectmatig samenwerken

De gemeente is daarnaast voornemens zich met deze nieuwe visie meer te richten op de betekenis van het erfgoed voor de omgeving. Erfgoed draagt bij aan een hoogwaardige leefomgeving, aan de omgevingskwaliteit en een aantrekkelijk vestigingsklimaat. Erfgoed wordt beschouwd als inspiratiebron en biedt kansen om als vertrekpunt, als ‘katalysator’, voor ontwikkeling te fungeren. Door de samenhang met andere beleidsterreinen inzichtelijk te maken kan er in de toekomst makkelijker samengewerkt worden. Deze integrale aanpak zorgt ervoor dat de kansen voor het creëren van meerwaarde van erfgoed beter benut kunnen worden.

16 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

17 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Het erfgoed van Vught

De gemeente Vught is rijk aan erfgoed en kent een rijke en tastbare geschiedenis. De strijd tegen en met het water tekent de bewoningsgeschiedenis en heeft het landschap gevormd. Sporen van dit verleden vinden we terug in verhalen, gebouwen, objecten, het landschap en onder de grond. Overal in de gemeente is het verleden zichtbaar; van kerkgebouwen tot de oude boerderijen, van de ringdijk in Cromvoirt tot de verdedigingswerken van de Linie 1629, tot Nationaal Monument Kamp Vught. Dit zijn plekken die ons verbinden en ons trots maken. Vught is een dorp met stadse allures; omsloten door grote infrastructurele verbindingen aan de ene kant en een prachtig landschap met de karakteristieke dorpen Helvoirt en Cromvoirt aan de andere kant. Dit vormt het ruimtelijke karakter van deze bijzondere gemeente. Vught is een parel in de Meierij. Een groene gemeente gelegen onder de rook van ’s-Hertogenbosch. Het erfgoed van de gemeente draagt in grote mate bij aan de ruimtelijke kwaliteiten. Het erfgoed is deel van de identiteit van de gemeente Vught en haar inwoners. Dit willen we behouden en doorgeven aan volgende generaties.

“

Het erfgoed van de gemeente Vught in cijfers: • • • • •

184 gebouwde rijksmonumenten 180 gemeentelijke monumenten 48 beeldbepalende panden 1 beschermd dorpsgezicht 3 terreinen die op de Archeologische Monumentenkaart van Nederland staan

4

Visie op Erfgoed

De gemeente Vught blijft in beweging. De gemeente breidt fysiek uit en nieuwe inwoners en bezoekers weten de gemeente te vinden. Belangrijke maatschappelijke opgaven drukken hun stempel op het uiterlijk en karakter van de gemeente. Met een toekomstgericht erfgoedbeleid worden deze ontwikkelingen niet tegengehouden, maar krijgen een kwalitatieve meerwaarde doordat ze worden uitgevoerd vanuit de unieke waarden en identiteit van de dorpen Vught, Cromvoirt en Helvoirt en hun omgeving. Behoud door ontwikkeling wil zeggen dat met aandacht voor en bescherming van cultureel erfgoed nieuwe ontwikkelingen een eigen Vughts karakter krijgen; een nieuwe laag aanbrengen op de Vughtse eigenheid. Zo wordt deze unieke identiteit niet aangetast, maar juist verdiept. In deze visie lichten we toe hoe we met erfgoed op een wijze om zullen gaan die het beste aansluit bij het unieke karakter van de gemeente Vught. Dit hoofdstuk biedt het kader voor het erfgoedbeleid, dat nauw aansluit op de kernwaarden die we hebben opgehaald tijdens de participatiesessies. De uitwerking met voorbeelden, hoe dit kader concreet toe te passen middels daadwerkelijk beleid, komt in het uitvoeringsprogramma in hoofdstuk 5 aan de orde.

Afbeelding 9: Wegenkaart van Vught en omgeving

Als de mens een verhaal is, dan moet je hem/haar voeden met oude en nieuwe verhalen over de locatie/context waarin ie leeft. Dat geeft betekenis aan het leven. Antwoord op de vraag waar is erf-‘goed’ eigenlijk goed voor? Wat is de waarde van erfgoed? Bewonersavond 12 juli 2022

18 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

19 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Cultureel erfgoed versterkt onze identiteit

De rijkdom aan cultureel erfgoed van de gemeente Vught biedt kansen voor het versterken van de identiteit van de gemeente en de onderlinge verbinding binnen de gemeenschap. Ons erfgoed is waardevol voor ons gemeenschappelijke geheugen en onze identiteit. Alle zaken die de geschiedenis van de gemeente en haar inwoners vertellen, zijn dus cultureel erfgoed. De Vughtse identiteit is onlosmakelijk verbonden met de vele verhalen uit het verleden. Dat deze verhalen en de verbinding daarmee zo sterk zijn, blijkt uit de centrale thema’s die door iedereen worden benoemd wanneer er wordt gevraagd wat zo bepalend is voor het unieke karakter en identiteit van Vught. Zo wordt de relatie met het water (dat zowel voor strijd en rampspoed zorgde, maar ook bepalend was voor het ontstaan en bloei van de dorpen) genoemd, maar ook oorlog en strijd, dat als rode draad door de geschiedenis van Vught loopt en nog overal zichtbaar is. Het thema groen en gezondheid: het dorp Vught als landelijke tegenhanger van het stadse ’s-Hertogenbosch, met haar buitenplaatsen en boerderijen in Vught en het landelijke Cromvoirt en Helvoirt. Denk bij cultureel erfgoed ook aan de eeuwenoude ceremoniën van de schuttersgilden en de historische zandpaden zoals de Antwerpse Baan in Helvoirt en de Groenewouddreef in Vught.

Ook het funeraire erfgoed is van belang in Vught, de monumentale graven liggen verspreid over de gemeente; van klein naar groot. De spraakmakende monumenten, bijvoorbeeld de oude Nikolaaskerk in Helvoirt en de boeiende historie van Huize Bergen en kasteel Maurick, mogen natuurlijk ook niet vergeten worden. Wanneer we waarde aan ons erfgoed toekennen, voelen we ons ermee verbonden. Bovendien schept dit een gezamenlijke band. Dit noemen we ‘identiteit’. Deze gemeenschappelijke identiteit kan als uitgangspunt dienen voor de Omgevingsvisie, waardoor een coherent en integraal beleid gevoerd kan worden op alle onderdelen van ruimtelijke ordening. Het Vughtse erfgoed wordt al veel gebruikt om deze identiteit in de ruimtelijke omgeving te behouden. De herontwikkeling van Fort Isabella is hier een prachtig voorbeeld van. Vanzelfsprekend zijn we natuurlijk ook ontzettend trots op DePetrus. Van leegstaande kerk naar publiekstrekker van internationale allure. De monumenten worden weer opnieuw gebruikt, versterkt en toekomstbestendig gemaakt.

Cultureel erfgoed wordt gekoesterd en zichtbaar en beleefbaar gemaakt

Vanuit de kracht van erfgoed bijdragen aan een waardevolle leefomgeving

Om te zorgen dat het erfgoed optimaal kan bijdragen aan de omgevingskwaliteit is een contextgerichte benadering nodig. We koesteren de kwaliteiten van de historische dorpskernen en het landschap als belangrijke drager van onze identiteit en toekomstige ontwikkelingen. Deze ontwikkelingen op het gebied van energie, klimaatadaptatie, verstedelijking, duurzame landbouw en technologische innovaties vragen een integrale aanpak die gericht is op de betekenis van het erfgoed voor de leefomgeving. Binnen de gemeente zal tussen afdelingen die zich bezig houden met de leefomgeving, zoals groen, duurzaamheid, ruimte, toerisme, economie en erfgoed meer worden samengewerkt om samen op te trekken voor een erfgoedinclusieve leefomgevingskwaliteit.

Vanuit de verbindende kracht van erfgoed samenwerken

De gemeente kent een zeer actief vrijwilligersnetwerk waarvan de leden zich in diverse verenigingen en heemkundekringen verenigd en verbonden hebben. Zo maken zij zich sterk voor het behoud en de beleefbaarheid van het cultureel erfgoed. Ook dragen zij op deze wijze bij aan het gemeenschapsgevoel en de sociale cohesie binnen Vught; nog zo’n belangrijke drager én kenmerk van de Vughtse identiteit. Het erfgoednetwerk bleek ook eerder al van onschatbare waarde voor het project “Dit is Vught!”, en voor het uitdragen van de waarde van het erfgoed voor Vught. Door de projectmatige aanpak vanuit het uitvoeringsprogramma krijgen de erfgoedpartners de steun binnen de gemeente die zij verdienen, en worden zij beter gepositioneerd om de doelen van leefbaarheid en zichtbaarheid te realiseren. Bijvoorbeeld op door de gemeente gefaciliteerde bijeenkomsten zoals het erfgoedcafé, kunnen samenwerkingsverbanden worden aangegaan en projectvoorstellen gedaan worden om het erfgoed zichtbaar en beleefbaar te maken. Zo zetten we in op het versterken van relaties en het intensiveren van de samenwerking met het erfgoedveld. We bevorderen de samenwerking binnen het erfgoednetwerk van Vught. Dit doen we door het aanmoedigen, stimuleren en respecteren van projecten en initiatieven vanuit de samenleving. Daarnaast ondersteunen we het uitwisselen van kennis en ervaring met en door het erfgoednetwerk.

Zo zorgen we samen voor het erfgoed van Vught, nu en in de toekomst!

Het erfgoed van Vught wordt gekoesterd. De gemeente heeft als wettelijke taak zorgvuldig om te gaan met haar erfgoed. Daarom leggen we in deze visie op hoofdlijnen vast hoe we het behoud en de ontwikkeling van het erfgoed gaan borgen. De gemeente ziet het als een belangrijke verantwoordelijkheid om deze ruimtelijke karakteristieken van het landschap te behouden. We zijn trots op ons erfgoed en willen het delen met alle inwoners en bezoekers, jong en oud. We willen het verhaal van de gemeente Vught en haar bijzondere erfgoed beter uitdragen en de kwaliteiten van het landschap en haar cultuurhistorie benutten om het recreatief toeristische netwerk te versterken. Voor Helvoirt is Vincent van Gogh bijvoorbeeld een belangrijk thema. Het dorp heeft een rijk verleden met de schilder en zijn familie en dat kun je nog steeds beleven.

20 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

21 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

HET ERFGOEDNETWERK VUGHT

De gemeente Vught kent een actief netwerk van erfgoedinstellingen en kunsten cultuurondernemers. De gemeente kent veel instellingen en bedrijven die zich bezighouden met Vughts erfgoed. Er zijn maar liefst vier musea, twee heemundekringen en vele stichtingen en verenigingen die zich bezig houden met erfgoed. Een aantal van deze partijen hebben in 2017 hun krachten gebundeld in het Erfgoednetwerk Vught. Het netwerk wat in 2017 is opgericht bestond uit: Nationaal Monument Kamp Vught

Stichting Panorama Vught 1629

Het Vughts Museum

Fort Isabella (Isabellagroep) en Stichting Fort Isabellakazerne

Stichting Erfgoed Vught

Kasteel Maurick

Stichting De Groene Vesting

Huize Bergen

Het Erfgoednetwerk stelde in 2017 de ‘Cultuur-historische agenda voor Vught’ op. Deze agenda is aangeboden aan de Vughtse gemeenteraad en toegelicht op een raadsinformatiebijeenkomst. Met wisselende bijeenkomsten op Fort Isabella, Huize Bergen, Kasteel Maurick en Van der Valk is er een mooie start gemaakt in het kader van het gemeentebrede project ‘erfgoed en toerisme’. Het verdween door de teruglopende belangstelling bij de toerismepartners, het ontbreken van een ‘kartrekker’ en het wegvallen van de gemeentelijke betrokkenheid.

Om dit goed te kunnen doen, is het nodig om afspraken te maken over de verschillende rollen en verantwoordelijkheden. Ook moet onderzocht worden wat er nodig is om de continuïteit van het functioneren van het Erfgoednetwerk te waarborgen en welke partij(en) hierin als ´kartrekker(s)´wil(len) fungeren. Zo kan ingezet worden op een langjarige samenwerking. Voor het functioneren en het onderhouden van het netwerk kan het ‘Erfgoednetwerkcafé’ opnieuw geïntroduceerd worden. Zo is er een moment om elkaar te ontmoeten en kennis en ervaringen uit te wisselen. Het Erfgoednetwerk kan zo worden versterkt, krijgt meer bekendheid en kan groeien. Het biedt tegelijkertijd ook een platform om initiatieven verder te brengen. Partijen van het Erfgoednetwerk kunnen samen en/of met initiatiefnemers projectvoorstellen uitwerken en mogelijke geldstromen onderzoeken. Op deze manier organiseren we de ruimte voor initiatieven en het uitvoeren hiervan. Ook kan het uitvoeringsprogramma van deze visie als groeimodel werken; een stapsgewijze uitvoering van de erfgoedambities dat naar de draagkracht en behoefte van het erfgoedveld en de gemeente Vught doorontwikkeld wordt. Om het Erfgoedcafé te laten slagen, is het opstellen van een gedegen invulling/programma voor de bijeenkomsten essentieel. De gemeente kan een faciliterende rol op zich nemen, zodat de continuïteit van de bijeenkomsten geborgd is.

Op onderdelen en op projectmatige basis is er nog steeds sprake van een goede samenwerking tussen de verschillende partners van het Erfgoednetwerk en de gemeente Vught. Voorbeelden van samenwerkingsverbanden zijn de werkgroep 1629, Open Monumentendag, en de projectgroep route Station-Nationaal Monument Kamp Vught. Erfgoedzorg is een gezamenlijke verantwoordelijkheid en het is dan ook belangrijk om samenwerking tussen de gemeente Vught en de gemeenschappen te versterken. Uit de bijeenkomsten tijdens het traject voor het opstellen van deze Erfgoedvisie is duidelijk geworden dat reactivering van het netwerk een goede manier zou kunnen zijn om de erfgoedambities samen te realiseren. De gemeente onderschrijft het belang van een sterk erfgoednetwerk. Als eerste stap van het inwerkingtreden van de Erfgoedvisie wil de gemeente dan ook graag samen met vertegenwoordigers van het Erfgoednetwerk Vught onderzoeken wat er nodig is om een goede herstart van dit netwerk te realiseren. Voor een krachtige samenwerking is het belangrijk om samen vorm te geven aan een structuur en organisatie zodat de gemeente en de partners uit het Erfgoednetwerk Vught in staat worden gesteld om samen het Vughtse erfgoed te koesteren en versterken. Door meer samen te werken kan er toegegroeid worden naar een gelijkwaardiger partnerschap tussen overheid en inwoners.

Het doel is om een (infra)structuur en organisatie neer te zetten die continuïteit en perspectief biedt voor een samenwerking tussen de gemeente en de erfgoedpartijen. Op deze manier kan er een gedragen erfgoedbeleid gevoerd worden en kunnen projecten uit het uitvoeringsprogramma met behulp en inzet van de expertise uit het Erfgoednetwerk Vught uitgevoerd worden.

22 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

23 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

5

Uitvoeringsprogramma

Om de erfgoedambities te realiseren is het belangrijk om een concrete vertaling te maken en te kunnen sturen op de uitvoering.

Hoe gaan we onze erfgoedambities bereiken?

In het vorige hoofdstuk zijn de vier ambities van de gemeente Vught besproken: de gemeente wil het erfgoed van Vught beter zichtbaar en beleefbaar maken, erfgoed inzetten voor actuele opgaven én als katalysator voor integraal en projectmatig samenwerken, tot slot wil de gemeente meer aansluiting zoeken bij landelijke ontwikkelingen en programma’s. Een aantal stappen moeten worden gezet om deze erfgoedambities te bereiken en vanuit de visie op erfgoed te kunnen werken. Het voornaamste is inzetten op een integrale, niet-sectorale aanpak en deze inbedden in de processen en structuren van de gemeentelijke organisatie. Het doel is om vervolgens de samenwerking tussen gemeente en gemeenschap te versterken. Met het nemen van deze twee stappen kunnen de andere ambities vervolgens beter verwezenlijkt worden. Uit de enquête is gebleken is dat bijna een kwart van de ondervraagden aangaf dat ze niet actief betrokken zijn bij het erfgoed in de gemeente, maar dit wel graag zouden willen zijn. Dit geeft aan dat er een onbenut potentieel is. Als het lukt om dit potentieel te activeren en de gemeente bij de realisatie van maatschappelijke doelen haar inwoners, ondernemers, organisaties, stichtingen en verenigingen betrekt, dan kan de energie en slagkracht van de samenleving benut worden voor het realiseren van erfgoedambities.

Een middel om hiertoe te komen is het bestaande Erfgoednetwerk ondersteunen, versterken en in stelling brengen.

Lijn 1

Basis op orde

Lijn 2

Vanuit de kracht van erfgoed samenwerken

Lijn 3

Erfgoed in de leefomgeving

Lijn 4

Erfgoed in de hoofden en harten van mensen

Erfgoedlijnen

De basis van deze erfgoedvisie is een goed functionerend gemeentelijk apparaat op het gebied van erfgoed en cultuurhistorie, dat haar wettelijke taken naar behoren kan uitvoeren. Dit fundament is voorwaardelijk voor het realiseren van andere ambities op de korte en de lange termijn. Als de basis op orde is, kan er ingezet worden op het versterken van deze basis en gezorgd worden dat het erfgoed van Vught meer betekenis krijgt in de gemeente. Om de koers uit te zetten onderscheiden we vier erfgoedlijnen waarmee we het uitvoeringsprogramma categoriseren. De erfgoedlijnen zijn van belang bij het versterken van het erfgoed in de gemeente en bijdragen aan het behoud, beschermen, beheren en beleven van het erfgoed.

24 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Lijn 1: Basis op orde We moeten zorgvuldig omgaan met ons erfgoed, zodat we het kunnen doorgeven aan de volgende generaties. We werken aan bescherming en behoud van het erfgoed. Door te zorgen dat het beleid en instrumentarium voor uitvoering van de wettelijke taken binnen de gemeente op orde is, versterken we het fundament. We maken het fundament toekomstbestendig door het instrumentarium aan te laten sluiten op de Omgevingswet.

Lijn 3: Erfgoed in de leefomgeving We willen zowel het roerend als het onroerend erfgoed benutten bij het behoud en de verbetering van de omgevingskwaliteit. Erfgoed is een integraal onderdeel van de leefomgeving en wordt bij planontwikkeling afgewogen met de andere omgevingswaarden. We zetten in op het versterken van erfgoed in de leefomgeving door het te gebruiken op een toekomstbestendige manier zodat erfgoed kan bijdragen aan de grote maatschappelijke opgaven waar de gemeente Vught voor staat.

25 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Lijn 2: Vanuit de kracht van erfgoed Om die meerwaarde te kunnen creëren is een goede samenwerking belangrijk. Daarbij gaat het om het stimuleren van samenwerking tussen de verschillende beleidsvelden binnen de ambtelijke organisatie, maar zeker ook van de samenwerking met externe partijen en initiatiefnemers uit het veld en met de gemeenschap. De gemeente wil de relaties met en tussen de verschillende erfgoedstichtingen en -verenigingen versterken en intensiveren. De gemeente vindt het dan ook belangrijk om de inzet van het erfgoedveld goed te faciliteren door initiatieven en verdere samenwerking te ondersteunen en te stimuleren.

Lijn 4: Erfgoed in de hoofden en harten van mensen Het erfgoed van Vught wordt gekoesterd en veel mensen spannen zich in om het erfgoed en het verhaal van Vught over te dragen naar toekomstige generaties. Graag willen we zoveel mogelijk inwoners en jongeren in het bijzonder betrekken bij de historie en het uitdragen van het erfgoed op een eigentijdse manier. We willen het erfgoed in de hoofden en harten van mensen laten sluiten.

Projectmatige aanpak en vertaling

Om de ambities te realiseren werken we met een projectmatige aanpak. Het uitvoeringsprogramma bestaat uit een lange lijst met projecten waar we de komende tijd aan willen gaan werken. Deze uitgebreide ‘longlist’ is opgenomen in bijlage A. Naar aanleiding van de prioritering van de participanten en de gemeente is een top 3 projecten gedestilleerd waar de komende periode als eerste aan gewerkt kan worden om de erfgoedambities te kunnen verwezenlijken.

Top 3 Uitvoeringsprojecten

1. Samenwerking stimuleren en versterking Erfgoednetwerk 2. Verbeteren digitale zichtbaarheid van onze monumenten 3. Cultuurhistorische waardenkaart met kaartlaag

om elkaar te ontmoeten en kennis en ervaringen uit te wisselen, bijdragen en inzet aan de projecten te bespreken en uit te werken. Het programma bevat projecten met een eigen looptijd, los van bestuursperioden. Het is de bedoeling dat partners van het erfgoednetwerk een actieve rol gaan spelen in deze projecten. Dit zorgt voor een gedragen erfgoedbeleid. Het uitvoeringsprogramma is een kader voor de organisatie na bestuurlijke vaststelling van de Erfgoedvisie en is een instrument voor het uitvoeren van de visie. Het uitvoeringsprogramma is dynamisch en het is mogelijk om projecten te agenderen en aan de lijst toe te voegen. Het instrument zorgt ook voor het verstevigen van het draagvlak voor het erfgoed en het erfgoedbeleid. Het is een groeimodel dat zorgt voor een stapsgewijze uitvoering van ambities en kan naar draagkracht en behoefte doorontwikkeld worden.

Ruimte voor initiatieven Het eerste project werd het belangrijkste gevonden door de inwoners en betrokkenen op de bewonersavond en is bovendien een middel om te borgen dat er aan de erfgoedambities samengewerkt blijft worden. Het tweede project, onderdeel van de erfgoedlijn de basis op orde, is voor de gemeente Vught belangrijk in het kader van haar dienstverlenende taak naar haar inwoners toe. Bovendien vergroot een betere zichtbaarheid de bewustwording en het draagvlak voor erfgoed. Het derde project vloeit voort uit een gemeenschappelijke wens en een gedeelde ambitie om een cultuurhistorische waardenkaart op te stellen. Tijdens de bijeenkomsten met de beleidsadviseurs van de gemeente bleek dit ook een goed instrument te zijn om meer integraal en erfgoedinclusief te kunnen werken aan de leefomgeving. Vooruitlopend op het nieuwe Omgevingsplan is het noodzakelijk het erfgoed van de gehele gemeente in kaart te hebben zodat het goed doorvertaald kan worden.

Dynamisch uitvoeringsprogramma

Het uitvoeringsprogramma is een instrument dat ervoor zorgt dat er een actueel en toepasbaar erfgoedbeleid gevoerd kan worden in lijn met deze visie. Door de concrete vertaling naar een projectmatige aanpak biedt het uitvoeringsprogramma houvast. Het maakt bovendien mogelijk om samen met de lokale erfgoedexperts en belanghebbenden te werken aan de ambities en doelstellingen die vastgelegd zijn in de visie. Het uitvoeringsprogramma maakt sturing op de ambities mogelijk en geeft inzicht in verschillende mogelijkheden om het erfgoed te versterken en benutten voor de toekomst. Het uitvoeringsprogramma bepaalt mede de gemeentelijke inzet en middelen op het terrein van het erfgoed in de komende jaren. De lijst van projecten kan indien nodig periodiek worden vastgesteld, en zorgt hiermee voor een heldere prioritering. Deze flexibele opzet van het programma biedt kansen om aan te sluiten op lopende projecten en bij actuele ontwikkelingen binnen de gemeente. Hier kan actief op gestuurd worden door de ambtelijke organisatie of politiek en het biedt de beleidsadviseurs die werkzaam zijn voor de gemeente Vught ook de kans om aansluiting te zoeken bij andere (nationale, regionale of lokale) programma’s. Het is ook belangrijk om samen met het erfgoednetwerk de prioriteiten te bepalen. Om dit goed te kunnen doen, is een overlegstructuur essentieel. Zo is er een moment

26 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

De gemeente faciliteert ruimte voor nieuwe projectinitiatieven. Als verbindende partij inventariseert de gemeente behoeften, wensen en aanbevelingen die vervolgens omgezet kunnen worden in potentiële projecten. Om de uitwerking van ideeën naar projecten concreet te maken en de kans van slagen te vergroten is een checklist voor initiatieven ontwikkeld. Bij nieuwe initiatieven kunnen de volgende vragen worden gesteld: 1. Wat is de aanleiding van het initiatief, of de behoefte? 2. Wat is het instrument dat daarvoor nodig is (wat moet er worden uitgevoerd)? 3. Wat betekent dit voor het erfgoed? Wat is het resultaat? 4. Wat of wie hebben we nodig om het instrument te ontwikkelen of project uit te voeren? 5. Zijn er financiële middelen beschikbaar? 6. Wat zijn de voorwaarden om tot uitvoering van het project te komen? Met wie kun je het maken/ samenwerken? Een voorbeelduitwerking waarbij de checklist is toegepast op het project ‘Digitale zichtbaarheid’, project 2 uit het Uitvoeringsprogramma: Digitale zichtbaarheid Behoefte

Overzichtelijke en toegankelijke erfgoedinformatie

Instrument

Website

Resultaat

Een goede landingspagina op de gemeentelijke website/visitvught.nl met bijvoorbeeld: informatie over erfgoed, monumenten, vergunningen, digitale monumentenkaart, overzicht van erfgoedverenigingen, erfgoedagenda, (participatie)projecten, cursussen, subsidieregelingen, regionale informatiebronnen en gemeentelijk beleid. Referentievoorbeeld: www.erfgoedleiden. nl, https://www.eemsdelta.nl/erfgoedeemsdelta, https://erfgoed.groningen.nl/

27 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Afbeelding 10: Begraafplaats van de Heilige Nicolaasparochie, Kastanjelaan Helvoirt @The Missing Link

Wie/wat nodig

Samenwerking en afstemming tussen en met erfgoedverenigingen. De kleine Meijerij en de Stichting Erfgoed Vught

Voorwaarde

Informatie op orde, redengevende beschrijvingen digitaal ontsloten

Kostenindicatie

Ca. €6000.

De reguliere werkzaamheden staan niet het uitvoeringsprogramma. Denk aan de uitvoering wettelijke taken, beoordelingen van bouwplannen en vergunningsaanvragen, het regelmatig uit laten voeren van bouwhistorisch en archeologisch onderzoek, de veelvuldige inbreng van cultuurhistorische kennis bij planontwikkeling, participatie in projecten van externe partners (RWS, waterschap, Provincie, Rijk, buurgemeenten) en het onderhouden van netwerken. Werkzaamheden die door hun continue stroom niet in een agendapunt zijn te vatten, maar wel noodzakelijk zijn. Dit is dan meestal aan de orde als onderdeel van of voorwaarde voor realisatie van een project of ruimtelijke ontwikkeling. Regulier is ook het contact met de erfgoedpartners zoals de stichtingen en verenigingen van het erfgoednetwerk en de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en Erfgoed. Maar zowel de agendapunten zelf, als de meer reguliere werkzaamheden hebben gezamenlijk één en hetzelfde doel: goed omgaan met het cultuurhistorisch erfgoed van de gemeente Vught, voor nu én in de toekomst.

Wat is hiervoor nodig?

Om de erfgoedambities te bereiken en een start met het uitvoeringsprogramma te kunnen maken is het nodig om te kijken naar de beschikbare en wenselijke capaciteit en de middelen. Uit de erfgoedmonitor van de Monitor gemeenten monumenten en archeologie 2021-2022 van de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed is ingevuld dat er bezuinigingen hebben plaatsgevonden op het gebied van erfgoed en er onvoldoende personeel beschikbaar is voor de taakuitvoering op het gebied van monumenten en beschermde gezichten. Aan de taakuitvoering beleid, uitvoering, toezicht en handhaving en het ontwikkelen van draagvlak komt de gemeente onvoldoende toe. Gelukkig is er sinds eind 2021 weer een vaste beleidsadviseur erfgoed en cultuurhistorie aanwezig. Er werd een inhaalslag gemaakt met o.a. de nodige beleidsdocumenten om de basis op orde te brengen. Echter vergen de reguliere en wettelijke werkzaamheden en taken en het secretariaat voor de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en Erfgoed veel tijd, naast de lopende projecten. Bij de rapportage van de Erfgoedmonitor moet in acht genomen worden dat het hier de sectorale, wettelijke taken betreft. Op hoofdlijnen zijn deze wettelijke taken op het gebied van boven- en ondergrondse monumentenzorg samen te vatten in de volgende vijf punten:

Wettelijke taken van de gemeente 1. 2. 3. 4. 5.

Bevoegd gezag Onafhankelijk en deskundig adviescommissie Analyseren en benoemen aanwezige erfgoedwaarden Informeren monumenteneigenaren Toezicht en Handhaving

28 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Dit betekent dat de inzet van de erfgoedambtenaren op het gebied van beleidsdomeinoverstijgende taken bijvoorbeeld citymarketing, cultuur en duurzaamheid hierbij niet zijn meegenomen. Ook de toenemende dynamiek door de huidige woningbouwopgave, energietransitie en klimaatdoelen, vraagt extra inzet en erfgoedadvies. Om vanuit de kracht van erfgoed hier aan te kunnen voldoen is het van belang de integrale aanpak in werkprocessen en de ambtelijke organisatie te borgen én het budget voor de uitvoering van erfgoedtaken vanaf volgend jaar uit te breiden. Op deze manier kan er constant gewerkt blijven worden aan de erfgoedambities en kunnen elk jaar, ook samen met het erfgoednetwerk, projecten worden opgepakt en uitgevoerd. Het groeimodel van het uitvoeringsprogramma kan op deze manier worden ingevuld en steeds worden doorontwikkeld. Voor de uitvoering van wettelijke taken op het gebied van de monumentenzorg en archeologie blijven naast de erfgoedvisie een aantal beleidsinstrumenten bestaan. Bijlage B van dit document bevat een overzicht met de beleidskaders en een uitgebreidere toelichting van de wettelijke taken en de vigerende beleidsstukken van de gemeente Vught zijn te vinden in bijlage C.

29 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

6

Participatieproces

Voor de totstandkoming van deze visie is een zorgvuldig participatieproces doorlopen. De kracht van participatie is belangrijke legitimatie om de meerwaarde en betekenis van erfgoed voor de samenleving van de gemeente Vught aan te tonen. Erfgoed is van iedereen en daarom hebben we aan de lokale inwoners en organisaties gevraagd hoe zij het cultureel erfgoed ervaren, wat zij belangrijk vinden en hoe ze vinden dat de gemeente daarmee om zou moeten gaan. Zo zorgen we ervoor dat de visie aansluit bij de praktijk en behoeften van de inwoners, ondernemers en verenigingen van Vught. Het participatieproces is in onderstaande figuur schematisch weergegeven. In deze afbeelding staat het proces stap voor stap omschreven en zijn de verkregen inzichten per procesonderdeel opgenomen. De aandachtspunten, behoeften en wensen uit het participatieproces vormen de bouwstenen van deze Erfgoedvisie en het bijbehorende uitvoeringsprogramma.

In de eerste fase werd een eerste inventarisatie gedaan van het erfgoed in de gemeente Vught. Dit werd gedaan aan de hand van een erfgoedsafari, een kennisname van de verschillende organisaties die zich voor erfgoed inzetten en een enquête op het online platform www.wijinvught.nl. In fase 2 werden bij de verschillende stakeholders, inwoners en beleidsmedewerkers inzichten ingewonnen over welk erfgoed als belangrijk wordt geacht, wat de kernwaarden van Vught zijn en waar in het erfgoedbeleid de nadruk op zou moeten komen te liggen. Aan de hand van de bouwstenen uit de vorige fasen kon in fase 3 de visie worden gevormd. Hier is met medewerkers van de gemeente integraal gewerkt aan de verschillende ingrediënten voor de visie en is de conceptvisie besproken met inwoners en stakeholders in een 2e bewonersavond. Alle verslagen en opbrengsten van de verschillende sessies zijn terug te vinden in bijlage D waar de uitkomsten van het participatietraject met interne en externe stakeholders zijn gebundeld.

ENQUETE RESULTATEN

Een uitgebreide analyse van de enquêteresultaten vindt u in bijlage E. Ik voel mij verbonden met de geschiedens van de gemeente Vught

De geschiedenis in de gemeente Vught is voldoende zichtbaar en leefbaar

FASE 1: ANALYSE EN ONDERZOEK Erfgoedsafari Enquête

Startgesprek Verhaal van de Plek

BOUWSTENEN VISIE Eens

Oneens

Eens

Neutraal

Oneens

Erfgoedvisie

FASE 2: CO-CREËREN

Bewonersavond

Neutraal

Kernwaardesessie intern gemeente

Kernwaardesessie stakeholders

Uitvoeringsprogramma

Erfgoed kan de economie van Vught versterken (toerisme, recreatie etc.)

Erfgoed moet bijdragen aan de duurzaamheidsopgave van de gemeente

FASE 3: VISIEVORMING Werksessie gemeente

2e bewonersavond

Processtappen participatie erfgoedvisie gemeente Vught Eens

30 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Neutraal

Oneens

Eens

31 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Neutraal

Oneens

De Omgevingsvisie

De structuurvisie van Rijk, provincie of gemeente wordt vervangen door de omgevingsvisie. In deze omgevingsvisie worden op hoofdlijnen de kwaliteiten van het grondgebied beschreven en de opgaven, ontwikkelingen, ambities en strategie voor de langere termijn voor bouwwerken, infrastructuur, cultureel erfgoed, bodem, lucht, natuur en andere aspecten van de fysieke leefomgeving. De omgevingsvisie moet tot stand komen op basis van participatie

Cultuurhistorie

Cultuurhistorie is in Nederland een bredere term voor de combinatie van een aantal ruimtelijke wetenschappen, met name archeologie, historische geografie, bouwhistorie, en een variabel aantal andere wetenschappen, zoals de toponymie en historische ecologie. In de praktijk wordt met cultuurhistorisch onderzoek echter vaak alleen een onderzoek naar de historisch geografische en bouwhistorische waarden bedoeld.

Erfgoednetwerk

De gemeente Vught kent een actief netwerk van erfgoedinstellingen en kunsten cultuurondernemers. De gemeente kent veel instellingen en bedrijven die zich bezighouden met Vughts erfgoed. Er zijn maar liefst vier musea, twee heemundekringen en vele stichtingen en verenigingen die zich bezig houden met Erfgoed. Een aantal van deze partijen hebben in 2017 hun krachten gebundeld in het Erfgoednetwerk Vught. Het netwerk wat in 2017 is opgericht bestaat uit: Nationaal Monument Kamp Vught

Stichting Panorama Vught 1629

Het Vughts Museum

Fort Isabella (Isabellagroep) en Stichting Fort Isabellakazerne

Kasteel Maurick

Stichting Erfgoed Vught

Stichting De Groene Vesting

Huize Bergen

In de visie refereren we aan het Erfgoednetwerk als we deze groep geïdentificeerde partijen verwijzen of bedoelen. Als er erfgoednetwerk zónder hoofdletter staat dan duiden we de erfgoedstichtingen en erfgoedverenigingen aan die zich ook, al dan niet in samenwerkingsverbanden, bezig houden met het erfgoed van de gemeente Vught. Al deze partijen samen noemen we het erfgoedveld.

84 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

85 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

86 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Bijlagen A. Uitvoeringsprogramma -longlistB. Beleidskaders C. Overzicht wettelijke taken en Analyse stand van zaken erfgoedbeleid gemeente D. Uitkomsten participatietraject interne en externe stakeholders E. Analyse uitkomsten enquête F. Beeldverantwoording G. Begrippenlijst

Erfgoedvisie

Gemeente Vught Bijlagen

32 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

33 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023

A

UITVOERINGSPROGRAMMA ERFGOEDVISIE VUGHT 20232029

Om de erfgoedambities te realiseren is het belangrijk om een concrete vertaling te maken naar projecten. Dit overzicht van projecten en een korte uitwerking ervan vormt het uitvoeringsprogramma. Hieronder is de ‘longlist’ van de wensenlijst en de agendapunten die tijdens het participatieproces naar boven zijn gekomen. Omdat niet alles in een keer te realiseren valt, is er voor gekozen om een top drie van prioriteiten te selecteren als agenda voor de komende tijd. De overgebleven punten en hun uitwerking vindt u hieronder. Deze staan niet vast, maar geven richting voor de toekomst, omdat ze tijdens het opstellen van de visie als wens of knelpunt werden ervaren. Om de koers uit te zetten onderscheiden we vier erfgoedlijnen waarmee we het uitvoeringsprogramma categoriseren. De erfgoedlijnen zijn van belang zijn bij het versterken van het erfgoed in de gemeente en bijdragen aan het behoud, beschermen, beheren en beleven van het erfgoed. Ze zorgen ervoor dat de Erfgoedvisie als kompas kan fungeren voor de korte en langere termijn. In de tabel hieronder is een overzicht gemaakt van de projecten van de verschillende erfgoedlijnen. Ook zijn de projecten die momenteel in uitvoering zijn opgenomen in het overzicht. Hierbij is aangegeven dat deze onderdeel zijn van het huidige coalitieakkoord ‘een nieuwe start’ door middel van grijze arcering en de notitie CA.

Waar geen informatie is opgenomen bij periode uitvoering, is dit nog niet bekend. Voor de werking en het uitvoeringsprogramma zie document Erfgoedvisie, hoofdstuk 5 paragraaf dynamisch uitvoeringsprogramma.

Lijn 1

Basis op orde

Lijn 2

Vanuit de kracht van erfgoed samenwerken

Lijn 3

Erfgoed in de leefomgeving

Lijn 4

Erfgoed in de hoofden en harten van mensen

34 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Lijn 1: Basis op orde We moeten zorgvuldig omgaan met ons erfgoed, zodat we het kunnen doorgeven aan de volgende generaties. We werken aan bescherming en behoud van het erfgoed. Door te zorgen dat het beleid en instrumentarium voor uitvoering van de wettelijke taken binnen de gemeente op orde is, versterken we het fundament. We maken het fundament toekomstbestendig door het instrumentarium aan te passen op de Omgevingswet.

Lijn 3: Erfgoed in de leefomgeving We willen zowel het roerend als het onroerend erfgoed benutten bij het behoud en de verbetering van de omgevingskwaliteit. Erfgoed is een integraal onderdeel van de leefomgeving en wordt bij planontwikkeling afgewogen met de andere omgevingswaarden. We zetten in op het versterken van erfgoed in de leefomgeving door het te gebruiken op een toekomstbestendige manier zodat erfgoed kan bijdragen aan de grote maatschappelijke opgaven waar de gemeente Vught voor staat.

35 | Erfgoedvisie Gemeente Vught | 2023 - 2029

Lijn 2: Vanuit de kracht van erfgoed Om die meerwaarde te kunnen creëren is een goede samenwerking belangrijk. Daarbij gaat het om het stimuleren van samenwerking tussen de verschillende beleidsvelden binnen de ambtelijke organisatie, maar zeker ook van de samenwerking met externe partijen en initiatiefnemers uit het veld en met de gemeenschap. De gemeente wil de relaties met en tussen de verschillende erfgoedstichtingen en -verenigingen versterken en intensiveren. De gemeente vindt het dan ook belangrijk om de inzet van het erfgoedveld dan ook goed te faciliteren door initiatieven en verdere samenwerking te stimuleren.

Lijn 4: Erfgoed in de hoofden en harten van mensen Het erfgoed van Vught wordt gekoesterd en veel mensen spannen zich in om het erfgoed en het verhaal van Vught over te dragen naar toekomstige generaties. Graag willen we zoveel mogelijk inwoners en jongeren in het bijzonder betrekken bij de historie en het uitdragen van het erfgoed op een eigentijdse manier. We willen het erfgoed in de hoofden en harten van mensen laten sluiten.

Concept Uitvoeringsprogramma Nmr.

Project

6

Beschrijving

Periode uitvoering

Kostenindicatie

Uitbreiden monumentenlijst op basis van thema’s en perioden. Aandachtspunten zijn bijvoorbeeld wederopbouw, Post ’65, boerderijen, landschappelijk erfgoed en zandpaden. Samen met de erfgoedinstellingen een groslijst opstellen en verdere selectie maken. Vervolgens de redengevende omschrijvingen laten maken (2023) en de aanwijsprocedure starten (2024).

Groslijst, selectie, redengevende omschrijvingen: 2023. Aanwijsprocedures starten: 2024.

€30.000. Is reeds apart begroot in 2023

Verbeteren van de (digitale) zichtbaarheid van onze monumenten

Informatievoorziening erfgoed, dit d.m.v. een landingspagina erfgoed op visitvught. nl. Verspreiden nieuwe gemeentelijke monumentenschildjes.

2024

Ca. €6000. Kosten te dekken vanuit het structurele werkbudget Erfgoedbeleid.

Cultuurhistorische waardenkaart met kaartlaag immaterieel en landschappelijk erfgoed

Beleidsdocument en toetsingskader voor ruimtelijke ontwikkelingen. Eerdere aanzetten en lijsten (o.a. erfgoedkaart 2015 en archeologisch beleidskader 2022) dienen als basis. Nieuw te inventariseren erfgoed gebeurt in samenwerking met de erfgoedinstellingen en maatschappelijke partners.

2024

€20.000. Op te nemen in respectievelijk de Kadernota 2024-2027 en de Programmabegroting 2024.

Erfgoedlijn 1 De basis op orde 1 CA

2 CA

3

Monumentenlijst actualiseren en uitbreiden

Subsidieprogramma Subsidieverordening opstellen 2025 voor gemeentelijke om onderhoud (en mogelijk monumenten ook verduurzaming en herbestemming) te stimuleren. Stimuleren abonnement Monumentenwacht door (deel) vergoeding van het lidmaatschap.

N.v.t. – interne uren

5

Erfgoedverordening

N.v.t. – interne uren

2023 (reeds in uitvoering)

Maak de monumentenin- 2024 formatie toegankelijk door middel van een digitale interactieve monumentenkaart. Voorbeeld: de digitale monumentenkaart van Erfgoed ’s-Hertogenbosch.