CConstaterende datvoorschoten
Koppel je AI →
Document · PDF

Grip - het maatschappelijk belang van persoonlijke controle 2023

Themabijeenkomst Voorschoten 1 juli 2026, gemeente voorschotenBij agendapunt: Presentatie Woonbond63.473 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 5 van 7

121 Tabel 5.3 | Maatschappelijk onbehagen, alleen respondenten met betaald werk N = 1.303 (alleen met betaald werk), bèta-coëfficiënten | Model 1 | Model 2 | Model 3 Geslacht (m = 0, v = 1) | ,058* | ,054* | ,054* Controle-variabelen | Leeftijd | ,001 | -,008 | -,008 Negatieve emotionaliteit | -,075* | -,025 | ,013 Opleiding (dummy) = Middelbaar | ,043 | ,036 | ,034 Opleiding (dummy) = Hoog | ,113* | ,129* | ,126* Bruto jaarinkomen huishouden (7 categorieën) | ,035 | ,021 | ,015 Niet of wel uitzicht op vast contract Feitelijke | (niet = 0) | -,003 | -,001 | ,001 onzekerheid | Hoe moeilijk/makkelijk financieel rondkomen | ,137** | ,032 | ,028 Huidige gezondheid | -,033 | -,124** | -,129** Huur- of koopwoning? (huur = 0) | -,028 | -,076* | -,075* Sociale steun breed (hoger is meer) | ,182** | ,097 | ,095 (On)zekerheid: Arbeidsmarkt (hoger = meer zeker) | ,062 | ,059 (On)zekerheid: Financiële situatie (hoger = meer zeker) | ,019 | ,009 Gevoelens van | (On)zekerheid: Gezondheid onzekerheid | (hoger = meer zeker) | ,136** | ,123** (On)zekerheid: Woningmarkt (hoger = meer zeker) | ,223** | ,215** (On)zekerheid: Sociale contacten (hoger = meer zeker) | ,062 | ,047 Gevoel van controle | Controle (hoger = meer controle) | ,107** R2 | ,106 | ,182 | ,189 Afhankelijke variabele: maatschappelijk behagen (hoger = meer behagen) * = p < ,05; ** = p < ,001 Bron: Tiemeijer en Keizer 2023,

bewerking wrr | . Gevoelens van maatschappelijk onbehagen worden nogal eens verklaard vanuit inkomensniveau of het type arbeidsrelatie (vast of flexibel), maar dat lijken toch niet de doorslaggevende factoren. Van groter belang lijkt de vraag of iemand financieel kan rondkomen (hoewel ook dat effect wegvalt als gevoelens van onzekerheid en controle worden toegevoegd). Belangrijk lijken ook zaken die te maken hebben met gezondheid en kansen op de woningmarkt, en – voor ons rapport van cruciaal belang – het algehele gevoel van grip op het eigen leven. Nu moeten we waarschuwen om hieraan niet onmiddellijk vergaande beleids - consequenties te verbinden. Het is nooit verstandig voor een beleidsmaker om zich te baseren op slechts één onderzoek. Bovendien zijn er meer zaken om rekening mee te houden in politiek en beleid dan alleen mogelijke effecten op maatschappelijk onbehagen. 221 Desondanks zouden politici die zich daar zorgen over maken, er goed aan doen om verder te kijken dan alleen koopkrachtplaatjes en de arbeidsmarkt. Wie werkelijk gevoelens van maatschappelijk onbehagen wil tegengaan, moet het net breder uitwerpen en ook kijken naar vormen van grip. Aanwijzingen voor causaliteit Sommige lezers gaat dit misschien te snel.

Bovenstaand onderzoek toont weliswaar een samenhang tussen onzekerheid, gevoelens van controle en maat - schappelijk onbehagen, maar daarmee hebben we nog geen oorzakelijk verband aangetoond. ‘Correlatie is geen causaliteit’, zo luidt het bekende adagium. Dat is natuurlijk juist. We hebben echter twee redenen om te veronderstellen dat gevoe - lens van onzekerheid en/of gebrek aan controle ook daadwerkelijk een oorzaak kunnen zijn van gevoelens van maatschappelijk onbehagen. De eerste reden is theoretisch van aard. Dat onzekerheid en gebrek aan controle oorzaken zijn van negatief affect, is op zichzelf namelijk onomstreden (zie ook het vorige hoofdstuk). Als we er nu van uitgaan dat maatschappelijk onbehagen deels kan worden verklaard vanuit affectieve spillover, strekt deze causaliteit zich bij extensie ook uit naar dat maatschappelijk onbehagen. De tweede reden is empirisch van aard. Wie daadwerkelijk een oorzakelijk verband wil aantonen, moet een experiment doen – en dat hebben we ook gedaan – toegespitst op (gebrek aan) controle. We beschrijven hieronder kort dit experiment, voor de details verwijzen we wederom naar de achtergrondstudie.

Het experiment dat wij hebben uitgevoerd, betreft een zogenoemd survey- experiment (dat is een onlinevariant van het klassieke experiment waarbij 221 Het is ook niet altijd even helder waarom sommige variabelen in het ene model wel significant effect te zien geven, en in het andere niet. Daar lijkt wel eens een element van toeval in mee te spelen. Het is daarom beter om vooral te kijken naar de grote lijn van de uitkomsten van een model. Grip 122 proefpersonen naar een laboratorium komen). In november 2021 stuurden we een steekproef van Nederlanders een korte enquête met daarin dezelfde vragen over maatschappelijk onbehagen die we in ons andere onderzoek hebben gebruikt. Maar vóórdat zij bij die vragen aankwamen, werd hen eerst het een en ander gevraagd: – De ene helft van de respondenten werd gevraagd om kort na te denken over een vervelende gebeurtenis of situatie die hen in de laatste maanden of jaren is overkomen, waarover zij volledige controle hadden, en deze kort te beschrijven. Vervolgens werd hen gevraagd drie redenen te noemen waarom mensen over het algemeen in eigen hand hebben wat er in hun leven zoal gebeurt. – De andere helft van de respondenten werd gevraagd om kort na te denken over een vervelende gebeurtenis of situatie die hen in de laatste maanden of jaren is overkomen, waarover zij absoluut geen controle hadden, en deze kort te beschrijven.

Vervolgens werd hen gevraagd drie redenen te noemen waarom mensen over het algemeen geen controle hebben over wat er in hun leven zoal gebeurt. 222 Kortom, bij de ene groep werden gevoelens van controle mentaal geactiveerd en bij de andere groep werden deze juist ondermijnd. Dat bleek inderdaad effect te hebben: de tweede groep rapporteerde daarna significant meer onbehagen. Dat is een aanwijzing voor een causaal verband tussen gebrek aan controle en algemene gevoelens van onbehagen. 223 Maar wat zegt zo’n experiment nu helemaal? Het effect van zulke experimenten is vaak klein, en er is grote kans dat het korte tijd later alweer is uitgedoofd. Maar een cumulatie van negatieve ervaringen door het ontbreken van controle kan opbouwen tot een gevoel van onbehagen. In het echte leven gaat het namelijk niet om eenmalige experimenten maar om de optelsom. We zagen in hoofdstuk 2 en 3 al dat sommige groepen burgers langdurig onzekerheid en gebrek aan controle ervaren, vaak op meerdere terreinen van het leven tegelijk, zoals werk, inkomen en huisvesting. De hamvraag is wat deze optelsom met mensen doet. Ook als elke afzonderlijke ervaring van gebrek aan controle maar een klein effect heeft, zouden al die kleine effecten bij elkaar opgeteld best eens flink verschil kunnen maken. Vergelijk het met roken.

Het effect van het roken van slechts één enkele sigaret op de gezondheid en de levensverwachting is vermoedelijk minimaal, en er zal op zijn minst zeer gevoelige apparatuur nodig zijn om dat te 222 Deze manipulatie is ontwikkeld door de Nederlandse sociaal psycholoog Bastiaan Rutjens en zijn collega’s (2010). 223 In een vrijwel identieke replicatie van dit experiment vonden we echter geen significant effect. Zie voor een beschrijving en mogelijke verklaring: Tiemeijer & Keizer 2023. Rapport 123 kunnen meten. Toch moet worden afgeraden om daaruit af te leiden dat er geen cumulatief effect is en dat je zonder risico jarenlang achtereen een pakje per dag kunt roken. 5.4 Conclusie: maatschappelijke zorgen zijn soms verhulde persoonlijke zorgen Wij hebben maatschappelijk onbehagen gedefinieerd als een algemeen en onbepaald gevoel dat het niet goed gaat met ‘de samenleving’. Gevoelens van maatschappelijk onbehagen worden vaak gezien als zorgelijk of zelfs reden voor alarm, maar uitgaande van deze definitie, is die negatieve waardering niet altijd terecht. Zolang ze maar niet te veel worden, zijn gevoelens van maatschappelijk onbehagen juist nuttig, want ze vormen een signaal dat er mogelijk problemen zijn die aandacht behoeven. Gevoelens van onbehagen zijn tot op zekere hoogte de brandstof die de politieke en maatschappelijke machinerie draaiende houdt.

Het probleem zit hem eerder in mogelijk onjuiste diagnoses van de oorzaken van het onbehagen. Als maatschappelijk onbehagen bijvoorbeeld voortkomt uit steeds schralere publieke voorzieningen en verloedering van de leefomgeving, en beleidsmakers verklaren het vanuit een achterblijvende koopkracht, dan kunnen ze wel de belasting- en premiedruk verlagen, maar daarmee nemen ze de oorzaken van het onbehagen niet weg. Als de diagnose verkeerd is, is er in feite sprake van een ‘miscommunicatie’ tussen politiek en burgers: de beleidsreactie is geen antwoord op de vraag. De kans is aanwezig dat daardoor het onbehagen nog verder zal toenemen en op zeker moment een hardhandiger koerscorrectie zal volgen, bijvoorbeeld in de vorm van een (electorale) ‘opstand der burgers’. Een nieuwe zoekrichting Zoals eerder gezegd, hebben wij in dit rapport niet de pretentie om het feno - meen van maatschappelijk onbehagen volledig te verklaren. Daarvoor is het veel te complex. Wel willen we aandacht vragen voor een verklaring die nog weinig is onderzocht, namelijk de ervaren onzekerheid en controle over het eigen leven. Waarom is daaraan nog weinig aandacht besteed? Misschien omdat het, logisch gezien, geen voor de hand liggende zoekrichting is. De meeste mensen begrij - pen heel goed dat wat zij meemaken in hun eigen leven, niet representatief hoeft te zijn voor de samenleving als geheel.

Voormalig scp-directeur Schnabel vatte de bevindingen van zijn instituut dan ook vaak samen met de uitspraak “Met mij gaat het goed, met ons gaat het slecht”. De suggestie is dat het oordeel over de samenleving als geheel geen verband heeft met de situatie van het eigen leven. Als dat inderdaad zo is, waarom zou je dan nog naar de individuele leef - situatie kijken? Om het onbehagen te verminderen, moet je je dan richten op de Grip 124 beelden die mensen hebben van de samenleving als geheel. Enkele jaren geleden bijvoorbeeld deed Peter Hein van Mulligen van het Centraal Bureau voor de Statistiek ( cbs) een poging om tegenwicht te bieden aan alle sombere verhalen die rondgaan in media en politiek, met een boek waarin hij de statistische feiten over ons land op een rijtje zette. De titel van zijn boek: Met ons gaat het nog altijd goed .224 In dit hoofdstuk hebben wij gekozen voor een andere insteek en richten we ons juist wél op individuele leefsituaties. Zowel het scp-onderzoek als ons eigen onderzoek laat namelijk zien dat, anders dan de uitspraak van Schnabel doet vermoeden, er wel degelijk een verband kan bestaan tussen het micro- en het macroniveau. Mensen die laag scoren op zekerheid en controle in het eigen leven, oordelen namelijk ook negatiever over de samenleving als geheel.

En als in een experiment bij mensen het gevoel van controle over het eigen leven wordt ondermijnd, rapporteren zij daarna meer maatschappelijk onbehagen dan wanneer hun gevoel van controle over het eigen leven juist een boost krijgt. De waarschijnlijke verklaring voor deze bevindingen ligt in affectieve spillover : negatieve gevoelens die hun oorsprong vinden in het één, kunnen uitvloeien naar het ander en daar hun effecten doen gelden. Voor beleidsmakers ligt hier een belangrijke boodschap: maatschappelijke zorgen zijn soms verhulde persoonlijke zorgen . Gevoelens van maatschappelijk onbehagen zeggen niet alleen iets over hoe het gaat met de samenleving als geheel, maar ook iets over hoe het iemand vergaat in zijn eigen leven. Deze gevoelens zijn dus niet alleen gebaseerd op de beelden die mensen door media en politiek krijgen aangereikt over de samenleving en wat daarin zoal gebeurt, maar ook op wat burgers ervaren in hun eigen dagelijkse bestaan. In zulke gevallen is ‘beter uitleggen’ hoe goed het ‘objectief gezien’ gaat met het land, een vorm van wat we enkele alinea’s terug hebben aangeduid als ‘miscommunicatie’ tussen politiek en burgers.

Kortom, om maatschappelijk onbehagen beter te begrijpen, moeten we terug naar de bron, naar de doelen en levensprojecten die mensen nastreven, naar de onzekerheden die ze daarbij ontmoeten, en naar de controle die ze hebben om desondanks toch hun weg te vinden. Als hier een chronische onbalans ontstaat – te veel onzekerheid, te weinig controle – kan dat leiden tot negatief affect, dat vanwege spillover- effecten kan gaan ‘zweven’ en zich kan vertalen in maatschappelijk onbehagen, en per saldo een voedingsbodem kan vormen voor maatschappelijke disruptie. 224 Van Mulligen 2020. Rapport 125 Grip 126 6 Vertekende beelden en overtuigingen Het vorige hoofdstuk eindigden we met de conclusie dat het gebrek aan controle dat mensen ervaren in hun eigen leven, effect kan hebben op hun gevoel over de samenleving als geheel. In dit hoofdstuk gaan we nog een stap verder, en laten we zien dat een gebrek aan controle in het eigen leven ook effect kan hebben op de beelden die mensen hebben van de wereld, en hoe ze die waarnemen en interpreteren. Zo blijken mensen die zich bedreigd voelen in hun controle, eerder geneigd de wereld te interpreteren in simpele ‘wij versus zij’-schema’s, zaken die verkeerd gaan te verklaren vanuit de malversaties van vijanden, of zelfs in complotten te geloven.

Hoe kan dit? In een notendop komt het hierop neer: de behoefte aan controle blijkt zo diep geworteld in de menselijke natuur, dat mensen in situaties waarin ze zelf geen controle hebben en zich machteloos voelen, dan maar veronderstel - len dat andere actoren die controle wél hebben. Deze andere actoren kunnen bijvoorbeeld de sociale groep zijn waarvan iemand lid is, of anders de overheid of desnoods een vijand of kwade genius die het allemaal zo heeft gepland en georganiseerd – bijvoorbeeld Bill Gates, George Soros, of het World Economic Forum. Immers, iets of iemand moet toch ‘ in control’ zijn? Alles beter dan het gevoel dat niemand controle heeft. Dat zou immers betekenen dat de wereld ten principale onbeheersbaar is, en wordt geregeerd door chaos en toeval. Met die gedachte valt eenvoudig niet te leven. Dit vraagt om nadere tekst en uitleg. Die geven we in het eerste deel van dit hoofdstuk. Daarbij gaat het om recent en soms ingewikkeld psychologisch onderzoek, en de effecten die optreden zijn soms contra-intuïtief. In het tweede deel van het hoofdstuk vertalen we deze inzichten naar eerste, tentatieve, gedachten voor beleid.

Rapport 127 Box 6.1 Wat bedoelen we met ‘beelden en overtuigingen’? Wat bedoelen we precies met de termen uit de titel van dit hoofdstuk, te weten ‘beelden en overtuigingen’? Daarmee bedoelen we beelden en overtuigingen die geen betrekking hebben op het eigen leven maar op de samenleving en politiek. Dat kan van alles zijn. Te denken valt aan het beeld dat de maatschappelijke ongelijkheid toeneemt, dat het land steeds meer polariseert, dat een machtige elite achter de schermen aan de touwtjes trekt, dat het land beter af zou zijn als het kabinet opstapt, enzovoort. Het publieke debat hangt aan elkaar van dit soort beelden en overtuigingen. Deze zijn niet onschuldig, want ze kunnen consequenties hebben voor de wijze waarop mensen naar elkaar en naar de overheid kijken. 6.1 De psychologie van compenserende controle Het mechanisme dat centraal staat in dit hoofdstuk, wordt in de psychologie aangeduid als ‘compenserende controle’. 225 Uitgangspunt van deze theorie is dat mensen een fundamentele behoefte aan controle hebben, en daarom slecht kunnen tegen gevoelens van gebrek aan controle (zie ook hoofdstuk 3).

Als die gevoelens zich toch voordoen, bijvoorbeeld bij aanhoudende berichten over stij - gende werkloosheid en gedwongen ontslagen, over de komst van een besmet - telijke ziekte of over een stijgende hypotheekrente die de kans op het kunnen kopen van een woning verder doet afnemen, ligt het voor de hand dat mensen actie ondernemen om hun gevoel van controle zoveel mogelijk te herstellen. Ze kunnen dan bijvoorbeeld gaan werken aan het vergroten van hun employability , vitamines gaan slikken en gezonder gaan leven, of extra gaan sparen. Maar helaas, in veel gevallen kunnen mensen in veel gevallen zelf niet zoveel doen. Zij hebben geen invloed op de diepere oorzaken van economische crises, de verspreiding van een ziekmakend virus of een tekort aan woningen. Die bedreigingen kunnen ze niet zomaar wegnemen, zeker niet in hun eentje. Misschien wel in politiek verband, maar dat kost veel tijd en inzet. Bovendien zijn de resultaten ongewis en kunnen deze jaren op zich laten wachten in. Dus hoe gaan mensen om met gevoelens van onzekerheid en gebrek aan controle die zij niet door eigen handelen kunnen wegnemen? Volgens de theorie van com - penserende controle kunnen mensen grosso modo op twee wijzen reageren: 225 Zie voor goede overzichten bijvoorbeeld: Bukowski et al. 2017; Kay et al. 2009; Landau et al. 2015.

Grip 128 – zij kunnen zich sterker identificeren met of meer vertrouwen stellen in anderen die wél, of in ieder geval meer, controle hebben, bijvoorbeeld een sociale groep waartoe ze behoren, de vakbond of de overheid. Een collectief krijgt tenslotte meer gedaan dan een individu, en door zich sterker met die groepen te associëren, wordt dat individu psychologisch meer onderdeel van een geheel dat wél controle heeft; – zij kunnen zichzelf ervan overtuigen dat de wereld een bepaalde orde, structuur en logica kent, en dat andere actoren, desnoods een tegenstander of vijand, wél controle hebben. Dat laatste lijkt misschien een vreemde reactie, maar op die manier kunnen ze blijven geloven in de geruststellende gedachte dat controle in principe mogelijk is. De onzekerheid en machteloos - heid die mensen nu ervaren is niet de onvermijdelijke natuur der dingen, maar komen voort uit in principe beheersbare problemen. De literatuur spreekt van ‘control affirmations’, bevestigingen van controle. Zulke bevestigingen hebben een palliatief effect: het werkt pijnverzachtend wanneer je gelooft dat, ook al sta je zelf nu even machteloos, anderen wél con - trole hebben – desnoods een tegenstander – en dat de wereld ook zo in elkaar steekt dat controle mogelijk is. De afgelopen jaren zijn diverse studies gedaan naar dit mechanisme. Bijna al deze studies volgen dezelfde experimentele opzet.

Eerst wordt bij de expe - rimentele groep een gevoel van gebrek aan controle opgewekt (een ‘control threat’), daarna wordt gekeken welke invloed die manipulatie heeft op de af hankelijke variabele waarin de onderzoekers zijn geïnteresseerd. Een veel gebruikte manipulatie is om proefpersonen te vragen terug te denken aan een recente situatie in hun leven waarin zij geen controle hadden, en die kort samen te vatten. Een andere methode is proefpersonen vooraf nieuwsberichten te laten lezen die bedreigend zijn voor hun gevoel van controle. Inmiddels is er behoor - lijk wat onderzoek beschikbaar en zijn de eerste meta-analyses verricht. Het blijkt om vrij subtiele effecten te gaan, die ook niet altijd repliceerbaar zijn. 226 Toch wordt het effect vaak genoeg gevonden om het serieus te nemen. In de volgende twee paragrafen volgt een overzicht van de bevindingen. In paragraaf 6.2 gaat het over controle door anderen, en in paragraaf 6.3 over repre - sentaties en interpretaties van de wereld. 226 Over hoe dit komt, bestaat discussie. Eén van de mogelijke verklaringen is dat de experimentele manipulaties die worden gehanteerd – vaak een korte denkoefening – relatief zwak zijn.

Het is denkbaar dat bij een enkele geïsoleerde ondermijning van controle het effect snel weer uitdooft – mogelijk zelfs al als gevolg van de manipulatiechecks die vaak in de betreffende experimenten worden opgenomen –, maar dat een meer chronisch gevoel van ondermijnende controle wel de betreffende effecten laat zien. Rapport 129 6.2 Controle door andere actoren We beginnen met studies waarin de proefpersonen, in reactie op een bedrei - ging van controle, zich sterker identificeren of associëren met, dan wel afstand nemen van, bepaalde actoren. Wij- en zij-groepen Onderzoek van Immo Fritsche en collega’s laat zien dat een bedreiging van controle kan leiden tot sterkere identificatie met wij-groepen en een negatievere attitude tegenover zij-groepen. 227 In één experiment kregen Duitse studenten varianten van een krantenbericht te lezen over een goed opgeleide academicus die was ontslagen. In de ene variant was de academicus gedwongen ontslagen, in de andere variant vrijwillig. Later in het onderzoek werden de studenten, van wie bekend was of zij van Oost- of West-Duitse origine waren, gevraagd in hoeverre zij bepaalde positieve en negatieve kenmerken toeschrijven aan Oost- en West-Duitsers.

Het bleek dat studenten bij wie eerst het gevoel van controle was ondermijnd met de variant ‘onvrijwillig ontslag’, sterker geneigd waren de positieve kenmerken aan de ‘wij-groep’ toe te schrijven, en de negatieve aan de ‘zij-groep’. Andere studies van Fritsche en collega’s kwamen tot vergelijkbare resultaten, en laten ook zien dat het compenserende effect alleen optreedt als de groepen herkenbaar zijn en een zeker vermogen tot effectieve controle hebben. 228 Machtige medestanders In plaats van hun lidmaatschap van bepaalde wij-groepen sterker te benadruk - ken kunnen mensen, in reactie op bedreigde controle, ook sterker vertrouwen stellen in een externe actor die controle kan uitoefenen. Te denken valt bijvoor - beeld aan een barmhartige God of een goedaardige overheid. Een voorbeeld 227 Fritsche et al. 2013. 228 Stollberg et al. 2015. Grosso modo dezelfde effecten zijn overigens ook gevonden in onderzoek rond ‘personal uncertainty’. Dat laat zien dat wanneer mensen, bijvoorbeeld vanwege maatschappelijke turbulentie, zich onzekerder voelen over zaken die betrekking hebben op henzelf en op hun leven, hun identiteit, hun toekomst, hun wereld en hun plaats daarin, zij de neiging hebben om, als een soort van compensatie voor deze onzekerheid, zich sterker te identificeren met groepen waartoe zij zichzelf rekenen.

Dat blijkt een bijzonder effectieve manier om deze onzekerheid te reduceren. Het maakt duidelijk wie je bent, waar je staat, en wat je zou moeten vinden, voelen en doen, aldus Hogg en Blaylock (2012). Dit effect is sterker naarmate de groep in kwestie meer ‘entativiteit’ heeft, dat wil zeggen: meer wordt gezien als een helder onderscheiden en afgebakende, intern homogene en verbonden groep, met een gedeeld lot en gedeelde doelen. Daarom kan persoonlijke onzekerheid er ook toe leiden dat mensen sociale groepen meer onderling verschillend en gepolariseerd gaan waarnemen, teneinde zo de entativiteit van de eigen groep te verhogen. Deze bevindingen liggen dus sterk in lijn met de resultaten van Fritsche en collega’s (2013). We noemen ze echter alleen in deze voetnoot omdat ze af komstig zijn uit een onderzoeksprogramma waarin ‘persoonlijke onzekerheid’ het sleutelbegrip is, en niet ‘persoonlijke controle’, en we niet nodeloos verwarring willen zaaien in de hoofdtekst. Deze vergelijkbare resultaten bevestigen echter dat de termen ‘onzekerheid’ en ‘controle’ een zekere overlap vertonen (zie hoofdstuk 1). Grip 130 is onderzoek van Aaron Kay en collega’s. In één van hun experimenten lazen Canadese proefpersonen één van twee varianten van een artikel dat ogenschijn - lijk uit Science af komstig was.

De ene variant ging over een studie waaruit blijkt dat, mócht er een God bestaan, het zeer goed mogelijk is dat Hij kan interveniëren in de natuurlijke loop der dingen. In de andere variant bleek dat, mócht er een God bestaan, Hij juist niet kan interveniëren in de natuurlijke loop der dingen. In de ene variant had God dus wel controle, in de andere niet. Later in het onderzoek kregen de proefpersonen een reeks vragen voorgelegd, waaronder vragen die de steun voor de regering maten. Het bleek dat degenen die zojuist hadden gelezen dat God niet kan interveniëren in de natuurlijke loop der zaken, sterker geneigd waren steun uit te spreken voor de regering. In een ander experiment werd precies het omgekeerde effect gevonden. Proefpersonen die zojuist hadden gelezen dat de Canadese regering elk moment kon vallen waarna onzekere tijden zouden aanbreken, waren sterker geneigd te geloven in een ‘controlling God’. Overigens lijkt het erop dat een bedreiging van persoonlijke controle alleen kan worden gecompenseerd door meer vertrouwen te stellen in de regering indien deze wordt gezien als goedaardig en de persoon welgezind . Een overheid die wordt gezien als zeer corrupt, lijkt geen geschikte kandidaat voor compense - rende controle. 229 Machtige vijanden Mensen kunnen in reactie op een controlebedreiging ook meer macht toeschrij - ven aan tegenstanders en vijanden.

Dit lijkt misschien een vreemde reactie, maar op deze manier kunnen zij wel blijven geloven in de mogelijkheid van controle. Zo vonden Daniel Sullivan en collega’s dat proefpersonen na een con - trolebedreiging sterker geneigd waren te denken dat bij presidentsverkiezingen de tegenpartij zich schuldig had gemaakt aan malversaties, zoals fraude met per post uitgebrachte stemmen. 230 Dit mechanisme leidt ook tot de contra-intuïtieve voorspelling dat van een (gepercipieerde) ongrijpbare en almachtige vijand een groter palliatief effect uitgaat dan van een (gepercipieerde) concrete en niet bijster competente vijand. De reden hiervoor is dat mensen meer ellende kunnen ‘verklaren’ door een almachtige vijand te veronderstellen dan door een vijand te veronderstellen die, net als andere stervelingen, regelmatig stuit op de grenzen van zijn moge - lijkheden. Dit werd bevestigd in een experiment waarin eerst het gevoel van controle van proefpersonen werd ondermijnd, en zij daarna een artikel over 229 Kay et al. 2009. 230 Sullivan et al. 2010. Rapport 131 Al-Qaeda kregen te lezen.

In een eerste variant werd Al-Qaeda beschreven als een machtige en ongrijpbare vijand wiens krachten, schuilplaatsen en toekomstige acties nauwelijks werden begrepen, in een tweede variant als een krachtige maar duidelijk gedefinieerde en goed begrepen vijand, en in een derde variant als een zwakke, nogal bespottelijke club die geen serieuze bedreiging vormde. Vervolgens werd de proefpersonen gevraagd in hoeverre zij dachten de komende tien jaar een aantal positieve of negatieve gebeurtenissen te gaan mee - maken (zoals een gunstige medische test of langer durende werkloosheid). Ook werd een standaardtest afgenomen om te meten hoeveel controle zij meenden te hebben over de gebeurtenissen in hun leven. Het bleek dat degenen die de eerste variant hadden gelezen – die met Al-Qaeda als almachtige vijand – minder negatieve gebeurtenissen voor de toekomst verwachten dan de proefpersonen die één van de andere varianten hadden gelezen. De eerste groep had bovendien vaker het gevoel controle te hebben over de gebeurtenissen in hun leven. Boosheid Het compenserende effect wordt sterker als mensen – plat gezegd – zich eens lekker boos kunnen maken. Ook dit klinkt contra-intuïtief. Uit de algemene psychologische literatuur is echter bekend dat boosheid een emotie is die vaak samengaat met gevoelens van zekerheid en controle.

De psychologen Motro en Sullivan vermoedden daarom dat het een gunstig effect kan hebben als mensen worden bedreigd in hun gevoelens van controle, waarna hen vervolgens de gelegenheid wordt geboden boosheid te ervaren en te uiten over de veronder - stelde oorzaken van één en ander. Experimenten vonden hiervoor inderdaad bevestiging: het uiten van boosheid resulteerde in een sterker herstel van de waargenomen controle. 231 Kortom, in palliatieve termen wordt het beste resul - taat bereikt door de combinatie: niet alleen de identificatie van een tegenstander of vijand, maar ook het daadwerkelijk ervaren of uiten van boosheid ten aanzien van die tegenstander of vijand. Zondebokken Eén en ander werpt ook meer licht op zondebokmechanismen: concrete actoren de schuld geven van bedreigingen waarvoor zij niet of hooguit deels verant - woordelijk zijn. Een voorbeeld is een experiment van Zachary Rothschild en collega’s. 232 Bij proefpersonen werd eerst een gevoel van bedreiging opgeroepen door hen te herinneren aan de vernietiging van natuur of milieu door onbe - kende dan wel onbeheersbare oorzaken buiten hun individuele controle – denk aan tornado’s of overstromingen. Vervolgens bleken deze personen sterker geneigd om oliebedrijven verantwoordelijk te houden en te straffen voor de 231 Motro & Sullivan 2017. 232 Rothschild et al. 2012. Grip 132 133 vernietiging van natuur en milieu.

De mogelijkheid om oliemaatschappijen de schuld te geven, vergrootte het gevoel van persoonlijke controle. Overigens is niet elke groep geschikt als kandidaat-zondebok. Een geloofwaardige zondebok moet zowel de kwade intenties hebben als de mogelijkheden om de wereld naar zijn hand te zetten.233 Sterke leiders Dat dit soort psychologische compensatiemechanismen belangrijke politieke gevolgen kan hebben, wordt nog eens onderstreept door een opmerkelijke studie uit 2017 van Kakkar en Sivanathan naar de voorkeur voor ‘sterke lei- ders’.234 Op zich was al langer bekend dat mensen in tijden van externe dreiging vatbaarder zijn voor autoritaire tendensen en een voorkeur hebben voor ‘sterke leiders’.235 Deze studie laat echter zien dat de sterkte van dit verband wordt beïnvloed door de mate van persoonlijke controle die mensen ervaren. Kakkar en Sivanathan veronderstellen dat mensen die worden geconfronteerd met onzekerheid, eerder op zoek zullen gaan naar een ‘dominante leider’ omdat zij zo hun gevoelens van controle kunnen herstellen. Met een dominante leider bedoelen de onderzoekers een leider die besluitvaardig, assertief, daadkrachtig, zelfverzekerd is, en mogelijk zelfs dwingend opkomt voor de belangen van zijn achterban, ook als dat ten koste gaat van anderen.

Zo’n dominante leider is de tegenpool van een ‘prestigieuze leider’: een leider die wordt gekenmerkt door kennis en kunde en die respect geniet, die een meer genereuze en helpende houding aanneemt, en meer geneigd is op te komen voor iedereen, ook voor wie niet behoort tot de eigen achterban. In drie surveys vonden Kakkar en Sivanathan dat een onzekere lokale economi- sche situatie samenhing met een sterke voorkeur voor een dominante in plaats van een prestigieuze leider. De omvangrijkste van deze surveys betrof een secundaire analyse van twee grote internationale vergelijkende databestanden, met in totaal bijna 140.000 respondenten uit 69 landen. Daaruit bleek een correlatie tussen toenemende werkloosheid en een voorkeur voor “having a strong leader who does not have to bother with parliament and elections.”236 En cruciaal voor dit hoofdstuk: dit verband werd gemedieerd door de mate waarin mensen het gevoel hebben van controle over hun eigen leven. Anders gezegd, hoe meer gevoelens van persoonlijke controle, hoe minder zij geneigd 233 | In één variant van het experiment konden proefpersonen bijvoorbeeld de Amish in plaats van de olie- industrie de schuld geven van de vernietiging van natuur en milieu, maar dat is een weinig plausibele en betrekkelijk machteloze kandidaat. In deze variant werd dan ook geen palliatief effect gevonden. 234 | Kakkar & Sivanathan 2017.

235 | Zie bijvoorbeeld: Hetherington & Weiler 2009; Stenner 2005. 236 | Kakkar & Sivanathan 2017: 6736. waren economische onzekerheid te vertalen in een voorkeur voor autocratische leiders. Aanvullende survey-experimenten lieten bovendien zien dat er niet slechts sprake is van correlatie, maar dat het verband daadwerkelijk causaal is. Ook bleek het effect zich niet te beperken tot economische onzekerheid. Het kan ook optreden bij andere vormen van onzekerheid, zoals de dreiging van mogelijke aanslagen. Conclusie: er moet toch iemand zijn die de controle heeft? Wat gebeurt er als mensen worden bedreigd in hun gevoel van persoonlijke controle, bijvoorbeeld als zij worden herinnerd aan voor hen onbeheersbare gebeurtenissen, zoals ziektes, economische crises, of natuurrampen? Dan volgt een soort mentale reddingsoperatie. Liever dan te concluderen dat de wereld nu eenmaal oncontroleerbaar is, veronderstellen zij dat een andere actor – vaak groter dan het individu zelf – wél in staat is tot controle. Dat kan een goedaar - dige wij-groep of medestander zijn, maar ook een kwaadaardige en machtige tegenstander. Per saldo is er sprake van een soort waterbedmechanisme tussen drie polen: minder waargenomen controle bij de ene pool heeft de neiging zich te vertalen in meer waargenomen controle bij één of beide andere polen (zie figuur 6.1).

Figuur 6.1 Assumptie van controle Machtige vijanden (bijv. vijandige natie X, zondebokken) Assumptie van controle Machtige medestanders (bijv. ingroup, goedaardige overheid, sterke leiders) Het individu zelf Grip 134 135 6.3 | Representaties en interpretaties van de wereld De laatste jaren wordt ook onderzocht wat de effecten zijn van bedreigde con- trole op de representaties en interpretaties van de wereld. De literatuur spreekt van ‘epistemische structuren’. In de woorden van Mark Landau en collega’s, “a common strategy people use to compensate for low or reduced control is to affirm nonspecific epistemic structure—to seek and prefer simple, clear, and consistent interpretations of the world.”237 Deze interpretaties verschaffen de vaste grond onder de voeten die noodzakelijk is, wil controle überhaupt mogelijk zijn. We beschrijven enkele voorbeelden van dergelijke epistemische strategieën.

Ordelijke wetenschappelijke theorieën De Nederlandse onderzoeker Bastiaan Rutjens en zijn collega’s vonden dat ondermijning van gevoelens van controle leidt tot een sterkere voorkeur voor wetenschappelijke theorieën die een zekere orde, logica en voorspelbaarheid impliceren.238 In experimenten ondermijnde Rutjens eerst bij een deel van de proefpersonen het gevoel van controle, en legde hij hen daarna een aantal theorieën voor over processen rondom rouw, morele ontwikkeling en de ziekte van Alzheimer, steeds in twee varianten. Bij Alzheimer bijvoorbeeld werd in de ene variant het verloop van de ziekte beschreven als een lineaire en vaste opeenvolging van vijf onderscheiden en steeds ernstiger stadia, waaraan geen ontsnappen mogelijk is, terwijl in de andere variant het verloop van de ziekte werd beschreven als een proces zonder duidelijke stadia van progressie, en gekenmerkt door grote individuele verschillen in hoe snel de ziekte zich vol- trekt. Vervolgens werd de proefpersonen gevraagd welke van deze varianten het procesverloop naar hun inschatting het beste weergeeft.

Het bleek dat proef- personen bij wie eerst het gevoel van controle was ondermijnd, eerder kozen voor de variant met orde, logica en voorspelbaarheid.239 Hiërarchie en meritocratie Onderzoek van Justin Friesen en collega’s suggereert dat een bedreiging van de controle leidt tot een sterkere voorkeur voor hiërarchische in plaats van egali- taire vormen van organisatie.240 Volgens Friesen sluiten hiërarchische structu- ren beter aan bij de behoefte aan orde, structuur en voorspelbaarheid. Zo bleek dat mensen na een bedreiging van de controle eerder geneigd waren hiërarchi- sche verhoudingen waar te nemen in een ambigue groepsinteractie, en dat zij 237 | Landau et al. 2015: 696-697. 238 | Rutjens et al. 2013. 239 | In een eerder experiment vonden Rutjens et al. (2010) al dat bedreigde gevoelens van controle leidden tot een sterkere voorkeur voor Intelligent Design als verklaring van het menselijk leven (een theorie die per definitie controle veronderstelt). 240 | Friesen et al. 2014. 136 na een dergelijke bedreiging ook een sterkere voorkeur | hadden voor hiërarchie. Chris Goode en collega’s vonden dat de behoefte aan controle ook kan leiden tot een sterkere omarming van meritocratie.241 Het meritocratisch gedachtegoed impliceert immers dat mensen hun lot in eigen handen hebben: wie hard werkt en doorzet, zal succes hebben.

Daarmee impliceert de meritocratie een zekere orde en voorspelbaarheid. Patroonherkenning en complotten Een andere strategie om te compenseren voor een gevoel van lage controle is om de ontwikkelingen toe te schrijven aan complotten. Eén van de meest geci- teerde onderzoeken in dit verband is een studie van Whitson en Galinsky naar patroonherkenning.242 Whitson en Galinsky vonden dat proefpersonen bij wie eerst het gevoel van controle was ondermijnd, vaker een af beelding meenden te herkennen in beelden met zwart-witte ruis (zoals op een televisie die niet of nauwelijks een signaal ontvangt). De proefpersonen kregen ook scenario’s te lezen die ambigu waren en waarin zij samenzweringsgedrag zouden kunnen lezen. Als voorbeeld geven we hier één van beide scenario’s: “Imagine that you buy stock in one of the three construction companies that service your area. One day, your spouse, who runs the local bed and breakfast, notes that the families of all three company owners have checked into the B&B recently. Later, the prices all three companies offer for their services have risen drastically. Because of the higher prices, all three companies post very high profits, and you make a lot of money off of the stock you own.

To what extent do you think the visits to the bed and breakfast may be connected to the earnings you made off your stocks?”243 Vervolgens werd de proefpersonen gevraagd of zij een verband zagen tussen de actoren en gebeurtenissen in de scenario’s – anders gezegd, of zij een complot meenden te zien. Dat bleek vaker het geval bij proefpersonen bij wie eerst het gevoel van controle was ondermijnd. Dit was één van de eerste studies die een causaal verband suggereren tussen de behoefte aan controle en geloof in complotten. Sindsdien zijn er de nodige andere studies gedaan naar dit verband,244 en recent is de eerste voorzichtige meta-analyse gepubliceerd.245 Daaruit bleek geen | duidelijke relatie tussen algemene gevoelens van bedreigde controle en een algemene | neiging om overal 241 | Goode et al. 2014. 242 | Whitson & Galinsky 2008. 243 | Whitson & Galinsky 2008: 7 voor aanvullend materiaal. 244 | Zie bijvoorbeeld Van Prooijen & Acker 2015. 245 | Stojanov & Halberstadt 2020. complotten te zien – een zogenoemde ‘conspiracy mindset’. De meta-analyse vond echter wel dat gebrek aan controle op een specifiek domein kan leiden tot een sterkere neiging om op dat specifieke domein complotten te zien.

Zo vonden Ana Stojanov en collega’s dat gevoelens van machteloosheid over de covid-19-epidemie samenhangen met een sterkere neiging te geloven in covid- 19-gerelateerde samenzweringen – zij het alleen bij proefpersonen die de over - heid beschouwen als incompetent, waardoor deze afvalt als hechtingspunt voor compenserende controle. 246 Vergelijkbare resultaten vond zij in twee veldstu - dies. Amerikanen wier gevoel van persoonlijke controle was ondermijnd na een serie vernietigende tornado’s in hun staat, bleken daarna eerder te geloven in weergerelateerde complottheorieën, bijvoorbeeld dat de overheid met experi - menten probeert het weer te manipuleren. 247 Toch willen we hier waarschuwen voor te snelle conclusies. Dat er een correlatie bestaat tussen ervaren gebrek aan controle en de neiging in complotten te geloven, daarover zijn de onderzoekers het wel eens. Maar of het ook echt gaat om een causaal verband, daarover geven de onderzoeksresultaten vooralsnog geen ondubbelzinnig uitsluitsel. Hetzelfde geldt voor de vraag of het geloof in complotten in alle gevallen werkelijk ‘psychologische winst’ oplevert. Concluderend: een voorkeur voor orde, structuur en voorspelbaarheid De behoefte aan controle kan ertoe leiden dat mensen een sterkere voorkeur tonen voor ‘epistemische zekerheid’.

Dat wil zeggen dat zij bevestiging zoeken in representaties van de werkelijkheid die orde, structuur en voorspelbaarheid bieden, en daarmee de mogelijkheid van controle in zich dragen. 6.4 De stap naar beleid Wat betekent dit alles voor politiek en beleid? De relevantie van dit onderzoek voor ‘Den Haag’ is groter dan deze misschien lijkt. Parallel aan de inhoudelijke tweedeling die in dit hoofdstuk is gevolgd, maken we hier twee punten: – de neiging om meer controle toe te schrijven aan de eigen groep of desnoods aan tegenstanders – er moet toch iemand in control zijn? – kan meer licht werpen op twee actuele fenomenen in de Nederlandse politiek, namelijk polarisatie en personalisatie; – de behoefte aan representaties die orde, structuur en voorspelbaarheid impliceren, maakt duidelijk waarom het gebrek aan ‘grote verhalen’ in de actuele politiek voor nogal wat mensen kan aanvoelen als een gemis. 246 Stojanov et al. 2023. 247 Stojanov et al. 2022. Rapport 137 138 Polarisatie en personalisatie We beginnen met het eerste punt: polarisatie en personalisatie. Tegenwoordig bestaan er veel zorgen over een veronderstelde polarisatie van onze samen- leving.

Volgens onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) meent driekwart van de Nederlanders dat de polarisatie toeneemt, en maken velen zich daarover zorgen.248 Inmiddels is ook de eerste Nederlandse wetenschappelijke bundel over het fenomeen van politieke polarisatie verschenen.249 Wat verklaart dat beeld van toenemende polarisatie? Het kan natuurlijk het gevolg zijn van reële maatschappelijke ontwikkelingen, zoals groeiende ver- schillen in inkomen en vermogen, segregatie in het onderwijs of in het fysieke domein. Als maatschappelijke verschillen daadwerkelijk groter worden, is het logisch dat mensen dat ook als zodanig waarnemen en benoemen. Het kan ook het gevolg zijn van politieke ontwikkelingen. Als politieke partijen steeds scherper tegenover elkaar komen te staan, hebben burgers de neiging hen daarin te volgen, zoals in Amerika duidelijk zichtbaar is. In dat geval worden de maatschappelijke verschillen niet werkelijk groter, maar is er wel sprake van een geprononceerdere maatschappelijke blokvorming, en dus evenzeer van polarisatie. In dit hoofdstuk suggereren we dat hierbij ook een psychologisch mechanisme in het spel kan zijn.

Als mensen zich bedreigd voelen in hun persoonlijke con- trole, blijken zij eerder geneigd zich te identificeren met de eigen groep, andere groepen sterker af te wijzen, sterker te denken in simpele zwart-witschema’s, en mogelijk zondebokken aan te wijzen. Anders gezegd: de waarneming en het denken worden meer gepolariseerd. Het is een soort van mentale reductie van maatschappelijke wanorde waardoor mensen het geschade gevoel van grip enigermate kunnen herstellen. Zo bezien is de (perceptie van) polarisatie ook een copingstrategie.250 En zoals geldt voor elke copingstrategie: wie deze zélf tot onderwerp van interventie maakt, adresseert daarmee niet de wortel van het probleem. Die ligt immers in een (gepercipieerd) gebrek aan persoonlijke controle. Het zou dan logischer zijn om daar op te sturen. Een ander actueel fenomeen waarop het psychologisch onderzoek uit dit hoofd- stuk meer licht kan werpen, is ‘personalisatie’. Daarmee bedoelen we de neiging om bij crises en beleidsfalen de oorzaken te zoeken in het persoonlijk falen van politici en ambtenaren. Het fenomeen is natuurlijk allesbehalve nieuw, maar 248 | scp 2022. De taalrubriek van dagblad Trouw telt dan een sterke toename van de frequentie van het woord in de nieuwsmedia. “[V]ooral de toename van het woord polarisatie in De Telegraaf is opvallend: van 10 vermeldingen in 2002 naar 87 in 2022” (Den Boon 2023). 249 | P.

Dekker 2022. 250 | Tiemeijer 2022. lijkt wel sterker te worden. “Vaak nog voordat de feiten zijn vastgesteld, wordt er al geconcludeerd dat er sprake is van verwijtbaar handelen of kwade trouw”, constateerde de Raad van State in een advies uit 2020. Volgens de Raad is de laatste jaren “de afrekencultuur en de persoonsgerichtheid daarvan sterker geworden.”251 Het is goed mogelijk dat de diepgewortelde behoefte aan controle een van de factoren is die bijdragen aan deze afrekencultuur. Het bovenstaande onderzoek laat immers zien dat als mensen zich bedreigd voelen in hun persoonlijke con - trole, zij eerder geneigd zijn te geloven dat de dingen niet zomaar gebeuren – een nauwelijks te verdragen gedachte – maar het gevolg zijn van doelgericht hande - len door aanwijsbare actoren. Als de dingen misgaan, zullen zij daarom al snel op zoek gaan naar ‘schuldigen’: aanwijsbare actoren die hebben gefaald of zelfs kwade bedoelingen hadden. De impliciete of expliciete boodschap is dat als de rotte appels maar eenmaal uit de mand zijn verwijderd, alles weer goed komt. Nu zal dat laatste zeker soms het geval zijn. Bepaalde misstanden zijn inderdaad voornamelijk het resultaat van aanwijsbaar individueel falen, en dan is het wegsturen van de verantwoordelijken de oplossing. In de politiek is een zekere mate van personalisatie ook wenselijk.

De doctrine van de ministeriële verant - woordelijkheid gaat ervan uit dat een minister politiek gezien verantwoordelijk is voor alles wat er binnen zijn of haar departement gebeurt, dus ook zaken waarbij deze zelf niet persoonlijk betrokken is. Alleen zo is het mogelijk om een zekere democratische controle te houden over de grote overheidsbureaucratie. Er ontstaan echter problemen als de neiging tot personaliseren doorslaat en verhindert dat een goede analyse wordt gemaakt van mogelijk achterliggend systeemfalen. Veel overheidsfalen heeft namelijk geen duidelijke ‘verantwoor - delijke’ maar is het gevolg van een ongelukkige samenloop van omstandig - heden: regels, procedures, netwerken en systemen blijken bij elkaar opgeteld zo complex dat er geen duidelijke en enkelvoudige oorzaak is van alle ellende. Het is het ‘probleem van de vele handen’: iedere betrokkene voor zich probeert om – gegeven zijn opdracht, omstandigheden en beperkingen – het goede te doen, maar niemand heeft het volledige overzicht en de optelsom pakt rampzalig uit, zonder dat iemand het zo had bedoeld. 252 Mensen kunnen dan wel één of enkele mensen verantwoordelijk houden en de laan uitsturen, maar ondertussen blijft het probleem gewoon voortbestaan. 251 Raad van State 2020: paragraaf 3.4. Zie ook: ‘t Hart 2001.

252 Zie Bovens (1990) voor een uitgebreide beschrijving hiervan en Frederik (2021) voor een treffende illustratie van deze dynamiek in het geval van de Toeslagenaffaire. Rapport 139 Kortom, polarisatie en personalisatie zijn op het eerste gezicht heel verschil - lende fenomenen, maar ze kunnen beide worden aangejaagd door dezelfde psychologische mechanismen. Die kunnen ertoe leiden dat mensen meer tegenstellingen waarnemen en meer persoonlijke verantwoordelijkheid aan iets toekennen dan reëel is. Het is daarom verstandig in voorkomende gevallen geen overhaaste conclusies trekken, maar eerst de feiten van de kwestie te onderzoe - ken. Wie geen rekening houdt met deze psychologische mechanismen, loopt een verhoogd risico op acties die niet de wortels van de problemen aanpakken. Aansprekende en solide plannen Dan het tweede punt: het gebrek aan ‘grote verhalen’ in de actuele politiek. We hebben gezien dat als mensen zich bedreigd voelen in hun individuele controle, één van hun mogelijke reacties is dit onaangename gevoel te compenseren door een sterkere voorkeur te hebben voor interpretaties van de werkelijkheid die orde, structuur en voorspelbaarheid bieden, en die daarmee de mogelijkheid van controle suggereren.

Men kan hieruit concluderen dat zij in zulke situaties blijkbaar behoefte hebben aan een ‘groter verhaal’ dat houvast, perspectief en vertrouwen biedt, en dat daarmee de mogelijkheid van collectieve controle in zich draagt. Helaas was de afgelopen decennia het aanbod op dit gebied nogal karig. In de academische wereld zijn ‘grote verhalen’ uit de mode geraakt of zelfs verdacht gemaakt, en nogal wat beeldbepalende politici – zowel ter linkerzijde als ter rechterzijde – hebben zich de laatste decennia bewust afzijdig gehouden van weidse vergezichten. Vandaag de dag worden politiek en bestuur in Nederland gekenmerkt door ‘managerialism’. De staat moet inhoudelijk vooral bescheiden blijven en zich primair opstellen als procesbegeleider, in de veronderstelling dat uit de combinatie of confrontatie van maatschappelijke krachten vanzelf mooie dingen ontstaan. Deze nuchtere aanpak heeft ons land veel goeds gebracht, maar heeft ook een keerzijde: het gebrek aan ‘grote verhalen’ kan leiden tot een zekere richting - loosheid en gebrek aan bezieling die niet aansluit bij de behoefte van mensen aan houvast, vertrouwen en perspectief. Bij gebrek aan beter, kunnen mensen daarom soms hun heil zoeken bij actoren die wél een pakkend verhaal hebben dat suggereert dat de grote problemen controleerbaar en eenvoudig oplosbaar zijn.

Of ze drijven af naar de wereld van de complotten, met haar belofte van een alomvattend en verklarend narratief. Grip 140 Dus wat te doen? Moet de reguliere politiek weer ‘grote verhalen’ gaan vertel - len? Dat is maar de vraag. Na een roerige eeuw van ‘grote verhalen’ hebben velen, door schade en schande wijs geworden, enige huiver ontwikkeld voor al te grootse vergezichten. De vaak gehoorde oproep tot nieuwe ‘grote verhalen’ klinkt bovendien nogal vrijblijvend. Als je er niet bij vertelt hoe je die mooie vergezichten concreet wilt gaan realiseren, kun je er weinig mee. In de woorden van Antoine de Saint-Exupéry: “Een doel zonder een plan is slechts een wens.” In plaats daarvan pleiten wij – zowel bescheidener als ambitieuzer – ervoor om in het beleid meer ruimte te maken voor ‘aansprekende en solide plannen’. Immers, wie het gevoel van controle wil herstellen, moet niet alleen vertellen waar we willen uitkomen, maar vooral ook hoe we daar willen komen. Welke maatregelen moeten worden genomen, welke obstakels kunnen we onderweg tegenkomen en hoe kunnen we daarop anticiperen, en wat moeten alle betrok - kenen dus vandaag, morgen en overmorgen doen? De Deltawerken zijn ook niet verschenen door alleen maar gloedvolle betogen over ‘Nooit meer 1953!’. Er kwam daadwerkelijk een Deltaplan, een concrete set van voorstellen, projecten en middelen om het doel ook echt te realiseren.

Zie tekstbox 6.2 voor meer voorbeelden uit het verleden. Rapport 141 142 Box 6.2 | Voorbeelden van aansprekende en solide plannen uit het verleden Het verleden biedt diverse voorbeelden die wellicht inspiratie kunnen bieden. Sociaal en economisch domein De verzorgingsstaat is ons niet zomaar overkomen maar het resultaat van een welbewuste beleidsmatige inspanning. De basis daarvoor werd gelegd met het ‘Beveridge Plan’ uit 1942, een allesomvattend plan voor de naoorlogse Britse sociale zekerheid, bedoeld om ‘five giants’ aan te pakken: ‘want, disease, ignorance, squalor and idleness’. Het leidde onder meer tot de oprichting van de trots der Britse natie, te weten de National Health Service. Het ‘Beveridge Plan’ vormde echter ook een belangrijke inspiratie voor de opbouw van de Nederlandse verzorgings­ staat, namelijk via de toentertijd in Londense ballingschap werkende commissie­Van Rhijn.253 Enige decennia later werd het Westen geconfronteerd met een ongekende en schijnbaar onoplosbare crisis van werkloosheid en economische stagnatie. Ook de oplossingen die toen werden gekozen, zijn ons niet zomaar overkomen, maar het resultaat van welbewust en gecoördineerd handelen. In Nederland leidde het in 1982 tot het ‘Akkoord van Wassenaar’, waarvan de essentie bestond uit loonmatiging en arbeidstijdverkorting. In zijn consensuele aanpak was het een ‘typisch Nederlands’ plan.

Het bleek een doorslaand succes. In de jaren negentig kwamen van heinde en verre mensen op bezoek om de ‘Dutch Miracle’ met eigen ogen te aanschouwen.254 Eind 2022 pleitte een reeks van prominenten voor een ‘Akkoord van Wassenaar 2.0’, toegesneden op de sociaal­economische opgaven van nu.255 Fysieke domein Het ‘plan der plannen’ in het fysieke domein is uiteraard het Deltaplan, een van de meest revolutionaire waterbouwkundige projecten ter wereld. Na veertig jaar bouwen werd het eind twintigste eeuw voltooid. Het Deltaplan is inmiddels zozeer onderdeel van de Nederlandse 253 | Kappelhof 2004. 254 | Vos et al. 2002. 255 | Couwenbergh et al. 2022. collectieve ervaring dat bij elk groot nieuw probleem dat zich hier te lande aandient, vroeg of laat wordt gepleit voor een ‘deltaplan’ voor het betreffende probleem. Maar het fysieke domein kent meer voorbeelden. Wie herinnert zich nog de zure regen? Eind twintigste eeuw was dat een ernstig probleem waarover de kranten vol stonden. In reactie daarop zijn beleidsmaatregelen genomen die een groot effect hebben gehad. In de strijd tegen zure regen ging het onder meer om de invoering van ontzwavelingsinstallaties bij elektriciteitscentrales en raffinaderijen, en de driewegkatalysator bij personenauto’s. Hierdoor is de emissie van gassen die de verzuring veroorzaken, sterk verminderd.

256 Een nog recenter voorbeeld is het plan ‘Ruimte voor de rivier’. Dat was bedoeld om binnenlandse overstromingen tegen te gaan nadat midden jaren negentig de dijken het bijna hadden begeven. En met succes. Toen in 2021 Noordwest ­E uropa werd getroffen door zeer hevige regenval, kwamen België en Duitsland ernstig in de problemen, maar bleven in Nederland de gebieden rond Rijn en Maas gespaard. Conclusie Waar gaat het nu om? Het is niet zo dat deze plannen onfeilbaar zijn, en zeker in het sociaal ­e conomische domein kan te star en te lang vasthouden aan de uitgezette koers op enig moment contraproductief worden. Maar het is wel zo dat deze plannen op het moment dat de problemen onoplosbaar leken, aansprekende en werkzame oplossingen boden, en daarmee houvast, richting en perspectief gaven. Ze konden daarmee zowel materieel als immaterieel tegenwicht bieden aan het gevoel van collectieve machteloosheid. Voor welke onderwerpen zouden we vandaag de dag zulke plannen kunnen gebruiken? Evidente kandidaten zijn de regulering van immigratie, de energietransitie en de ruimtelijke inrichting van Nederland. Onderzoek van het scp laat zien dat dit voor veel mensen grote zorgen zijn, vooral ook omdat zij menen dat de huidige regering deze problemen niet aankan en voortdurend achter de ontwikkelingen aanloopt.257 256 B uijsman et al. 2010.

257 Z ie hiervoor het Continu Onderzoek Burgerperspectieven van het scp, met name 2023/1 (Den Ridder et al. 2023). Rapport 143 144 Hier dient zich een mogelijke route aan voor beleidsmakers die tegenwicht wil- len bieden aan de negatieve gevoelens die voortkomen uit bedreigde controle, en aan het maatschappelijk onbehagen dat daaruit kan voortvloeien, namelijk: investeer in goede plannen. Dat zijn plannen die aansprekend zijn doordat ze perspectief bieden op een daadwerkelijk betere toekomst, en die solide zijn doordat ze gebaseerd zijn op de best mogelijke kennis van hoe de wereld werkt. Hiermee komen we als vanzelf weer uit bij veel van het recente onderzoek naar maatschappelijk onbehagen. Dat gaat namelijk over het gebrek aan collectieve controle. Volgens scp-onderzoekers is ‘collectieve machteloosheid’ de kern van maatschappelijk onbehagen.258 Burgers zien een opeenstapeling van crises –coronacrisis, de energie-, woon- en stikstofcrises, de vastgelopen asiel- opvang– en menen dat “de nationale politiek niet langer bij machte is om iets aan deze problemen te doen (…).”259 Wij hebben in dit hoofdstuk de nadruk gelegd op het psychologisch gunstige effect van het houvast dat aansprekende en solide plannen kunnen bieden bij bedreigde gevoelens van individuele controle.

Dergelijke plannen kunnen natuurlijk evenzeer tegenwicht bieden aan gevoelens van bedreigde collectieve controle, en – uitgaande van de analyse van genoemde onderzoekers – ook langs die weg bijdragen aan minder maatschappelijk onbehagen. Alleen al de weten- schap dat we een plan hebben om de problemen aan te pakken, kan de scherpe kantjes van het onbehagen afhalen. 6.5 | Conclusie: gebrek aan controle kan samenleven moeilijker maken Mensen hebben, in de woorden van sociaal psycholoog Michael Hogg, een behoefte aan “agency in a predictable and navigable world”.260 Die formule is een goede samenvatting van de centrale idee van dit hoofdstuk – en eigenlijk van dit hele rapport. Met de gedachte dat de wereld wordt geregeerd door chaos en toeval, en dat wij allen zijn overgeleverd aan de grillen van het lot, valt voor velen eenvoudig niet te leven. Wie zelf geen controle ervaart, is geneigd dat onaangename gevoel te compenseren door te veronderstellen dat iemand anders wél controle heeft, of door te geloven dat de wereld in ieder geval zodanige orde en structuur kent dat controle in principe mogelijk is. Opnieuw blijkt het schot tussen micro- en macroniveau dus niet zo absoluut. Ervaringen in het eigen leven kunnen niet alleen effecten hebben op de gevoelens over de samenleving, 258 | P. Dekker & Den Ridder 2011.

Zie ook Eefje Steenvoorden: “societal unease is composed of several processes in society, all of which are unmanageable and add to a sense of collective powerlessness.” (Steenvoorden 2016: 34, cursivering toegevoegd). 259 | Den Ridder et al. 2022: 23. 260 | Hogg 2021. via het mechanisme van affectieve spillover, maar ook op de waarneming en interpretatie van die samenleving, via het mechanisme van compenserende controle. Hoe dit alles te wegen? Aan de ene kant zijn ervaringen in het eigen leven maar één van de factoren die van invloed zijn op de beelden en overtuigingen met betrekking tot samenleving en politiek. De beelden die door politiek en media worden aangereikt, zijn minstens zo belangrijk. Bovendien zijn de effecten die het onderzoek uit dit hoofdstuk laat zien, vaak beperkt en doven ze vrijwel zeker ook snel weer uit. Aan de andere kant, zoals ook in het vorige hoofdstuk is opgemerkt, kunnen veel kleine effecten bij elkaar opgeteld toch een flink ver - schil maken. Per saldo kunnen zij een voedingsbodem vormen voor dingen die de samenleving liever niet wil.

Als burgers op meerdere terreinen en gedurende langere tijd onzekerheid en een gebrek aan persoonlijke controle ervaren, kan dat niet alleen leiden tot vormen van polarisatie en personalisatie die een goed functioneren van samenleving en politiek kunnen bemoeilijken, maar ook tot een grotere voorkeur voor ‘sterke leiders’ die het niet zo nauw nemen met de regels. Dit onderzoek biedt echter ook zicht op potentiële wegen om aan deze ten - densen enig tegenwicht te bieden. Als mensen zich bedreigd voelen in hun individuele controle, blijken zij namelijk een sterkere voorkeur te hebben voor interpretaties van de werkelijkheid die orde, structuur en voorspelbaarheid bieden. Dit betekent dat de voedingsbron voor fenomenen als doorgeschoten polarisatie, afrekencultuur en het verlangen naar sterke leiders, mogelijk ook kan worden verminderd als de politiek zich minder beperkt tot managerialism , en weer iets groter durft te denken. Wellicht niet in termen van ‘nieuwe grote verhalen’ – die tijd is voorbij – maar wel in termen van aansprekende en solide plannen, dat wil zeggen: plannen die perspectief bieden op een daadwerkelijk betere toekomst, en die gebaseerd zijn op de best beschikbare kennis van hoe de wereld werkt. Rapport 145 Grip 146 7 Inzetten op grip Dit rapport is geschreven vanuit het perspectief van de individuele burger.

De kernboodschap is dat de overheid bij het maken en uitvoeren van beleid meer moet inzetten op het vergroten van de grip van burgers. Wanneer burgers geconfronteerd worden met onzekerheid, en ze niet het gevoel hebben dat ze grip hebben op hun situatie, kan dat hun gezondheid aantasten en hun levens - tevredenheid aanmerkelijk verminderen. Ook kan dit een bron zijn van maat - schappelijk onbehagen. Ten slotte zijn er aanwijzingen dat een ervaren gebrek aan grip samenhangt met wereldbeelden en overtuigingen die niet bevorderlijk zijn voor de democratische rechtsstaat. In dit rapport laat de wrr zien dat veel mensen in ons land te maken hebben met grote onzekerheden en een beperkte controle over hun bestaan. Ze werken op basis van flexibele contracten, met een korte duur, een hoger risico op baan - verlies en beperkte wettelijke arbeidsbescherming. Hun inkomens bescherming uit de sociale zekerheid is afgenomen in de afgelopen 35 jaar. Starters, door - stromers, ouderen en spoedzoekers hebben een zeer onzekere positie op de woningmarkt. En de enorme opgaven op het gebied van woningbouw en energie transitie zorgen voor veel onzekerheid over de fysieke leefomgeving. De overheid kan onmogelijk alle onzekerheden en risico’s van het leven weg - nemen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://voorschoten.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/bd0b5565-8f92-4e1a-b6e0-e05556875750?agendaItemId=4d26f8ae-6156-450e-a076-661d54e1f03b