Grip - het maatschappelijk belang van persoonlijke controle 2023
Tekst van het document
Bij de aanleg waren er ruime mogelijk heden voor omwonenden om te participeren. Uitgangspunt was dat iedereen uit het gebied mee kan doen en dat er een eerlijke verdeling van lusten en lasten plaatsvindt. Deze afspraken zijn gemaakt nog voordat de exacte locaties van de turbines bekend waren. Alle boeren en bewoners uit het buitengebied van Zeewolde kunnen via de Ontwikkelvereniging Zeewolde meedenken over de plannen en investeren in het park. Meer dan 90 procent van de boeren, bewoners en ondernemers is lid van de ontwikkelvereniging en daarmee aandeel houder van het windpark. Ook de bewoners van de kernen van Zeewolde en Almere kunnen participeren door lid te worden van een coöperatie. Deze casus laat zien hoezeer grip, in de breedste zin van het woord, het verschil kan maken in situaties van onzekerheid. In Drenthe hadden de omwonenden geen enkele grip op wat er ging gebeuren, wat leidde tot polarisatie en persoonlijke bedreigingen. In Flevoland zijn de omwonenden ‘in control’ en is er nauwelijks onvrede en polarisatie. Sociale omgeving Dan de sociale omgeving. Na terugtrekking van de Rijksoverheid waren vanaf 2012 de gemeenten aan zet om de leef baarheid van wijken en buurten te bevor- deren.
Veel gemeenten stelden echter andere prioriteiten, al dan niet nood- gedwongen.172 Woningcorporaties kregen met de herziening van de Woningwet in 2015 de opdracht om terug te gaan naar hun kerntaak: huisvesting verzorgen voor mensen die zich dit niet zelf kunnen veroorloven, met als gevolg dat acti- viteiten gericht op de leef baarheid tot stilstand kwamen.173 Volgens Platform31 wijzen diverse studies uit dat de combinatie van de economische crisis en gewijzigd beleid haar weerslag heeft op het leefklimaat in kwetsbare wijken.174 Onderzoek naar mensen die te maken hebben met grote veranderingen in hun sociale omgeving, toont vooral een gevoel van machteloosheid en gebrek aan controle. Een substantieel aandeel van de personen met een Nederlandse achter- grond ervaart bijvoorbeeld verlies van zeggenschap over de buurt door de komst van inwoners met een migratieachtergrond.175 In kwalitatief onderzoek zeggen inwoners van achterstandswijken dat zij niet of nauwelijks mogelijkheden zien 172 | Uyterlinde et al. 2021. 173 | Uyterlinde et al. 2020. 174 | Uyterlinde et al. 2020. 175 | Smeekes & Mulder 2016. om de kwaliteit van de buurt te beïnvloeden. 176 Er ontstaat dan ook enig defai - tisme: je moet er maar het beste van maken.
Deze gelaten houding is niet helemaal onbegrijpelijk, want het palet van mogelijkheden voor directe controle op het gebied van de sociale omgeving is inderdaad begrensd. Mensen kunnen natuurlijk zelf in actie komen en overlast - gevers aanspreken (als ze dat durven) of de politie of de woningbouwvereniging vragen om op te treden, maar vaak helpt dat niet of hooguit eventjes, zeggen respondenten in dit soort onderzoeken. De enige echte en duurzame oplossing voor directe controle is verhuizen, maar op een krappe woningmarkt is dat voor mensen met weinig inkomen geen reële optie. Op het gebied van indirecte controle houden de mogelijkheden evenmin over. Sinds 2017 hebben gemeenten de wettelijke mogelijkheid om in te grijpen bij herhaaldelijke en ernstige hinder vanuit een woning, maar dat geldt alleen voor echt zware gevallen, niet voor meer alledaagse overlast. Voordat dit middel kan worden ingezet, moeten bovendien de nodige stappen zijn doorlopen. Voor wie nú problemen heeft met zijn buurt of buren, duurt dat allemaal veel te lang. 3.5 Conclusie: beperkte grip voor grote groepen burgers Met ‘controle’ bedoelen we de mate waarin het individu door eigen handelen gewenste uitkomsten kan verkrijgen en ongewenste uitkomsten kan voorko - men.
Iemands algemene gevoel van controle wordt sterk bepaald door sociale leerprocessen, dat wil zeggen: de optelsom van ervaringen van controle of een gebrek daaraan. In zekere zin is gevoel van controle te beschouwen als het noodzakelijk complement van doenvermogen, want doenvermogen alleen is niet genoeg om ervoor te zorgen dat mensen ook echt in beweging komen. Zij moeten ook geloven dat zij voldoende controle over de omgeving hebben, dat wil zeggen dat deze omgeving een zodanige orde en causale structuur kent dat als zij actie A ondernemen, dit ook redelijkerwijs leidt tot uitkomst B. Anders heeft actie geen zin. Het recept voor redzaamheid kent dus twee ingrediënten: doenvermogen en grip. Uit onze eigen survey blijkt dat het algemene gevoel van controle van Nederlanders samenhangt met sociaal-economische klasse, maar niet een- op-een. Mensen die weinig controle voelen, zijn vaker jonge mensen en lager opgeleiden, maar groot zijn de verschillen niet. Wel zijn er grotere verschillen tussen inkomensgroepen: mensen met de laagste inkomens ervaren veel min - der controle dan mensen in de hoogste inkomensgroepen, al zijn er ook onder 176 De Gruijter et al. 2010. Rapport 93 de lage inkomens mensen die veel controle ervaren, en onder de hoge inkomens mensen die weinig controle ervaren.
In dit hoofdstuk hebben we voor een aantal domeinen in kaart gebracht in welke mate individuen zelf, of via een vertegenwoordiger, meer of minder grip hebben op hun situatie. Op basis daarvan kunnen we een aantal conclusies trekken: – Controle is begrensd. Op verschillende domeinen van het leven kunnen mensen regelmatig feitelijke mogelijkheden voor grip ontberen. Soms is er sprake van verlies aan controle, bijvoorbeeld als gevolg van flexibilisering van de arbeidsmarkt of van liberalisering van de markt voor huurwoningen. Voor andere domeinen, zoals gezondheid, is er meer aandacht voor controle, maar moeten we constateren dat dit streven in de praktijk lang niet altijd te realiseren is voor een individu. – Controle is ongelijk verdeeld . Dat begint al bij de verschillen in opleidings - niveau en in gezondheid. Mede hierdoor ontstaan ook elders ongelijkheden in controle, zoals op de arbeidsmarkt waar werknemers met een vast contract meer kansen krijgen om aan hun employability te werken dan werk nemers met een flexibel contract. In andere gevallen, zoals bij de toegang tot zorg, zijn de mogelijkheden op papier gelijk, maar vragen die mogelijkheden om middelen en competenties waarover niet iedereen beschikt. Dit geldt ook voor indirecte controle.
Voor veel aspecten van het leven bestaan belangenbehartigers en hulptroepen, zoals vakbonden en patiëntenverenigingen, maar niet iedereen is daarbij aangesloten, en ook hier zullen mensen verschillen in de mate waarin zij hen effectief weten in te schakelen. – Meer controle voor de een betekent soms minder controle voor de ander. Een van de determinanten van controle is bijvoorbeeld hoeveel financiële middelen iemand heeft. Het herverdelen van inkomen komt dus bijna altijd neer op een herverdeling van mogelijkheden tot controle. Ook bij indirecte controle kan dit soort verschuivingen optreden. De grotere ruimte die de aanstaande Omgevingswet biedt aan initiatiefnemers om hun projecten te realiseren, kan in de praktijk leiden tot minder controle over de leefomgeving voor andere partijen – zeker als die weinig ervaring hebben met de procedures van die Omgevingswet. Grip 94 In dit hoofdstuk hebben we enkele voorbeelden laten zien van mogelijk - heden die mensen hebben om hun persoonlijke controle te versterken. In het slothoofdstuk werken we die verder uit. Eerst gaan we in de komende drie hoofdstukken in op de samenhang van persoonlijke controle met individueel welbevinden, maatschappelijk onbehagen en maatschappijbeelden.
Rapport 95 Grip 96 97 4 | Persoonlijke controle en gezondheid Wat is de invloed van persoonlijke controle op geestelijk en fysiek welbevin- den? Deze vraag staat centraal in dit hoofdstuk. Zoals we al schreven aan het begin van het vorige hoofdstuk, blijkt een sterk gevoel van controle samen te hangen met zo’n beetje alles dat goed en wenselijk is in het leven, terwijl een gebrek aan gevoel van controle samenhangt met van alles dat niet wenselijk is. Een illustratie van de ‘kracht van controle’ biedt onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp). Dat peilt regelmatig het gevoel van controle van Nederlanders, op basis van vijf van de zeven items uit de in het vorige hoofdstuk beschreven mastery-schaal.177 In tabel 4.1 staat hoe sterk diverse persoons- kenmerken samenhangen met twee algemene indicatoren van welbevinden, namelijk levenstevredenheid en geluk. Daarbij geldt: hoe hoger de bèta-coëffi- cient, hoe sterker de samenhang.
De tabel laat zien dat gevoel van controle met afstand het hoogste scoort.178 Tabel 4.1 Gevoel van controle en trevredenheid en geluk Gestandaardiseerde bèta-coëfficienten | Data 2016/2017 Tevredenheid | Geluk Leeftijd | 0,15 | 0,09 Inkomen | 0,09 | 0,07 Wel of geen werk | 0,14 | 0,04 Opleiding | 0,03 | 0,04 Huishoudsamenstelling | 0,08 | 0,10 Inkomstenbron | 0,13 | 0,08 Gezondheid | 0,09 | 0,06 Gevoel van controle* | 0,32 | 0,38 Digitale vaardigheden | 0,04 | 0,05 verklaarde variantie (%) | 24 | 23 * Het scp | spreekt niet van ‘gevoel van controle’ maar van ‘regie’. Bron: Boelhouwer 2017: 351; Boelhouwer & Vonk 2019: 323. 177 Het scp spreekt niet van ‘controle’, maar van ‘regie’, maar het gaat om hetzelfde. Het scp gebruikt grotendeels dezelfde onderdelen van de mastery-schaal. 178 | Volgens aanvullend onderzoek van het scp is dit ook een belangrijker determinant dan vergelijkbare psychosociale concepten zoals zelfvertrouwen, veerkracht, vertrouwen in eigen vaardigheden of het hebben van sociale vaardigheden. 98 In dit hoofdstuk laten we zien dat deze scp-uitkomsten slechts het topje van de ijsberg zijn. Weinig mentale kenmerken lijken zozeer van belang voor de geeste- lijke en lichamelijke gezondheid als het gevoel van controle.
4.1 | Gevoel van controle en gezondheid Het gevoel van controle hangt sterk samen met een reeks van indicatoren voor mentaal welbevinden, zo blijkt uit onderzoek, terwijl omgekeerd een gebrek aan controle samenhangt met problemen zoals depressie179 en andere vormen van geestelijke nood. “In fact, of all of the beliefs about self and society that might affect distress, belief in control over one’s own life may be the most important” aldus Ross en Sastry.180 Ook laat onderzoek een duidelijke relatie zien tussen gevoel van controle en lichamelijke gezondheid, variërend van zelfgerap- porteerde gezondheid, overgewicht en obesitas, lichamelijke beperkingen en functieverlies, tot hart- en vaatziekten en andere chronische aandoeningen. Hieronder vatten we een aantal van die onderzoeken kort samen. Maar eerst de vraag: waarom is er zo’n sterke samenhang tussen controle en gezondheid? Wat zou dat verband kunnen verklaren? Dat uiteenrafelen blijkt nog niet zo eenvoudig. De causaliteit lijkt in beide richtingen te lopen, en er spelen vrijwel zeker meerdere mechanismen tegelijkertijd. Psycholoog Frank Infurna en collega’s onderscheiden vier mogelijke routes waarvoor empirische evidentie is gevonden181: – | Gedrag.
Een groot gevoel van controle bevordert dat mensen hun gezondheid zien als beïnvloedbaar, en daardoor eerder geneigd zijn tot gezond gedrag, zoals gezond eten, voldoende bewegen en regelmatige medische checks; – | Gevoeligheid voor stress. Mensen met een groot gevoel van controle zijn minder snel geneigd tot (heftige) stressresponsen in de zogenoemde hpa- as182 en het autonome zenuwstelsel. Zoals bekend, is gematigde stress door- gaans geen probleem, maar langdurige of chronische stress is slecht voor de gezondheid; – | Emotieregulatie. Een groot gevoel van controle gaat gepaard met een betere regulering van emoties, vooral het tot hanteerbare proporties terugbrengen van negatieve emoties die schadelijk kunnen zijn voor het immuunsysteem, hart en bloedvaten; – | Sociale steun. Mensen met een groot gevoel van controle zullen eerder sociale steun mobiliseren, vooral in moeilijke tijden. Dat kan helpen als een buffer tegen stress. 179 | Benassi et al. 1988. 180 | Ross & Sastry 1999: 370. 181 | Infurna et al. 2011: 570. 182 | Hypothalamic-Pituitary-Adrenal axis. In het Nederlands: Hypothalamus-hypofyse-bijnier-as. Gevoel van controle in kindertijd voorspelt latere gezondheid In het rapport Weten is nog geen doen beschreef de wrr de beroemde ‘marsh - mallow-test’.
Een van de uitkomsten van dat onderzoek was dat de kinderen die op vierjarige leeftijd voldoende wilskracht hadden om de verleiding te weerstaan een marshmallow op te eten, het later als jongvolwassenen beter deden op allerlei terreinen van het leven dan kinderen die deze verleiding niet konden weerstaan. 183 Iets soortgelijks lijkt te gelden voor gevoel van controle. Op basis van iemands gevoel van controle gedurende de kindertijd kunnen voorspellingen worden gedaan over diens latere gezondheid, zo blijkt uit een onderzoek van de Britse onderzoeker Catherine Gale en haar collega’s. Zij baseerden zich op een steek - proef van 7.551 personen uit de zogenoemde 1970 British Cohort Study, waarin duizenden Britten worden gevolgd die in 1970 zijn geboren. Toen de deelnemers tien jaar oud waren, werd hun ‘locus of control’ gemeten – een concept dat sterk verwant is met gevoel van controle. Twintig jaar later werd gemeten hoe het deze deelnemers – inmiddels dertig jaar oud – verging op het gebied van gezondheid. De resultaten werden gecontroleerd voor geslacht, iq op tienjarige leeftijd, behaald opleidingsniveau en sociaal-economische positie. Gale vond dat een hogere score voor ‘locus of control’ op tienjarige leeftijd sterk samenhing met de gezondheid op dertigjarige leeftijd.
Wie als kind hoog scoorde op gevoel van controle, rapporteerde als volwassene een betere gezondheid, minder geestelijke nood, minder kans op overgewicht, obesitas en – bij vrouwen – minder kans op hoge bloeddruk. “Having a sense of control over one’s own life in childhood seems to be a protective factor for some aspects of health in adult life.” 184 Kans op overlijden Als het waar is dat gevoel van controle sterk samenhangt met gezondheid, dan zou te verwachten zijn dat mensen die slecht scoren op gevoel van controle uiteindelijk ook minder lang leven. Dat is inderdaad precies wat het onderzoek laat zien. We geven twee voorbeelden. Het eerste voorbeeld betreft een studie van de zojuist genoemde Infurna en collega’s. Zij maakten gebruik van de longitudinale studie Americans’ Changing Lives, een steekproef van Amerikanen van 25 jaar en ouder (met een oververte - genwoordiging van mensen van 60 jaar en ouder). Voor dit specifieke onderzoek baseerden Infurna en collega’s zich op data uit de eerste vier perioden van deze 183 In de media is de afgelopen jaren weleens de indruk gewekt dat de positieve langetermijneffecten van zelfcontrole op jonge leeftijd niet gerepliceerd konden worden. Nadere analyse van de literatuur laat echter zien dat de conclusies van dit onderzoek nog steeds overeind staan. Zie voor een uitgebreide bespreking: Tiemeijer 2022: 265-267. 184 Gale et al.
2008: 397. Rapport 99 100 studie, afgenomen in 1986, 1989, 1994 en 2002. Daaruit trok hij een steekproef van 2.840 deelnemers. Van deze deelnemers was bekend hoe sterk hun gevoe- lens van controle waren, omdat in elk van de vier perioden de eerdergenoemde mastery-schaal was afgenomen.185 Infurna en collega’s keken allereerst naar het niveau van controle in 1989, en in tweede instantie naar de eventuele verander- ing in gevoel van controle, opwaarts dan wel neerwaarts, tussen 1986 en 2002. Vervolgens gingen ze na wie van de deelnemers in de bijna twintig jaar tussen 1989 en 2008 waren overleden. Ook nadat was gecontroleerd voor leeftijd en sociodemografische factoren, werd de kans op overlijden deels voorspeld door het gevoel van controle.
Daarbij was het effect van een verandering | in de controle (figuur 4.1, rechts) ruim twee keer zo sterk als het effect van niveau | van controle (figuur 4.1, links).186 Figuur 4.1 | Voorspellend effect van mate van gevoel van controle (links) en veranderingen in gevoel van controle (rechts) op overleving over de tijd A | B11 0,8 | 0,8 0,6 | 0,6 0,4 | 0,4 0,2 | 0,2 0 | 0 | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 | 12 | 14 | 16 | 18 | 0 | 0 | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 | 12 | 14 | 16 18 Tijd (jaar) | Tijd (jaar) +1 SD Niveau van gevoel van controle | +1 SD Verandering in gevoel van controle –1 SD Niveau van gevoel van controle | –1 SD Verandering in gevoel van controle Bron: Infurna, F. J., Ram, N., & Gerstorf, D. (2013). Level and change in perceived control predict 19-year mortality: Findings from the Americans’ changing lives study. Developmental Psychology, 49(10), 1833–1847. https://doi.org/10.1037/a0031041 , Overgenomen met toestemming van apa | (American Psychological Association ). 185 | Daarbij gebruikten zij zes van de zeven items uit deze schaal. 186 | Waarom heeft verandering in controle invloed op mortaliteit? Infurna et al.
(2013) hebben daar geen kant-en-klaar antwoord op, maar doen enkele suggesties, bijvoorbeeld dat “declines in perceived control may undermine one’s views regarding the predictability of life, thereby increasing levels of stress, anxiety, and depressive symptoms.” Maar dit zijn speculaties. “We note that these are only preliminary insights on the mechanisms that link control trajectories to survival and that to fully understand the pathways through which changes in control exert influence on health and mortality, more mechanism-oriented study designs are needed” (Infurna et al. 2013: 1842). Het tweede voorbeeld is een studie van Paul Surtees en collega’s uit 2010. Zij baseerden zich op een steekproef van ruim 19.000 inwoners van 41 tot 80 jaar uit het Britse district Norfolk. Deze mensen waren in de jaren negentig medisch onderzocht en hadden op dat moment geen geschiedenis van hart- en vaatziekten. Van hen was ook bekend hoe zij scoorden op de mastery-schaal. De onderzoekers gingen na wie in de daaropvolgende elf jaar was overleden aan hart- en vaatziekten. In hun analyse controleerden zij voor de initiële prevalen - tie van klassieke risicofactoren voor hart- en vaatziekten, zoals diabetes, roken, alcoholconsumptie, bloeddruk, cholesterolniveau, Body Mass Index ( bmi) en lichaamsbeweging.
Het bleek dat, ook nadat voor deze factoren was gecontro - leerd , een laag gevoel van controle aan het begin van deze elf jaar samenhing met een verhoogde kans op overlijden door hart- en vaatziekten gedurende die elf jaar. Dat gold vooral voor mensen bij wie de klassieke risicofactoren aan het begin van die periode niet of nauwelijks aanwezig waren. 187 Verandering van controle De vraag is dan of het nuttig is om te investeren in de toename van het gevoel van controle. Dat zou best eens kunnen, zo suggereert een studie door Joanna Hong en haar collega’s uit 2021, gebaseerd op een steekproef van 13.000 Amerikanen van 51 jaar en ouder uit de Amerikaanse Health and Retirement Study . Hong onderzocht of een verandering in het gevoel van controle gedu - rende een periode van vier jaar samenhangt met indicatoren voor geestelijk en fysiek welbevinden nog eens vier jaar later. Dat bleek inderdaad het geval.
Een toename in het gevoel van controle voorspelt betere scores op hele reeksen van gezondheidsindicatoren, te weten: – minder kans op overlijden en betere fysieke gezondheid (zoals een lagere kans op een hartaanval, longziekte, fysieke beperkingen en chronische pijn); – gezonder gedrag (meer lichaamsbeweging, minder slaapproblemen); – meer mentaal welbevinden (zoals positieve gevoelens, levenstevredenheid, optimisme); – minder geestelijke nood (zoals depressie en gevoelens van hopeloosheid). 188 187 Surtees et al. 2010. Zie voor vergelijkbare resultaten ook: Bosma et al. 1999; Infurna et al. 2011; Veenstra et al. 2021. 188 Hong et al. 2021. Sommige indicatoren werden overigens niet beïnvloed, te weten: “other physical health indicators (diabetes, hypertension, heart disease, cancer, arthritis, overweight/obesity), health behaviors (binge drinking, smoking), and social factors (living with spouse/partner, frequency of contact with children and other family)” (Hong et al. 2021: 1). Deze bevinding wijkt enigszins af van andere onderzoeken die wel een verband vonden met ‘control’. Hong en collega’s geven diverse mogelijke verklaringen voor deze ietwat afwijkende uitkomst. Zo was in hun onderzoek de onaf hankelijke variabele niet het totale cumulatieve effect van (gebrek aan) controle over de hele levensperiode, maar alleen de verandering daarin gedurende de laatste vier jaar.
Rapport 101 Hong en collega’s zien een les voor beleidsmakers: “The findings of our study suggest that continuing to develop, refine, and implement sense of control interventions via individual-level interventions and public-policies could be an innovative and promising way of improving a range of health and well-being outcomes for our rapidly aging population.” 189 Box 4.1 Experimenteel onderzoek: controle op hoge leeftijd De onderzoeken in de tekst zijn allemaal correlationeel. Maar is er ook een oorzakelijk verband? Weliswaar zit er soms lange tijd tussen de meting van de onafhankelijke en de meting van de afhankelijke variabele, wat een causaal verband waarschijnlijker maakt. Maar wie echt zekerheid wil hebben over causaliteit, moet experimenteel onderzoek doen. Dat brengt ons bij één van de klassieke experimenten uit de psychologie: de studie uit de jaren zeventig van Ellen Langer en Judith Rodin. 190 In deze studie geen duizenden proefpersonen, maar een relatief bescheiden experiment onder minder dan honderd inwoners van een bejaardenhuis. Deze groep bewoonde de bovenste twee verdiepingen van het bejaardenhuis. De ene verdieping kreeg tijdens een lezing van de directeur een boodschap die tot doel had om de gevoelens van eigen verantwoordelijkheid en keuze te vergroten.
Op deze verdieping benadrukte de directeur dat de inwoners zelf konden kiezen hoe ze hun tijd willen doorbrengen, met wie en met wat voor activiteiten ze willen meedoen, hoe zij het meubilair in hun kamer inrichten, op welke avond ze een bepaalde film willen zien, en ze kregen ook een plant om zelf voor te zorgen. Op de andere verdieping hield de directeur een praatje over dezelfde onderwerpen, maar nu met omgekeerde strekking: hier gaf hij juist géén eigen verantwoordelijkheid en keuze, maar benadrukte hij dat de staf alles voor de inwoners zou regelen, inclusief de zorg voor de plant, en werden de inwoners ingedeeld op een van de mogelijke filmavonden. Het bleek dat de eerste groep bij een meting enige tijd later significant beter scoorde op alertheid, actieve participatie en algemeen gevoel van welbevinden dan de andere groep. Bovendien bleek achttien maanden later een groter aandeel van deze groep nog in leven te zijn. 189 Hong et al. 2021: 7. 190 Langer & Rodin 1976; Rodin & Langer 1977. Grip 102 103 Deze studie wordt algemeen gezien als een voorbeeld van de voordelen van controle over de omgeving. Ze vormde het startschot voor een reeks studies naar de effecten van controle en interventies om het gevoel van controle te vergroten.
Mallers en collega’s komen in een overzicht hiervan tot de volgende conclusie: “Overall, research consistently finds that when personal control is lacking, there exist negative effects on wellness, and that when control is enhanced, individuals experience positive outcomes and overall succesful aging.”191 4.2 | Gevoel van controle en de gezondheidskloof Als het ‘gevoel van controle’ zo’n grote rol speelt in gezondheidsuitkomsten, kan dat misschien ook meer licht werpen op de beruchte ‘health gradient’: het fenomeen dat lagere sociaal-economische klassen over het algemeen aan- merkelijk slechter scoren op allerhande gezondheidsindicatoren dan hogere sociaal-economische klassen.192 Deze ‘gezondheidskloof ’ is een wereldwijd verschijnsel en ook in Nederland pregnant aanwezig. In ons land is het verschil in levensverwachting tussen de meest en minst welvarende mensen zeven tot acht jaar, en het verschil in gezonde levensverwachting zelfs 23 tot 25 jaar.193 Er wordt dan ook al decennialang met allerhande beleidsinterventies geprobeerd om deze kloof te dichten.
Toch is die nauwelijks minder geworden en op som- mige punten zelfs groter.194 Zouden beleidsmakers misschien aan de verkeerde knoppen draaien …? Theoretisch model Diverse wetenschappers denken dat controle – en dan vooral het gebrek daaraan binnen de lagere sociaal-economische klassen – een sleutelrol speelt in deze ‘health gradient’. Hoe zou deze variabele het verband tussen sociaal-economi- sche positie en gezondheid kunnen verklaren? Op basis van een systematische review van de literatuur op dit gebied kwamen Margaret Whitehead en collega’s tot het theoretische model in figuur 4.2.195 De route van de feitelijke controle vormt de bovenste helft van het schema, de route van gevoel van controle de onderste helft. 191 | Mallers et al. 2014: 69. Robinson & Lachman (2017: 438) spreken van een ‘abundance of evidence’. 192 | Adler et al. 1994. 193 | cbs 2022a. 194 | Broeders et al. 2018. 195 | Whitehead et al. 2016.
Figuur 4.2 Route van lage sociaal-economische status ( ses) naar mindere gezondheid Lack of resources to cope with excessive demands Socialised fatalism Low control beliefs Low control over destiny in terms of: – Money – Power – Information – Prestige – Environment Chronic stress responses Exposure to health damaging living environments Health damaging behaviour Chronic stress responses Substance misuse Risk of depression Success in behavioural change CVD Endocrine & immune function Aggresive response Anger & hostility Passive response – Ineffective coping – Low self-efficacy Stress induced metabolic disturbances Poorer physical & mental health for people in low social positions Demand overload Ability to cope with stressful home & work environments Power to influence critical decisions Uncertainty about the future Present time preference Low social position Bron: Whitehead, M., Pennington, A., Orton, L., Nayak, S., Petticrew, M., Sowden, A., & White, M. (2016). How could differences in ‘control over destiny’ lead to socio-economic inequalities in health? A synthesis of theories and pathways in the living environment. Health & place, 39, 51–61. https://doi.org/10.1016/j.healthplace.2016.02.002. Overgenomen met toestemming van Elsevier.
De meeste onderzoeken richtten zich op de onderste van de twee routes, want feitelijke controle is veel moeilijker te meten dan gevoelens van controle. Om feitelijke controle te bepalen is een welhaast alomvattende analyse nodig van iemands feitelijke leefcondities en maatschappelijke omgeving, terwijl het gevoel van controle vrij eenvoudig te bepalen is door mensen ernaar te vragen, bijvoorbeeld met hulp van de mastery-schaal. We noemen hieronder enkele onderzoeken. Empirische evidentie Eén van de meest geciteerde studies op het gebied van sociaal-economische gezondheidsverschillen is een studie van de psychologen Margie Lachman en Suzanne Weaver uit 1998. 196 Zij baseerden zich op een steekproef van ruim 30.00 Amerikaanse burgers van 25 tot 75 jaar oud. Die werden onder meer 196 L achman & Weaver 1998. Grip 104 105 gevraagd naar hun algemene levenstevredenheid, naar hun algemene oordeel over hun gezondheid, naar eventuele gevoelens van depressiviteit (bijvoorbeeld hoe vaak zij zich in de afgelopen maand hopeloos hadden gevoeld of zo somber dat niets hen kon opvrolijken) en naar acute lichamelijke symptomen (bijvoor- beeld hoe vaak ze in de afgelopen maand rugpijn of slaapproblemen hadden gehad). Het gevoel van controle werd gemeten met de mastery-schaal. De gestileerde resultaten staan in figuur 4.3, uitgesplitst naar inkomensniveau.
In één zin samengevat laten de grafieken in figuur 4.3 zien dat de ‘health gra- dient’ nagenoeg verdwijnt naarmate mensen meer controle rapporteren. Om precies te zijn: bij mensen die laag scoren op gevoelens van controle, bestaat er een duidelijk verschil tussen lagere, midden en hogere inkomens op het gebied van levenstevredenheid, depressieve symptomen, zelfgerapporteerde gezondheid en acute symptomen. Dit past binnen het klassieke beeld van sociaal-economische gezondheidsverschillen. Bij mensen die hoog scoren op gevoelens van controle, valt dat verschil bij de bovenste twee indicatoren (levenstevredenheid en depressieve symptomen) daarentegen geheel weg, en wordt het bij de onderste twee indicatoren (zelfgerapporteerde gezondheid en acute symptomen) in ieder geval een stuk kleiner. Anders geformuleerd: gemiddeld genomen bestaan er onmiskenbaar gezond- heidsverschillen tussen de inkomensklassen, maar ook binnen de inkomens- klassen zijn de onderlinge verschillen groot, zelfs zodanig dat mensen met een laag inkomen maar veel controle in drie van de vier gevallen beter scoren dan mensen met een hoog inkomen en weinig controle.
Kortom, “control beliefs appear to serve as a buffer for the negative ramifications of low social class in regard to health and well-being,” zo concluderen Lachman en Weaver.197 Een vergelijkbaar resultaat vonden Daniel Bailis en collega’s in een onderzoek uit 2001 onder ruim 11.000 Canadese volwassenen.198 Ook hier bleek een dui- delijk verband tussen sociaal-economische klasse en gezondheidsuitkomsten. Anders dan Weaver en Lachman verklaarden Bailis en collega’s de relatie tussen sociaal-economische klasse niet volledig door gevoelens van controle, maar toch voor minstens de helft: “The findings suggest that psychological process, that of perceiving control over life events, underlies social inequality in health.”199 197 | Lachman & Weaver 1998: 771. 198 | Bailis et al. 2001. 199 | Bailis et al. 2001: 1661. 106 Figuur 4.3 | Voorspelde effect van controle op verschillende gezondheidsindicatoren naar inkomensgroep Levenstevredenheid | Depressieve symptomen 8.00 | 1.60 7.80 | 1.55 7.60 | 1.50 7.40 | 1.45 7.20 | 1.40 Laag | Midden | Hoog | Laag | Midden | Hoog Mastery | Mastery Zelf beoordeelde gezondheid | Acute symptomen 7.8 | 10.5 7.6 | 10.0 7.4 9.5 7.2 7.0 | 9.0 6.8 | 8.5 Laag | Midden | Hoog | Laag | Midden | Hoog Mastery | Mastery Laag inkomen Midden inkomen Hoog inkomen Bron: Lachman, M. E., & Weaver, S. L. (1998).
The sense of control as a moderator of social class differences in health and well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 74(3), 763–773. https://doi.org/10.1037/0022-3514.74.3.763 | . Overgenomen met toestemming van apa | (American Psychological Association ). Longitudinaal onderzoek Een nadeel van deze twee studies is dat zij correlationeel zijn, waardoor geen causaliteit kan worden vastgesteld. Lois Orton en collega’s verrichtten daarom een systematische review van studies naar het verband tussen sociaal-econo - mische klasse, controle en gezondheid, waarbij zij zich beperkten tot studies met een longitudinale opzet. In deze studies lag een aanzienlijke tijd tussen het moment waarop de onaf hankelijke variabele werd gemeten, in dit geval gevoel van controle, en het moment waarop de af hankelijke variabelen werden geme - ten, in dit geval gezondheidsuitkomsten. Uiteindelijk vonden ze zes studies die aan hun criteria voldeden, elk met steekproeven van minstens enkele duizen - den deelnemers, en met één tot vijf jaar tussen meting van de onaf hankelijke en de afhankelijke variabelen. Een van die studies is een onderzoek van de Nederlandse gezondheidsweten - schapper Hans Bosma en collega’s uit 2005 naar sociaal-economische verschil - len in de kans op hartziekten over een periode van vijf jaar.
Deze studie was gebaseerd op een steekproef van bijna 4.000 oudere Nederlanders uit het Noorden des lands. Bosma en collega’s vonden dat gevoel van controle aan - merkelijk belangrijker was om de sociaal-economische verschillen in de kans op hartziekte in die vijf jaar te verklaren dan diabetes, roken, zware alcohol- consumptie, overgewicht en obesitas, eetgewoonten en lichaamsbeweging. De andere studies die Orton en collega’s analyseerden, toonden vergelijkbare resultaten. Orton en collega’s concluderen dat “[t]here is strong evidence from a small number of high-quality longitudinal studies that low perceived control in the living environment may play an important role in the pathways leading from low social position to poorer health and well-being.” 200 Gevoel van controle versus zelfcontrole We eindigen met een interessante studie van de Nederlandse psychologen Marleen Gillebaart en Denise de Ridder. 201 Hun studie is uniek omdat zij niet alleen naar het gevoel van controle keken, maar ook naar zelfcontrole. Die laatste variabele betreft de mate waarin iemand impulsen en verleidingen kan weerstaan en is een bekende voorspeller van allerhande levensuitkomsten. Essentieel verschil met gevoel van controle is het object van controle: gevoel van controle gaat over ‘grip op de omgeving’, terwijl zelfcontrole gaat over ‘grip op jezelf ’. 200 Orton et al. 2019: 929.
201 Gillebaart & De Ridder 2019. Rapport 107 De steekproef van Gillebaart en De Ridder bestond uit een kleine 4.000 inwo - ners van de stad Utrecht, waarbij zij een onderscheid maakten tussen inwoners van achterstandswijken en inwoners van ‘gewone’ wijken. Zelfcontrole werd gemeten met de Brief Self-Control-schaal, gevoel van controle met de mastery- schaal. Zoals verwacht, vonden Gillebaart en De Ridder dat inwoners van achterstandsbuurten een slechtere gezondheid en ongezondere leefstijlen rap - porteren dan de inwoners van de andere wijken. Opmerkelijk was echter dat dit resultaat niet zozeer verklaard leek te worden door verschillen in zelfcontrole maar eerder door verschil in het gevoel van controle. Zij vonden namelijk geen noemenswaardig verschil in zelfcontrole tussen de inwoners van beide typen wijken maar wel in gevoel van controle. In dit soort achterstandsbuurten is het “not so much (lack of ) control over the self but rather the (lack of ) perceived control over one’s environment that is associated with lower quality health outcomes and lifestyle”. 202 4.3 Conclusie: meer grip, betere gezondheid Het gevoel van persoonlijke controle hangt sterk samen met een brede reeks van gewenste uitkomsten, zoals levenstevredenheid, geluk en allerhande uitkom - sten op het gebied van gezondheid, zo blijkt uit dit hoofdstuk.
Bovendien leven mensen die hoog scoren op het gevoel van controle – gemiddeld genomen – ook letterlijk langer. Het gaat ook niet om kleine effecten, gemeten bij slechts minimale steekproeven uit obscure populaties. Integendeel. Veel studies zijn gebaseerd op grote representatieve steekproeven die meerdere jaren worden gevolgd, zodat ook met redelijke zekerheid kan worden gesteld dat het om causale verbanden gaat. Belangrijk voor individu én de samenleving als geheel Nu zouden beleidsmakers de schouders kunnen ophalen over alle onderzoeks - resultaten uit dit hoofdstuk, met als argument dat individueel welbevinden een particuliere aangelegenheid is en geen onderwerp van overheidsbemoeienis. Maar daarmee doen zij de zaak tekort. Dit hoofdstuk laat namelijk zien dat er minstens twee redenen zijn waarom deze resultaten ook van waarde zijn voor beleidsmakers die zich richten op het collectief belang. 203 Een eerste reden ligt in het belang van preventie en de houdbaarheid van de zorg. In ons land doen mensen een steeds groter beroep op de gezondheidszorg, zozeer zelfs dat als we niet ingrijpen het systeem dreigt te bezwijken. 204 Tegen 202 Gillebaart & De Ridder 2019: 1290. 203 Een derde reden kan zijn dat een geestelijk en lichamelijk gezonde bevolking wellicht ook een productievere bevolking is.
Dit is echter een stelling die onderbouwing verdient, en dat gaat het bestek van dit rapport te buiten. 204 wrr 2021. Grip 108 die achtergrond wordt de vraag relevant of beleidsmakers wellicht meer moeten inzetten op het vergroten van de individuele (gevoelens van) controle. Het onderzoek uit dit hoofdstuk suggereert namelijk dat hiervan een preventieve werking kan uitgaan. Deze beleidsoptie verdient extra serieuze overweging omdat ons land sterk aan het vergrijzen is, en het juist de ouderen zijn die te maken hebben met afnemende (gevoelens van) controle. We zijn in dit hoofdstuk niet specifiek ingegaan op interventies gericht op het vergroten van controle, maar hier liggen wel potentiële mogelijkheden om gezondheidswinst te boeken, 205 en zo hopelijk ook het zorgsysteem enigszins te ontlasten. 206 Een tweede reden ligt in de zogenoemde gezondheidskloof: de substantiële ver - schillen in gezondheid tussen sociaal-economisch zwakke en sterke groepen. Dit is een vorm van ongelijkheid die velen beschouwen als een grote onrecht - vaardigheid die moet worden weggenomen. Toch heeft veertig jaar beleid de verschillen vooralsnog niet doen afnemen. Misschien dat het onderzoek uit dit hoofdstuk een impuls kan geven aan het beleidsdenken in dat kader.
Dat onderzoek laat immers zien dat gevoel van controle een belangrijke rol – mis - schien zelfs de sleutelrol – speelt bij deze vorm van ongelijkheid. Hier ligt dus een potentieel aangrijpingspunt voor beleid. De suggestie is dat wie de gezond - heidsverschillen wil aanpakken, ook moet zorgen voor een gelijkere verdeling van de middelen en mogelijkheden om een effectieve controle te hebben over het eigen leven. 205 Robinson & Lachman 2017. 206 De laatste formulering is met opzet voorzichtig. Dat dit soort interventies kan leiden tot individuele gezondheidswinst staat wel vast. Echter, of alles bij elkaar opgeteld hierdoor ook de belasting van het zorgsysteem minder wordt, is minder zeker. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat mensen die ouder worden, over de hele levensloop gezien per saldo ook meer zorg zullen consumeren dan mensen die relatief vroeg overlijden. Om het cru te stellen: hoe eerder iemand doodgaat en met hoe minder complicaties, hoe minder belastend deze persoon is voor de zorg. Anderzijds geldt dat mensen die vroegtijdig overlijden, misschien ook minder bijdragen aan de samenleving, bijvoorbeeld via economische productiviteit. Rapport 109 Grip 110 111 5 | Maatschappelijk onbehagen Onzekerheid en gebrek aan grip op het eigen leven hebben niet alleen effect op het persoonlijk welbevinden en de gezondheid van mensen.
In dit hoofdstuk laten we zien dat ze ook samenhangen met maatschappelijk onbehagen. We bespreken eerst hoe we maatschappelijk onbehagen definiëren. Vervolgens pre- senteren we de uitkomsten van onderzoek naar de samenhang tussen onzeker- heid en gebrek aan controle in het eigen leven en gevoelens over de samenleving als geheel. Over dat onderzoek hebben we uitgebreider gerapporteerd in een voorstudie voor dit hoofdstuk.207 5.1 | Wat is maatschappelijk onbehagen? In het publieke en politieke debat wordt veel gesproken over maatschappelijk onbehagen, zonder dat erg duidelijk is waarnaar dit begrip nu eigenlijk verwijst. Veelal volgen in dat verband illustraties van bepaalde groepen die ontevreden zijn over specifieke aspecten van de samenleving. Denk aan flexwerkers die zich zorgen maken over hun precaire positie op de arbeidsmarkt, aan buurtbewoners die bezorgd zijn over de komst van steeds meer ‘buitenlanders’, een mogelijk asielzoekerscentrum of een windmolenpark, aan boeren die bezorgd zijn over plannen om de veestapel te reduceren, aan horecaondernemers die bezorgd zijn over de maatregelen om corona tegen te gaan, enzovoort. Maar zijn dat werkelijk voorbeelden van ‘maatschappelijk onbehagen’? Dat bepaalde groepen aandacht vragen voor hun situatie of het oneens zijn met bepaalde maatregelen, is de normale gang van zaken in een gezonde democratie.
Het heeft geen toegevoegde waarde om daarvoor de speciale categorie van ‘maatschappelijk onbehagen’ uit de kast te halen. Dat verhult eerder dan dat het helpt. Daarom kiezen wij ervoor de term ‘maatschappelijk onbehagen’ vrij strikt te hanteren, en alleen te gebruiken als het gaat om een oordeel over ‘de samen- leving’ als geheel. Het object van evaluatie is dus niet één of ander concreet probleem of een specifieke misstand, maar ‘de samenleving’ in het algemeen. Daarmee volgen we Nederlandse onderzoekers op dit gebied. Zo staat bij poli- ticoloog Eefje Steenvoorden “de precaire staat van de samenleving” centraal,208 spreekt psycholoog Anne Marthe van der Bles van een “collective global-level evaluation of the state (and future) of society”209, en definieert haar collega 207 | Tiemeijer & Keizer 2023. 208 | Steenvoorden 2016: 247 (cursivering toegevoegd). 209 | Van der Bles et al. 2015: 1. Frank Gootjes maatschappelijk onbehagen als “an unspecific negative senti - ment about society as a whole”. 210 Onze definitie luidt daarom als volgt: maatschappelijk onbehagen verwijst naar een algemeen en onbepaald gevoel dat het niet goed gaat met de samenleving. We kiezen hiermee voor een inhoudelijk ‘lege’ definitie: we laten welbewust in het midden wát er dan precies niet goed gaat en wat daarvan de oorzaken zijn.
211 Dat is ook inherent aan het woord ‘onbehagen’, dat toch sterk de betekenis heeft van een onbestemd gevoel dat er ‘iets’ niet in orde is zonder dat duidelijk is wat precies. Box 5.1 Gevoelens versus uitingen van maatschappelijk onbehagen Het is belangrijk om een onderscheid te maken tussen gevoelens van maatschappelijk onbehagen en uitingen van maatschappelijk onbehagen. In het verleden waren er onder meer de Fortuyn revolte, en recenter de gele hesjes en coronaprotesten. Deze gebeurtenissen zijn wel geduid als uitingen van maatschappelijk onbehagen, maar het is belangrijk de zaken goed uit elkaar te houden. Ten eerste, of gevoelens van maatschappelijk onbehagen zich ook daadwerkelijk vertalen in concreet gedrag, hangt af van vele – soms toevallige – factoren, zoals de beschikbaarheid van een woordvoerder (Fortuyn), voorbeelden uit het buitenland (gele hesjes) of de dynamiek op sociale media (coronaprotesten). Het is bijna onmogelijk om te voorspellen of, waar en wanneer de vlam in de pan zal slaan. Ten tweede is de vraag of dit soort uitingen nu werkelijk voortkomt uit een algemeen en onbepaald gevoel dat het niet goed gaat met ‘de samenleving’, of uit concretere grieven, bijvoorbeeld afkeer van het Paarse beleid (Fortuyn), precaire leefomstandigheden (gele hesjes) of bezwaren tegen vrijheids beperkende maatregelen (coronaprotesten).
Al met al, gevoelens van onbehagen kunnen een voedingsbodem of ingrediënt zijn voor dit soort uitingen, maar ze moeten daar zeker niet aan worden gelijkgesteld. 210 Gootjes 2023: 12. 211 Op dit punt volgen wij Gootjes (2023), die net als wij kiest voor een inhoudelijk lege definitie, en wijken we af van Steenvoorden (2016) en Geurkink en Miltenburg (2023), die in hun definitie wél specificeren waar dat gevoel van onbehagen vandaan zou komen. Zie Tiemeijer en Keizer (2023) voor onze argumentatie. Grip 112 Is maatschappelijk onbehagen onwenselijk? Hoe onwenselijk is maatschappelijk onbehagen eigenlijk? In het politieke debat wordt dat onbehagen vrijwel altijd negatief gewaardeerd, als reden tot zorg of zelfs alarm. Die negatieve waardering van maatschappelijk onbehagen hoeft echter niet terecht te zijn. Soms is dat onbehagen namelijk goed te begrijpen, en komt het voort uit sociale onrechtvaardigheid, grote ongelijkheid, discriminatie of uitsluiting. Onbehagen kan een nuttig signaal zijn dat er, wellicht onder de oppervlakte, problemen zijn die aandacht behoeven. Sterker nog, gevoelens van onbehagen zijn tot op zekere hoogte de brandstof die de hele politieke en maatschappelijke machinerie draaiende houdt. Er zou pas echt een probleem zijn als de samenleving een brave new world zou zijn, waarin iedereen volmaakt tevreden is.
Dat zou een samenleving zijn waarin niets en niemand meer kri - tisch wordt bevraagd, niemand meer alert is op mogelijk veranderende omstan - digheden, en iedereen langzaam maar zeker in slaap sukkelt. Zo bezien is maatschappelijk onbehagen juist een fenomeen om te koesteren. Natuurlijk zijn er wel grenzen. Voorkomen moet worden dat het onbehagen zozeer cumuleert dat mensen massaal af haken en het probleemoplossend vermogen van politiek en samenleving serieus in gevaar komt. Maar een gematigde hoeveelheid onbe - hagen is juist goed omdat het zorgt voor maatschappelijke tegenkrachten. Is er dan geen enkel probleem? Jawel, maar dat schuilt meestal elders, namelijk bij verkeerde diagnoses. Maatschappelijk onbehagen is een onbestemd gevoel dat er ‘iets’ niet goed zit met de samenleving, maar die gevoelens kunnen pas worden aangepakt nadat een duidelijke oorzaak is vastgesteld, net zoals een dokter een patiënt die zich niet lekker voelt pas kan behandelen nadat hij een correcte diagnose heeft gesteld. De werkelijkheid is vaak complex en ambigu, en wordt de verkeerde oorzaak aangewezen voor het onbehagen, dan kan de overheid daarin wel gaan interveniëren, maar zal dat niet helpen.
Als maat - schappelijk onbehagen bijvoorbeeld voortkomt uit steeds schralere publieke voorzieningen en algehele verloedering van de leefomgeving, en beleidsmakers verklaren het uit achterblijvende koopkracht, dan kunnen ze wel de belasting- en premiedruk flink verlagen, maar daarmee nemen ze de oorzaken van het onbehagen niet weg. Kortom, zolang het maatschappelijk onbehagen binnen de perken blijft, zit het probleem niet in het fenomeen als zodanig, maar in een mogelijk verkeerde diagnose of het uitblijven van een passende behandeling. Rapport 113 5.2 Micro- en macrostemming Zoals gezegd aan het begin van dit rapport, hebben wij niet de pretentie om een uitputtend overzicht te geven van alle mogelijke oorzaken van maatschappelijk onbehagen en die allemaal te analyseren. In plaats daarvan beperken we ons tot één oorzaak die nog weinig aandacht heeft gekregen, namelijk onzekerheid en gebrek aan controle in het eigen leven. Dat roept onmiddellijk de vraag op: waarom zou er überhaupt een verband bestaan tussen wat mensen ervaren in hun eigen leven en hun oordeel van de samenleving als geheel? Inhoudelijk gezien is dat niet logisch. Dat iemand de pech heeft dat zijn werkgever hem mogelijk moet ontslaan, betekent nog niet dat het ‘dus’ de verkeerde kant opgaat met ‘de samenleving’.
En omgekeerd, dat iemand beschikt over genoeg vrienden waarop hij een beroep kan doen bij problemen, betekent nog niet dat het ‘dus’ de goede kant opgaat met de samen - leving. Er is nu eenmaal een verschil tussen het microniveau van het eigen leven en het macroniveau van de samenleving als geheel. Onderzoek laat zien dat de meeste mensen dit wel weten, en in hun oordelen een onderscheid maken tussen beide niveaus. 212 Volgens psycholoog Diana Mutz is dit “a quite rational distinction for people to make: Since one’s own experiences are highly unlikely to be representative of the larger society, they are usually discounted when forming impressions of large-scale collectives.” 213 Des te vreemder is dat er, ondanks die logica, een onmiskenbaar verband lijkt te bestaan tussen oordelen van mensen over hun persoonlijke situatie (het micro - niveau) en oordelen over de samenleving (het macroniveau). Dat is namelijk wat de data steeds weer laten zien. Ter illustratie staan in tabel 5.1 cijfers uit twee willekeurige afleveringen van het Continu Onderzoek Burgerperspectieven (cob) van het Sociaal en Cultureel Planbureau ( scp). Daaruit hebben we vijf vragen geselecteerd met oordelen over het eigen leven (vragen 1 tot en met 5) en vijf vragen met oordelen over de samenleving als geheel (vragen 6 tot en met 10). In het gearceerde deel staat hoe deze vragen met elkaar correleren.
In alle geval - len blijkt er sprake van een significante correlatie. Met waarden die oplopen tot boven de 0,4 is dit ook zeker geen kleine samenhang. Enkele voorbeelden: – Mensen die positiever zijn over hun eigen gezondheid, zijn ook tevredener over de Nederlandse samenleving (correlatie 0,349 respectievelijk 0,365); – Mensen die tevredener zijn over hun belangrijkste dagelijkse activiteit, oordelen ook positiever over het bestuur van hun gemeente (correlatie 0,312 respectievelijk 0,325); – Mensen die een hoger geluk rapporteren, zijn ook tevredener over de Europese politiek (correlatie is 0,197 respectievelijk 0,258). 212 Sears & Funk 1990. 213 Mutz 1998: 67. Grip 114 115 Tabel 5.1 | Continu Onderzoek Burgerperspectieven 2019, eerste en tweede kwartaal 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 - 1. | Hoe gelukkig? - 2. | Tevredenheid met | 2019/1 | ,422 | - gezondheid | 2019/2 | ,370 | - 3. | Tevredenheid met | 2019/1 | ,463 | ,587 | - belangrijkste dagelijkse activiteit | 2019/2 | ,491 | ,532 | - 4. | Tevredenheid | 2019/1 | ,428 | ,433 | ,490 | - financiële situatie | 2019/2 | ,399 | ,367 | ,458 | - 5. | Gevoel van weinig grip | 2019/1 -,377 -,339 -,353 -,327 | - op eigen toekomst | 2019/2 -,386 -,332 -,395 -,352 | - 6. | Tevredenheid met | 2019/1 | ,288 | ,349 | ,349 | ,381 -,296 | - Nederlandse samenleving | 2019/2 | ,350 | ,365 | ,341 | ,332 -,305 | - 7.
| Tevredenheid met de | 2019/1 | ,283 | ,373 | ,390 | ,440 -,304 | ,680 | - Nederlandse economie | 2019/2 | ,344 | ,374 | ,340 | ,434 -,346 | ,690 | - 8. | Tevredenheid met | 2019/1 | ,222 | ,324 | ,312 | ,357 -,289 | ,601 | ,626 | - bestuur van uw gemeente | 2019/2 | ,307 | ,323 | ,325 | ,323 -,270 | ,615 | ,633 | - 9. | Tevredenheid met | 2019/1 | ,221 | ,274 | ,276 | ,323 -,337 | ,632 | ,668 | ,628 | - politiek in Den Haag | 2019/2 | ,283 | ,295 | ,275 | ,368 -,302 | ,628 | ,651 | ,611 | - 10. | Tevredenheid met | 2019/1 | ,197 | ,282 | ,268 | ,302 -,302 | ,598 | ,612 | ,608 | ,849 | - Europese politiek | 2019/2 | ,258 | ,280 | ,224 | ,329 -,277 | ,545 | ,577 | ,526 | ,825 | - cob 2019/1: N ≈ 1150, cob | 2019/2: N ≈ 1250, Pearson correlaties, alle significant op p. < ,01. Data scp , bewerking wrr Leesvoorbeeld: wie wil weten hoe het antwoord op vraag 6 (‘tevredenheid met Nederlandse samenleving’) correleert met het antwoord op vraag 4 (‘tevredenheid met financiële situatie’?), moet kijken naar het vakje waar rij 6 kruist met kolom 4. De correlatie blijkt ,381 te zijn voor het eerste kwartaal van 2019, en ,332 voor het tweede kwartaal van 2019.
Wat verklaart deze samenhang? Waarom is er een verband tussen iemands eigen gezondheid en de toestand van de Nederlandse samenleving? Of tussen wat iemand dagelijks doet en het oordeel over het bestuur van zijn gemeente? Of tussen individueel levensgeluk en het oordeel over de Europese politiek? Het valt moeilijk in te zien waarom het één inhoudelijk verband zou houden met het ander. De eerste reactie is misschien om nog eens goed de hersens te pijnigen, en te kijken of er niet tóch een achterliggende sociologische variabele valt te beden - ken die deze micro- en macro-oordelen logisch met elkaar verbindt. Neem bijvoorbeeld het verband tussen eigen gezondheid en oordeel over de samen - leving als geheel. Misschien wordt dit wel verklaard doordat sommige mensen het, alles bij elkaar genomen, nu eenmaal beter hebben getroffen in het leven dan anderen. Sommige mensen zijn ‘winnaars’: ze hebben een goede opleiding, een leuke vaste baan, goed inkomen en geld op de bank, een mooi eigen huis in een veilige buurt, vele vrienden, enzovoort. Deze comfortabele positie aan de goede kant van het spoor leidt tot zowel een betere gezondheid als tot een positiever oordeel over de samenleving als geheel.
214 Andere mensen daarente - gen zijn ‘verliezers’: ze hebben weinig opleiding, gaan van tijdelijke baan naar tijdelijke baan, hebben altijd geldproblemen, wonen in aftandse huurhuizen en onveilige buurten, hebben geen enkele sociale steun, enzovoort. Deze precaire leefomstandigheden tasten hun gezondheid aan én leiden tot een negatiever oordeel over de samenleving. Kortom, bij wat beter kijken blijkt het toch te gaan om sociaal-economische ongelijkheid: die variabele verklaart zowel hun gezondheid als hun maatschappelijk onbehagen. Op het tweede gezicht is deze verklaring niet echt overtuigend. Ten eerste klinkt deze redenering misschien wel plausibel, maar stiekem is hier tóch weer de assumptie ingeslopen dat mensen hun eigen ervaringen generaliseren tot een oordeel over de samenleving als geheel. Daarvan hadden we nu juist vastgesteld dat dit onlogisch is, en dat de meeste mensen dat ook weten. Ten tweede, de ijzeren consequentie waarmee alle oordelen in de tabel met elkaar correleren, is opvallend, en doet vermoeden dat er meer aan de hand is. Wie deze strategie wil volgen, zal in ieder geval voor alle combinaties in de tabel een plausibele verkla - ring moeten verzinnen. Dat zal op zijn minst intellectuele creativiteit vergen. Affectieve ‘spillover’ Wij willen de stelling verdedigen dat er iets anders speelt, namelijk een psycho - logisch mechanisme.
Negatieve gevoelens die ontstaan door het één, kunnen 214 Dat er een relatie tussen hoge/lage ses en gezondheid bestaat is uitgebreid gedocumenteerd (Adler et al. 1994). Grip 116 117 als een inktvlek uitvloeien en het oordeel kleuren over iets anders, óók als er helemaal geen inhoudelijk verband tussen het één en het ander bestaat. In essentie zijn gevoelens immers lichamelijke sensaties, en die houden zich niet aan conceptuele grenzen. Dit betekent dat gevoelens die hun oorsprong hebben op het microniveau van het eigen leven, kunnen doorsijpelen naar het macroniveau van het oordeel over de samenleving als geheel (of omgekeerd). Daardoor gaan ‘microstemmingen’ en ‘macrostemmingen’ als het ware met elkaar meebewegen. Vergelijk het met een slecht humeur. Dat heeft meestal zijn oorsprong in een concrete gebeurte- nis – slecht geslapen, ruzie op het werk, een torenhoge energierekening – maar kan daarna breder uitvloeien, en reacties kleuren richting personen of zaken die er niets mee te maken hebben – de partner krijgt een snauw, die stomme computer loopt weer eens vast, en het zijn ook allemaal zakkenvullers daar in Den Haag. Daarentegen kan een irrelevante factor als lekker weer wonderen doen.
Uit onderzoek blijkt dat mensen op zonnige dagen geneigd zijn tot posi- tiever oordelen dan op grijze en regenachtige dagen.215 En wie bij de uitgang van een bioscoop een enquête afneemt, zal een positiever oordeel over de politiek krijgen bij mensen die net een vrolijke en opgewekte film hebben gezien dan bij mensen die net een droevige of agressieve film hebben gezien.216 Als dat zo is, hebben we een verklaring voor de eerdergenoemde correlaties tus- sen zaken die inhoudelijk weinig met elkaar te maken hebben, zoals het oordeel over de eigen gezondheid en het oordeel over de Europese politiek. We zouden hier kunnen spreken van affectieve spillover: gevoelens in het ene domein lopen over naar een ander domein. De verwachting zou dus ook zijn dat gevoelens van onzekerheid en gebrek aan controle in het eigen leven kunnen leiden tot meer gevoelens van maatschappelijk onbehagen. 5.3 | Empirische ondersteuning En dat is inderdaad precies wat we zien in ons onderzoek. In de survey die we hebben geïntroduceerd in hoofdstuk 2, hebben we ook gevoelens van maatschappelijk onbehagen gemeten, zodat we konden nagaan in hoeverre onzekerheid en gevoelens van controle samenhangen met gevoelens van maat- schappelijk onbehagen. We lichten de uitkomsten van onze regressieanalyses hieronder kort toe.
Meer details zijn te vinden in de achtergrondstudie bij dit rapport.217 215 | Schwarz & Clore 1983. 216 | Forgas & Moylan 1987. 217 | Tiemeijer & Keizer 2023. Onafhankelijke variabelen De onaf hankelijke variabelen in deze regressieanalyse zijn achtereenvolgens: – een drietal controlevariabelen, te weten geslacht, leeftijd en negatieve emo - tionaliteit. Die laatste is een persoonlijkheidskenmerk uit het Big Five Model dat aangeeft hoe zorgelijk en nerveus iemand is aangelegd. Deze variabele hebben we meegenomen als controlevariabele, omdat we vermoedden dat er een samenhang zou kunnen zijn tussen dit kenmerk en de gevoelens die centraal staan in ons onderzoek; – acht variabelen die tezamen een beeld geven van iemands feitelijke onzeker- heid, dus hoe vatbaar en kwetsbaar deze persoon objectief gezien is voor de onvoorspelbaarheden van het leven. Het gaat om variabelen als opleiding en inkomensniveau, positie op de arbeidsmarkt, hoe makkelijk of moeilijk iemand kan rondkomen, en hoe groot zijn of haar sociale netwerk is; – een handvol variabelen die gevoelens van onzekerheid weergeven.
Dit zijn de vragen die we al in hoofdstuk 2 hebben genoemd, namelijk hoe zeker of onzeker iemand zich ‘alles bij elkaar genomen’ voelt over zijn kansen op de arbeidsmarkt, persoonlijke financiën, gezondheid, kansen op de woning - markt en sociale netwerk; – en tot slot een variabele voor gevoelens van controle. Deze variabele hebben we gemeten met de ‘mastery-schaal’ die we in hoofdstuk 3 hebben genoemd. Deze schaal bevat items als ‘Ik heb weinig controle over de dingen die me overkomen’ en ‘Ik kan ongeveer alles als ik mijn zinnen erop heb gezet’. Afhankelijke variabele Indachtig onze definitie hebben we gevoelens van maatschappelijk onbehagen gemeten met deze twee algemene vragen: – Hoe vindt u dat het over het algemeen gaat met Nederland? Vindt u dat het over het algemeen de verkeerde kant of de goede kant op gaat in Nederland? – Hoe tevreden bent u over het algemeen met de Nederlandse samenleving? Respondenten konden antwoorden op een schaal van 1 tot 10. Het gemiddelde van beide scores gebruiken we als indicator voor gevoelens van maatschappelijk onbehagen. Grip 118 Resultaten De tabellen 5.2 en 5.3 geven de resultaten van twee regressieanalyses die we hebben uitgevoerd. Tabel 5.2 heeft betrekking op alle respondenten, tabel 5.3 op alleen respondenten met betaald werk.
Vier dingen vallen op: – Zoals vaker wordt gevonden, blijkt ook uit dit onderzoek dat hoger opge - leiden minder maatschappelijk onbehagen rapporteren dan middelbaar en lager opgeleiden. 218 – Inkomensniveau en werksituatie als zodanig lijken weinig verschil te maken. Het eerste model suggereert dat het eerder gaat om de vraag of iemand financieel kan rondkomen. Als in het tweede en derde model gevoe - lens van onzekerheid en controle worden toegevoegd, verdwijnt echter het effect van deze variabele. 219 – Twee aspecten van (on)zekerheid springen eruit: gezondheid en kansen op de woningmarkt. Zowel de huidige gezondheid als gevoelens van onzeker - heid over de gezondheid tonen een flink effect, en helemaal bovenaan de lijst staan gevoelens van onzekerheid over de kansen op de woningmarkt. Ook sociale steun lijkt van belang, zij het dat het effect niet in alle gevallen significant is. – Ten slotte blijkt dat gevoelens van controle eveneens aanmerkelijk verschil maken. Zelfs als wordt gecontroleerd voor alle vormen van onzekerheid, geldt nog steeds: hoe meer controle, hoe minder maatschappelijk onbeha - gen. Het effect is bovendien significant en substantieel, want het verklaart ongeveer net zo veel als het verschil tussen een lagere en een hogere opleiding. 220 218 Merk overigens op dat er geen significant verschil is tussen lager en middelbaar opgeleiden.
In het debat wordt soms gedaan alsof er maar twee maatschappelijke groepen zouden zijn: de lager opgeleiden en de hoger opgeleiden. Maar er is nog een derde groep, namelijk de middelbaar opgeleiden. Bij veel maatschappelijke houdingen lijkt de scheidslijn niet zozeer precies door het midden te lopen, maar tussen de lager, middelbaar en hbo-opgeleiden enerzijds en de academisch opgeleiden anderzijds. Dat lijkt hier eveneens het geval te zijn. Zie hiervoor ook: P. Dekker et al. 2016. 219 Gevoelens van onzekerheid over de eigen financiële situatie maken wel verschil, maar alleen als we kijken naar de gehele steekproef, niet als we kijken naar alleen de mensen met betaald werk, en de effectgrootte is relatief klein. 220 In beide tabellen is de bètacoëfficiënt ,107. Dat beide exact gelijk zijn, is toeval.
Rapport 119 120 Tabel 5.2 | Maatschappelijk onbehagen, alle respondenten N = 2.369 (allen), bèta-coëfficiënten | Model 1 | Model 2 | Model 3 Geslacht (m = 0, v = 1) | ,062* | ,061* | ,062* Controle-variabelen | Leeftijd | ,009 | -,007 | -,007 Negatieve Emotionaliteit | -,115** | -,062* | -,026 Opleiding (dummy) = Middelbaar | ,027 | ,031 | ,028 Opleiding (dummy) = Hoog | ,109** | ,119** | ,114** Bruto jaarinkomen huishouden (7 categorieën) | -,001 | -,012 | -,017 Niet of wel betaald werk (niet = 0) | ,017 | ,005 | ,002 Feitelijke onzekerheid | Hoe moeilijk/makkelijk financieel rondkomen | ,177** | ,016 | ,014 Huidige gezondheid | -,010 | -,122** | -,134** Huur- of koopwoning? (huur = 0) | -,023 | -,059* | -,058* Sociale steun smal (hoger is meer) | ,155** | ,086** | ,085** (On)zekerheid: Financiële situatie (hoger = meer zeker) | ,092* | ,079* (On)zekerheid: Gezondheid Gevoelens van | (hoger = meer zeker) | ,167** | ,154** onzekerheid | (On)zekerheid: Woningmarkt (hoger = meer zeker) | ,217** | ,205** (On)zekerheid: Sociale contacten (hoger = meer zeker) | ,052* | ,038 Gevoel van controle | Controle (hoger = meer controle) | ,107** R2 | ,123 | ,199 | ,205 Afhankelijke variabele: maatschappelijk behagen (hoger = meer behagen) * = p < ,05; ** = p < ,001 Bron: Tiemeijer en Keizer 2023, bewerking wrr | .