Jaarverslag 2021 Stichting Landschapsbeheer Zeeland

24

4.5 Boeren planten bomen In 2021 hadden we met 3 leveranciers afspraken gemaakt in het kader van Boeren Planten Bomen. SLZ bepaalt welke inheemse en streekeigen soorten, welke maten beplanting en beschermingsmaterialen op de bestellijst komen, maar laat het bepalen van de prijs over aan de leveranciers. De leveranciers hebben op hun website een link naar de website van SLZ en omgekeerd.

4.6 Wilgenpoten In het 2021 zijn 321 wilgenpoten besteld en door SLZ geleverd op diverse locaties in Zeeland. Vanaf dit jaarverslag namen we weer de aantallen per kalanderjaar op: in totaal 321 stuks: 176 in de 2e bestelronde in winter 2020-2021 en 145 in de eerste ronde in winter 2021-2022.

4.7 Bomen voor koeien Via de actie “bomen voor koeien” kunnen mensen een certificaat kopen voor de aanplant van bomen en struiken langs weilanden met vee. Vanuit SLZ hebben we de afspraak dat we jaarlijks op ongeveer 3 locaties struiken aanplanten via deze actie. In 2021 zijn 584 struiken en enkele bomen geplant. In 2022 wordt de actie vervolgd.

4.8 Plan Boom Plan Boom is een landelijk project van de natuur en milieufederaties om 10 miljoen bomen aan te planten in heel Nederland. In Zeeland werken we samen met de ZMf aan de aanplant van bomen en bosplantsoen in Zeeland. In november hebben we een gesprek gehad met Marga Witteman van Urgenda over samenwerking met het Urgenda project “meerbomen.nu” in Zeeland. In 2021 hebben we samen met de ZMf de volgende werkzaamheden opgepakt: A: Uitdeelactie: Er is een uitdeelactie “bomen in particuliere tuinen” georganiseerd in samenwerking met Velt Zeeuwse Eilanden, de gemeente Tholen en de gemeente Goes. De actie was zeer succesvol en heeft ook uitgebreid in het Zeeuwse nieuws gestaan. Zie: https://zmf.nl/nieuws/haal-met-inheemse-boompjes-de-natuur-in-je-tuin-zeeuwse-uitdeelactie/ en https://landschapsbeheerzeeland.nl/nieuws-activiteiten/zeeuwse-uitdeelactie-zet-inheemse-boompjes-jetuin . Op 9, 10 en 11 december zijn de boompjes op 7 locaties verspreid over Zeeland uitgedeeld door achterbangroepen / dorpsinitiatieven. In totaal ging het om ruim 6000 boompjes zoals meidoorn, kleinbladige linde en kweepeer.

B: 2 Plantevenementen: aanplant van 5 bomen op het schoolplein van de HZ Vlissingen (15 maart 2021) aanplant van 4 bomen op het schoolplein van Scalda in Goes (7 oktober 2021) De aanplant vond plaats in het kader van het project “de Groene Revolutie”, waarbij ook wordt samengewerkt met IVN. De aangeplante bomen zijn gesponsord door het Waterschap Scheldestromen. De aanplant vond plaats door leerlingen en medewerkers van de betreffende scholen. Zie ook: https://zmf.nl/nieuws/waterschap-scheldestromen-schenkt-4-bomen-per-school/ En: https://scheldestromen.nl/vier-bomen-voor-20-scholen C: Andere plantprojecten: In winter 2020 -2021 is een erfbeplanting in de Borsselepolder gerealiseerd in het kader van Plan Boom, financiering vond plaats door het Waterschap Scheldestromen en de eigenaar. Een particulier uit Oostkapelle wil een grote aanplant realiseren tegen de Manteling (binnenduinrand en landgoederenzone Walcheren). Hiervoor is een plan gemaakt. Het totaal aangeplante bomen en struiken door SLZ in 2021 is te vinden in bijlage 4.

25

4.9 Projectplan Herstel streekeigen erven 2021 De erven en boerderijen in Zeeland vormen een belangrijk onderdeel van het cultuurlandschap. Ze hebben vaak een flinke omvang en omvatten allerlei landschapselementen zoals: hoogstamfruitbomen, heggen, windsingels, knotbomen en veedrinkputten. In totaliteit liggen er zeker 10.000 erven in de provincie. In dit project wordt achterstallig onderhoud opgepakt en worden streekeigen erven hersteld/gerealiseerd. Naast aanleg/herstel van landschapselementen worden ook enkele kleine cultuurhistorische elementen opgeknapt. Inzet SLZ: In 2021 95 uur medewerkers voor opstellen plannen en begeleiden uitvoering. Looptijd: 2021 Resultaat: Er worden plannen gemaakt voor het opknappen van minimaal 3 erven. Via het ervenabonnement kunnen structurele afspraken gemaakt worden voor het toekomstig onderhoud van de herstelde erven .

4.10 Projectverslag Herstel streekeigen erven 2021 Doel: Opstellen van plannen en uitvoeren werkzaamheden voor het herstel van streekeigen erven met diverse landschapselementen. In 2021 hebben we totaal 117,5 uur besteed aan het opstellen van 5 plannen voor herstel landschapselementen op erven, op deze erven zijn streekeigen landschapselementen hersteld of nieuw aangelegd. Eigenaren kunnen kiezen voor een eenvoudig plan voor € 200,- of een uitgebreid herstelplan voor € 400,-. In deze plannen worden diverse streekeigen landschapselementen en een kort beheervoorstel opgenomen. Via het project zijn plannen opgesteld voor streekeigen erven in Wolphaartsdijk, Meliskerke, Ossenisse, Oudelande en Heinkenszand. In totaal zijn op de 5 erven 58 laanbomen, 60 hoogstamfruitbomen, en 4400 stuks bosplantsoen geplant en zijn er 4 poelen aangelegd. Voor advies van het toekomstig onderhoud van de beplanting op de erven is aangeboden om een ervenabonnement af te sluiten. Daarnaast zijn er in 2021 buitenom dit project een aantal plannen gemaakt voor de landschappelijke inpassing van nieuwbouw op boerenerven in Zeeland, vaak zijn deze plannen verplicht i.v.m. aanvraag bouwvergunning nieuwe loods op een erf. Ook hierbij is vaak sprake van de aanleg streekeigen landschapselementen zoals een brede windsingel en de aanplant van diverse streekeigen laanbomen, zoals noten en grauwe abeel.

Deze plannen zijn geheel betaald door de eigenaren.

4.11 Kleine bosjes Her en der in Zeeland treffen we kleine bosjes aan. Meestal gaat het om terreintjes van 1 of 2 ha. Veel bosjes bestaan uit een monocultuur (bijv. populier of naaldhout) met nauwelijks ondergroei en zijn daarom ecologisch gezien van geringe betekenis. Door een aantal eenvoudige maatregelen toe te passen, krijgen deze bosjes een hogere landschappelijke en ecologische waarde. In 2021 realiseerde SLZ 1 plan voor omvorming, 2 plannen voor herplant (na kap dode sparren) en 2 voor een voedselbosje. Het thema voedselbosjes begint ook in Zeeland aan populariteit te winnen. Men wil graag geholpen worden bij het vertalen van de theorie naar een praktisch inrichtingsplan met beheeradvies. In totaal is op 26 locaties advies uitgebracht of werk uitgevoerd. 19 eigenaren hebben een abonnement.

4.12 Abonnementen Binnen de abonnementen hebben we de deelabonnementen Hoogstamfruit, Streekeigen erven, Grenslinde abonnement en het Bosjes abonnement (zie Kleine bosjes). Het onderdeel hoogstam en erven worden verder geïntegreerd onder andere door de opzet van een nieuwe database.

4.12.1

Hoogstamfruit Het onderdeel Hoogstam heeft als doel eigenaren de ondersteunen bij het onderhoud aan de Hoogstamfruitbomen door advies over de toestand van de bomen en de mogelijkheid van uitvoer door een gespecialiseerde SLZ onderhoudsploeg. Bij het advies kunnen eigenaren kiezen voor een eenvoudig onderhoudsadvies of een uitgebreid onderhoudsadvies met een advies per boom. Het advies wordt om het jaar opgesteld en de adviseur maakt ook een offerte voor de nodige onderhoudswerkzaamheden. Bij akkoord van de eigenaar wordt één van de vrijwilligersploegen ingezet om het werk uit te voeren. In 2021:-liepen er 114 abonnementen voor het onderdeel hoogstam voor 4560 hoogstamfruitbomen; 26

-zijn voor 53 van de 114 eigenaren opnieuw adviezen opgesteld; -hebben SLZ medewerkers 1340 uur besteed aan het project voor het opstellen van adviezen en uitvoer en begeleiden van onderhoudswerkzaamheden; De specialistische vrijwilligersgroepen hebben 135 werkdagen uitvoerend werk verricht. Via het project worden ook diverse hoogstamboomgaarden onderhouden voor gemeenten, terrein beherende organisaties en bedrijven. In het project wordt ook het onderhoud van de gerealiseerde collectieboomgaarden (via het project Oude Fruitrassen) opgenomen.

4.12.2

Streekeigen erven Bij het abonnementsonderdeel erven wordt advies gegeven voor alle elementen op een erf, zodat de eigenaar met het advies de elementen op de juiste manier kan onderhouden. Het streekeigen ervenabonnement is een duurzaam systeem voor het onderhoud van streekeigen landschapselementen op erven in Zeeland. Het project loopt vanaf 2013. Dat jaar begonnen we met 26 abonnementen. In 2021 liepen er 76 ervenabonnementen. De vrijwilligersgroepen hebben in 2021 ongeveer 62 werkdagen uitvoerend werk verricht bij 28 eigenaren. SLZ medewerkers besteedden ruim 700 uur aan het opstellen van adviezen en uitvoer en begeleiden van onderhoudswerkzaamheden.

4.12.3

Grenslinden Binnen het onderdeel grenslinden worden zowel jonge als oude grenslinden in de Zak van Zuid-Beveland gecontroleerd en onderhouden. In de Zak van Zuid-Beveland staan ongeveer 300 grenslinden. Daarvan zijn er 156 in het abonnement opgenomen bij het Waterschap Scheldestromen, Natuurmonumenten en enkele bij particuliere eigenaren. Vrijwilligers hebben 160 uur besteed aan het onderhoud aan grenslinden. Werkzaamheden aan de bomen bestonden uit het verwijderen stamschot en zogenaamde baardgroei. De jonge bomen zijn opgekroond en waar nodig is vormsnoei uitgevoerd. SLZ medewerkers hebben 65 uren besteed voor organisatie en het inventariseren van bomen waarbij gegevens worden opgenomen zoals diameter, stabiliteit, conditie en takvrije stamlengte.

4.13 Onderhoudsovereenkomsten SLZ heeft in het verleden onderhoudsovereenkomsten (VOL overeenkomsten) afgesloten voor kleine landschapselementen met particuliere eigenaren. De eigenaar verzorgt zelf het onderhoud en ontvangt daarvoor van SLZ een vergoeding. SLZ controleert de overeenkomsten en betaalt uit. In 2021 is in totaal 363,5 uur besteed aan de VOL overeenkomsten, waarvan 201 uur voor de administratieve en financiële verwerking van de overeenkomsten. Medewerkers hebben 162,5 uur besteed aan het bezoeken van eigenaren met een VOL-overeenkomst en het controleren en beëindigen van de VOLovereenkomsten. Sinds 3 jaar is er geen budget meer beschikbaar voor het verlengen van VOLovereenkomsten. In het laatste jaar van de overeenkomst wordt er contact opgenomen met de eigenaar en wordt besproken hoe het onderhoud in de toekomst kan worden opgepakt. Looptijd: tot eind overeenkomsten. Resultaat: In 2021 liepen er 98 contracten voor het onderhoud van: 63 drinkputten; 3.653 meter heg/ houtwal; 1.903 knotbomen (voornamelijk knotwilgen); 425 m2 hakhoutpercelen.

4.14 Landschapselementen Terneuzen In 2021 is het project “herstel van landschapselementen Terneuzen” aangevraagd en gehonoreerd voor subsidie bij het Innovatiefonds Biodiversiteit. Naast het Innovatiefonds dragen de gemeente Terneuzen en de eigenaren ook bij aan het project. Het project is eind 2021 van start gegaan. Via het project kunnen we op 10 locaties in de gemeente Terneuzen landschapselementen herstellen. We streven er naar dat er enkele locaties in de Kanaalzone zijn gesitueerd en ook dat er bij enkele bedrijven landschapselementen worden aangelegd, als vervolg op het 27

succesvolle Interregproject 2Bconnect. In 2021 zijn er voorbereidende werkzaamheden uitgevoerd. In 2021 starten we met planvorming en de realisatie van landschapselementen.

4.15 Herinrichting percelen Schoondijke Noord en Breskens-Zuid In januari 2020 kreeg SLZ van de Provincie Zeeland de opdracht om op twee locaties (bij Breskens en Schoondijke) de landschappelijke herinrichting ter hand te nemen van in totaal 3 percelen die de Provincie in eigendom heeft. De primaire doelstelling van de herinrichting is de aanplant van zoveel mogelijk bos en/of andere vormen van houtige, opgaande beplanting op beide locaties (ter compensatie voor bomenkap elders). Secundaire doelstellingen zijn een herinrichting waarbij in landschappelijk en ecologisch opzicht zoveel mogelijk onderlinge aansluiting tussen buurpercelen wordt nagestreefd; en waarbij middels inspraak rekening wordt gehouden met wensen van omwonenden (bijvoorbeeld voor recreatief medegebruik). In 2020 heeft SLZ middels een online inspraaktraject de wensen/voorwaarden van de omwonenden op beide locaties (in totaal ca. 180 personen) in kaart gebracht. In 2021 heeft SLZ een aanbevelingsrapport met inrichtingsplan voor beide locaties opgesteld en aan de Provincie ter beschikking gesteld, waarmee de lopende opdracht is afgerond. Zodra er duidelijkheid is over de toekomstige eigendoms- en beheersituatie van de percelen zal SLZ middels een nieuwe opdracht van de Provincie de uitvoerende werkzaamheden coördineren.

4.16 Inrichting en onderhoud basisbiotoop Kamsalamander Driewegen In januari 2020 kreeg SLZ van de Provincie Zeeland de opdracht om het leefgebied van de kamsalamander bij het buurtschap Driewegen (Biervliet) te verbeteren. De aanleiding was de bemonstering in 2019 van een groot aantal poelen (mogelijke voortplantingsbiotopen voor kamsalamanders) in de omgeving, waarbij vooral binnen de ‘ring’ van Driewegen (Driewegenweg/IJzendijkseweg/ Hoofdplaatseweg/ Nieuwlandseweg) op meerdere plaatsen kamsalamanders werden aangetroffen. Daarnaast heeft de Provincie hier een aantal percelen in eigendom (of stond zij op het punt deze aan te kopen). De opdracht, met een looptijd van ca. twee jaar (tot eind 2021) omvatte de (her)inrichting van een aantal zomer- en winterbiotopen voor de kamsalamander binnen dit kerngebied, waarbij draagvlak onder en inspraak van omwonenden moest worden meegenomen. In 2020 zijn alle huidige en potentiële biotopen en de mogelijkheden tot onderlinge verbinding onderzocht en is er contact gelegd met vrijwel alle omwonenden. Op één locatie is een groot zomer-/winterbiotoop verbeterd. In 2021 hebben wij op particuliere erven één winterbiotoop (klein bosje) hersteld (verdichting door aanplant en behoud van grote bestaande composthoop) en één groot zomer/winterbiotoop hersteld (erf met twee bestaande poelen en omringende houtige vegetatie).

Tenslotte zijn er binnen het projectgebied op één voormalige akker (eigendom van de Provincie Zeeland) 2 grote nieuwe poelen aangelegd. Met de uitgevoerde werkzaamheden is een belangrijke bijdrage geleverd aan het onderling verbinden en versterken van de kamsalamanderbiotopen in het noordelijk deel van het projectgebied. Verder zijn er plannen en aanbevelingen uitgewerkt voor verdere inrichting van de twee Provinciale percelen in 2022.

4.17 Prunus bestrijding en natuurontwikkeling Nieuw-Haamstede Het prunusproject is in 2018 in opdracht van Provincie Zeeland opgestart, waarbij in principe in het eerste jaar een plan wordt gemaakt en uitgevoerd en er twee jaar lang nazorg wordt gedaan. Ook in 2021 is het project voortgezet. Het doel van het project is om natuur te herstellen door enerzijds de invasieve exoot de Amerikaanse vogelkers, die zeer talrijk aanwezig is op de Kop van Schouwen, onder controle te krijgen en anderzijds ruimte te bieden voor natuurherstelmaatregelen. Binnen het project wordt voornamelijk samengewerkt met particulieren, en in een enkel geval met terreinbeheerders. Het is de bedoeling dat de eigenaren na het project de bestrijding van Amerikaanse vogelkers zelf oppakken. In het begin van 2021 heeft een loonwerker 9 plannen uitgevoerd welke door SLZ in 2020 waren voorbereid. Er zijn circa 28 nieuwe adressen bijgekomen, waarvan een groot deel duincaravaneigenaar is. Voor al deze adressen is door SLZ een plan gemaakt. Bij 10 van deze adressen is al voor de eerste keer gewerkt door een SLZ-ploeg. Op sommige percelen is een deel van het werk door SLZ uitgevoerd en wordt een ander deel door een loonwerker gedaan. Voor 25 adressen waarbij het werk door een aannemer uitgevoerd moet worden heeft SLZ in 2021 de werkvoorbereiding gedaan. De aanbesteding daarvan is gedaan door Buro Ruimte en Groen.

Deze plannen worden begin 2022 gerealiseerd door een aannemer. Voor 2 percelen is een beheerplan geschreven. 28

4.18 Kennisnetwerk Zeeuwse Voedselbossen 2021 In 2021 heeft Stichting Landschapsbeheer Zeeland in opdracht van en in samenwerking met de Provincie Zeeland een kennisnetwerk opgezet van en voor geïnteresseerden omtrent het onderwerp voedselbossen in Zeeland. We hebben een inventarisatie van bestaande voedselbossen in Zeeland gedaan en relevante adressen zijn verzameld. Geïnteresseerden zijn voorzien van brede informatie en met elkaar in contact gebracht. De website www.voedselboszeeland.nl is aangemaakt en bevat basisinformatie, een soortenlijst, informatie over de netwerkbijeenkomsten, links naar bestaande voedselbossen in Zeeland, link naar mogelijkheid om een voedselbos-abonnement af te sluiten bij SLZ en overige handige links zoals wet- en regelgeving, links naar landelijke informatiesites, logo’s van deelnemende partijen in dit project en veel gestelde vragen met antwoorden. Er zijn twee bijeenkomsten georganiseerd: via de pers, onze website en op sociale media zijn deze onder de aandacht gebracht. De 1e netwerkbijeenkomst was op 30 juni 2021 middels een webinar vanuit de Abdij Studio in Middelburg. https://channel.royalcast.com/zeeland/#!/zeeland/20210630_1 . Hier waren live 120 viewers aanwezig. Achteraf is het webinar nog door 154 kijkers teruggekeken. In totaal 274 kijkers.

De meest relevante vragen tijdens dit webinar zijn met antwoorden opgenomen op de webpagina www.voedselboszeeland.nl De 2e netwerkbijeenkomst was op 16 oktober 2021. Hier waren twee landelijk bekende deskundigen aanwezig: Dhr. Taco Blom van Permacultuur Proeftuin Samenland/Toekomstboeren en Dhr. Marc Buiter van Stichting Voedselbosbouw Nederland. ‘s Middags is er een bezoek gebracht aan Voedselbos Hof Ter Linde in Ritthem. Hier waren 32 personen aanwezig. De presentaties zijn terug te lezen op de website. De website www.voedselboszeeland.nl is 1.086 keer bezocht (unieke bezoekers) (peildatum 16 december 2021).

Afbeelding 4.1: in de studio

Afbeelding 4.2: bezoek aan het voedselbos bij Ritthem

29

5 Prestatieveld Communicatie en Kennis 5.1 Communicatie Algemeen Communicatie is een belangrijke drager voor alle activiteiten en projecten die SLZ uitvoert. Het accent ligt op het delen van kennis en het samenwerken in het landschap. De communicatiemedewerkers zijn verantwoordelijk voor de vormgeving en inhoud van de communicatie. Niet alleen binnen SLZ is interne communicatie een belangrijk item, maar ook extern is samenwerking en kennisdeling met partners, overheden, burgers en vrijwilligers een doorlopend punt van aandacht. Door het inzetten van diverse communicatiemiddelen wordt gewerkt aan voorlichting en het creëren van draagvlak bij de bevolking en subsidiegevers en op kwaliteitsontwikkeling van de organisatie en haar activiteiten. Ondersteuning aan collega’s wordt geboden bij communicatie in projecten, zoals bij uitnodigingen of persmomenten, zowel inhoudelijk als procesmatig. Aan de interne communicatie wordt doorlopend aandacht gegeven, met als doel het verhogen van de verbondenheid, saamhorigheid en informatie-uitwisseling tussen medewerkers onderling en met het bestuur. Hiervoor zijn er diverse interne overleggen geweest, verzonden we 2-wekelijks een interne nieuwsbrief, is er overleg geweest met LandschappenNL en namen we deel aan het communicatieberaad van alle landschappen nationaal.

5.2 Media Website De website van SLZ (www.landschapsbeheerzeeland.nl) werd in 2021 ruim 69.000 keer bezocht. Het aantal unieke bezoekers bedroeg ruim 55.000. Dit aantal is ongeveer gelijk als in het jaar daarvoor. Driekwart van de websitebezoekers kwam op onze website terecht via zoekmachines als Google (organic search). Een gemiddeld websitebezoek duurde 1 minuut en 22 seconden. 33% procent van de bezoekers bekeek tijdens een websitebezoek meerdere pagina’s. De homepagina was met ruim 13 duizend bezoekers de meest bezochte pagina. De helft van de websitebezoekers bezocht onze website met een smartphone. Een noemenswaardige aanpassing aan de website is het nieuwe ‘Kennis en informatie’ menu op de homepagina. Hiermee hopen we de informatie op de website beter toegankelijk te maken. Ook is er een begin gemaakt met het upgraden van de ‘Team SLZ’ pagina met nieuwe portretfoto’s van alle medewerkers en bestuursleden.

Grafiek 5.1: Cirkeldiagram waarin te zien is hoe bezoekers in 2021 op onze website terecht zijn gekomen (bron: Google analytics)

30

Grafiek 5.2: Het verloop van het aantal websitebezoeken door het jaar heen (bron: Google analytics)

Sociale media Wij zetten sociale media in om bekendheid te geven aan onze eigen activiteiten en die van onze samenwerkingspartners. Het inplannen van berichten op de verschillende platformen doen we met behulp van een contentkalender. Op alle sociale mediaplatformen waarop we actief zijn hebben we afgelopen jaar weer een gestage organische groei van het aantal volgens gezien: Facebook: Twitter: Instagram: LinkedIn: Youtube:

1114 volgers (303 meer dan in 2020) 1005 volgers (58 meer dan in 2020) 903 volgers (228 meer dan in 2020) 322 volgers (115 meer dan in 2020) 26 volgers

Een voor ons nieuw platform waar we in 2021 actief op zijn geworden is Youtube. We hebben het afgelopen jaar verschillende video’s geüpload op ons Youtubekanaal, waaronder een professioneel opgenomen video gemaakt in het kader van ‘steunpunt Kiekendief’. Deze video is inmiddels ruim 500 keer bekeken. Op Facebook waren er dit jaar een aantal berichten met bovengemiddeld hoog bereik. Zo bereikte een bericht over de bomen uitdeelactie in samenwerking met de ZMF 11.133 mensen en een bericht over het wandelnetwerk in Reimerswaal 3.402 personen. Verder zagen we dat er in 2021 weer geregeld contact met ons werd opgenomen via onze sociale media kanalen, en dan met name via Facebook Messenger. Afbeelding 5.1: het sociale media bericht met het grootste bereik van 2021 (bron: Facebook)

Traditionele media In 2021 heeft het ons niet aan media-aandacht ontbroken. We hebben zelfs een aantal keer de landelijke media gehaald. Zo wijdde Trouw een artikel aan het Muraltmuurtjes project en maakte Vroege Vogels radioreportages over datzelfde project en over het project ‘Meer natuur voor pittig fruit’. Ook op de lokale radio- en tv zenders heeft het werk van SLZ in 2021 weer aandacht gekregen. Zo heeft Omroep Zeeland tv-items gemaakt over grenslindes, tiendpalen en het door SLZ georganiseerde Wandelevenement. Daarnaast werd in de serie ‘Wandelen met Wielaert’ aandacht besteed aan het door SLZ aangelegde en onderhouden Wandelnetwerk. Op de radio was o.a. een interview te horen met de winnaar van de door SLZ uitgereikte Zeeuwse Erftrofee. 31

Om aandacht voor ons werk te genereren in de geschreven media hebben we met regelmaat persberichten verstuurd, die in veruit de meeste gevallen resulteerden in één of meerdere kranten- of online artikelen. Bijvoorbeeld over het Gazonproject, de Gouden Jirizaag en de Natuurwerkdag. Daarnaast schreven SLZmedewerkers soms stukjes voor partnerorganisaties; zo schreef Sandra Dobbelaar een artikel voor een nieuwsbrief van Stichting Dodenakkers.

Afbeelding 5.2: reportage over Grenslindes op Omroep Zeeland

Afbeelding 5.3: een artikel in Trouw over het Muraltmuurtjes project (bron: Trouw)

Zie voor een overzicht van alle artikelen en publicaties met educatief karakter door SLZ: bijlage 5. Kwartaalblad ‘Landschapsbeheer Zeeland’ Het kwartaalblad “Landschapsbeheer Zeeland” is een uitgave van Stichting Landschapsbeheer Zeeland en wordt vier keer per jaar verzonden aan vrijwilligers in het landschapsbeheer in Zeeland, overeenkomst- en abonnementhouders, relaties en medewerkers. De oplage van de druk is 1550 exemplaren waarvan 1472 exemplaren direct worden verzonden. Daarnaast ontvangen 127 relaties een digitale versie van het blad. De ‘herfst-editie’ heeft altijd een speciaal thema; dit jaar was dat ‘De landschapsvrijwilliger’. De meest recente edities zijn te downloaden van onze website via deze link: https://landschapsbeheerzeeland.nl/node/47 . Eerdere nummers, van 1987 tot 2020, zijn te raadplegen in het archief van de Tijdschriftenbank Zeeland van de ZB: www.tijdschriftenbankzeeland.nl.

5.3 Interne kennisuitwisseling Binnen SLZ is veel kennis aanwezig. Om kennis uit te breiden en te behouden zijn diverse activiteiten aangeboden aan de medewerkers en de vaste vrijwilligers van SLZ. De communicatie-kennismedewerkers initiëren en geven inhoudelijke ondersteuning bij cursussen. Zij planden en organiseerden cursussen en verzorgden het benodigde documentatiemateriaal. Naast de inhoudelijke kennis vinden we het belangrijk om elkaar op de hoogte te houden van de laatste ontwikkelingen binnen de verschillende vakgebieden en de vele projecten van SLZ. Naast speciaal georganiseerde bijeenkomsten, werd er regelmatig input gegeven in projecten of bij gemaakte plannen of adviezen. Via periodiek organisatie-breed overleg en diverse workshops wordt kennis met collega’s gedeeld. In 2022 organiseerden we de meeste bijeenkomsten digitaal. Thema’s die aan de orde kwamen waren: projectmatig werken-tips voor medewerkers, hoogstamfruitbomen en erf- en tuinvogels. De communicatiemedewerkers organiseerden dit jaar weer de jaarlijkse informatiedag/teambuildingsdag voor de medewerkers en bestuursleden en een eindejaarsbijeenkomst voor de medewerkers als afsluiting van het jaar. Vanwege hun specialistische kennis worden verschillende collega’s gevraagd inhoudelijk bij te dragen of te adviseren in projecten of activiteiten van SLZ. Dit was o.a.

het geval bij het project Prunus Nieuw Haamstede en verschillende bosprojecten. Om onderling kennis te delen en elkaar op de hoogte te houden, worden de voor derden gemaakte rapporten in de digitale infobalie opgeslagen. Via links in de interne nieuwsbrief 32

worden medewerkers er op geattendeerd. Een overzicht van de in 2021 gemaakte SLZ-rapporten is te vinden in bijlage 6.

5.4 Externe kennis uitwisseling Om mensen te betrekken bij de werkzaamheden, draagt SLZ via vele activiteiten kennis uit. Zie ook de prestatievelden Prestatieveld Natuur en landschapsbeheer, Toegankelijkheid, Biodiversiteit en Agrarisch Natuurbeheer voor inbreng van kennis vanuit deze specifieke werkvelden middels advies en overleg. Los van de algemene en projectgebonden kennisoverdracht levert SLZ op verzoek ook inhoudelijke bijdragen aan bijeenkomsten en activiteiten van andere organisaties. De thema’s bos, klimaat en vegetatiebeheer kwamen daarbij regelmatig aan de orde. Regelmatig nemen medewerkers deel aan bijeenkomsten die gerelateerd zijn aan SLZ-werkzaamheden, bijvoorbeeld aan netwerkbijeenkomsten Erfgoed Zeeland, de Rijksdienst, regionale overheden of terreineigenaren. Kennis wordt ook verspreid via de website, media, diverse artikelen en series in ons kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland en in vakbladen. Het afgelopen jaar verzorgde SLZ een in-company training, bestaande uit twee bijeenkomsten, met de volgende onderwerpen: ‘Bijen en hommels’ en ‘Kakkerlakken en mieren’.

5.5 Projectontwikkeling en -verkenning Er lagen dit jaar veel kansen waar SLZ mee aan de slag zou kunnen gaan. Vooral op het gebied van het realiseren van beplanting in het landelijk gebied zijn veel fondsen en regelingen beschikbaar. Vanwege beperkte capaciteit zijn keuzes gemaakt waarbij bepaalde ideeën voorlopig even zijn geparkeerd. Een aantal medewerkers hebben verschillende ideeën uitgewerkt tot een concreet project inclusief aanvraag. Deze projecten zijn ingediend bij subsidiegevers en fondsen. Vooral op het werkveld Natuur en Landschapsbeheer en Biodiversiteit zijn grote projecten opgezet, zoals: ‘’Bestrijding van invasieve exoten met vrijwilligers’’, ‘’Poelen.nu/kamsalamander’’ (samen met RAVON) en ‘’Ecologisch gazonbeheer’’. Voor de projecten ‘’Kwetsbare bijen’’ en ‘’POP III Versterking Biodiversiteit en landschap’’ is begonnen met het maken van een vervolgproject. De gesprekken met de Provincie zijn gestart en een eerste concept is gemaakt.

5.6 Activiteiten overzicht Normaal gesproken heeft SLZ een gevarieerd aanbod aan educatieve activiteiten, waaraan jaarlijks honderden mensen deelnemen. Vanwege de Lock down en andere beperkende maatregelen, zijn veel activiteiten uitgesteld of niet door gegaan. Voor een aantal activiteiten zijn alternatieven bedacht. Al met al is het aanbod beperkter geweest dan andere jaren, maar de inzet is er niet minder om geweest. Veel activiteiten die niet door konden gaan waren immers al georganiseerd (data gepland, locaties vastgelegd, deelnemers geworven, pr verzorgd, etc.). Door het annuleren of (soms meermalig) wijzigen van de datum, moest veel werk dubbel worden gedaan. Toen er geen zicht kwam om het op de reguliere wijze te kunnen laten plaatsvinden van activiteiten, is er voor gekozen alternatieven te bedenken, deze op te zetten en uit te voeren. Ook dat kostte veel (extra) tijd. Voor een aantal activiteiten kon vanwege de aard geen alternatief worden bedacht en zat er niets anders op dan ze te annuleren of een jaar uit te stellen.

5.6.1 Interne educatieve activiteiten SLZ In het overzicht staan alle activiteiten van SLZ van 2021 voor de verschillende doelgroepen. Cursussen/kennisbijeenkomste Doelgroep Alternatief i.v.m. corona n Cursus zware velling Medewerkers en vrijwilligers Doorgegaan Herhalingscursus bosmaaien Medewerkers en vrijwilligers Doorgegaan Cursus hoogstamfruit snoeien Eigenaren/geïnteresseerden Doorgegaan, gedeeltelijk online Cursus streekeigen erf Eigenaren/geïnteresseerden Doorgegaan, gedeeltelijk online Cursus ecologisch maaibeheer Geïnteresseerden/vrijwilligers/eigenar Geannuleerd en Cursus werken langs de weg Medewerkers en vrijwilligers Doorgegaan 33

Cursus veldhulpverlening Cursus hoogstamfruit snoei korte versie

Medewerkers en vrijwilligers Eigenaren/geïnteresseerden

Binding en werving intern Gezamenlijke werkdag personeel Mannee Goes Themabijeenkomst Projectmatig werken tips Excursie en etentje met SLZ en Bestuur Themabijeenkomst Erf/tuinvogels Themabijeenkomst Cybercrime Eindejaarsbijeenkomst medewerkers

Doorgegaan Geannuleerd

Medewerkers

Doorgegaan

Medewerkers

Doorgegaan

Medewerkers en bestuur SLZ

Doorgegaan

Medewerkers

Doorgegaan

Medewerkers

Geannuleerd

Medewerkers

Doorgegaan

5.6.2 Externe activiteiten SLZ Binding en werving Nationale tuinvogeltelling Nationale bijen teldag NL Doet

Open werkdag de Zoeten Haard Open werkdag Goese Diep Open werkdag Oranjebosch Open werkdag Clingse bossen Natuurwerkdag Nationale boomfeestdag

Symposia/evenementen Symposium Bruine Kiekendief Zeeland Webinar Voedselbossen in Zeeland Vleermuissymposium

Geïnteresseerden Geïnteresseerden werkgroepen dorpsboomgaarden, bewonersgroepen Geïnteresseerden en vrijwilligers Geïnteresseerden en vrijwilligers Geïnteresseerden en vrijwilligers Geïnteresseerden en vrijwilligers Geïnteresseerden Geïnteresseerden

Doorgegaan Doorgegaan Doorgegaan

Doorgegaan Doorgegaan Doorgegaan Doorgegaan Doorgegaan promotie via: https://landschapsbeheerzeeland.nl/nieuws -activiteiten/nationale-boomfeestdag

geïnteresseerden, boeren, TBO's, overheden geïnteresseerden in voedselbossen

plaagdierbestrijders, kerkeigenaren, beheerders, restaurateurs, overheden Uitreiking erftrofee Erfeigenaren Fruitpersdag met excursie Geïnteresseerden en kraampje van SLZ

Doorgegaan: online bijeenkomst Doorgegaan: online bijeenkomst Doorgegaan Doorgegaan Doorgegaan

34

Excursie Excursie kwetsbare bijen De Piet Excursie/werkdag stapstenen voor soorten Excursie streekeigen erf ZVL Excursie streekeigen erf NMZ Excursie voedselbossen Praktijkdag hoogstamfruitsnoei Wal Praktijkdag hoogstamfruitsnoei Z-Vl

Terreinbeheerders

Doorgegaan

Deelnemers, geïnteresseerden

Doorgegaan

Deelnemers cursus Deelnemers cursus Kennisnetwerk Voedselbossen Zeeland Geïnteresseerden

Doorgegaan Doorgegaan Doorgegaan

Geïnteresseerden

Doorgegaan

Doorgegaan

5.6.3 Infostands/lezingen/evenementen Vanuit ons netwerk krijgen we regelmatig de vraag of we een inhoudelijk bijdrage willen leveren tijdens een bijeenkomst. In 2021 stonden meerdere activiteiten op het programma, maar wegens corona hebben er een aantal geen doorgang kunnen vinden. SLZ heeft in 2021 aan de volgende door anderen georganiseerde activiteiten meegewerkt: Symposia/evenementen Fietsexcursie langs landschapselementen en cultuurhistorische elementen Presentatie "Biodiversiteit op het erf" Excursie bijen en zaadmengsel zaaien Excursie Meer natuur voor pittig fruit Excursie Meer natuur voor pittig fruit

Deelnemers symposium Zeeuwse Gronden Deelnemers webinar "Biodiversiteit op jouw bedrijf" Leerlingen van Reijnaertcollege Hulst Raadsleden gemeente Borsele Leden NAK

Lezingen Presentatie SLZ en Wandelnetwerk

Rotary Goes

Training invasieve exoten Training wespen, bijen en hommels Training boskakkerlakken en inheemse mieren Training weidevogels en tuinvogels

Externe doelgroep Externe doelgroep Externe doelgroep Externe doelgroep

Bijdragen aan (beleids)rapporten van derden Landschappelijke inpassing zoetwaterbasins Zeeland Zeeuwse bosvisie Zeeuwse Omgevingsvisie Waterschapsbeheerprogramma

Geannuleerd Online bijeenkomst Doorgegaan Doorgegaan Online bijeenkomst

Online bijeenkomst Geannuleerd Geannuleerd Doorgegaan Geanuleerd/ Verplaatst

Provincie Zeeland Provincie Zeeland Provincie Zeeland Waterschap Scheldestromen

5.7 Automatisering en Netwerk De belangrijkste wijziging op gebied van automatisering in 2021 is dat SLZ nu voor thuiswerkers gebruik maakt van extra beveiliging d.m.v. tweeweg-authenticatie. Verder zijn er wat kleinere zaken vervangen of gerepareerd. Het kopieerapparaat is door Canon vervangen door een nieuwe, welke door SLZ wordt geleased. Er is één nieuwe laptop aangeschaft. De zeven jaar oude NAS voor de back-ups is vervangen door een nieuwe en de accu van de noodstroomvoorziening voor de fileserver (UPS) is vervangen door een 35

nieuwe. Op software gebied is er een licentie aangeschaft van Acrobat Pro. Het netwerk wordt door Pluym ICT beheerd.

5.8 AVG Er zijn geen noemenswaardige situaties voorgevallen op het gebied van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). SLZ werkt aan de verdere implementatie van AVG.

5.9 Verantwoording Jaarlijks zorgen de communicatiemedewerkers ook voor de verantwoording naar subsidieverstrekkers zoals de Nationale Postcode Loterij en de Provincie Zeeland, maar ook het samenstellen en vormgeven van dit jaarverslag horen tot dit onderdeel. Essentiele benodigde input hiervoor is het onderhouden van de SLZactiviteitenagenda.

5.10 Project Ken je erf Met dit project wil SLZ de krachten van eigenaren van erven en landschapselementen bundelen en een duurzame relatie tussen SLZ en de eigenaren opbouwen. Samen kunnen we door kennisdeling meer beleven en de landschappelijke kwaliteit van de streekeigen erven voor langere tijd waarborgen. Veel Zeeuwen hebben prachtige walnotenbomen op hun erf staan. SLZ promoot de mogelijkheid om walnoten te laten persen tot olie. November 2020 konden mensen hun noten inleveren op drie inzameladressen in Zeeland. In maart 2021 konden zij hun versgeperste olie van hun eigen walnoten ophalen. Op 7 en 14 april 2021 is de Hoogstamfruitcursus Basis digitaal aangeboden en op 19 juni een praktijkdag. Hier waren 26 deelnemers, waarvan 6 medewerkers en 2 cursusleiders. Op 13 en 20 april werd de cursus Streekeigen Erven digitaal gegeven en op 18 september en 2 oktober een excursie over erven in Zeeuws-Vlaanderen en in de Zak van Zuid-Beveland. Hier waren in totaal 16 deelnemers aanwezig, waarvan 4 medewerkers en 2 cursusleiders. Er zijn filmpjes van gemaakt die via Youtube te bekijken zijn. Om het behoud van cultureel erfgoed op en rond Zeeuwse boerderijen aan te moedigen wordt ieder jaar namens de Boerderijenstichting Zeeland (BSZ), de Zuidelijke Land- en Tuinbouw Organisatie (ZLTO) en Stichting Landschapsbeheer Zeeland (SLZ) de Zeeuwse Erftrofee uitgereikt.

Dit jaar was SLZ aan de beurt om een winnaar te kiezen. Door een drieledige jury werd gekozen voor Johanna Pladdet en Sjaco de Visser uit Westdorpe. Samen beheren zij twee erven op Walcheren en één in Zeeuws-Vlaanderen. Op 15 september werd de trofee aan hen uitgereikt door gedeputeerde Anita Pijpelink en andere betrokkenen. Op 9 oktober was de Hoogstamfruitdag, met mobiele fruitpers, bij Dagbesteding Equi Kraaghoeve in Terneuzen. Onze Oude Rassen Deskundigen waren aanwezig om fruit te determineren, men kon eigen appels laten persen tot heerlijk sap en een rondje mee met de Menwagen met paarden, er was een DierenSpeurTocht uitgezet, kinderen konden een eigen brandstempel maken, er waren kraampjes van SLZ, de Kraaghoeve, Werkplaats, Kringloop, Theehuis, Boerderijenstichting, Velt en Maatschappelijke Restaurants en er was een gezellig terras. Bij de kraam van SLZ kwamen zo’n 60 bezoekers. Tijdens de Hoogstamfruitdag organiseerde SLZ een Erfexcursie op en rondom het erf van de Kraaghoeve (Terneuzen). Tijdens deze excursie kwamen cultuurhistorie, biodiversiteit en aanleg van landschapselementen aan bod. Zo werd er informatie gegeven over de schuur, Zeeuwse hagen, poelen, bloemenranden, fruitbomen, notenbomen, knotbomen, moestuin en siertuin. Ook aan de aanwezigheid van de vele nestjes van de boerenzwaluw werd natuurlijk niet voorbij gegaan.

Het was een interactieve excursie waarbij de deelnemers veel vragen stelden tussendoor en daarmee ook hun enthousiasme lieten blijken. Het afgelopen jaar is er een eerste overleg geweest met HZL en Erfgoed Zeeland om de opzet voor de gezamenlijke Erfgoeddag in het landschap, die in het verleden diverse malen heeft plaatsgevonden te evalueren en tot een nieuwe opzet te komen. Vanwege de lopende ontwikkelingen binnen de partnerorganisaties is er nog geen duidelijk beeld van wat we willen, met wie we dit gaan oppakken en waar het evt. zal worden ondergebracht. 36

5.11 De Zeeuwse Natuur Onder de naam "De Zeeuwse Natuur, Beleef, Beweeg en Leer” bundelen Het Zeeuwse Landschap, Terra Maris, IVN Natuureducatie, Nationaal Park Oosterschelde en Stichting Landschapsbeheer Zeeland hun krachten en activiteiten op het gebied van natuureducatie. Per thema heeft SLZ de volgende activiteiten uitgevoerd: Meer zichtbaarheid van de Zeeuwse Natuur doel: meer zichtbaarheid, beleving en groter aantal deelnemers door promotie van Zeeuwse Natuur. SLZ heeft o.a. voorafgaand en tijdens de Nationale Bijentelling en het Wandelevenement De Zeeuwse Wandelroute diverse berichten geplaatst op www.zeeland.com (voorheen www.natuurinzeeland.nl), de sociale media kanalen met toevoeging van #dezeeuwsenatuur of #groenevrijwilligers en op de website www.landschapsbeheerzeeland.nl. Ook staat het logo van De Zeeuwse Natuur in elke editie van het kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland. Verder heeft SLZ heeft de bijeenkomsten ‘Beleving en branding natuur & landschap Zeeland’ en diverse andere overleggen bijgewoond. Kind en Natuur doel: spelen in en leren van de Zeeuwse Natuur. SLZ heeft gerichte promotie gedaan door scholen te benaderen om mee te doen op de Natuurwerkdag op de vrijdag (scholendag) en is hier in het kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland en via sociale media aandacht aan besteed. Er zijn zo'n 445 kinderen actief geweest.

Diverse natuurwerkdagactiviteiten zijn samengevoegd met de Boomfeestdag, want die was verzet naar een week na de Natuurwerkdag. SLZ heeft hiervoor gereedschap uitgeleend aan Waterschap Scheldestromen voor 5 volwassenen en 30 kinderen en aan de Rotary Westdorpe/Zelzate voor 100 kinderen. SLZ heeft op 9 en 10 maart (rondom de normale datum van de boomfeestdag) twee klassen begeleid met het knotten van wilgen. Tevens heeft SLZ de Boomfeestdag via de website en sociale media aandacht gegeven. Verder hebben we een bijenactie bij het Reynaertcollege en gemeente Hulst (4x 25 jongeren) gehouden, waarvan een film is gemaakt door Omroep Hulst; zie hun YouTube kanaal. Ook leende SLZ fuiken uit aan Natuur & Zo t.b.v. een amfibieënexcursie en verzorgde SLZ in Zaamslag voor basisschoolkinderen een excursie. Voor de kick-off van de ‘Groene Schoolpleinen’ werd door SLZ op 14-05-2021 een filmpje opgenomen. Hierin is o.a. aanbod gedaan aan deelnemende scholen voor advies over streekeigen soorten en biodiversiteit. Op 25-11-21 heeft SLZ deel genomen aan de (online) inspiratiebijeenkomst Groene Schoolpleinen. SLZ heeft daar voor de zo’n 36 aanwezigen een presentatie gegeven over het gebruik van inheemse soorten op een groen schoolplein (vooroverleg op 3-11-2021). SLZ heeft n.a.v.

advies uit 2020 een werkdag (15-03-2021) georganiseerd over aanplant van bomen aan de Hogeschool Zeeland, tevens zorgde SLZ voor gereedschap en begeleiding. SLZ was aanwezig bij het online overleg 'afstemmen Groene Revolutie Zeeuwse Schoolpleinen 2022' (16-11-2021) en bij het planten van bomen bij Scalda Goes (7-10-2021). SLZ heeft verder nog advies gegeven aan Stichting Natuurspeeltuin Scherpenisse, advies gegeven en plan gemaakt voor een Natuurspeeltuin in Zeeuws-Vlaanderen (Oostburg) en advies gegeven aan en informatie uitgewisseld met de Scoutinggroep Goes m.b.t. een nieuw aan te leggen bijenbiotoop. Natuur en gezondheid doel: alle mensen in Zeeland toegang tot natuur en natuurbeleving te bieden en het te laten ervaren welke waarde de Zeeuwse natuur voor hen heeft. Op 9 oktober organiseerde SLZ de Hoogstamfruitdag en dit was een zeer geslaagde dag. Deze was bij en in samenwerking met zorgorganisatie Zeeuwse Gronden in Terneuzen. Verder heeft SLZ op elke donderdag een werkdag met cliënten van Zeeuwse Gronden plus SLZ vrijwilligers. De twee ploegen werken dan als één ploeg onder leiding van SLZ. Gemiddeld zijn er 6 cliënten van Zeeuwse gronden bij aanwezig. Twee keer per jaar is er aanplant en/of onderhoud van de beplantingen op de Kraaghoeve boerderij in Terneuzen.

Hier wordt werk uitgevoerd door cliënten van Zeeuwse gronden dat is voorbereid door SLZ: gemiddeld gaat het hier om 4 cliënten. SLZ heeft een artikel in het Kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland (herfst, nummer 3) gepubliceerd over dagbesteding 'Zeeuwse Gronden'. Verder heeft SLZ een artikel in het Kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland, lente nummer 1 over 'Wandelnetwerk Reimerswaal' gepubliceerd, is De Zeeuwse Wandelroute op zaterdag 22 mei 2021 37

georganiseerd en gepromoot, waarbij meer dan 100 deelnemers waren. Ook heeft SLZ een artikel in de Borselse Bode in week 40 over wandelen over het Wandelnetwerk in Landschapspark Borssele gepubliceerd. Verder heeft SLZ diverse promo's over wandelen in Zeeland via de sociale media kanalen gedaan met daarbij het logo van De Zeeuwse Natuur. Wandelen draagt bij aan de gezondheid van mensen. Het Wandelnetwerk biedt volop de gelegenheid om er actief op uit te gaan in het landschap en de natuur. Groene vrijwilligers doel: ondersteuning op het gebied van educatie aan groene vrijwilligers. SLZ heeft zorg gedragen dat de website www.natuurwerkzeeland.nl nog steeds in de lucht is (hostingskosten en uren). SLZ is beheerder en aanvragen om hierbij aan te haken komen bij SLZ binnen. Deze worden getoetst of ze passen binnen het concept van 'groene organisatie'. Daarna geven we ze toegang om hun vacatures te plaatsen en zorgen we ook voor uitleg daarbij. SLZ was in 2021 coördinator van het aanvullende samenwerkingsverband De Groene Vrijwilliger Zeeland. In de uitwisselingsbijeenkomsten heeft SLZ aandacht besteed aan Natuurwerkzeeland.nl en een oproep gedaan daar als gezamenlijke organisaties de vacatures op te zetten en SLZ heeft promotiekaartjes uitgedeeld aan de organisaties. Alle vrijwilligersvacatures van SLZ staan op www.natuurwerkzeeland.nl.

Op initiatief van SLZ is afgesproken dat alle deelnemende organisaties op sociale media elkaars berichten met #dezeeuwsenatuur of #groenevrijwilligers delen. Allen plaatsen ook een link naar www.natuurwerkzeeland.nl op hun eigen website bij vacatures of Zeelandpagina indien landelijke website. SLZ heeft zorggedragen voor de promotie van www.leerjegroen.nl middels een artikel hierover in het kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland en promotie via website en socials. In juli en september organiseerde SLZ een aantal open werkdagen waar potentiële vrijwilligers een dag konden kennismaken met het buitenwerk op verschillende locaties, mede onder de noemer van De Zeeuwse Natuur. SLZ ondersteunde verschillende zelfstandige vrijwilligersgroepen met gereedschap en advies, zoals over corona beleid. Elk jaar organiseert SLZ in Zeeland de landelijke Natuurwerkdag op de 1e zaterdag in november. SLZ heeft hiervoor promotie gemaakt middels de website en socials, zie https://landschapsbeheerzeeland.nl/nieuws-activiteiten/natuurwerkdag, via een artikel in het kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland van december 2021 en een persbericht aan de Zeeuwse media met als gevolg artikelen (voor en na de Natuurwerkdag) in o.a. PZC, Thoolse Bode, Kapelse- en Reimerswaalse Bode, Borselse Bode, Middelburgse- en Veerse Bode.

In de herfst heeft SLZ een speciaal themanummer gemaakt van het kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland over vrijwilligerswerk, waarbij ook aandacht is gevraagd voor diverse vacatures op www.natuurwerkzeeland.nl. Klimaatadaptatie en Biodiversiteit doel: kennis en bewustzijn te creëren door educatie over bijen en het betrekken van bewoners en scholen bij de uitvoering van maatregelen t.b.v. een aantrekkelijke leefomgeving voor de bij in Zeeland. SLZ heeft deelgenomen aan de overleggen en bijeenkomsten en heeft advies aangeboden aan scholen die meedoen aan de Groene Revolutie Zeeuwse Schoolpleinen t.b.v. het nemen van maatregelen voor bijen. Tijdens NLDoet heeft SLZ in het Sprenckpark te Middelburg een dag georganiseerd met als thema bijen. Verder heeft SLZ de maaigroep in Goes Zuid, die zich bezig houdt met het beheer t.b.v. vegetatie en bijen, ondersteund. De geplande excursie voor bewoners in Goes over het maaibeleid en de resultaten kon helaas niet doorgaan. In plaats daarvan is uitgebreid in de wijknieuwsbrief Goes Noord gepubliceerd. Voor terreinbeheerders organiseerde SLZ een excursie bij de bijen hotspot De Piet te Arnemuiden met aandacht voor bijensoorten, bijvriendelijke inrichting en beheer. In Perkpolder is er een publiekstoegankelijke nachtvlinderinventarisatie gehouden met 7 deelnemers. Het ging daarbij om de relatie tussen vegetatie(beheer) en insecten.

De Nationale Bijentelling is gepromoot via alle media kanalen. Hier is door de media veel aandacht aan gegeven. Natuur en recreatie doel: aanbieden en promoten van excursies, wandelingen en activiteiten in de Zeeuwse natuur. SLZ heeft diverse activiteiten georganiseerd (zie hierboven) en gepromoot via diverse media-kanalen, waaronder www.natuurinzeeland.nl , o.a. voor promotie van de Hoogstamfruitdag, de Natuurwerkdag en de Zeeuwse Wandelroute. SLZ is officieel partij geworden van het Geopark Schelde Delta (in wording). Er stond een gidsenopleiding op de planning, waaraan SLZ wilde meedoen, maar deze is door corona nog niet doorgegaan. SLZ heeft het online Partnerberaad Geopark Schelde Delta op 23 juni bijgewoond. Op 5 38

november was SLZ aanwezig en heeft input geleverd bij de fysieke bijeenkomst van het Platform Verdronken Dorpen (initiatief van de Provincie in kader van het Geopark). Ook heeft SLZ aansluitend via Erfgoed Zeeland haar bereidheid tot verdere medewerking hieraan kenbaar gemaakt. De Groene Vrijwilliger Zeeland Het samenwerkingsverband ‘De Groene Vrijwilliger Zeeland’ heeft als doel om tot een uitgebreidere samenwerking te komen op het gebied van educatie en betrokkenheid waardoor groene vrijwilligers op een gezamenlijke en efficiënte manier geïnformeerd, geworven, betrokken, ondersteund en begeleid worden. SLZ coördineerde deze nieuwe/aanvullende samenwerking door het maken van een actieplan en het organiseren van twee uitwisselingsbijeenkomsten en een thema bijeenkomst (ARBO) en nam deel in de subwerkgroepen Werving en Educatie. SLZ heeft o.a. informatie ingewonnen en gedeeld m.b.t. mogelijkheid van aanvullende gemeentelijke vrijwilligersverzekeringen, inventarisatie van elkaars wervingsmethoden en het educatieve aanbod en kansen plus samenwerkingsmogelijkheden hierbij. Er is er een gezamenlijke enquête onder de vrijwilligers uitgezet, waar maar liefst 380 Zeeuwse vrijwilligers aan deelnamen en er is afgesproken om elkaars cursussen te promoten en elkaar te ‘tippen’ als er cursusplekjes voor vrijwilligers over zijn.

Als coördinator nam SLZ ook deel aan het landelijk overleg Groene Vrijwilliger. Delta Groen Gas Van iedere 1.000 kuub verbruikt groen gas doneert Delta Groen Gas vijf euro aan De Zeeuwse Natuur. Deze bijdrage wordt verdeeld onder de participanten. Door SLZ werd deze bijdrage in 2021, met medewerking van Waterschap Scheldestromen, besteed aan het plaatsen van drie buitendijkse nestheuvels bij Paulinaschor in Biervliet t.b.v. kwetsbare bijen zoals de Schorzijdebij en Schorviltbij. De bijdrage voor 2022 zullen we besteden aan evaluatie, beheer en monitoring van deze nestheuvels.

Afbeelding 5.4: Schorzijdebij

39

6 Prestatieveld Cultuurhistorie Behoud en beheer van cultuurhistorisch waardevolle landschapselementen is een belangrijk aandachtsveld voor SLZ. Het ontwikkelen van uitvoeringsgerichte projecten, samenwerkingsverbanden en het creëren van draagvlak voor landschap en erfgoed zijn daarbij de belangrijkste activiteiten. De uren die gemaakt zijn door vrijwilligers zijn opgenomen in het overzicht bij het prestatieveld Vrijwilligerswerk.

6.1 Overleg en samenwerking SLZ heeft in 2020 deelgenomen aan vijf bijeenkomsten van Netwerk Erfgoed en Ruimte, een samenwerkingsplatform voor (grotendeels vrijwillige) erfgoedorganisaties in Zeeland. De deelnemende vrijwilligersorganisaties hebben in 2021 besloten zich officieel te verenigen in een nieuwe coöperatie. SLZ zal ook in de toekomst de samenwerkende partijen als agendalid en adviserende partij blijven ondersteunen.

6.2 Zeeuwse ankers SLZ is sinds 2014 aangesloten bij het samenwerkingsverband ‘Zeeuwse Ankers’. Onder de slogan ‘verhalen over landschap, monumenten, voorwerpen en mensen’ is de structuur van digitaal platform, ankernetwerk en ankerplaatsen gerealiseerd. SLZ heeft een bijdrage geleverd in de vorm van participatie en meedenken in het bestuurlijk overleg (2x) en inhoudelijk overleg via de kerngroep (4x). De verslagen van de het bestuurlijk overleg zijn gemaakt door het secretariaat van Zeeuwse Ankers en op te vragen bij Mw. B.I. Sens van de Provincie Zeeland. De verslagen van de kerngroep zijn gemaakt door Erfgoed Zeeland en eveneens op te vragen bij Mw. B.I. Sens van de Provincie Zeeland. Vanuit Zeeuwse Ankers worden er op diverse locaties ankerschildjes met een QR code geplaatst die verwijzen naar achtergrond informatie over dat bepaalde onderwerp op www.zeeuwseankers.nl. In 2021 heeft SLZ vier nieuwe verhalen aan zeeuwseankers.nl geleverd, namelijk over de begraafplaats Noorddijk, historische wandelingen van Jacobus Craandijk op Walcheren, kleine bosjes in Zeeland en monumentale bomen in Kapelle.

6.3 Streekeigen erfgoed en vrijwilligers SLZ inventariseert, verzamelt kennis en voert onderhoud- en herstelwerkzaamheden uit rondom de thema’s: historische begraafplaatsen en kerkterreinen en historische grensstenen, - palen en - bomen. Op historische buitenplaatsen zijn vrijwilligers actief in het groene erfgoed. Vrijwilligers spelen een belangrijke rol bij behoud en beheer. Zij vormen een netwerk waarop een beroep kan worden gedaan voor het leveren van kennis of het inzetten van specifieke vaardigheden. De uren die gemaakt zijn door vrijwilligers zijn opgenomen in het overzicht bij het prestatieveld Vrijwilligerswerk.

6.3.1 Waardevolle begraafplaatsen in Zeeland Op zeker negen waardevolle begraafplaatsen is door vrijwilligers onderhoudswerk verzet. Bij de ene groep lag het accent vooral op het verzamelen en vastleggen van informatie, bij de andere vooral op het uitvoeren van beheerwerk. Naast de reguliere snoei- en maaiwerkzaamheden, is er door SLZ bijvoorbeeld ook, op basis van meerjarige onderhoudsplannen, groenonderhoud gedaan op begraafplaatsen in Zeeuws-Vlaanderen en op Schouwen-Duivenland. In Hulst heeft SLZ t.b.v. en met financiële steun van de gemeente en de vrijwilligers (van de Oudheidkundige Kring De Vier Ambachten, werkgroep Funerair Erfgoed) in september 2021 een serie workshops georganiseerd voor duurzaam onderhoud en ecologisch beheer van de historische begraafplaats aan de Zoutestraat. De workshops (in totaal drie dagen) bestonden uit een theorieblok over de verschillende thema’s (ontwerp & symboliek; materiaalkennis en -onderhoud en ecologie) gevolgd door praktijklessen op de begraafplaats. De inhoud van de workshops is door deskundigen binnen de resp. thema’s verzorgd en werd door de deelnemers (gemeente- en beleidsmedewerkers Groen en actieve vrijwilligers) zeer positief ontvangen. We zullen de opzet van deze serie workshops als template gebruiken om de cursus in 2022 in ten minste één andere Zeeuwse gemeente aan te bieden.

Op deze manier creëren we meer bekendheid met de bijzondere waarden van begraafplaatsen en draagvlak/kennis voor instandhouding en herstel.

40

6.3.2 Tiendpalen In 2021 hebben we het fenomeen tiendpalen en het werk van SLZ t.b.v. de instandhouding ervan meerdere malen in de publiciteit gekregen. Er vonden opnamen plaats voor het programma Waar Gebeurd van Omroep Zeeland in Oostkapelle (uitgezonden op 23 mei) en een interview met de PZC bij Gapinge. In beide gevallen werd het belang en de achtergrond van de tiendpalen toegelicht door onze deskundige vrijwilligers. Er kwamen meerdere reacties op. https://www.omroepzeeland.nl/tv/aflevering/waar-gebeurd/370262213 https://www.pzc.nl/walcheren/geen-gewoon-paaltje-maar-een-eeuwenoude-tiendpaal-ze-vertellen-eenbijzonder-verhaal-over-ons-verleden~a654b093/ Na een melding is er een tiendpaal in Borsele aangetroffen, die niet meer op de oorspronkelijke plaats kon worden teruggeplaatst. Wel is het belang van behoud ervan onderstreept. Ook heeft SLZ een onderzoekje gestart naar de grenspaaltjes die hier en daar in het centrum van Veere staan, die vermoedelijk uit de 19e eeuw stammen.

6.3.3 Beheer Groen Historische locaties De vrijwillige uitvoeringsploeg Zeeuws-Vlaanderen heeft maaiwerkzaamheden uitgevoerd op en rond de historische locaties Zwartenhoekse Zeesluis en Mauritsfort bij Westdorpe. Ook bij de bunkers te Philippine en te Zandstraat is groenonderhoud verricht.

6.3.4 Herstel Kleine Cultuurhistorische Elementen In 2021 is er met 3 verschillende eigenaren in de gemeente Veere toegewerkt naar herstel van de betreffende objecten (oude schuur centrum Veere, varkenshok Gapinge en historische grafzerk Meliskerke), maar door vertraging bij o.a. vergunningverlening en het vinden van aannemers met voldoende capaciteit is het in 2021 niet tot daadwerkelijk herstel gekomen. De middelen worden doorgeschoven naar 2022, waarin de genoemde objecten zullen worden hersteld. Er is nauw contact geweest met de (nieuwe) ambtenaar voor erfgoed in de gemeente Veere.

6.3.5 Verschafte adviezen m.b.t. cultuurhistorie Eigenaar van boerderij vraagt advies over het laten vervaardigen van traditionele dampalen. Nieuwe eigenaar van hoeve en voormalige buitenplaats bij Oostkapelle vraagt advies m.b.t. het graven van een historische gracht. Erfeigenaar vraagt om subsidiemogelijkheden voor herstel van oude schuur uit 1880. Nieuwe eigenaren van boerderijtje met fraaie erfbeplanting (o.a. noten en fruit) en oude gebouwen vragen advies om het erf en de gebouwen authentiek op te knappen. Adviesaanvraag voor herstel historische houten schuur. Nieuwe eigenaren van oud boerderijtje willen oude schuur en varkenshok laten opknappen en vragen en advies en subsidiemogelijkheden. Eigenaar van woning op lijst waardevolle cultuurhistorische boerderijen vraagt om achtergrond en herstelmogelijkheden voor 3 oude tuinornamenten. Bewoner Veere vraagt om advies over de historische grenspaal naast zijn schuur. Erfeigenaar vraagt naar subsidiemogelijkheden voor opkappen oud varkenshok

Oostkapelle Oostkapelle Oudelande Vrouwenpolder

Kamperland Biervliet Vrouwenpolder Veere Gapinge

6.4 Verborgen buitens en begraafplaatsen Schouwen-Duiveland Naast de landschappelijke inpassing die een glastuinbouwbedrijf in Noordgouwe heeft gedaan als verevening voor zijn uitbreiding in 2017, heeft SLZ een aanvullend plan gemaakt om het landschap van SchouwenDuiveland te versterken en de geschiedenis ervan beter weer te geven. Dit plan is 2-ledig: 1. Op twee Verborgen Buitens worden beplantingselementen hersteld die van oudsher historische en gezichtsbepalende onderdelen van de buitenplaatsen zijn. In 2021 is op Buitenplaats Mon Plaisir de beplanting in de struikenborder onder de laanbomen langs de oprijlaan teruggebracht. Volgend jaar zal de 41

walnotengaard en knotwilgenlinie uit ± 1850 op buitenplaats Rustenburg herplant worden met Zeeuws streekeigen plantmateriaal. Door dit herstel wordt bijgedragen aan de kwaliteitsverbetering van het landschap, cultuurhistorie en toeristisch recreatieve beleving. 2. Op de historische begraafplaatsen in Looperskapelle en Brijdorpe worden diverse groenwerkzaamheden uitgevoerd ter bevordering van de biodiversiteit. Het oorspronkelijke plan is diverse malen bijgesteld omdat het niet meer paste binnen de doelstellingen van de gemeente. Tevens worden de beide toegangshekken opgeknapt. Verder worden er vrijwilligers geworven om mee te helpen met beheer en onderhoud. Ook was het eerste plan om een aantal grafzerken te herstellen, maar dit past niet (meer) in het beleid van de gemeente. Er is een nieuw plan gemaakt om een bodemscan uit te laten voeren om te achterhalen waar en hoe het voormalig kerkgebouw gesitueerd was. Of dit tot uitvoering gaat komen wordt in 2022 bepaald door de gemeente.

6.5 Vrijwilligers op historische buitenplaatsen Evenals in voorgaande jaren waren er in 2021 op verschillende Zeeuwse historische buitenplaatsen aan SLZ verbonden werkgroepen actief: - Zeeduin, Oostkapelle - Ter Hooge, Middelburg - Oranjebosch, Oostkapelle - Moesbosch, Koudekerke - Buitenplaats Kloetinge, Lenshoek, Kloetinge In 2021 hebben we op Zeeduin, naast de bestaande moestuingroep, een nieuwe vrijwilligersploeg in het leven geroepen die zich voornamelijk met onderhoud en herstel van groen erfgoed (borders, oprijlaan, enz.) bezig zal houden. Ook op buitenplaats Overduin zijn we een dergelijke ploeg gestart.

Afbeelding 6.1: vrijwilligers op buitenplaats Overduin

42

7 Prestatieveld Biodiversiteit Biodiversiteit is een van de kernwaarden van het landschap en het bevorderen er van een doelstelling voor SLZ. Op diverse manieren heeft SLZ samengewerkt met gemeenten, inwoners en ondernemers om ecologische doelstellingen op te nemen in hun beleid of de inrichting van de leef- en werkomgeving zodanig aan te passen dat dit de diversiteit aan soorten bevordert en versterkt. SLZ werft, bindt en ondersteunt vrijwilligers die actief zijn in soortenbescherming en neemt deel aan de Provinciale Werkgroep Soortenbeleid. Projecten voor provinciale doelsoorten t.b.v. biotoopverbetering en soortenbescherming worden uitgevoerd, nieuwe projecten worden ontwikkeld en in uitvoering gebracht. Tenslotte verzorgt SLZ advies en voorlichting aan particulieren m.b.t. soorten.

7.1 Werkzaamheden biodiversiteit Naast deelname aan het overleg van de Soortenwerkgroep van de Provincie, was SLZ o.a. betrokken bij het landelijk overleg Boerenlandvogels van LandschappenNL, het Zeeuws Vogelaarsoverleg en het Platform Bijvriendelijk Zeeland. SLZ nam deel aan de bijeenkomst biodiversiteit van het Waterschap. Tevens leverde SLZ input en advies over soortenlijsten per soortgroep als beleidsdocument voor de Provincie Zeeland (Actielijst Soorten in wording). Medewerkers van SLZ werkten verder aan een onderzoek over de iepziekte in de fladderiep en hadden contacten met verschillende deskundigen in het land en zelfs internationaal over hun bevindingen. I.v.m. de verlopen Gedragscode natuurbeheer en in afwachting van de nieuwe, is door medewerkers van SLZ die dit onderwerp nauw volgen een tijdelijke werkwijze opgesteld over hoe om te gaan met beschermde soorten bij landschapsbeheer. De werkvoorbereiding is aangepast en een toelichting op de werkwijze is gegeven tijdens een organisatie brede bijeenkomst. In 2022 zijn er bij SLZ 42 vragen met het thema biodiversiteit binnen gekomen en afgehandeld. Meestal via mail of telefoon, regelmatig door middel van een bezoek ter plaatse. Twee vragen, over zaadmengsels en bijen, kwamen van buiten Zeeland. onderwerp aantal adviesvragen

veenmol 5

vleermuis 10

steenuil 19

zaadmengsel/bijen 3

overig 5

Vrijwilligers maaiden en harkten in het Duingebied bij Valkenisse t.b.v. de kleine parelmoervlinder, blauwvleugelsprinkhaan en levendbarende hagedis. Er is intensief gemonitord door twee vrijwilligers. Daarbij werd gekeken naar o.a. planten, hagedissen en insecten. Ongeveer 75 vrijwilligers zetten zich in voor het beschermen van kerkuilen en steenuilen in Zeeland. Zij inventariseren en controleren gezamenlijk zo’n 850 nestkasten. Nieuw is dat er ook in oostelijk Tholen tientallen kasten voor de Steenuil zijn opgehangen om ook hier het aantal territoria uit te breiden. Projecten voor Provinciale doelsoorten t.b.v. biotoopverbetering en soortenbescherming werden uitgevoerd (Kiekendief in Zeeland, Vleermuizen in Zeeland, Kwetsbare bijen, Steenuil Z-Vl, POP3project Versterking biodiversiteit en landschap, Rugstreeppad, Volkstuin als natuurreservaat, Keverbanken) en nieuwe projecten ontwikkeld, aangevraagd en in uitvoering gebracht (Ecologisch gazonbeheer, Poelen.nu/kamsalamander, exotenbestrijding met vrijwilligers). Met Stichting EIS en Stichting Grauwe kiekendief is overlegd over samenwerking in de vorm van een gezamenlijk project in het kader van de rijke dijken van de Delta. Dit project is nog in ontwikkeling en zal in 2022 van start gaan. Ook is gestart met het uitplanten van oude klonen van de Canadapopulier (Forndorf, Serotina) en het stekken van Zwarte populier.