Grip - het maatschappelijk belang van persoonlijke controle 2023
Tekst van het document
In de afgelopen decennia hebben opeenvolgende kabinetten daarom veel nadruk gelegd op ‘zelfredzaamheid’ en ‘eigen verantwoordelijkheid’. Burgers moeten meer zélf doen wat nodig is om hun levensdoelen te verwezen - lijken en de tegenslagen van het leven op te vangen. Dit rapport gaat niet over de wijsheid en wenselijkheid van deze politieke keuze als zodanig. Vanuit het perspectief van de individuele burger volgt hieruit echter een belangrijk punt dat minder vaak wordt gemaakt: als de overheid zoveel nadruk legt op eigen verantwoordelijkheid, mogen burgers ook verwachten dat zij ervoor zorgt dat deze die eigen verantwoordelijkheid ook echt kunnen waarmaken . Dan moet zij bevorderen dat burgers kunnen beschikken over mogelijkheden om aan die risico’s en onzekerheden het hoofd te bieden, en dat zij zo goed mogelijk hun levensdoelen kunnen verwezenlijken. Alle reden dus voor meer beleidsmatige aandacht voor persoonlijke controle, ofwel grip op het eigen leven. Daaronder verstaan we de mate waarin het indi - vidu door eigen handelen gewenste uitkomsten kan verkrijgen en ongewenste uitkomsten kan voorkomen. De les van dit rapport is dat wanneer je vanuit het perspectief van persoonlijke controle naar beleid kijkt, je bepaalde maatschap - pelijke problemen beter begrijpt en nieuwe oplossingen op het spoor komt. Kortom, dit rapport is een pleidooi voor ‘grip-denken’.
Rapport 147 Daarmee is dit geen klassiek adviesrapport dat uitmondt in een reeks van concrete aanbevelingen voor de departementen X, Y en Z. In dit rapport biedt de wrr vooral een andere manier van denken over beleid. Wij zullen in dit slothoofdstuk in grote lijnen schetsen hoe dat grip-denken eruit zou kunnen zien. Her en der geven we in de lopende tekst of in tekstboxen enkele illustraties van hoe dat grip-denken concreter kan worden gemaakt in de beleidspraktijk. Ook laten we zien dat denken in termen van grip nieuwe vragen van verdelende rechtvaardigheid oproept. Meer grip voor de een kan soms leiden tot minder grip voor anderen. Maar eerst (paragraaf 7.1) vatten we onze belangrijkste bevin - dingen samen. Box 7.1 Het verschil tussen ‘grip’ en ‘doenvermogen’ Wat is het verschil tussen grip en doenvermogen? Het eerste concept was een belangrijk thema in het rapport Het betere werk uit 2020, waarin de wrr pleitte voor grip op werk, grip op inkomen en grip op het leven. Het tweede concept introduceerden we in het rapport Weten is nog geen doen uit 2017. Het verwijst naar de mate waarin mensen in staat zijn hun intenties om te zetten in het bijpassende gedrag, en dat gedrag vol te houden, ook bij tegenslagen.
Beide concepten verwijzen naar een vorm van controle, maar ze verschillen in het object van controle: – Bij doenvermogen gaat het vooral om zelfcontrole: de mate waarin mensen in staat zijn hun eigen gedrag effectief te reguleren. – Bij grip gaat het om controle over de omgeving: de mate waarin mensen beschikken over de middelen die nodig zijn om hun omge ving zodanig te beïnvloeden dat zij hun doelen kunnen bereiken. Tussen de twee bestaat natuurlijk wel een verband. Wie zijn omgeving effectief wil beïnvloeden, moet daarvoor in beweging komen. Hij moet op het juiste moment de juiste actie ondernemen, en bijvoorbeeld solliciteren, zijn netwerk mobiliseren, externe hulp zoeken of wettelijk bezwaar maken. Dat vereist een zekere basis van doenvermogen. Dat vermogen is dus één van de factoren die bijdragen aan grip. Tegelijk is doenvermogen alléén niet genoeg voor grip. Wie daadwer kelijk zijn levensdoelen wil realiseren, moet ook beschikken over genoeg inkomen, formele of informele hulp en bepaalde rechten. De overheid en de markt moeten ook de ruimte en de mogelijkheden bieden om ook daadwerkelijk grip uit te oefenen. Dit zijn allemaal elementen die bijdragen aan grip.
Grip 148 7.1 Het maatschappelijk belang van persoonlijke controle Veel burgers ervaren onzekerheid … De verschillende hoofdstukken van dit rapport bieden een empirische onder - bouwing voor het grote maatschappelijk belang van persoonlijke controle. In hoofdstuk 2 zagen we dat onzekerheid voor veel mensen een realiteit is die zich niet beperkt tot werk en inkomen maar zich ook voordoet op andere belang - rijke gebieden van het leven, zoals gezondheid, wonen en de leefomgeving. Onzekerheden hebben bovendien de neiging zich te stapelen: onzekerheid op het ene terrein, bijvoorbeeld inkomen, leidt tot onzekerheid op het andere domein, bijvoorbeeld wonen. Gevolg is dat mensen belangrijke levenskeu - zes uitstellen, zoals een relatie aangaan, samenwonen of kinderen krijgen. Dergelijke stapelingen doen zich vooral voor bij bepaalde groepen, zoals jongeren, huishoudens met lage inkomens en de lage middeninkomens. Maar ook andere groepen worden geconfronteerd met onzekerheid. We vonden dan ook dat gevoelens van onzekerheid weliswaar vaker voorkomen bij mensen met een lage sociaal-economische status ( ses), maar zich zeker niet tot die groep beperken. … en een gebrek aan grip op hun eigen leven Nu valt er best te leven met enige onzekerheid, zolang die maar niet te groot wordt en mensen beschikken over mogelijkheden om het hoofd te bieden aan die onzekerheid.
In hoofdstuk 3 zagen we echter dat de mogelijkheden tot grip op het eigen leven begrensd zijn. Ook zijn deze mogelijkheden – net als onzekerheid – ongelijk verdeeld, bijvoorbeeld omdat ze verbonden zijn aan het type arbeidscontract dat iemand heeft. In andere gevallen zijn de mogelijkheden op papier wel gelijk, maar pakt het in de praktijk toch verschillend uit omdat gebruik maken van die mogelijkheden vraagt om bepaalde competenties waar - over niet iedereen beschikt. In gevallen waarin directe controle beperkt is, kan deze gecompenseerd worden door vormen van indirecte controle – via belan - genbehartigers, vertegenwoordigers of andere intermediairs. Hier geldt echter hetzelfde: op papier heeft iedereen misschien gelijke mogelijkheden om een beroep te doen op die hulp, maar de een is toch beter toegerust om deze effectief te mobiliseren dan de ander. Kijken we naar gevoelens van controle, dan vinden we – net als bij onzekerheid – een samenhang met de sociaal-economische status. Ook hier is het verband wederom niet perfect: ook onder de hogere ses- groepen zijn er mensen die zich machteloos voelen, en omgekeerd. Minder grip leidt tot minder geluk en gezondheid, en eerder overlijden Wat zijn de gevolgen van een gebrek aan grip? In hoofdstuk 4 zagen we dat als iemand weinig controle ervaart, dat zeer nadelig kan zijn voor diens mentale en fysieke welbevinden.
Onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) laat zien dat het gevoel van controle één van de belangrijkste voorspellers Rapport 149 is van algemene levenstevredenheid en geluk. Grote en langlopende interna - tionale onderzoeken wijzen bovendien uit dat iemands gevoel van controle sterk samenhangt met allerhande mentale en fysieke gezondheidsuitkomsten, variërend van depressie tot hart- en vaatziekten. Mensen die laag scoren op controle gaan, gemiddeld genomen, dan ook eerder dood. Dit suggereert dat beleids makers wellicht meer moeten inzetten op het vergroten van individuele (gevoelens van) controle, omdat hiervan een preventieve werking kan uitgaan. Deze onderzoeken werpen ook nieuw licht op een hardnekkig probleem, name - lijk het verschil in gezondheid tussen lagere en hogere sociaal-economische klassen. Dit verschil kan voor een flink deel worden verklaard doordat lagere sociaal-economische klassen doorgaans minder grip op hun leven ervaren dan hogere sociaal-economische klassen, zo tonen de onderzoeksresultaten. Hier ligt een potentieel aangrijpingspunt voor beleid. Wie de sociaal-economische gezondheidsverschillen wil aanpakken, zal ook moeten zorgen voor een gelij - kere distributie van de mogelijkheden voor effectieve controle over het eigen leven.
Minder grip is een bron van maatschappelijk onbehagen In hoofdstuk 5 hebben we gezien dat iemands gevoel van controle ook samen - hangt met maatschappelijk onbehagen, met een algemeen en onbepaald gevoel dat het niet goed gaat met ‘de samenleving’. We vonden dat wie laag scoort op gevoel van controle in zijn eigen leven , eerder meent dat het slecht gaat met de samenleving als geheel – zélfs als rekening wordt gehouden met verschillen in onzekerheid. Ook hier zijn er aanwijzingen dat het om een causaal verband gaat: mensen zijn negatiever over de samenleving omdat zij een gebrek aan grip over hun eigen leven ervaren. Deze bevinding werpt een ander licht op de vaak aangehaalde en ogenschijnlijk paradoxale constatering van de voormalige scp-directeur Paul Schnabel: “Met mij gaat het goed, met ons gaat het slecht.” Die uitspraak kan de indruk wekken dat er geen enkel verband zou bestaan tussen hoe mensen oordelen over hun eigen leven en hoe zij oordelen over de samenleving als geheel. Maar dat blijkt dus niet te kloppen: we vonden wel degelijk een samenhang. Dat betekent natuurlijk niet dat we hiermee alle vormen van maatschappelijk onbehagen kunnen verklaren. Daarvoor is het verschijnsel veel te complex. Wel richt het de blik op een verklaring die nog weinig is onderzocht.
Gevoelens van onze - kerheid en gebrek aan controle in het eigen leven kunnen wel degelijk effect hebben op gevoelens over de samenleving als geheel. Waarschijnlijk komt dit doordat gevoelens weinig geneigd zijn zich aan conceptuele grenzen te houden. Negatieve gevoelens die hun oorsprong hebben in het eigen leven, kunnen als een inktvlek uitvloeien naar andere zaken, en daardoor ook kleuring geven aan het oordeel over de samenleving als geheel. Grip 150 Voor beleidsmakers ligt hier een belangrijke boodschap: maatschappelijke zorgen zijn soms verhulde persoonlijke zorgen . Gevoelens van maatschappelijk onbehagen zeggen niet alleen iets over hoe het gaat met de samenleving als geheel, maar soms ook iets over hoe het mensen vergaat in hun eigen leven. Minder grip in het persoonlijk leven is dus een van de mogelijke bronnen van maatschappelijk onbehagen. Minder grip hangt samen met meer vertekende beelden en overtuigingen In hoofdstuk 6 hebben we gezien dat een gebrek aan gevoel van controle ook samenhangt met een reeks van beelden en houdingen die niet per se bijdragen aan een gezonde en goed functionerende democratie. Zo hebben diverse onder - zoeken laten zien dat een gevoel van gebrek aan persoonlijke controle kan leiden tot een sterker denken in termen van ‘zij’ tegenover ‘wij’, en tot een grotere voorkeur voor ‘sterke leiders’.
Ook kunnen mensen in reactie op een controle - bedreiging meer macht toeschrijven aan vijanden of op zoek gaan naar zonde - bokken, en een sterkere voorkeur hebben voor eenvoudige interpretaties van de wereld, met duidelijke oorzaak-gevolgrelaties. Het is dan ook niet vreemd dat onderzoekers in meerdere studies een verband hebben gevonden tussen gebrek aan eigen controle en geloof in complotten. Kortom, net als bij het vorige punt over ‘maatschappelijk onbehagen’ zien we dat een gebrek aan controle in het eigen leven gevolgen kan hebben die zich uitstrekken tot voorbij het eigen leven, namelijk naar de samenleving als geheel, alleen nu vooral in termen van beelden en overtuigingen. De oorzaak ligt waarschijnlijk in een soort psychologische ‘wet van behoud van controle’. Mensen hebben een diepgewortelde behoefte aan controle, en kunnen daarom bijzonder slecht tegen de gedachte dat de wereld oncontroleerbaar zou zijn en wordt geregeerd door chaos en toeval, en we zijn overgeleverd aan de grillen van het lot. Wat gebeurt er als mensen worden bedreigd in hun gevoel van controle en zelf niets aan die dreiging kunnen doen? Eén mogelijkheid is om sterker te geloven dat iemand anders wél controle heeft, of desnoods te geloven in een machtige vijand die het allemaal zo heeft gepland. Alles beter dan het gevoel dat niemand controle heeft.
Een andere mogelijkheid is om te geloven dat de werkelijkheid in ieder geval een duidelijke orde en causale structuur kent, zodat mensen kunnen blijven geloven dat, ook al staan ze zelf machteloos op dit moment, controle in principe mogelijk is en blijft. In de literatuur staat het fenomeen bekend als ‘compenserende controle’. De wetenschappelijke onder - bouwing hiervan is op dit moment nog minder sterk dan bij de bevindingen over levenstevredenheid en gezondheid. Toch zijn er inmiddels zoveel aanwij - zingen voor dit mechanisme dat het verstandig is om het serieus te nemen. Rapport 151 7.2 Meer inzetten op grip Wat zijn de consequenties van de bevindingen uit dit rapport voor de algemene richting van het regeringsbeleid? In het maatschappelijk debat over onzekerheid waren er de afgelopen decennia grofweg twee dominante posities. De ene was ‘wen er maar aan’. Onzekerheid is nu eenmaal een fact of life , waar burgers mee moeten leren omgaan. De andere was dat de overheid alle onzekerheden zoveel mogelijk moet uitbannen. In dit rapport hebben we laten zien dat er nog een derde, vruchtbaarder, antwoord mogelijk is, namelijk dat het gaat om de balans tussen onzekerheid en grip. Alleen wanneer burgers voldoende grip ervaren, kunnen zij omgaan met een zekere mate van onzekerheid.
Voor deze balans is het belangrijk dat de overheid niet alleen een basis van zekerheid biedt, maar ook inzet op het vergroten van de persoonlijke controle van burgers. Meer inzetten op grip is om verschillende redenen belangrijk. Vanuit de burger gezien geldt dat onzekerheid zonder grip nooit went. Als de overheid wel steeds meer eigen verantwoordelijkheid bij hen neerlegt terwijl dit niet gepaard gaat met reële mogelijkheden tot persoonlijke controle, kan dat – zoals we in dit rapport hebben laten zien – leiden tot een slechtere gezondheid, meer maat - schappelijk onbehagen, en denkpatronen en houdingen die niet bijdragen aan een gezonde democratie. Een goede balans tussen onzekerheid en grip vraagt, om te beginnen, dat de overheid regelingen treft om de grootste onzekerheden voor burgers te reduce - ren. Zonder een basis van zekerheid is het voor veel burgers onmogelijk om grip te krijgen op hun situatie. Tegelijkertijd is het onmogelijk om alle onzekerheden uit te bannen. Of we dat nu leuk vinden of niet, onvoorspelbaarheden en kwets - baarheden zijn onderdeel van de condition humaine . Maar juist omdat de wereld zo in elkaar zit, is het ook onwenselijk om alle gevoelens van onzekerheid uit te bannen. Zoals we in hoofdstuk 2 hebben betoogd, heeft een gematigde dosis onzekerheid ook een positief effect: ze houdt mensen scherp.
Een gematigde dosis onzekerheid is een prikkel tot alertheid, adaptatie en vernieuwing, zowel op het individuele als op het collectieve niveau. Als het gaat om gevoelens van onzekerheid, ligt het optimum dus tussen ‘niet te weinig’ en ‘niet te veel’. Het beste is een ‘gezonde spanning’. Dit ligt anders bij persoonlijke controle. Zoals we in hoofdstuk 3 hebben betoogd, op individueel niveau geldt dat iemand nooit te veel controle kan hebben over het eigen leven, net zoals iemand nooit te gezond en te fit kan zijn – al zijn er op collectief niveau wel belangrijke verdelingsvragen, daar gaan we zo dadelijk op in. De literatuur overziend, concludeert de psycholoog Suzanne Thompson dat “[i]n almost every life arena, one’s sense of personal control has positive implications for emotional well-being, for the likelihood that action Grip 152 is taken, for physical health, and for general adaptive functioning.” 261 Het opti- mum ligt hier niet in het midden maar eerder bij het maximum . Dat betekent dat een interventie die de controle van alle burgers vergroot, voor iedereen gunstig is. Iedereen komt dan dichter bij het optimum.
Dit kan dus ook bij iedereen leiden tot meer welbevinden en gezondheid, minder onbehagen en minder verwrongen denkbeelden, zónder dat we daarvoor een prijs hoeven te betalen in termen van ongewenste psychologische neveneffecten, zoals een gebrek aan toekomstgerichte actiebereidheid. Zo bezien is er bij dit soort interventies dus ‘no regret’. Een ander bezwaar van een exclusieve focus op het reduceren van onzekerheid is dat het een negatieve beleidsagenda is: de inzet is om iets te voorkomen , om bepaalde condities of obstakels weg te nemen. Daarentegen is het vergroten van persoonlijke controle een positieve beleidsagenda: de inzet is om iets te bevorderen , namelijk maximale mogelijkheden voor burgers om hun gewenste levensuitkomsten te realiseren en te behouden. En dat is natuurlijk waar het uiteindelijk om gaat. De dromen van de meeste mensen reiken verder dan alleen maar ‘voorkomen dat ik in de goot beland’. De meeste mensen willen uiteinde - lijk hun levensprojecten realiseren: een prettige baan, een fijn huis, een goede gezondheid, iets betekenen voor anderen of iets bijdragen aan een leef bare wereld. Een beleidsagenda gericht op het maximaliseren van de persoonlijke controle staat expliciet in dienst van dit streven. Per saldo is ‘persoonlijke con - trole’ een inspirerender concept om het beleidsdenken aan te scherpen.
Wat zijn de implicaties van deze beleidsoriëntatie? Hoe kunnen we concreet de ervaring van grip versterken? In de volgende paragrafen bespreken we drie wegen waarlangs de overheid meer kan inzetten op het vergroten van de per - soonlijke controle van burgers: – directe controle : het rechtstreeks versterken van de grip van burgers; – indirecte controle : het versterken van de grip van burgers met behulp van actoren en instituties die namens het individu kunnen optreden; – collectieve controle: het versterken van de grip die de samenleving als geheel heeft op haar toekomst. 261 Thompson 2021: 369. Rapport 153 Figuur 7.1 Drie vormen van controle Collectieve controle Directe controle Indirecte controle 7.3 M eer directe controle Van directe controle spreken we wanneer mensen door eigen handelen gewenste uitkomsten naderbij kunnen brengen en ongewenste uitkomsten kunnen voorkomen of wegnemen. Hoe kan de overheid daarop sturen? Aan de hand van enkele voorbeelden illustreren we hoe zij meer kan inzetten op het direct versterken van de grip van burgers. Creëer meer mogelijkheden voor grip Een eerste route is het creëren van meer mogelijkheden voor burgers om daad - werkelijk zelf invloed te kunnen uitoefenen op hun persoonlijke situatie.
Ze kunnen bijvoorbeeld zelf beïnvloeden wat voor werk ze doen en onder welke omstandigheden, in welke buurt ze wonen en in wat voor type woning, of hoe hoog hun inkomen is. Zo valt op het gebied van werk nog veel winst te boeken, bijvoorbeeld in relatie tot de zorgtaken. In tekstbox 7.2 geven we daar enkele voorbeelden van. Grip 154 Box 7.2 Grip op het we rkende leven Het wrrrapport Het betere werk bevat een aantal aanbevelingen om burgers meer grip te geven op hun arbeidsleven: 262 – Geef werknemers de keuze hoeveel uren ze willen werken, door zowel minder als meer werken makkelijker afdwingbaar te maken. Door werknemers meer mogelijkheden te geven om gedurende hun loop baan te variëren in de omvang van hun arbeidsuren, kunnen zij beter omgaan met onzekerheden in hun persoonlijk leven, zoals het krijgen van kinderen, een scheiding of het verlies van een partner. – Zorg voor betaalbare en kwalitatief goede kinderopvang, zeker voor kinderen vanaf twee jaar. Een voor alle inkomensgroepen betaalbare, goede kinderopvang geeft jonge ouders meer grip op het combine ren van werk met het krijgen van kinderen. – Zorg voor langdurig en betaald verlof om te kunnen zorgen voor zieke ouders, kinderen of een partner. Betere zorgverlofregelingen geven werknemers meer grip wanneer, onverhoopt, de partner, een kind of een van de ouders langdurig verzorging nodig heeft.
In hoofdstuk 3 zagen we dat omringende landen als Noorwegen, Denemarken en Duitsland op dit gebied ruimere mogelijkheden bieden. De Sociaal Economische Raad ( ser) werkt momenteel aan een advies gericht op het stroomlijnen van de huidige verlofregelingen in een nieuwe regeling maatschappelijk verlof. In hoofdstuk 3 zagen we dat onderwijs één van de belangrijkste verdelers voor de mogelijkheden tot feitelijke controle is. Dat geldt ook op de arbeidsmarkt. Door opleidingen te volgen kunnen werknemers grip houden op hun persoon - lijke ontwikkeling en arbeidsloopbaan. Vanuit het grip-denken bezien, kan bijvoorbeeld een stelsel van leerrechten voor alle werknemers, die zij kunnen inzetten gedurende hun gehele arbeidsloopbaan, een belangrijke manier zijn om de directe controle van werknemers te vergroten. Nog een voorbeeld biedt de woningmarkt. De huidige krappe woningmarkt stelt uiteraard grenzen aan wat er aan grip mogelijk is. Dat wil echter niet zeg - gen dat er helemaal niets kan. Platform31 noemde enkele jaren geleden diverse mogelijkheden om de kans te vergroten dat mensen toch een passende woning kunnen bemachtigen (zie ook box 3.5). Sta bijvoorbeeld toe dat meerdere men - sen in een huis kunnen wonen doordat ze hun wachttijden voor een sociale - huurwoning kunnen optellen als ze gaan samenwonen, of een huurcontract 262 wrr 2020a.
Rapport 155 kunnen afsluiten met meerdere individuele huishoudens. Of maak het mak - kelijker om socialehuurwoningen te ruilen tussen verschillende gemeenten, om voorrang te geven aan ouderen die een schaarse huurwoning achterlaten of om senioren te laten verhuizen met behoud van de oude huur. Ook bij het inrichten van de leefomgeving is het mogelijk om omwonenden meer grip te geven. In box 3.6 gaven we het voorbeeld van het windmolenpark bij Zeewolde. Vanaf het begin kregen de omwonenden ruime mogelijkheden om te participeren in het project. Uitgangspunten waren dat iedereen in het ontwikkelgebied mee kon doen en dat de lusten en lasten eerlijk zouden worden verdeeld. Alle boeren, bewoners en ondernemers uit het buitengebied van Zeewolde kunnen via de Ontwikkelvereniging Zeewolde meedenken met en investeren in het park. Inmiddels is meer dan 90 procent van de omwonenden lid van de ontwikkelvereniging en daarmee aandeelhouder van het windpark. Ook langs andere wegen kunnen bewoners financieel participeren en meedelen in de opbrengsten. Randvoorwaarde: een navigeerbare omgeving Directe controle vereist dat mensen weten wat hun rechten en mogelijkheden zijn, waar zij terecht kunnen als ze daarvan gebruik willen maken, en dat de regels begrijpelijk en doenlijk zijn.
Ook moeten ze erop kunnen vertrouwen dat die regels niet zomaar opeens veranderen of dat er addertjes onder het gras zitten. Eerder schreven we dat ‘wen er maar aan’ geen bevredigende beleids - reactie is, en datzelfde geldt voor ‘zoek het maar uit’. De overheid kan burgers helpen om controle over hun leven te krijgen en te houden door te zorgen voor een navigeerbare omgeving. Dat hier nog niet de optimale situatie is bereikt, behoeft weinig betoog. Wie heeft er nu werkelijk een volledig beeld en begrip van alle rechten en mogelijkheden op gebied van werk, inkomen, huisvesting, zorg, enzovoort? Dit kan ertoe leiden dat mensen geen gebruik maken van bepaalde rechten en mogelijkheden. Het meeste onderzoek naar niet-gebruik heeft betrekking op inkomensondersteuning. 263 Onderbenutting blijkt een hardnekkig probleem, vooral als het gaat om gemeentelijke regelingen. De oorzaak ligt voor een deel in een gebrek aan kennis. Mensen weten eenvoudigweg niet dat bepaalde regelingen bestaan, of denken dat ze er niet voor in aanmerking komen. Ook is het mogelijk dat mensen wel weten dat ze ergens recht op hebben, maar het lastig vinden om succesvol hun weg hiernaartoe te vinden en de juiste stap - pen te zetten. Misschien missen ze ook (tijdelijk) het vereiste doenvermogen. 263 Zie onder andere: Dubois & Ludwinek 2015; Inspectie szw 2021; Tempelman et al.
2011 Grip 156 157 Gelukkig bestaan er initiatieven die tegemoetkomen aan deze problemen (zie tekstbox7.3). Box 7.3 Illustratie: Haagse servicepunten xl Een belangrijk uitgangspunt van recente decentralisaties, zoals bij de Wmo, was dat overheidsbeleid dichter bij de burger komt te staan. Helaas lukt dat in de praktijk niet altijd.264 Wat kan de overheid doen om drempels voor burgers weg te nemen? Een belangrijk instrument hiervoor zijn makkelijk toegankelijke hulp en steunpunten dichtbij in de leefomgeving van burgers. Een voorbeeld zijn de zogenoemde servicepunten xl in Den Haag.265 Inwoners van Den Haag die hulp nodig hebben, kunnen hier gratis terecht voor advies, hulp en informatie over wonen, werk, inkomen en zorg. Ook worden er activiteiten georganiseerd en vrijwillige diensten aangeboden, zoals burenhulp.266 De servicepunten staan verspreid door de stad, zodat er altijd één dichtbij is. Het doel hiervan is te bevorderen dat inwoners regie hebben over hun eigen leven.267 De behoefte aan laagdrempelige toegang tot ondersteuning speelt op verscheidene terreinen. Veel cliënten worden bijvoorbeeld geholpen met het begrijpen van officiële brieven.268 Ook kunnen de servicepunten iemand doorverwijzen naar de juiste instantie als dit nodig is, bijvoor beeld als deze een bezwaarschrift wil indienen of vragen heeft over de belastingaangifte.
Hierdoor kunnen problemen met mogelijk grote persoonlijke gevolgen worden voorkomen. De meeste vragen kunnen direct worden opgelost, en ook mensen met meervoudige problematiek weten in toenemende mate de servicepunten te vinden.269 Deze fungeren verder als een vraagbaak rondom de Wmo. Zo zijn er medewerkers aanwezig die hulp kunnen bieden bij het doen van een Wmoaanvraag. In 2021 werden 44.366 cliënten van informatie en advies voorzien over de Wmo via een servicepunt.270 264 | Jonquière et al. 2023. 265 | Klein 2014. 266 | Murugesu et al. 2018. 267 | Wijkz z.d. 268 | Verheij et al. 2020. 269 | Gemeente Den Haag 2022; Murugesu et al. 2018; Verheij et al. 2020. 270 | Gemeente Den Haag 2022. Dit past geheel in het grip denken. Door één herkenbaar, toegankelijk loket in te stellen creëert de gemeente Den Haag zodanige condities dat inwoners de grote eigen verantwoordelijkheid die voortkomt uit de invoering van de Wmo, ook zo goed mogelijk kunnen waarmaken. Dit illustreert een breder punt. Zoals we zagen in hoofdstuk 2 (box 2.1), maken mensen soms geen gebruik van bepaalde regelingen omdat zij bang zijn voor de financiële gevolgen van een verkeerde inschatting van hun inkomen. Zij hebben een zekere ‘toeslagenangst’. 271 Die onzekerheid is ten dele het product van het gedrag van de eigen overheid.
Mensen zullen eerder een gevoel van controle hebben wanneer de overheid en de publieke instituties transparant, voorspelbaar en betrouwbaar zijn – zowel in woord als in daad – zodat er een navigeerbare publieke omgeving aanwezig is. 7.4 Meer indirecte controle Van indirecte controle spreken we wanneer mensen uitkomsten niet door eigen handelen naderbij kunnen brengen of voorkomen, maar dat doen via actoren en instituties die namens hen kunnen optreden. Collectieve belangenbehartiging, coöperaties en burgerinitiatieven Een voor de hand liggende route van indirecte controle is die via de instituties van het maatschappelijke middenveld. De vakbonden zijn een klassiek voor - beeld. Maar zoals we in hoofdstuk 3 schreven, het aantal vakbondsleden neemt al jaren af. Bonden hebben vooral moeite om de groepen die veel op tijdelijke contracten werken, zoals jongeren, laagopgeleiden en parttime werkenden, aan zich te binden, terwijl het juist deze groepen zijn die te maken hebben met grote onzekerheid en beperkte controle. Op zich staan jongeren meestal niet afwij - zend tegenover vakbonden, maar in veel gevallen hebben zij een lidmaatschap domweg nooit serieus overwogen. 272 Een andere route voor indirecte controle loopt via coöperaties, belangenorgani - saties en burgerinitiatieven.
De laatste jaren is er een nieuwe golf van dit soort vormen van collectieve actie, niet alleen op het terrein van sociale zekerheid maar ook op het gebied van woningbouw, zorg, voedsel, energietransitie en milieu. 273 Deze initiatieven bieden individuele burgers een mogelijkheid om grip te krijgen op belangrijke zaken in het leven die ze in hun eentje niet zouden kunnen realiseren. Een voorbeeld zijn de broodfondsen. In een broodfonds 271 Sloot 2021. 272 cbs 2019c. 273 Zie voor een overzicht: https:/ /www.collectievekracht.eu/default.aspx. Grip 158 159 creëren mensen hun eigen sociale vangnet: ze helpen zichzelf en elkaar in een situatie van ziekte aan een vervangend inkomen. Een ander voorbeeld biedt de Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (wamca), die sinds 2020 aan belangenorganisaties de mogelijkheid biedt om namens talloze gedupeerden schadevergoeding te vorderen.274 Coöperaties, belangenorganisaties en burgerinitiatieven kennen echter ook beperkingen.
Ten eerste werken sommige vormen alleen op een beperkte schaal omdat anders het risico bestaat van free riders, ten tweede kan hun voortbestaan in gevaar komen als de initiatiefnemers wegvallen, en ten derde zijn ze soms een geprivilegieerde organisatievorm, waarin alleen mensen die beschikken over voldoende hulpbronnen in staat zijn zichzelf te organiseren.275 Tot slot kan het gebeuren dat bij collectieve belangenbehartiging via juridische acties mensen die niet zijn aangesloten alsnog met lege handen staan.276 Wat moet de overheid hiermee? Dit rapport laat zien dat er een algemeen belang is bij een bloeiend middenveld dat verder gaat dat alleen maar lokale belangen- behartiging of risicodeling. Vakbonden, coöperaties, belangenorganisaties en burgerinitiatieven zijn immers ook een middel tot grip. Zij kunnen dus een – al is het maar bescheiden – bijdrage leveren aan meer individueel welbevinden, minder maatschappelijk onbehagen en minder vertekende beelden. Moet de overheid daarom actief beleid gaan voeren om bijvoorbeeld het lid- maatschap van vakbonden te bevorderen? Of om de ontwikkeling van coöpe- raties en initiatieven te stimuleren? Die vragen gaan het bestek van dit rapport te buiten. Hier volstaan we met de observatie dat er op dit gebied meer mogelijk is dan misschien lijkt. Afnemende ledenaantallen voor vakbonden zijn geen natuurwet.
Zo treedt in België die daling niet op. Enerzijds lijkt dit het resultaat van structurele factoren zoals het feit dat lidmaatschap van een vakbond in België is gekoppeld aan het afnemen van diensten (bijvoorbeeld de uitvoering van werkloosheidsuitkeringen of ziekteverzekeringen) en vakbondsaanwezig- heid op de werkvloer. Anderzijds speelt mogelijk ook mee dat Belgische vakbonden volop inzetten op het werven van jongeren, onder andere door het lidmaatschap voor hen goedkoper of zelfs gratis te maken, door speciale dien- sten gericht op hen aan te bieden en door hen een eigen plek in de vakbonds- structuur te geven.277 Ook zou de overheid de zwakke kanten van coöperaties 274https://wetten.overheid.nl/BWBR0042074/2020-01-0. 275 | Vriens & De Moor 2020. 276 | Zie Rechtbank Midden-Nederland, 2 juni 2021, ecli:nl:rbmne:2021:2142. 277 | De Beer & Berntsen 2019. en burgercollectieven kunnen tegengaan. Te denken valt aan regelgeving die de oprichting van coöperaties makkelijk maakt maar ook reguleert, bijvoorbeeld met regels rondom financiering. De representatieve democratie De krachtigste route van indirecte controle is natuurlijk de traditionele route van de representatieve democratie. Politici die een democratische meerder - heid weten te verwerven, kunnen de omvangrijke wetgevende en financiële macht van de staat inzetten om de door hun achterban gewenste uitkomsten te realiseren.
Politici zijn de zaakwaarnemers van burgers die – om wat voor reden ook – niet zelf in staat zijn hun belangen effectief te behartigen. In dat licht is er reden voor enige terughoudendheid rond de al jaren populaire pleidooien voor meer burgerparticipatie en interactieve beleidsvorming. Deze initiatieven zijn doorgaans goed nieuws voor burgers die beschikken over de tijd en capaciteiten om hieraan effectief deel te nemen – de zogenoemde participatie-elite van vaak wat oudere en beter opgeleide mannen, doorgaans met een Nederlandse achtergrond. Voor hen betekenen deze initiatieven méér grip op wat er gebeurt. Dergelijke initiatieven zijn echter minder geschikt voor burgers die niet de tijd hebben om, naast werk, partner, kinderen en andere verplichtingen, zich ook hiermee bezig te houden. En ze zijn ook geen goed nieuws voor burgers die niet goed zijn toegerust voor een effectieve deelname aan zulke trajecten, vaak mensen met een praktische opleiding of een migratie - achtergrond. 278 Steeds weer doen nieuwe generaties beleidsmakers en commu - nicatieadviseurs oprechte pogingen om deze burgers toch te betrekken, maar dat blijft zeer lastig.
Misschien wordt het tijd om deze waarheid onder ogen te zien: bepaalde groepen burgers zijn meer gebaat bij een goed functionerende representatieve democratie met competente volksvertegenwoordigers die effectief voor hun belangen opkomen, en die professioneel tegenspel kunnen leveren aan de mondiger burgers. 279 Voor deze groepen burgers betekent meer participatieve democratie juist minder grip op wat er gebeurt. Dit vraagstuk heeft hernieuwde actualiteit, omdat op 1 januari 2024 de Omgevingswet wordt ingevoerd. Deze wet biedt nadrukkelijk meer rechten en mogelijkheden voor participatie, maar stelt geen harde kwaliteitseisen aan die participatie, en laat het aan gemeenten over om één en ander te realiseren. Dat is niet zonder risico’s. Zoals besproken in hoofdstuk 3, stellen critici dat de 278 Zie bijvoorbeeld voor de vs: Hibbing & Theiss-Morse 2002; Reed 2008; Verba & Nie 1972. Voor West-Europa: Bovens & Wille 2017: 76-81. Voor de Lage Landen: Hooghe 1999; Wille 2001; Van Dijk 2022. 279 Zie in dit verband ook het vernietigende RvS-advies over de Wet versterking participatie op decentraal niveau: Raad van State 2022. Grip 160 161 Omgevingswet uitgaat van nogal naïeve opvattingen over participatie, en de facto meer ruimte creëert voor projectontwikkelaars en andere kapitaalkrach- tige initiatiefnemers om hun zin door te zetten ten koste van gewone burgers.
Kan het ook anders? Recent is er veel te doen over zogenoemde burgerberaden. De idee is dat door loting een representatieve groep van betrokkenen wordt samengesteld, die vervolgens onder professionele begeleiding probeert te komen tot oplossingen voor het probleem in kwestie. Op die manier zijn toch alle groepen betrokken. Zulke burgerberaden zijn echter zeer bewerkelijk en stellen hoge eisen aan de voorbereiding, de uitvoering en de nazorg.280 Vanuit het perspectief van persoonlijke controle is het de moeite waard om te onderzoeken of hybride vormen van inspraak kunnen helpen. Daarbij worden deliberatieve trajecten gecombineerd met lichte vormen van plebiscitaire democratie.281 Bij ruimtelijke projecten is het mogelijk bijvoorbeeld eerst een ontwikkeltraject te organiseren waarin een kleine groep van burgers en belang- hebbenden intensief meedenkt. Om het bredere publiek toch grip te geven op de ontwikkelingen kunnen deze trajecten daarna afgesloten worden met een stemming of lokaal referendum waarin de ontwikkelde opties worden voorge- legd (zie tekstbox 7.4).
Box 7.4 Illustratie: Borne2030 Een voorbeeld van een combinatie van directe en indirecte controle door burgers is de ontwikkeling van een gemeenschapsvisie voor 2030 in de gemeente Borne.282 Daarbij ging het om de vraag of Borne moest streven naar groei of naar stabilisatie van de bevolking en of de gemeente haar dorpse karakter moest behouden of een stedelijker allure zou moeten krijgen. Het gemeentebestuur formeerde in 2010 een regiegroep van ambte naren en twintig lokale organisaties. Op basis van achtergrondstudies, een reeks van gesprekken met de achterbannen van de lokale organisaties, en internetconsultaties, ontwikkelde deze regiegroep vier scenario’s voor de toekomst van de gemeente Borne. Deze zijn 280 | Mudde 2023. Volgens hoogleraar burgerschap Evelien Tonkens is het een prijzige exercitie die gemeenten dus ‘heel selectief ’ moeten inzetten. “En als je het niet heel goed organiseert, is de kans op teleurstelling groot, waardoor er slechts nog meer mensen af haken van de politiek” (Mudde 2023:40). 281 | Hendriks 2021; Hendriks et al. 2020. 282 | Deze casus is gebaseerd op: Denters & Klok 2015. vervolgens voorgelegd aan de Bornse bevolking van vijftien jaar en ouder. Vooraf was aangegeven dat de uitkomst van de stemming zou worden gevolgd, mits meer dan 10 procent van de stemgerechtigden ook daadwerkelijk zijn stem zou uitbrengen.
Uiteindelijk heeft ruim 23 procent van de kiesgerechtigden dat gedaan. De meeste stemmen gingen naar een scenario dat uitging van een bescheiden groei van de bevolking, met behoud van het dorpse karakter van de gemeente. Het proces van gebiedsontwikkeling is uitgebreid geëvalueerd. De onderzoekers concluderen dat “het proces een bescheiden positieve impuls aan het wederzijds vertrouwen en begrip in de Bornse gemeen schap heeft gegeven”. Ook de nietstemmers waren overwegend positief. Tevens bleek dat het proces zorgde voor draagvlak: de helft van de burgers gaf aan zeker of waarschijnlijk bereid te zijn om mee te werken aan de implementatie van de plannen. 283 7.5 Collectieve controle Een laatste vorm van controle is collectieve controle. Daarmee bedoelen we de mate waarin een politieke gemeenschap als geheel grip heeft op de gedeelde toekomst in dit land. Veel van het recente wetenschappelijk onderzoek naar maatschappelijk onbehagen gaat over het waargenomen gebrek aan collectieve controle. Burgers zien een opeenstapeling van crises, variërend van de woning - nood tot de stikstofproblemen, en menen dat “de nationale politiek niet langer bij machte is om iets aan deze problemen te doen.” 284 Tot op deze pagina hebben we geen aandacht besteed aan deze vorm van controle, omdat we in dit rapport juist zijn uitgegaan van individuen en hun mogelijkheden.
Het interessante is echter dat ook wie vertrekt vanuit indivi - duele controle, vroeg of laat uitkomt bij collectieve controle. Een mogelijke route zijn de eerder beschreven psychologische compensatieprocessen: er zijn aanwijzingen dat als mensen zich bedreigd voelen in hun individuele controle maar geen mogelijkheden zien om zelf de bedreiging weg te nemen, zij op zoek gaan naar mentale wegen om het resulterende onaangename gevoel weg te nemen. Dat doen zij bijvoorbeeld door sterker te geloven dat andere actoren met meer macht, zoals de overheid, wél controle hebben. Ook zijn ze geneigd sterker te geloven in interpretaties van de werkelijkheid die orde, structuur en 283 Denters & Klok 2015: 38. 284 Den Ridder et al. 2022: 23. Zie ook: Geurkink & Miltenburg 2023; Steenvoorden 2016. Grip 162 voorspelbaarheid bieden, en die daarmee de mogelijkheid van controle sug - gereren. Veel mensen hebben in zulke situaties behoefte aan een ‘groter verhaal’ dat houvast, perspectief en vertrouwen biedt, en daarmee de mogelijkheid van collectieve controle in zich draagt. Meer aansprekende en solide plannen De laatste decennia hebben beeldbepalende politici – zowel ter linkerzijde als ter rechterzijde – zich bewust afzijdig gehouden van weidse vergezichten. Vandaag de dag worden politiek en bestuur in Nederland gekenmerkt door tech - nocratie en ‘managerialism’.
Nu zijn er zeker goede argumenten te geven voor enig pragmatisme en zakelijkheid, maar technocratie en managerialism leiden ook tot een zekere richtingloosheid en gebrek aan bezieling die niet aansluiten bij de behoefte van mensen aan houvast, vertrouwen en perspectief. Moet de politiek dan weer ‘grote verhalen’ gaan vertellen? Dat is niet onze conclusie. Oproepen tot ‘nieuwe grote verhalen’ zijn nogal vrijblijvend en er is het gevaar van utopisme. In plaats daarvan zouden wij – zowel bescheidener als ambitieuzer – willen pleiten voor meer ‘aansprekende en solide plannen’. Immers, wie het gevoel van controle wil herstellen, moet niet alleen vertellen waar we willen uitkomen, maar vooral ook hoe we daar willen komen. Welke maatregelen moeten worden genomen, welke obstakels kunnen we onderweg tegenkomen en hoe kunnen we daarop anticiperen, en wat moeten alle betrok - kenen dus vandaag, morgen en overmorgen doen? In hoofdstuk 6 hebben we voorbeelden genoemd van concrete plannen uit het verleden die er daadwerkelijk in slaagden de opgaven waarvoor ze waren bedoeld, grotendeels op te lossen. We noemden op het sociaal-economische terrein de Nederlandse vertaling van het Beveridge Plan, dat uitmondde in de naoorlogse verzorgingsstaat, en het Akkoord van Wassenaar, dat een einde maakte aan jaren van economische stagnatie en de basis legde voor de Dutch Miracle van de jaren negentig.
Op het gebied van de fysieke leefomgeving kan de succesvolle aanpak van zure regen worden genoemd, evenals het plan Ruimte voor de Rivier. In tekstbox 7.5 staan enkele suggesties voor hedendaagse plannen. Rapport 163 Box 7.5 Nieuwe aansprekende en solide plannen Voor welke onderwerpen zouden we vandaag de dag ‘aansprekende en solide plannen’ kunnen gebruiken? We noemen drie evidente kandidaten: – Een plan voor de ruimtelijke inrichting van Nederland. Ons land was vanouds kampioen ruimtelijke ordening, maar steeds vaker lijken we elkaar – letterlijk en figuurlijk – in de weg te zitten. Hoe gaan we het tij keren? Hoe willen we eigenlijk dat ons land er op langere termijn uit ziet? Hoe zorgen we voor een goede combinatie van woningen, bedrijven, water, natuur, landbouw en veeteelt? En hoe gaan we dat realiseren? – Een plan voor de omgang met een veranderende bevolkingssamen stelling. Het aantal mensen dat – al dan niet op tijdelijke basis – naar ons land komt, neemt al jaren sterk toe.
Hoe zorgen we ervoor dat we enigszins grip houden op deze ontwikkeling? Wat voor economie wil len we zijn en welke vormen van arbeidsmigratie passen daarin? Hoe zorgen we ervoor dat alle groepen in Nederland prettig met elkaar kunnen samenleven? Hoe continueren we de Nederlandse traditie van pluraliteit en tolerantie in de komende decennia? – Een plan voor de energietransitie en klimaatadaptatie. Hoe behalen we de nationale doelstellingen voor co2reductie en maken we het land bestendig voor een stijgende zeespiegel, extremere rivierafvoe ren, hogere temperaturen en extremere weersomstandigheden? En vooral ook: hoe doen we dat zo eerlijk mogelijk? Bij veel mensen ontbreekt het geloof dat de samenleving nog voldoende grip heeft op een gedeelde toekomst. In het kader van dit rapport kunnen we deze problemen niet oplossen, maar één aanbeveling kunnen we wel doen: investeer in plannen die aansprekend en solide zijn. Aansprekend doordat ze perspectief bieden op een daadwerkelijk betere toekomst, en solide omdat ze gebaseerd zijn op de best mogelijke kennis van hoe de wereld werkt. Dergelijke plannen kun - nen ook een belangrijk psychologisch effect hebben. Alleen al de wetenschap dat de samenleving een plan heeft om de problemen aan te pakken, kan de scherpe kantjes van gevoelens van machteloosheid en onbehagen af halen.
7.6 Grip als verdelingsvraagstuk Meer controle voor de een betekent soms minder controle voor de ander Wie vanuit grip naar beleid kijkt, ziet ook nieuwe vragen van verdelende recht - vaardigheid. Zoals eerder uiteengezet, geldt vanuit het individu gezien dat meer controle altijd beter is. Meer controle betekent immers meer mogelijkheden om Grip 164 zijn of haar levensprojecten te vervullen. Het punt is alleen: mensen leven niet in een isolement maar zijn onderdeel van een groter geheel, namelijk de samen - leving. En kijkend vanuit dat grotere geheel, geldt dat meer controle voor de één soms minder controle voor de ander betekent. We hebben dat op meerdere plaatsen in dit rapport gezien: – Voor zover controle wordt bepaald door inkomen, is de winst van de één soms het verlies van de ander. Een voorbeeld is de herverdeling van inko - men, bijvoorbeeld via interventies die het belastingsysteem progressiever of regressiever maken. Degenen die er financieel op vooruitgaan, krijgen meer mogelijkheden om gewenste uitkomsten te verwezenlijken, maar dat gaat per definitie ten koste van anderen, die er financieel op achteruit gaan. – Ruimere mogelijkheden voor nieuwkomers op de arbeidsmarkt om een vast arbeidscontract te verkrijgen kunnen ten koste gaan van de rechten van werknemers die dat vaste contract al hebben.
Het is immers waarschijnlijk dat werkgevers alleen bereid zijn meer tijdelijke krachten in vaste dienst te nemen als zij vaste werknemers eerder kunnen ontslaan. Dit was ook de ‘uitruil’ die de commissie-Borstlap in haar rapport van enkele jaren geleden voorstelde, en waarover discussie ontstond. 285 – Ook op de overspannen woningmarkt betekent meer kansen voor de één meestal minder kansen voor de ander. Denk bijvoorbeeld aan de effecten van de ‘jubelton’ op de huizenmarkt: deze vermogensoverdracht gaf meer grip aan de kinderen van vermogende ouders, maar zorgde tegelijk voor hogere prijzen, waardoor de grip van kinderen van minder vermogende ouders juist achteruit ging. – Meer besluitvorming via participatieve trajecten betekent meer controle voor burgers met genoeg tijd, kennis en vaardigheden om effectief hun belangen te behartigen. Dat kan ten koste gaan van burgers die minder goed voor zichzelf kunnen opkomen in zulke trajecten, of die daar gewoon de tijd niet voor hebben. Een potentieel gevolg van de vrijblijvende invulling van participatie die de Omgevingswet voorstaat, kan zijn dat juist deze burgers minder grip krijgen op hun leefomgeving. 285 nos 2020.
Rapport 165 Grip als verdelingsvraagstuk Verdelende rechtvaardigheid: niet alleen inkomen, maar ook grip Een beleidsagenda die is gericht op het maximaliseren van persoonlijke con - trole, werpt dus ook een nieuw licht op verdelingsvraagstukken. Veel politieke strijd gaat over de eerlijke verdeling van schaarse goederen. Een van de vragen daarbij is wat eigenlijk dat schaarse goed is dat eerlijk verdeeld moet worden. Is dat welvaart, of kansen, of geluk, of erkenning, of nog iets anders? Filosofen hebben hier heel diverse antwoorden op gegeven, maar in de politieke praktijk van alledag luidt toch vaak het antwoord: inkomen. Rechtvaardigheid betekent een eerlijke verdeling van inkomen. En dus gaat het in ‘Den Haag’ vooral over ‘koopkrachtplaatjes’ en wordt na Prinsjesdag steevast gesproken over de gevol - gen voor ‘de portemonnee van de burger’. Vanuit het perspectief van deze studie is dat antwoord echter te beperkt. Voor de meeste mensen is inkomen immers niet waar het uiteindelijk om gaat, maar slechts een middel tot iets anders. Uiteindelijk gaat het mensen erom hun levensprojecten te realiseren. Wat er eerlijk verdeeld moet worden is dus niet inkomen als zodanig , maar de mogelijkheden, middelen en rechten om ieders opvatting van het goede leven zo goed mogelijk te realiseren. Anders gezegd, het gaat om de eerlijke verdeling van grip.
Daarmee is dit rapport ook een uitnodiging om op een andere manier naar de sociale rechtsstaat te kijken. Het bieden van grip is een manier om de positieve vrijheidsrechten te realiseren. Koopkracht is namelijk geen doel op zich, maar Grip 166 een middel tot iets anders, en iets belangrijkers: het realiseren en veiligstellen van levensprojecten. Een grote ongelijkheid in grip betekent een grote ongelijk - heid in de mogelijkheden die mensen hebben om hun levensprojecten te rea - liseren. Dit maakt het verdelingsvraagstuk ook scherper. Zolang het gaat over inkomen, kan de politiek lastige herverdelingsvragen nog enigszins vermijden, en zolang we ervoor zorgen dat de taart groter wordt, gaan ook degenen met het kleinste stuk erop vooruit. Dus dan boekt toch iedereen winst. Het is echter de vraag of deze optie ook open staat als het gaat om de verdeling van grip. Zoveel ruimte om de taart wezenlijk te vergroten is er vermoedelijk niet, althans niet op alle domeinen van het leven die ertoe doen. 7.7 Tot slot: grip op het leven als richtinggevend ideaal Zoals gezegd, dit is geen klassiek adviesrapport dat uitmondt in concrete beleidsaanbevelingen. Dit rapport gaat in essentie over een andere manier van kijken en denken, één die vertrekt vanuit individuele burgers, hun waarneming en gevoelens. In de wetenschap wordt dit ook wel het eerstepersoons-perspec - tief genoemd.
Wie vanuit dit perspectief kijkt, stuit al snel op de centrale positie die ‘grip op het leven’ inneemt. In de kern gaat dit rapport over de verdeling van verantwoordelijkheden tus - sen overheid en burger. In de afgelopen jaren ging het in de politiek veel over onzekerheid en onbehagen. Soms lijkt het daarbij wel alsof de overheid de verantwoordelijkheid zou hebben om alle onzekerheid en onbehagen bij burgers weg te nemen. Dat is echter een onmogelijke opgave. De belofte dat de overheid dit zou kunnen leveren, is een recept voor teleurstelling. Tot op zekere hoogte horen onzekerheid en tegenslag nu eenmaal bij het leven, en burgers hebben een eigen verantwoordelijkheid om daar zo goed mogelijk mee om te gaan. Dit verhaal is maar al te bekend. Daarmee is de overheid echter niet ontslagen van alle verantwoordelijkheid. De inherente onvoorspelbaarheid en grilligheid van de wereld zijn absoluut geen rechtvaardiging voor een beleidsmatige reactie van ‘wen er maar aan’ en ‘zoek het maar uit’. Het sleutelbegrip hier is ‘persoonlijke controle’, ofwel ‘grip op het leven’. Tot op heden ontbrak dat concept vrijwel volledig in het debat. In dit rapport pleit de wrr ervoor om daarin verandering te brengen.
Uiteindelijk gaat het om de mogelijkheden die burgers hebben voor grip op hun leven, zodat zij met de onvermijdelijke onzekerheden van het leven kunnen omgaan en hun levensdoelen dichterbij kunnen brengen. En hier komt de overheid nadrukkelijk in beeld. Grip op het leven vereist immers niet alleen dat mensen zélf beschikken over bepaalde mogelijkheden, middelen en rechten, maar vereist ook collectieve voorzieningen, zoals een goed functionerende rechtsstaat, goed onderwijs, goede gezondheidszorg, Rapport 167 toegankelijke en effectieve rechtsbescherming en goede sociale voorzieningen. Grip vereist ook de aanwezigheid van hulptroepen, collectieve verbanden en instituties die namens de burgers controle uit kunnen oefenen. En als het gaat om maatschappelijke onzekerheden die de macht van de individuele burger te boven gaan, zoals klimaatverandering, de inrichting van ons land, of migra - tie, zal het de overheid zelf moeten zijn die zorgt voor voldoende slagkracht om namens ons allen controle uit te oefenen op de wereld waarin wij leven. Misschien wordt het wel tijd om het discours van ‘eigen verantwoordelijkheid’ te vervangen door een discours van ‘gedeelde verantwoordelijkheid’, met ‘grip op het leven’ als richtinggevend ideaal. Grip 168 Lijst van gesproken personen Vermelding organisatie ten tijde van gesprek S. (Sirra) Alofs, iso J.
(Josien) Arts, Universiteit van Amsterdam P. (Petra) Bassie, vng R. (Rosemarie) Bastianen, Ministerie van bzk P. (Paul) de Beer, Universiteit van Amsterdam B. (Bette) Berends, Ministerie van ocw M. (Marguerite) van den Berg, Universiteit van Amsterdam S. (Sifra) Bolle, Ministerie van szw H. (Herman) Bröring, Universiteit Groningen A. (Annemieke) van Brunschot, vng M. (Manuel) Buitenhuis, Ministerie van szw T. (Tom) Cordeweners, Ministerie van bzk F. (Femke) Daalhuizen, pbl P. (Paul) Dekker, scp S. (Sam) van Dijck, Ministerie van szw N. (Niels) van Doorn, Universiteit van Amsterdam E. (Ellen) van Doorne, Ministerie van bzk J. (Jolijn) Engelbertink, Ministerie van szw L. (Leonard) Geluk, vng M. (Marit) Groeneveld, Ministerie van az M. (Martijn) Groot-Nibbelink, vng J. (Jantien) Hadders, Ministerie van ocw P. (Pieter) Heerma, Tweede Kamer L. (Laura) Hoefnagel, Ministerie van ocw M. (Milou) van Hout, Ministerie van szw R. (Rienk) Janssens, vng A. (André) Jonkers, BroodfondsMakers M. (Marieke) Koppenaal-De Lange, Ministerie van vws M. (Martijn) Kraaij, Ministerie van szw R. (Richella) Kreuning, Ministerie van vws G. (Guust) Linders, vng C. (Caroline) Luttmer, Nationale Ombudsman T. (Tine) de Moor, Erasmus Universiteit Rotterdam B. (Bert) Naarding, Ministerie van bzk S. (Suzanne) van Niekerk-de Veld, abn Amro T. (Tom) Radstaak, wb De Ruimte F.
(Florine) Reitsma, Ministerie van jenv N. (Nienke) van Renssen, vng Rapport 169 J. (Josje) den Ridder, scp R. (Rien) Rouw, Ministerie van ocw C. (Chantal) Scheele, Ministerie van vws F. (Frans) Schilder, Planbureau voor de Leefomgeving B. (Biba) Schoenmaker, BroodfondsMakers K. (Karin) van der Sluis, Ministerie van ocw I. (Isabelle) Swerissen, Ministerie van jenv K. (Kees) Taal, Raad van State S. (Saskia) Tempelman, Ministerie van jenv M. (Mireille) van Twuijver, Minsterie van az/ dpc L. (Luc) Verhey, Raad van State R. (Robert) Vonk, rivm W. (Wilco) de Vos, Ministerie van bzk C. (Cok) Vrooman, scp F. (Frans) Weerkamp, Nationale Ombudsman J. (Jonas) Westhoek, Ministerie van ocw S. (Sylvia) Wortmann, Raad van State T. (Thomas) Zandstra, Ministerie van bzk N. (Nuna) Zeki ć, Tilburg Law School Grip 170 Referenties Adler, N. E., Boyce, T., Chesney, M. A., Cohen, S., Folkman, S., Kahn, R. L., & Syme, S. L. (1994). Socioeconomic status and health. The challenge of the gradient. The American psychologist , 49(1), 15–24. https:/ /doi. org/10.1037/ /0003-066x.49.1.15 Akkermans, M., Kloosterman, R., & Reep, C. (2020). 55-plussers over hun (toekomstige) woning . cbs. https:/ /www.cbs.nl/nl-nl/longread/ statistische-trends/2020/55-plussers-over-hun--toekomstige---woning Algemene Rekenkamer. (2019). Toeslagen terugbetalen .
https:/ /www.rekenkamer.nl/binaries/rekenkamer/ documenten/rapporten/2019/06/13/toeslagen-terugbetalen/ rapport+Toeslagen+terugbetalen+WR.pdf Alloy, L. B., & Abramson, L. Y. (1979). Judgment of contingency in depressed and nondepressed students: Sadder but wiser? Journal of Experimental Psychology: General , 108(4), 441–485. https:/ /doi. org/10.1037/0096-3445.108.4.441 Bailis, D. S., Segall, A., Mahon, M. J., Chipperfield, J. G., & Dunn, E. M. (2001). Perceived control in relation to socioeconomic and behavioral resources for health. Social science & medicine , 52(11), 1661–1676. https:/ /doi.org/10.1016/ s0277-9536(00)00280-x Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84 (2), 191–215. https:/ /doi. org/10.1037/0033-295X.84.2.191 Baumeister, R. F. (1998). The Self. In D. T. Gilbert, S. T. Fiske & G. Lindzey (Reds.), The Handbook of Social Psychology (vierde herziene druk, Vol. I, pp. 680–740). McGraw-Hill. Benassi, V. A., Sweeney, P. D., & Dufour, C. L. (1988). Is there a relation between locus of control orientation and depression? Journal of Abnormal Psychology , 97(3), 357–367. https:/ /doi.org/10.1037/0021-843X.97.3.357 Blokland, T., & Nast, N. (2014). From Public Familiarity to Comfort Zone: The Relevance of Absent Ties for Belonging in Berlin’s Mixed Neighbourhoods.
International Journal of Urban and Regional Research, 38 (4), 1142–1159. https:/ / doi.org/10.1111/1468-2427.12126 Bluemink, B., & van Klaveren, S. (2022). Een nieuw (t)huis: Doorstroming stimuleren van senioren op de woningmarkt . Platform31. https:/ /www. platform31.nl/publicaties/een-nieuw-t-huis# Boelhouwer, J. (2017). Kwaliteit van leven: leefsituatie en geluk. In R. Bijl, J. Boelhouwer & A. Wennekers (Reds.), De sociale staat van Nederland 2017 (pp. 334–365). scp. http:/ /dx.doi.org/10.48592/423 Boelhouwer, J., & Vonk, F. (2019). Kwaliteit van leven: leefsituatie en tevredenheid met het leven. In A. Wennekers, J. Boelhouwer, C. van Rapport 171 Campen & J. Kullberg (Reds.), De sociale staat van Nederland 2019 (pp. 305– 344). scp. http:/ /dx.doi.org/10.48592/227 Boeve, M., & Groothuijse, F. (2019). Burgerparticipatie onder de Omgevingswet: niet omdat het moet, maar omdat het kan?! De juridische waarborging van burgerparticipatie in de Omgevingswet. Recht der werkelijkheid , 40(2), 22–43. https:/ /doi.org/10.5553/RdW /138064242019040002003 Bokhorst, M., Terpstra, N., & van der Zande, M. (2021). Evaluatie procedure huurcommissie . usbo advies. https:/ /www.uu.nl/sites/default/files/ Rapport%20 usbo%20Evaluatie%20procedure%20Huurcommissie%20 14%20juli%202021.pdf Bosma, H., Schrijvers, C., & Mackenbach, J. P. (1999).
Socioeconomic inequalities in mortality and importance of perceived control: cohort study. bmj, 319(7223), 1469–1470. https:/ /doi.org/10.1136/bmj.319.7223.1469 Boumeester, H. (2021), Monitor Koopwoningmarkt tweede kwartaal 2021 . https:/ /d2k0ddhflgrk1i.cloudfront.net/BK/Over_de_faculteit/ Afdelingen/OTB_-_Research_for_the_built_environment/ Expertise_woningwaarde/Monitor_Koopwoningmarkt/21-2%20 Kwartaalrapportage%20Monitor%20Koopwoningmarkt%202021-2.pdf Bovens, M. A. P. (1990). Verantwoordelijkheid en organisatie: beschouwingen over aansprakelijkheid, institutioneel burgerschap en ambtelijke ongehoorzaamheid [Proefschrift, Universiteit Leiden]. Bovens, M. A. P., & Wille, A. (2017). Diploma Democracy: The Rise of Political Meritocracy . Oxford University Press. https:/ /doi.org/10.1093/ oso/9780198790631.001.0001 Brands, A. (2020, 7 september). Zorgen over hoge huren; ‘Slokt groot deel inkomen op’ . nos. https:/ /nos.nl/ artikel/2347206-zorgen-over-hoge-huren-slokt-groot-deel-inkomen-op Brandth, B., & Kvande, E. (2019). Flexibility: some consequences for fathers’ caregiving. In P. Moss, A.-Z. Duvander & A. Koslowski (Reds.), Parental Leave and Beyond: Recent International Developments, Current Issues and Future Directions (pp. 205–222). Bristol University Press. https:/ /doi. org/10.2307/j.ctvfrxngh.18 Broeders, D., Das, D., Jennissen, R., Tiemeijer, W., & de Visser, M.
(2018). Van verschil naar potentieel. Een realistisch perspectief op de sociaaleconomische gezondheidsverschillen (wrr-Policy Brief nr. 7). wrr . https:/ /www.wrr. nl/binaries/wrr/documenten/policy-briefs/2018/08/27/van-verschil- naar-potentieel.-een-realistisch-perspectief-op-de-sociaaleconomische- gezondheidsverschillen/ pb+7_Sociaaleconomische+gezondheidsverschil len_web_2908.pdf Buijsman, E., Aben, J. J. M., Hettelingh J.-P., van Hinsberg, H., Koelemeijer, R. B. A., & Maas, R. J. M. (2010). Zure regen. Een analyse van dertig jaar Nederlandse verzuringsproblematiek (Publicatienummer 500093007). pbl. https:/ /www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/500093007_0.pdf Grip 172 Bukowski, M., Fritsche, I., Guinote, A., & Kofta, M. (Reds.). (2017). Coping with lack of control in a social world. Routledge/Taylor & Francis Group. Calcasa. (z.d.). 2022 Q4 WOX kwartaalbericht . https:/ /calcasa.nl/files/ Calcasa_ wox_2022K4.pdf Cats, R. (2017, 16 oktober). Stef Blok: ‘Ik ben de eerste vvd ’er die een heel ministerie heeft doen verwijderen!’ Financieel Dagblad . https:/ /fd.nl/ economie-politiek/1221025/stef-blok-ik-ben-de-eerste-vvd-er-die-een- heel-ministerie-heeft-doen-verdwijnen cbs. (2019a, 23 augustus). Aantal daklozen sinds 2009 meer dan verdubbeld . https:/ /www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/34/ aantal-daklozen-sinds-2009-meer-dan-verdubbeld cbs. (2019b, 13 mei).
Mijlpalen twintigers schuiven op . https:/ /www.cbs.nl/ nl-nl/nieuws/2019/20/mijlpalen-twintigers-schuiven-op cbs. (2019c, 25 oktober). Ruim 100 duizend minder mensen lid van de vakbond . https:/ /www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/ 43/ruim-100-duizend-minder- mensen-lid-van-de-vakbond#:~:text=Ruim%20100%20duizend%20 minder%20mensen%20lid%20van%20de,sinds%20de%20start%20van%20 de%20meting%20in%201901 cbs. (2020a, 7 september). Grootste huurstijging in zes jaar. h t t p s : // www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/37/grootste-huurstijging-in-zes- jaar#:~:text=De%20huurverhoging%20bij%20bewonerswisseling%20 was,huurder%20in%20de%20woning%20trekt. cbs. (2020b, 2 maart). Leefbaarheid en overlast in buurt; persoonskenmerken 2012-2019 [dataset]. Geraadpleegd op 20 juli 2023, van https:/ /opendata.cbs. nl/statline/#/cbs/nl/dat aset/8 1925ned/table?dl=93886 cbs. (2022a, 21 december). Bovenaan welvaartsladder bijna 25 jaar langer in goede gezondheid. https:/ /www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2022/51/ bovenaan-welvaartsladder-bijna-25-jaar-langer-in-goede-gezondheid cbs. (2022b, 29 augustus). Gemiddelde woz-waarde van woningen in 2022 8,6 procent hoger . https:/ /www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2022/35/ gemiddelde-woz-waarde-van-woningen-in-2022-8-6-procent-hoger cbs. (2022c). Huishoudens; grootte, samenstelling, positie in het huishouden, 1 januari [dataset]. Geraadpleegd op 27 februari 2023, van https:/ /www.cbs.