Jaarverslag 2021 Stichting Landschapsbeheer Zeeland

7.2 Project Kwetsbare bijen in Zeeland Dit project richt zich op het helpen van met name de kwetsbare soorten bijen in Zeeland. Het is een vervolg op een eerder project en heeft een looptijd van meerdere jaren. In 2021 zijn in het kader van dit project op 10 locaties werkzaamheden uitgevoerd. 9 grotere terreinen zijn voor bijen ingericht. Langs de dijk bij Paulinaschor zijn 3 nestheuvels voor de Schorzijdebij aangelegd en langs de dijk bij St Annaland in Tholen nog eens 5. Aan de Rietdijk bij Zonnemaire over een lengte van 580 m geplagd, gemaaid en gesnoeid t.b.v. herstel van de bloemrijke vegetatie en nestgelegenheid voor bijen. Stukjes met kwetsbare vegetatie en voor bijen belangrijke soorten zijn gespaard. 43

Daarnaast is er op enkele andere plaatsen kleinschalig en specifiek op bijen gericht beheer uitgevoerd. Zo is de berm bij St. Anna (bij Terneuzen) voor de Knautiabij 2 keer gehooid en zijn alle buitendijkse nestheuvels voor de schorzijdebijen en schorviltbijen weer beheerd. Van deze kleinere projecten zijn weer verslagen over 2021 gemaakt. Daarnaast is gemonitord bij Terneuzen (ten behoeve van de Knautiabij) en de buitendijkse bijenhotels. Van beide zijn verslagen opgesteld. Helaas is de knautiabij bij Terneuzen dit jaar niet meer waargenomen. Monitoring in 2022 zal uitwijzen of vervolg beheer nog nuttig is de komende jaren. In het voorjaar van 2021 is een bijeenkomst georganiseerd in de Staatsbosbeheer-bijenhotspot De Piet bij Arnemuiden, specifiek gericht op overdracht van kennis rondom beheer en inrichting van terreinen voor bijen. Deze bijeenkomst werd goed bezocht door verschillende terreinbeherende organisaties: Staatsbosbeheer, Provincie Zeeland, Rijkswaterstaat, Natuurmonumenten, Waterschap Scheldestromen, Het Zeeuwse Landschap. Er is veel informatie en ervaring uitgewisseld. Van dit project bestaat ook een apart projectverslag. Dit is op te vragen bij SLZ.

7.3 Project Wilde Bijenlinie De Wilde Bijenlinie was tot en met 2019 onderdeel van de campagne Nederland Zoemt, gefinancierd door de Nationale Postcode Loterij. In 2021 werden dankzij resterende gelden een aantal activiteiten in het kader van de Wilde Bijenlinie voortgezet. Dit miniproject met haar activiteiten is ondergebracht bij het grotere project Kwetsbare bijen, dat in 2021 afliep. Op verschillende plaatsen zijn extra maatregelen voor bijen getroffen bij 7 particulieren, 1 gemeente en bij 1 terreinbeherende instantie. Bijen demotuin Moerman Oostkapelle NM Hoedekenskerke Boomgaard en struweel Risseeuw Wemeldinge Boomgaard, nestheuvels, bloemen HZL ’s Hr-Abtskerke Bijenhotel + bordje Hoek/moestuin t.b.v. bijen Poppe Meliskerke Weiland met fruitbomen, Huisstede Koewacht nestheuvels, bloemen en struwelen Fruitbomen, nestheuvels, bloemen Van Etten Absdale en struwelen Fruitbomen, nestheuvels, bloemen Kools Burgh-Haamstede en struwelen Bijenhotel en bordje Gemeente Tholen Stavenisse Verder is er overleg geweest met gemeente Middelburg (groenbeheer en wijkbeheer) over kansen voor ecologisch maaibeheer en een bijenplek. Met de Nationale Bijentelling stond een excursie gepland. Helaas kon deze niet doorgegaan zoals bedacht i.v.m. corona. De gezamenlijke activiteiten zijn komen te vervallen; maar de deelnemers hebben zelfstandig tellingen gedaan.

SLZ heeft de Bijenwerkdag /NLDoet gepromoot en gefaciliteerd.

7.4 Project Vleermuizen Het meerjarige project Vleermuizen startte in 2020 en bevat drie onderdelen: 1. Bescherming Grijze grootoorvleermuis en een groeiende populatie. Draagvlak voor vleermuizen op kerkzolders. Per dorp waar de Grijze grootoor in kerken zit is een GISkaart gemaakt van het biotoopgebruik en een analyse van de knelpunten. Er zijn twee soorten knelpunten. De eerste is: gaten in de lijnvormige verbindingswegen, de tweede: hinderlijke verlichting. Met Waterschap Scheldestromen is een afspraak gemaakt om deze kaarten te bekijken en te zien hoe deze knelpunten kunnen worden opgelost. Ook naar de gemeente Terneuzen is deze lijn al uitgezet. Er zijn voorbereidende gesprekken geweest: de gemeente is bereid te investeren. 2. Herstellen van winterverblijven Een reeks van 12 bunkers is geschikt gemaakt of hersteld als geschikte winterverblijf voor vleermuizen. Het gaat om bunkers op terreinen van Stichting Het Zeeuwse Landschap in de omgeving van 44

Retranchement en Sluis. Een aannemer heeft de werkzaamheden uitgevoerd. Het ging vaak om het dichtmaken van tochtgaten, het vervangen van deuren en hang- en sluitwerk. 3. Verbeterslag vleermuizen en renovatie van monumentale gebouwen. Er is een eerste opstartbijeenkomst geweest met betrokken partijen. Afspraken voor vervolgacties zijn gemaakt. De opkomst was laag, maar komende jaren zal worden ingezet op uitbreiding van dit netwerk. Aan de beheerder van de kerk Colijnsplaat is een advies gegeven m.b.t. restauratiewerk en de aanwezigheid van vleermuizen.

7.5 Project Rugstreeppad In 2020 is het Project Rugstreeppad in een nieuwe vorm gestart, met subsidie van de Provincie Zeeland. Het wordt uitgevoerd door SLZ en RAVON. De rugstreeppad is een soort die verspreid door vrijwel heel Zeeland nog wordt waargenomen, maar veel populaties in het landelijke gebied gaan achteruit. Sommige locaties liggen vrij geïsoleerd. De rugstreeppad is een pionierssoort, met weinig concurrentiekracht. Zijn leefgebied krimpt door een strak ingericht buitengebied met drainage en door het verdwijnen van natte gebiedjes, landschapselementen en overhoeken. In 2021 is een netwerk aan vrijwilligers opgestart dat rugstreeppadden in het voorjaar is gaan monitoren. Er is gebiedsdekkend geïnventariseerd in het landschappelijk gebied (vooral buiten de grotere natuurgebieden) om een exact beeld van de verspreiding te verkrijgen. Daarvoor is er ook een speciale app ontwikkeld waardoor vrijwilligers precies kunnen zien welke hokken al gedaan zijn. Grote delen van Walcheren, Tholen en Schouwen-Duiveland zijn geïnventariseerd. Een van de gebieden waar nog rugstreeppadden worden waargenomen is de Yerseke Moer. Ten zuiden van het gebied, aan de Grindweg te Yerseke werd in 2021 een nieuw biotoop aangelegd. Er is een grote poel gegraven en verschillende laagtes met grondwallen en -hopen als compleet leefgebied.

7.6 Project ‘De Zeeuwse volkstuin als natuurreservaat’ Volkstuinen zijn potentieel ideale leefgebiedjes voor allerlei flora en fauna. Op een klein oppervlak barst het van de micro-omgevingen waar uiteenlopende plant- en diersoorten kunnen gedijen. Binnen deze ‘mininatuurreservaten’ kunnen volkstuinders met simpele ingrepen het verschil maken en de Zeeuwse biodiversiteit een handje helpen. In 2021 heeft SLZ, samen met projectpartner Velt Zeeuwse Eilanden, een pilot uitgevoerd om het draagvlak en de mogelijkheden in kaart te brengen voor meer inheemse biodiversiteit in volkstuinen. Voor deze pilot zijn een aantal specifieke doelsoorten geselecteerd, die allen op de Rode Lijsten van bedreigde soorten staan en waarvoor de Zeeuwse volkstuin (of moestuin) als leefomgeving kan dienen. Er is contact gezocht en samengewerkt met de enthousiaste tuinders van 3 volkstuinkoepels (Kweeklust Middelburg, VBIV Goes, VTV gemeente Veere. Op drie volkstuincomplexen zijn workshops georganiseerd over ecologisch tuinieren en maatregelen voor biodiversiteit in de moestuin; en zijn er infopanelen ontworpen en geplaatst. Daarnaast is een brochure samengesteld met tips om Zeeuwse moes-/volkstuinen te verbeteren als leefgebied voor inheemse soorten, die digitaal en in drukvorm zo breed mogelijk onder tuinders binnen en buiten Zeeland zal worden verspreid.

Het is de bedoeling om vanaf 2022 een vervolgproject op te zetten.

7.7 Project Actieplan Steenuil Zeeuws-Vlaanderen In 2020 startte dit meerjarige project dat loopt tot en met 2023. Doel van het project is de achteruitgang van de steenuil in Zeeuws-Vlaanderen een halt toe te roepen met maatregelen t.b.v. de broedgelegenheid (d.m.v. nestkasten) en het biotoop met focus op de witte-vlek gebieden (gebieden zonder steenuilen). In 2020 is een eerste gebiedsanalyse van een witte-vlekgebied in West Zeeuws-Vlaanderen (AardenburgOostburg) gemaakt. In zowel datzelfde jaar als in 2021 zijn op kansrijke locaties die uit deze gebiedsanalyse kwamen nestkasten geplaatst door vrijwilligers. Ook in Oost Zeeuws-Vlaanderen werden nestkasten opgehangen op kansrijke erven. De nestkasten worden gemaakt door vrijwilligers en sociale werkplaatsen. Eind 2021 werd i.s.m. Alex de Smet (STONE) een plan gemaakt om deze nestkasten vanaf voorjaar 2022 te monitoren met vrijwilligers van vogelwerkgroepen van de natuurverenigingen de Steltkluut en ’t Duumpje. Tevens werden er in 2021 verschillende locaties en erven bezocht voor biotoopmaatregelen en werd de planvorming gestart voor 9 locaties. Eind 2021 zijn er daarvan 2 volledig voltooid, te weten een terrein van 2 hectare bij Ossenisse en een erf bij Nieuw-Namen in Oost Zeeuws-Vlaanderen. Beide een witte-vlek gebied te noemen. 45

7.8 POP3 project Versterking biodiversiteit en landschap in het agrarisch gebied van Zeeland

Met het project “Versterking biodiversiteit en landschap in het agrarisch gebied van Zeeland” draagt SLZ bij aan het keren van de neerwaartse trend in de populatieomvang van doelsoorten van het agrarisch cultuurlandschap. Het project omvat maatregelen die gericht zijn op de versterking van de biodiversiteit in het Zeeuwse agrarische cultuurlandschap en die tevens bijdragen aan een mooi, aantrekkelijk landschap voor bewoners en bezoekers in Zeeland. Een leefbaar landschap waarin het goed wonen, werken en recreëren is. Het project wordt gesubsidieerd via een Europese subsidie voor plattelandsontwikkeling en bestaat uit 4 deelprojecten. De maatregelen in de deelprojecten passen onder maatregel 4 uit het POP3-programma: investeringen voor verdere verduurzaming van de landbouw, met name gericht op landschap, omgevingskwaliteit en biodiversiteit. In maart 2021 is de tweede keer tussentijds afgerekend met RVO, alle opgevoerde kosten zijn vergoed.

7.8.1 Deelproject Herstel Zeeuwse Toperven Het deelproject ‘Herstel Zeeuwse Toperven’ beoogt het herstel van zowel groene als gebouwde landschapselementen op cultuurhistorisch waardevolle boerderijen in Zeeland. Het betreft met name verbetering van de landschappelijke en natuurwaarde van het erfcomplex, resulterend in een hogere ensemblewaarde en biodiversiteit. De aandacht ging uit naar soorten die gebonden zijn aan erven in het agrarisch gebied, zoals die o.a. worden genoemd in het soortenbeleid van de Provincie Zeeland. 2021 was het laatste jaar van het project. In totaal zijn de afgelopen 3 jaar 24 plannen gemaakt voor het herstel van landschapselementen en 5 plannen voor het herstel van cultuurhistorische elementen. Het aantal te herstellen erfbeplantingen (20) en bouwkundige elementen (4 stuks) is gerealiseerd eind 2021. In 2021 zijn op de diverse erven nog heel veel maatregelen uitgevoerd, deels door de eigenaar zelf, deels via een loonwerker. Voor de levering van het materiaal is weer een aanbesteding uitgevoerd. Dit jaar zijn er 2 excursies georganiseerd voor de deelnemers van het project. Tijdens deze excursies werden enkele Toperven bezocht in Zeeuws-Vlaanderen en Zuid-Beveland.

7.8.2 Deelproject Landschapsparels Dit deelproject behelst de aanleg en het herstel van clusters van streekeigen landschapselementen op verschillende locaties in Zeeland. Het accent in dit deelproject ligt op een verbeterde beleving van de streekeigen landschappelijke identiteit van de afzonderlijke Zeeuwse regio’s. Versterking van de biodiversiteit in het buitengebied en van het Natuurnetwerk Zeeland liften hierop als doelstellingen mee. In totaal zijn 10 koepelplannen gemaakt voor 10 landschapsparels. Daarvan zijn er 8 gerealiseerd. In 2020 zijn de landschapsparels in Vrouwenpolder, Serooskerke, Nieuwdorp/Lewedorp en St. Philipslan gerealiseerd en in 2021 zijn ook de plannen voor parels bij Terhofstede, Baarland, Kapelle en Westdorpe in uitvoering gegaan. Voor de parels Renesse en Zandstraat is het bij planvorming gebleven. Mogelijk kunnen deze parels in een vervolgproject worden gerealiseerd. Er zijn 32 inrichtingsplannen gemaakt voor locaties binnen de parels, waarvan er 28 zijn gerealiseerd, bij 25 verschillende eigenaren. Maatregelen die zijn uitgevoerd zijn: aanleg van hoogstamboomgaarden, bloemenweides, hagen, struwelen, laan- en knotbomen en poelen.

7.8.3 Deelproject Succesgebied Boerenlandnatuur Dit deelproject voorziet in het treffen van maatregelen op het vlak van Agrarisch Natuurbeheer binnen een specifiek gebied (in dit geval ‘De Poel’ bij Nisse) i.s.m. de gebiedspartijen, gericht op het creëren van een dooradering binnen natuur- en landbouwgebieden die bijdraagt aan de lokale biodiversiteit. De verwachting was dat deze maatregelen een positief effect zouden hebben op de 46

reguliere landbouw, bijvoorbeeld m.b.t. bestuiving bij de fruitteelt en voor het natuurbeheer. Een voorwaarde was wel dat de maatregelen aansluiten op natuur- en landschapselementen. In 2021 is in samenwerking met de gebiedspartijen de gebiedsanalyse verder afgerond. Er enkele plannen opgesteld voor het uitvoeren van maatregelen bij andere grondgebruikers in het gebied. SLZ organiseerde een excursie voor gedeputeerde Anita Pijpelink van de Provincie Zeeland en wethouder Arno Witkam van de gemeente Borsele en enkele medewerkers van de Provincie, SLZ en de agrariërs/grondgebruikers.

7.8.4 Deelproject Stapstenen voor Soorten In verschillende regio’s van Zeeland zijn 4 landschappelijke kerngebieden ingericht voor beschermde en bedreigde soorten van het landelijk gebied: bij Zaamslag, Wolphaartsdijk, Tholen en St. Philipsland. Ze bestaan uit meerdere leefgebieden ofwel stapstenen, die zijn ingericht en/of met elkaar verbonden. Soorten kunnen in deze leefgebieden verblijven of ze als stapsteen gebruiken en zich via een verbindend element verplaatsen van het ene naar het andere leefgebied. Per kerngebied is een bepaalde ambassadeursoort leidend geweest: -Zaamslag: 10 leefgebieden t.b.v. kamsalamander, -Wolphaartsdijk: 7 leefgebieden t.b.v. steenuil, -Tholen: 12 leefgebieden t.b.v. steenuil, patrijs, wilde bijen -St. Philipsland: 5 leefgebieden t.b.v. akker- en erfvogels, wilde bijen en vleermuizen. Er zijn 4 koepelplannen voor kerngebieden gemaakt met in totaal 38 inrichtingsplannen. Uiteindelijk zijn de 4 kerngebieden ingericht met 34 ingerichte leefgebieden/stapstenen en verbindingen.

7.9 Project Oude fruitrassen en Dorpsboomgaarden in 2021 In 2021 hebben er voor het onderdeel Oude fruitrassen weer diverse activiteiten plaatsgevonden. Er zijn 13 collectieboomgaarden met totaal ruim 1000 hoogstamfruitbomen, in deze boomgaarden lopen afspraken voor het onderhoud van de bomen en indien nodig inboet van de fruitbomen met speciale oude rassen. Veel collectieboomgaarden worden onderhouden via een hoogstamabonnement. In 2021 zijn in de volgende collectieboomgaarden dode bomen ingeboet: Perkpolder en de 2 collectieboomgaarden van Natuurmonumenten (Zwaake- en Westguitedijk). Bij de collectieboomgaard van de Zeelanderij in Zonnemaire zijn de naambordjes van de oude rassen hoogstamfruitbomen vervangen. Enkele vrijwilligers hebben in 2021 weer enkele oude fruitrassen opgespoord en enthout verzameld. Een vrijwilliger uit Vogelwaarde ent de fruitbomen en kweekt diverse oude fruitrassen in zijn eigen kwekerij op tot leverbare bomen voor aanplant in de collectieboomgaarden. Tevens zijn in deze kwekerij begin 2020 stekken van de oude populierenkloon “Serotina” uitgeplant, in 2021 zijn deze jonge bomen op speciale plekken in Zeeland aangeplant. In 2022 willen we het project ook verbreden naar Oude rassen, we nemen in dit project dan ook de oude graangewassen en andere boomsoorten mee.

Vanaf vorig jaar is er een speciale vrijwilligersgroep opgericht die het onderhoud van enkele collectieboomgaarden op Zuid-Beveland uitvoert. Het betreft diverse werkzaamheden zoals de controle van boombescherming en bordjes e.d. Het snoeien van de bomen gebeurt via de vrijwilligersgroepen uit het hoogstamabonnement. Helaas is deze groep in 2020 en 2021 i.v.m. de coronamaatregelen weinig op pad geweest. Eind 2021 hebben ze enkele hoogstamfruitbomen ingeboet in hoogstambomgaarden van de gemeente Goes. De vaste vrijwilligersgroep voor determinatie en inventarisatie van oude fruitrassen was aanwezig op de fruitpersdag in Terneuzen met een fraaie collectie oude fruitrassen. In 2015 is gestart met het project Ieder dorp zijn boomgaard/ Dorpsboomgaarden, waarbij bewonersparticipatie centraal staat: de bewoners moeten betrokken zijn bij de boomgaard en zelf werkzaamheden aan de boomgaard uitvoeren. Momenteel zijn er in totaal 30 dorps-/wijkboomgaarden gerealiseerd. In diverse dorps- en wijkboomgaarden heeft er in 2021 onderhoud plaatsgevonden, helaas zijn er door de coronamaatregelen minder werkdagen georganiseerd. Bij het Sprenckpark en Co van Schaikpark verzorgde SLZ de begeleiding van het onderhoud door de vrijwilligers. Veel vrijwilligers van de dorpsboomgaarden hebben afgelopen jaren de cursus “hoogstamfruitbomen” bij SLZ gevolgd en kunnen zelfstandig aan de slag 47

met het hoogstamfruit. Voor het onderhoud van een enkele dorpsboomgaard is een hoogstamabonnement afgesloten. Samen met de imkervereniging, de Rotary en de gemeente Schouwen Duiveland is in 2021 verder gewerkt aan een projectplan voor aanleg van 16 dorpsboomgaarden op Schouwen Duiveland. Eind 2021 was de financiering rond, het project wordt gefinancierd vanuit het VSB fonds, de Stichting Renesse, de gemeente, plaatselijke hoveniers en enkele kleinere cofinanciers. Eind 2021 zijn er ontwerpen gemaakt voor de dorpsboomgaarden in Ellemeet, Noordwelle en Serooskerke. We hopen in de winter 2021-2022 al de eerste dorpsboomgaarden op Schouwen Duiveland te realiseren. In 2021 was het project Dorpsboomgaarden/Ieder dorp zijn boomgaard een van de vijf cases die opgenomen zijn in het impactonderzoek Landschapskwaliteit van Landschappen NL. Onderzoeksbureau Avance impact heeft de casestudie uitgewerkt (n.a.v. interviews met 3 stakeholders) in een rapportage met daarin een quickscan van de strategische inzet en de zichtbare effecten. We scoren goed op de onderdelen “behoud / verhogen landschapskwaliteit”, het onderdeel “consistent beleid” bij Draagvlak en Betrokkenheid scoort minder. In 2022 zal de rapportage worden afgerond.

7.10 Natuur op bedrijfsterreinen Het in 2016 gestarte succesvolle Interregproject 2B Connect is eind 2019 afgerond, via dit project zijn diverse maatregelen getroffen bij grote bedrijven zoals Dow, North Seaports en in de Koegorspolder Terneuzen. Met de gemeente Terneuzen en de ZMf zijn afspraken gemaakt om dit project op kleine schaal voort te zetten. In 2021 is er een digitale folder gemaakt over het project en er wordt gewerkt aan de organisatie van een excursie voor bedrijven in 2022. Tevens is een project uitgewerkt Herstel landschapselementen Terneuzen wat ook bij bedrijven in Terneuzen kan worden uitgevoerd. Het onderhoud van enkele ingerichte percelen vanuit 2Bconnect is verder opgepakt en uitgevoerd. Drie percelen van de gemeente Terneuzen op het bedrijfsterrein Koegorspolder worden via SLZ onderhouden; landschapselementen worden door een vrijwilligersgroep onderhouden en meerdere kruidenrijke graslanden worden gemaaid door de agrarische natuurvereniging Groene Oogst en een loonwerker. Het onderhoud van de percelen ‘tijdelijke natuur’ van North Seaport is in samenwerking met de ANV De Groene Oogst verder opgepakt. De ANV verzorgt het beheer van de akkers met oude Zeeuwse graangewassen, keverbanken en bloemenblokken (Partridgemengsel). Vanuit SLZ zorgen we voor de coördinatie van de werkzaamheden en we hebben een paneel geplaatst en enkele laanbomen ingeboet.

Het onderhoud wordt jaarlijks geëvalueerd en in 2022 voortgezet. In 2021 is verder gewerkt aan een inrichtingsplan en aanvraag Tijdelijke natuur voor enkele hectares op het terrein van Zeeland Refinery in het Sloegebied. Met North Seaport is afgesproken om voor bedrijven een biodiversiteitsscan op te stellen. Een eerste pilot bij een bedrijf in het Sloegebied in 2021 is door omstandigheden helaas uitgesteld tot 2022. In het kader van de provinciale subsidieregeling “duurzaamheidsscans voor bedrijven en bedrijfsterreinen” hebben we in opdracht van de gemeente Borsele een plan voor de biodiversiteit opgesteld voor het bedrijfsterrein Schoorkenszandweg in ’s Gravenpolder. Voor enkele bedrijven op het bedrijfsterrein zijn maatregelen voorgesteld om de biodiversiteit op hun bedrijf te verhogen, zoals het vervangen van delen van de bestrating door beplanting, het ophangen van nestkasten en het aanbrengen van sedumdaken.

7.11 Bestrijding Invasieve exoten met vrijwilligers In 2021 zijn de Provincie Zeeland en SLZ een meerjarige samenwerking aangegaan voor het bestrijden van invasieve exoten (flora). Het project richt zich in de eerste instantie op de Reuzenbalsemien en de Reuzenberenklauw maar het kan zijn dat de focus tijdens het project naar andere soorten verschuift. De doelstellingen van het project zijn: in kaart brengen van de verspreiding van exoten, stimuleren van bewustwording en inzetten van vrijwilligers bij het bestrijden van geselecteerde soorten. In 2021 is SLZ begonnen met het verzamelen van bestaande data over de verspreiding van bepaalde exotische flora in Zeeland. Deze zullen in een enkel GIS-bestand gebundeld worden en in de loop van 2022 in samenwerking met de Provincie als interactieve kaart online beschikbaar worden gesteld. Tevens zijn voorlopige hotspots aangewezen, potentiële doelgroepen voor de werving van vrijwilligers geïdentificeerd en is er een begin gemaakt met het verzamelen van gegevens t.b.v. een promotiecampagne. 48

8 Prestatieveld Agrarisch natuur-en landschapsbeheer SLZ zet zich in voor het versterken van het agrarisch natuur- en landschapsbeheer. Ze ondersteunt het collectief Poldernatuur Zeeland, evenals regionale agrarische natuurverenigingen (door meedenken over nieuwe initiatieven, begeleiden van lopende activiteiten en bijdragen aan studiebijeenkomsten), adviseert individuele agrariërs m.b.t. onderhoud en herstel van kleine landschapselementen, akkervogelmaatregelen en ecologie en stelt, als externe opdracht, onafhankelijke beoordelingen flora en fauna op. Ook geeft SLZ lezingen over agrarisch natuur- en landschapsbeheer (zoals de presentatie tijdens het webinar “Biodiversiteit op jouw bedrijf; zo moeilijk is het niet” van 25 november 2021). SLZ was betrokken als gebiedspartij bij het Luzerneproject van ZLTO en Kenniscentrum Akkervogels. Naast het bovenstaande werkt SLZ ook aan de versterking van agrarisch natuur- en landschapsbeheer via projecten zoals PARTRIDGE, de aanleg van keverbanken, het Steunpunt Bruine Kiekendief en Boerenlandvogels.

8.1 Stichting ZeeBra Stichting ZeeBra is een samenwerkingsverband van ZLTO, Brabants Landschap, Zeeuws Particulier Grondbezit, Brabants Particulier Grondbezit en Stichting Landschapsbeheer Zeeland. In opdracht van ZeeBra levert SLZ diensten aan het collectief Poldernatuur Zeeland t.b.v. agrarisch natuurbeheer in Zeeland. We gaven advies op het gebied van ecologie en beheervoorschriften en verzorgden GIS kaarten voor Poldernatuur Zeeland. In 2021 lag de nadruk op het begeleiden van de beheermonitoring van akkervogels in Zeeland en analyseren van de telresultaten en het evalueren van de beheervoorschriften. Daarnaast participeerde SLZ in provinciale en landelijke overleggen om de kwaliteit van particulier agrarisch natuur- en landschapsbeheer te verbeteren en de complexiteit te vereenvoudigen.

8.2 Algemeen advies en Stichting d’Aegen Het project d’Aegen op Walcheren is begin 2021 opgeheven en de duurzame instandhouding van de landschapselementen wordt nu door Poldernatuur Zeeland meegenomen in ANLb. In 2021 zijn 26 adviezen m.b.t. agrarisch natuur- en landschapsbeheer uitgebracht. Het gaat om adviezen m.b.t. de aanleg en/of beheer van landschapselementen bij particulieren of voor collectieven, maar ook om het bespreken van mogelijkheden van akkerranden en andere maatregelen voor akkervogels bij een tweetal landgoederen. Hiernaast wordt vanuit dit project ondersteuning gegeven aan beleidsvoorbereiding in het kader van agrarisch natuur- en landschapsbeheer bij de Provincie en input in het bestuurlijk overleg voor Stichting ZeeBra.

8.3 Topgebied Groede In 2020 is het project Topgebied Groede in West-Zeeuws-Vlaanderen van start gegaan. Doel is om binnen zo’n topgebied de biodiversiteit met 30% te verhogen door het gebied voor minimaal 7% aan oppervlak met hoogwaardige maatregelen voor akkervogels (zoals bloemenblokken, vogelakkers, etc.) in te richten en als proeftuin te dienen voor natuurinclusieve landbouw. Ook in 2021 heeft SLZ, samen met diverse (gebieds)partijen geparticipeerd in het Topgebied Groede. SLZ staat aan de lat om enkele overhoeken in te richten, waarvan er in 2021 één is gerealiseerd in het gebied.

8.4 Project Steunpunt Bruine Kiekendief Het project zou eindigen in december 2020, maar uitstel is aangevraagd tot 31 oktober 2021 i.v.m. stagnatie van een aantal maatregelen door corona. Doel van het project is burgers, terreineigenaren en landbouwers vertrouwd te maken met broedende bruine kiekendieven op bouwland en het oprichten van een provinciaal steunpunt om hen te informeren en helpen bij het beschermen van de nesten. Eind 2021 werd het eindverslag opgemaakt voor dit project dat zich richtte op 4 pijlers: Voorlichting, Kennisuitwisseling, Oprichting Steunpunt en Fysieke nestbescherming. In het eerste jaar werd een brochure en flyer gemaakt om landbouwers en andere geïnteresseerden te informeren. Deze werd ook in 2021 veel gebruikt en via diverse kringen verspreid (ook te downloaden via www.steunpuntkiekendief.nl). Tijdens het oogst- en broedseizoen werd zowel in 2020 als in 2021 een persbericht verstuurd dat in totaal door minimaal 22 media werd opgepakt. Door Covid-19 werd besloten om ook in 2021 geen symposium te organiseren. In plaats daarvan werd een promofilm van het Steunpunt Bruine Kiekendief gemaakt waarin een landbouwer en een vrijwilliger samen 49

vertellen over bescherming van bruine kiekendieven op akkers. (te bekijken via https://www.youtube.com/watch?v=FbKl2k-iXQg). In totaal kwamen meer dan 50 meldingen binnen via het Steunpunt, die door de inmiddels 29 vrijwilligers van het Steunpunt werden opgevolgd. Er is met drones gewerkt om nesten op te sporen, met goed resultaat en zodoende minder verstoring. In 2021 werden vervolgens 11 nesten in landbouwgewassen gelokaliseerd, waarvan er 8 succesvol waren. Bij 7 van deze nesten was bescherming noodzakelijk. SLZ blijft het Steunpunt ook na afloop van dit project borgen in haar reguliere werk.

8.5 Project Aanleg keverbanken in Zeeland Met de aanleg van keverbanken wordt getracht het leefgebied van akkervogels te verbeteren en bij te dragen aan natuurinclusieve bestrijding van plaagdieren in clustergebieden voor akkernatuur. De aanleg van keverbanken is een project dat liep over twee jaar (2020 & 2021). De keverbank wordt aangelegd voor minimaal drie jaar. Wanneer de keverbank opgenomen wordt in het GLB wordt de keverbank 9 jaar in stand gehouden. De keverbank is een verhoogde rug door de akker, ingezaaid met een speciaal grasmengsel en optioneel clusters struweel. Op de keverbank kunnen loopkevers en andere insecten schuilen, verder is de keverbank van belang voor patrijzen en veldleeuweriken. Zij vinden hier dekking, voedsel en de kuikens kunnen er opwarmen in de zon na een regenbui. In najaar 2020 werd de eerste keverbank binnen het project aangelegd. In 2021 volgenden nog zes deelnemers die één of twee keverbanken aanlegden, waardoor in totaal 9 keverbanken werden aangelegd, met samen een totale lengte van 2,5 km. Een deel van deze keverbanken werd in 2021 gemonitord op kevers (in juni en augustus) en bijen, zweefvliegen en vlinders (in augustus).

8.6 Project Partridge Het Interregproject PARTRIDGE heeft als doel om meer biodiversiteit te creëren op agrarische gronden ten gunste van akkernatuur. Hiervoor worden in samenwerking met landbouwers maatregelen uitgevoerd die passen in een agrarische bedrijfsvoering. Een groot deel van de maatregelen is innovatief. Het uittesten hiervan gebeurt in de PARTRIDGE demonstratiegebieden, waaronder het gebied Burghsluis op Schouwen-Duiveland. Samen met HZL is SLZ hier gebiedscoördinator. De maatregelen zijn Keverbanken, PARTRIDGE Bloemenblok/Bloemenstrook en Winterstoppel. Bovendien wordt in het gebied ook geëxperimenteerd met strokenteelt en een vogelakker. Elk jaar wordt met de deelnemende landbouwers besproken hoe het beheer uitgevoerd moet worden. Om het effect van deze maatregelen op de biodiversiteit te meten voeren we elk jaar hazen- en patrijzentellingen uit. Met de ervaringen die we samen met de projectpartners uit heel Europa opdoen kunnen de maatregelen zowel ecologisch als landbouwkundig geoptimaliseerd worden. Maatregelen die een belangrijke bijdrage leveren aan de biodiversiteit en landbouwkundig inpasbaar zijn, zijn al voor een deel opgenomen in het reguliere agrarisch natuur- en landschapsbeheer. Er werd in 2021 extra aandacht besteed aan de communicatie en het delen van ervaringen uit het project, vooral via sociale media.

Maar ook door in gesprek te gaan met Poldernatuur Zeeland en andere partijen om onze methodiek te delen. Zo zal SLZ samen met SOVON vanaf 2022 in meerdere gebieden in Zeeland met vrijwilligers volgens de PARTRIDGE methodiek patrijzen monitoren. In het project wordt samengewerkt met organisaties uit Engeland, Schotland, Duitsland, België, Denemarken en Nederland. In Zeeland zijn de partners: Poldernatuur Zeeland, WBE Schouwen, Stichting Het Zeeuwse Landschap, SLZ en Vogelbescherming Nederland. Het project in Zeeland wordt gefinancierd door Interreg Northsea. Cofinanciering is verleend door: Provincie Zeeland (soortenbeheer) en Vogelbescherming Nederland. Het project loopt van 30 november 2016 tot 31 oktober 2020, maar is verlengd tot juni 2023.

8.7 Meer Natuur voor Pittig fruit Vanaf najaar 2019 loopt het project ‘Meer natuur voor pittig fruit’ als verlenging op het eerdere Interregproject. Het project heeft als doelstelling het verhogen van biodiversiteit, en in het bijzonder wilde bijen, in laagstamboomgaarden.

50

Het project is mogelijk door een financiële bijdrage van de Provincie Zeeland en de gemeenten Borsele, Kapelle en Terneuzen en de deelnemers. Na een wat lastige start in 2020 (vanwege corona) is het project in 2021 verder voortvarend opgepakt. In de loop van 2021 hebben we veel nieuwe aanmeldingen gekregen, mede naar aanleiding van publiciteit via de gemeentelijke krantjes van Kapelle en Borssele. In totaal zijn er 19 deelnemende fruittelers en 4 deelnemende particulieren. Voor deze deelnemers zijn plannen gemaakt en er zijn diverse maatregelen getroffen. Er is een nieuwe aanbesteding uitgevoerd voor het maken van 200 bijennestblokken, deze is gegund aan Zeeuwse Gronden in Terneuzen.

In 2021 zijn door 19 fruittelers en 3 particulieren de volgende maatregelen getroffen: - 11 fruittelers hebben in totaal 227 bijennestblokken opgehangen en 1 particulier 2 stuks - Er zijn 13 torenvalkkasten geplaatst door de fruittelers - Aangebrachte marterkasten door fruittelers: 14 bunzingkasten, 5 wezelkasten en 3 hermelijnkasten - Er zijn 2 vleermuiskasten geplaatst door 1 fruitteler - Er zijn door de fruittelers 5 grote bijenhotels gemaakt, en door particulieren 2 stuks - 1 fruitteler heeft een nestheuvel aangelegd, en 2 particulieren ook één - 4 fruittelers ‘en 2 particulieren hebben een bloemenmengsel ingezaaid - 2 fruittelers hebben natuurlijke plaagdierbestrijding gedeclareerd - 3 fruittelers hebben streekeigen beplanting gedeclareerd, bij 1 particulier is streekeigen erfbeplanting aangebracht. Het groepje monitoringsvrijwilligers van het vorige project was helaas gestopt. Dit jaar heeft SLZ nieuwe monitoringsvrijwilligers geworven, in totaal waren er 6 aanmeldingen. Op 9 november was de eerste bijeenkomst met de vrijwilligers en zijn er afspraken gemaakt over de monitoring van de bijennestblokken bij enkele deelnemende fruittelers. Op 23 september organiseerde SLZ een excursie voor B&W en raadsleden van de gemeente Borsele bij fruitteler Van Hekken in Oudelande. De excursie was in combinatie met een presentatie van de Provincie over biodiversiteit.

De deelnemers waren erg enthousiast over de verschillende maatregelen in de boomgaard. Op 26 november gaf SLZ een toelichting op de fruitsnoeidag van de NFO Zeeuws Vlaanderen, naar aanleiding hiervan zijn er 2 nieuwe aanmeldingen voor het project in Zeeuws-Vlaanderen.

8.8 Externe opdrachten In 2021 heeft SLZ 10 beoordelingen flora en fauna uitgewerkt als externe opdracht voor individuele agrariërs of maatschappen. Het betreft beoordelingen in het kader van ANLb en betrof hoofdzakelijk dijken. Bij de beoordeling werd niet alleen een score gegeven aan de waarden voor het ANLb, maar werd ook een (beheer)advies gegeven voor de agrariër hoe de biodiversiteitswaarde van het perceel vergroot kan worden. Daarnaast zijn gesprekken gevoerd en voorbereidingen getroffen om samen met SOVON Vogelonderzoek Nederland en de Provincie Zeeland een provinciebreed Patrijzentelmeetnet op te zetten met vrijwilligers en ANV’s. De huidige monitoringsnetwerken kunnen de verspreiding van patrijzen en of ze gebruik maken van de ANLb-maatregelen nog onvoldoende in kaart brengen. Het doen van audiotellingen in het vroege voorjaar kan hier verandering in brengen.

Afbeelding 8.1: akkernatuur in Kortgene

51

9 Referenties o

CBF (2020) Een vuist voor impact. 5 vragen om je impactmanagement te beoordelen. 43pp.

o

CBF (2021) Reflectie op integriteit. Een werkboek voor Erkende Goede Doelen. 57pp.

o

Collette, T. (2022) Winnaar Gouden Jirizaag 2021: Johan Vermin! Landschapsbeheer Zeeland 36(1): 4-5.

o

Geus, R. & K. Veldhof (2020) Werkplan 2021 Stichting Landschapsbeheer Zeeland. Rapport SLZ 2020-101. 34pp.

o

Hannegraaf, S. (2022) De impact van landschapsorganisaties met betrekking tot landschapskwaliteit – Een analyse van vijf casestudies. Avance Impact/Landschappen NL. 39pp.

o

LandschappenNL (2020) Samenwerken voor natuur, landschap en erfgoed. Impact 2019 Samenwerkende provinciale landschapsorganisaties en LandschappenNL. 12pp.

o

SLZ (2019a) Gedragscode SLZ. Rapport SLZ 2019-11. 11pp.

o

SLZ (2019b) Beleidsplan SLZ 2020-2023. Rapport SLZ 2019-12. 22pp.

o

SLZ (2021a) Jaarverslag SLZ 2020. Samen werken aan ons landschap. Rapport SLZ 2021-4-1. 73pp.

o

SLZ (2021b) Jaarrekening SLZ 2020. Rapport SLZ 2021-4-2. 28pp.

o

SLZ (2021c) Scholingsplan SLZ 2021. Rapport SLZ 2021-3-3. 6pp.

o

SLZ (2021d) De landschapsvrijwilliger. Landschapsbeheer Zeeland 35(3). 32pp.

o

Velden, J. van der (2021) Het werk van SLZ in 2020. Landschapsbeheer Zeeland 35(2): 4-8.

52

10 Bijlagen 10.1 Bijlage 1: Medewerkers SLZ Medewerkers: • Johan Calle • Luciën Calle • Sandra Dobbelaar • Joep Ernst • Caroline Geluk • Rudie Geus • Elly Jacobusse • Sam Janse • Tex Jansma • Karin Klip • Iman Labruyère • Ivo van Leeuwen • Naomi Oostinga • Jimmy Pijcke • Niek Smits • Kees Tonkens • Joan van der Velden • Kris Veldhof • Harry Verkaart • Pieter Voets • Ewoud Voogd • Maurice Weststrate • Nettie Wilderom • Wim Wisse • Hans Wondergem

uitvoerend medewerker adviseur afdelingshoofd kennis en verkenning, lid MT projectmedewerker (vanaf 1-7-2021) projectleider afdelingshoofd projecten, lid MT projectmedewerker projectmedewerker uitvoerend medewerker financieel administratief medewerker projectmedewerker uitvoerend medewerker projectmedewerker projectmedewerker projectmedewerker uitvoerend medewerker directeur, lid MT projectmedewerker (tot 16-08-2021) uitvoerend medewerker projectleider adviseur projectmedewerker (vanaf 1-9-2021) administratief medewerker uitvoerend medewerker projectmedewerker

Stagiaires: • Ruud Cuperus • Niels Engels • Jort Kaempfer • Lisa Kleppe

student Toegepaste Biologie (HBO), Aeres Hogeschool, Almere student Toegepaste Biologie (HBO), HAS, ’s-Hertogenbosch student Scalda Groen College (MBO), Goes student VMBO-K, Calvijn College, Krabbendijke

53

10.2 Bijlage 2: Bestuursleden SLZ 2021 10.2.1

Relevante (neven)functies bestuursleden en directeur 2021

Bestuursleden: o G.J. (Ger) van de Velde – de Wilde, voorzitter o Lid van comité van aanbeveling Stichting de Boei Goeree-Overflakkee o M.A. (Rinus) van ’t Westeinde, vicevoorzitter (aandachtsgebied landbouw) o Agrarisch Ondernemer o Lid Provinciale Staten Zeeland o Voorzitter Poldernatuur Zeeland o Voorzitter Milieucoöperatie Zak van Zuid-Beveland o Voorzitter OTMMZ (Oldtimer Trekker en Motorenclub Midden Zeeland) o Vicevoorzitter Boerennatuur o Diverse functies binnen NFO (fruitteelt) o J.F.A.M. (Jo) Timmers, secretaris (aandachtsgebied natuur/milieu) o Voorzitter natuurbeschermingsvereniging ’t Duumpje West Zeeuws-Vlaanderen o Bestuurslid Stichting Boomkikkerfonds o Lid Lokale Aktie Groep LEADER Zeeuws-Vlaanderen o Consulent Stichting Duinbehoud o M.W. (René) Ruisaard, penningmeester o Accountant CapsNobel o Penningmeester Stichting FoodDelta Zeeland o Penningmeester Stichting Kinderzorg o Penningmeester Stichting Maatschappelijke Belangen o Penningmeester Stichting Zeeuwse Schouw Nummer 1 o Lid Financiële Commissie Classis Delta o J. (Mieke) Bierens-Imanse, bestuurslid (aandachtsgebied: particuliere erfeigenaren) o A.C.J.

(Ada) Overwater, bestuurslid (aandachtsgebied cultuurhistorie) o Voorzitter van de cliëntenraad van het verpleeghuis Cornelia, zorgaanbieder Allévo o Lid Adviescommissie Beeldende Kunst Hoeksche Waard o Lid van de Regionale Klachtencommissie Wvggz Zeeland o Scriba PKN Brouwershaven o Th.M.S. (Thomas) Collette, bestuurslid (aandachtsgebied vrijwilligers/bewonersparticipatie) o Senior adviseur Rijkswaterstaat o Voorzitter Raad van advies Open Universiteit faculteit Natuurwetenschappen o Lid Raad van Advies Stichting het Zeeuwse Landschap o Lid algemeen bestuur Zeeuwse Milieufederatie o Lid bestuur Sectie Duurzame Technologie Kivi Directeur: o J.A. (Joan) van der Velden, directeur o Directeur Stichting Landschapsbeheer Zeeland o Vicevoorzitter bestuur Stichting ZeeBra (namens SLZ)

54

10.2.2

Rooster van aftreden bestuur Stichting Landschapsbeheer Zeeland

naam

functie

jaar aftreden

in functie sinds

periode

G.J. van de Velde - de Wilde M.A. van ‘t Westeinde J. Timmers M.W. Ruisaard Th. Collette J. Bierens - Imanse A.C.J. Overwater

voorzitter vicevoorzitter secretaris penningmeester lid lid lid

2021 2022 2023 2024 2023 2024 2023

2017 2010 2011 2016 2015 2016 2020

1 vanaf sept 2017 3 vanaf jan 2019 3 vanaf jan 2020 2 vanaf jan 2021 2 vanaf jan 2020 2 vanaf jan 2021 1 vanaf jan 2020

Bestuursleden kunnen maximaal 3 perioden aaneengesloten zitting hebben. Een nieuw bestuurslid start altijd met een eerste periode van 4 jaar, ook als het gaat om tussentijdse opvolging. Als beginmoment hanteren we de laatste dag van het jaar van aantreden (dus aantreden op 1 juli 2016 betekent: eerste periode t/m 31 december 2020, tweede periode start daarna altijd op 1 januari).

55

10.3 Bijlage 3: Uitnodiging Wandelevent en foto’s

56

10.4 Bijlage 4: Overzicht aangeplante bomen en struiken

hoogstamfruitbomen incl. laanbomen noten Uitdeelactie Plan Boom Plant evenement Plan Boom Bomen voor koeien Actie wilgenpoot Herstel Streekeigen erven Meer Natuur voor Pittig Fruit POPIII Top erven POPIII Landschapsparels POPIII Succesgebied De Poel POPIII Stapstenen voor soorten

bosplantsoen 6000

wilgenpoten

totaal 6000

9 584 321 58

60

62 41

61 71 9 106 307

103 273

440 374 2600 2434 750 12281 25463

21 49 127 518

584 321 558 374 2744 2595 759 12617 26552

57

10.5 Bijlage 5: Publicaties en activiteiten (met natuur-educatief karakter) SLZ werkt met diverse andere natuur-educatieve organisaties samen in het samenwerkingsverband De Zeeuwse Natuur (DZN). Een van de opgaven is het zichtbaar maken van de waarde van de Zeeuwse natuur en het landschap in allerlei SLZ uitingen. Hieronder volgt een overzicht van publicaties en overige output die een meerwaarde geven voor het zichtbaar zijn van de Zeeuwse Natuur.

10.5.1 -

Kwartaalblad SLZ Smits, N. & A. Wieland (2021) Behoud van oude granen in Zeeland Landschapsbeheer Zeeland 35(1): 4-6. Pijcke, J. (2021) Een keverbank voor de patrijs. Landschapsbeheer Zeeland 35(1): 7-8. Collette, T. (2021) Hagen op Walcheren. Landschapsbeheer Zeeland 35(1): 16-17. Velden, J. van der, J. Calle, R. Bijkerk & I. Bultstra (2021) Een paarse poel in Terneuzen. Landschapsbeheer Zeeland 35(1): 18-19. Aernoudts, T. (2021) Sporen in het landschap: Staats-Spaanse linies in Zeeuws-Vlaanderen. Landschapsbeheer Zeeland 35(1): 21-23. Calle, L. (2021) Monumentale bomen op Schouwen-Duiveland. Landschapsbeheer Zeeland 35(1): 24-27. Geluk, C. (2021) Wandelnetwerk Reimerswaal van start! Landschapsbeheer Zeeland 35(1): 30-31. Janse, S. (2021) Muurtjes met een bijzonder verhaal. Landschapsbeheer Zeeland 35(2): 9-11. Dobbelaar, S. (2021) Waardevolle erven in Zeeland, het behouden waard. Landschapsbeheer Zeeland 35(2): 12-15. Weele, R. van der (2021) Natuurvriendelijk of extensief gazonbeheer in de gemeente Goes. Landschapsbeheer Zeeland 35(2): 16-19. Wondergem, H. (2021) De Zeeuwse volkstuin als natuurreservaat. Landschapsbeheer Zeeland 35(2): 2022. Geus, R. (2021) Streekeigen erven in Zeeland. Landschapsbeheer Zeeland 35(2): 23-25. Falentijn, T. (2021) De vrijwilligers van de toekomst. Landschapsbeheer Zeeland 35(3): 22-25. Smits, N.

(2021) Recordaantal deelnemers tijdens de 21e editie van de Natuurwerkdag. Landschapsbeheer Zeeland 35(4): 4-6. Chamuleau, B. (2021) Polderdijken onlosmakelijk deel van het Zeeuwse landschap (deel 1). Landschapsbeheer Zeeland 35(4): 7-9. Oostinga, N. (2021) Bescherming van de bruine kiekendief. Landschapsbeheer Zeeland 35(4): 10-13. Wilderom, N. (2021) Poot een wilg! Landschapsbeheer Zeeland 35(4): 14-15. Dobbelaar, S. (2021) Versterking biodiversiteit en landschap. Landschapsbeheer Zeeland 35(4): 17-19. Wondergem, H. (2021) Kleine marterachtigen. Landschapsbeheer Zeeland 35(4): 27-29. Van der Velden, J. & R. Geus (2021) Hulst, een streekeigen boom met veel cultuurhistorie. Landschapsbeheer Zeeland 35(4): 30-32.

10.5.2 -

-

Vaktijdschriften/boeken Bijkerk, R., I. Bultstra, J. van der Velden & J. Calle (2021) Paars water in Zeeland. Plankton Nieuws 6: 6-10. Maes, B., P. Bremer, O. Brinkkemper, L. Calle, E. Cosyns, E. van den Dool, K. Leenders, R. van Loon, B. Opstaele, J. van der Velden, R. Wegman, H. Woldring & A. Zwaenepoel (2021). Atlas wilde bomen en struiken: Landschappelijk groen erfgoed in de provincies van Nederland en Vlaanderen. Pictures Publishers: Woudrichem. ISBN 978-94-92576-38-5. 720pp. Velden, J.A. van der (2021) Het belang van plattelandstuinen voor fauna. Entomologische Berichten 81 (6): 241-243. Wesseling, M. (2021) Verborgen patrijzen van Burghsluis. Vogels 05/2021: 40-41.

10.5.3 -

Aankondigingen Vrijwilligers gezocht voor inventarisatie rugstreeppadden. Kort nieuws in kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland 35(1): 32. Help een dag mee in de Zeeuwse natuur. Kort nieuws in kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland 35(2): 32. Rondleidingen begraafplaats Zaamslag. Kort nieuws in kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland 35(2): 33. 58

-

Gezocht: vrijwilligers monitoring. Kort nieuws in kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland 35(3): 28. Vacatures voor groen vrijwilligerswerk. Kort nieuws in kwartaalblad Landschapsbeheer Zeeland 35(3): 30.

10.5.4 -

Artikelen in kranten en nieuwsbrieven Praat u ook mee over het wandelnetwerk. Bevelandse Bode 13 januari 2021. Muraltmuren verdienen de aandacht. De Bevelander 3 maart 2021. Rotary Club Goes schenkt bankje op Kattendijksedijk. Bevelandse Bode 12 mei 2021. Coronaproof wandelevenement door heel Zeeland gaat gewoon door; Regen houdt ons niet tegen. PZC 25 mei 2021. Onderzoek naar ecologisch grasbeheer. Bevelandse Bode 9 juni 2021. Zeeuwse boeren investeren in keverbank: “Mijn maaier zit nu onder de lieveheersbeestjes”. PZC 27 mei 2021. Gemeenten: waar kunnen we minder maaien. PZC 1 juni 2021. Onderzoek naar ecologisch grasbeheer. Bevelandse Bode 9 juni 2021. Geen gewoon paaltje, maar een eeuwenoude Tiendpaal: ‘Ze vertellen een bijzonder verhaal over ons verleden’. PZC 30 juni 2021. Een mislukt muurtje herbergt een unieke schat. Trouw 22 september 2021. Luciën Calle krijgt prijs vanwege al zijn werk voor de natuur. PZC 8 oktober 2021. Samen aan de slag bij de Natuurwerkdag. Bode week 43 2021. Amerikaanse vogelkers uitroeien en wilgen knotten tijdens Walcherse natuurwerkdag. PZC 27 oktober 2021. Waarom de patrijs de beste indicator voor de gezondheid van een landbouwecosysteem is. BN De Stem 3 november 2021. Natuur en scouts samen tijdens natuurwerkdag. Bode 10 november 2021. Vrijwilliger Johan Vermin winnaar van de Gouden Jirizaag. Bode 21 december 2021.

https://www.internetbode.nl/regio/tholen/349892/stavenisse-heeft-haar-kinder-beweeg-en-beleefrouteO:\Projecten\Biodiversiteit\POP3 project versterking biodiversiteit en landschap\Stapstenen voor soorten\PR\artikel EB landbouwbijlage .msg https://www.pzc.nl/bevelanden/gouden-jirizaag-voor-knotvrijwilliger-johan-vermin-uitbaarland~a79008ea/ https://www.internetbode.nl/regio/beveland/352075/vrijwilliger-johan-vermin-winnaar-van-de-goudenjirizaag https://www.internetbode.nl/regio/tholen/351282/let-op-heb-jij-gratis-boompjes-besteld-ze-arriverendeze-week https://www.internetbode.nl/regio/tholen/351397/6000-zeeuwen-planten-boom-in-hun-tuin https://www.pzc.nl/zeeuws-nieuws/duizenden-zeeuwen-halen-gratis-inheemse-bomen-af-eenkweepeer-is-moeilijk-aan-te-komen~afb6eb0a/ https://www.pzc.nl/zeeuws-nieuws/grond-voor-dijkversterking-komt-per-schip-naarhansweert~ab9aed71/ https://www.internetbode.nl/regio/tholen/349382/adrie-mol-werken-in-de-natuur-is-een-soortsportschool-in-de-bu https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/131038/Bijna-twee-ton-subsidie-moet-kwetsbarekamsalamander-en-andere-amfibieen-redden https://www.pzc.nl/zeeuws-vlaanderen/vrijwilligers-gaan-bramen-te-lijf-in-zaamslag-al-te-propermoeten-de-graven-niet-zijn~a43fbff1/ https://www.pzc.nl/walcheren/zwakste-wilgen-het-eerst-geknot-langs-erasmuspad-bij-middelburgspark~a6db8c2d/

https://www.bndestem.nl/dordrecht/waarom-de-patrijs-de-beste-indicator-voor-de-gezondheid-vaneen-landbouwecosysteem-is~a1bac763/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F https://www.internetbode.nl/regio/reimerswaal/348206/-zelfs-als-je-niet-op-een-ladder-durft-te-staankun-je-helpen-o https://www.pzc.nl/walcheren/amerikaanse-vogelkers-uitroeien-en-wilgen-knotten-tijdens-walchersenatuurwerkdag~aead3901/ 59

-

https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/130264/Muraltmuurtjes-leken-rijp-voor-de-sloop-totdatkorstmossen-grip-op-ze-kregen https://www.internetbode.nl/regio/middelburg/345005/johanna-en-sjaco-winnen-zeeuwse-erftrofee https://www.pzc.nl/walcheren/schat-aan-gegevens-gevonden-over-oude-begraafplaatsvrouwenpolder~ade341b4d/ https://www.internetbode.nl/regio/tholen/339842/-let-op-de-bruine-kiekendief-bij-akkershttps://www.omroepzeeland.nl/nieuws/128081/Gras-laten-groeien-kan-Zeeuwse-gemeentenduizenden-euro-s-opleveren https://www.de-faam.nl/nieuws/nieuwsflits/1072038/bewuste-keuzes-voor-zeeuws-voedselbos https://www.groeneruimte.nl/nieuws/bericht.php?id=232078 https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/127742/Mannetjes-roepen-ondanks-fris-voorjaar-massaal-omvrouwtjes-boomkikkers-welteverstaan https://www.internetbode.nl/regio/beveland/337508/onderzoek-naar-meer-ecologisch-beheer-vangazons https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/127689/Op-Schouwen-komt-een-joekel-van-een-voedselbos Nieuwsbrief van Vereniging van Bewoners van het Goese Meer, Wijkvereniging Goese Diep en i.s.m. SLZ en gemeente Goes (maart 2021) Evaluatie natuurontwikkeling het Nieuwe Diep 2020. 4pp.

10.5.5 -

Filmpjes Omroep Hulst: Biodiversiteit Reynaertcollege: https://www.youtube.com/watch?v=35zKWT5pjKU&t=3s. Omroep Zeeland: Tiendpaal: https://www.omroepzeeland.nl/tv/programma/370249280/Waargebeurd/aflevering/370262213/Tiendpaal Omroep Zeeland: De Zeeuwse Wandelroute: https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/127548/Vrijwilligers-onmisbaar-voor-Wandelnetwerk-Zeeland

60

10.6 Bijlage 6: in 2022 verschenen rapporten door SLZ SLZrapportnummer titel

verschenen

1 SLZ 2021-1-1

VTA Staatsbosbeheer Gemeente Terneuzen januari 2021

Januari

2 SLZ 2021-2-1

Beheerplan Recreatiegebied Oosterschans

Februari

3 SLZ-2021-3-1

Scholingsplan SLZ 2021

maart

4 SLZ 2021-4-1

Jaarverslag 2020

juni

5 SLZ 2021-4-2

Jaarrekening 2020 SLZ

juni

6 SLZ-2021-5-1

Beoordeling flora en fauna van de Zeedijk oostelijk van Brouwershaven

mei

7 SLZ-2021-5-2

Beoordeling flora en fauna dijk Overhofweg

mei

8 SLZ-2021-6-1

Classificatie habitat- en beheertypen Laône, Renesse

juni

9 SLZ-2021-6-2

Beoordeling flora en fauna Bathsedijk, Rilland

juni

10 SLZ-2021-6-3

Beoordeling flora en fauna Nieuw Kraaijertsedijk

juni

11 SLZ-2021-7-1

Beoordeling flora en fauna dijk in Westveerpolder

juli

12 SLZ-2021-7-2

Beoordeling flora en fauna weiland Stierskreek

juli

13 SLZ-2021-8-1

Beoordeling wieland Eversdijk en dijk Egbert Petruspolder

augustus

14 SLZ-2021-9-1

Receptenboek biodiversiteit in het openbaar groen Gemeente Tholen

september

15 SLZ-2021-10-1

werkplan 2022

okt

16 SLZ-2021-10-2

okt

17 SLZ-2021-10-3

begroting 2022 Beoordeling flora en fauna dijk langs de Weg naar de Val en dijk ten zuidoosten van Oosterland

18 SLZ-2021-10-4

Beoordeling flora en fauna Kleine dijk, Tholen

okt

19 SLZ-2021-10-5

Beoordeling flora en fauna dijken west van Noordgouwe

okt

20 SLZ-2021-10-22

Beoordeling flora en fauna dijk tussen Hoge Maireweg en Rijksweg

okt

21 SLZ-2021-11-1

Monitoring compensatiegebied Perkpolder 2021

okt

22 SLZ-2021-11-2

Beheerplan Wildtuinen terneuzen

November

23 SLZ-2021-11-3

Beheerplan Terrein Watervlietweg, Goes

November

24 SLZ-2021-11-4

Inventarisatie nestheuvel en insectenhotel De mirakel Goes 2021

November

25 SLZ-2021-11-5

Evaluatie natuurontwikkeling De Mannee, 2021

December

26 SLZ-2021-11-6

Beheeradvies Poel Kattendijke 2021

November

27 SLZ-2021-11-7

Evaluatie natuurontwikkeling Recreatiegebied Oosterschans, 2021

November

28 SLZ-2021-11-8

Bomenlijst Klimaatadaptatie Tholen (origineel in Excel) + toelichting

November

29 SLZ-2021-11-9

Monitoring en beheer van de Knautiabij in Terneuzen, 2021

December

30 SLZ-2021-11-10

VTA Oranjebos Overduin, november 2021

November

31 SLZ-2021-12-1

Beheeradvies gazon Vijverhof Terneuzen

December

32 SLZ-2021-12-2

Verslag monitoring Buitendijkse bijenhotels 2021

December

33 SLZ-2021-12-3

Beheerplan Oeverlandjes Goese Meer 2021-2033

December

34 SLZ-2021-12-4

Evaluatie natuurontwikkeling Het Nieuwe Diep, 2021

December

35 SLZ-2021-12-5

December

36 SLZ-2021-12-6

Flora en Faunacheck Overduin werkzaamheden 2021-2022 Onderzoek beleving en Beheeradvies Parkje De Kroon van Kortgene en twee gazons

37 SLZ-2021-12-7

Evaluatie natuurontwikkeling Westerschans, 2021

December

37 SLZ-2021-12-8

Verslag Recreatiegebied Oosterschans 2021

December

okt

December

61

10.7 Bijlage 7: Financiering projecten

62

63