Document · PDF

Inkomend - Rapport Staat van bestuur 2024

Informatiebijeenkomst 11 april 2025, gemeente VlissingenBij agendapunt: Stukken74.122 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 8

De belangrijkste zijn het verhogen van het wettelijk minimumloon in twee stappen, zodat werknemers op Bonaire, Saba, en Sint-Eustatius met een fulltimebaan per 1 juli 2024 tenminste $1750 per maand verdienen. Ook de uitkeringen zijn in lijn hiermee verhoogd. Daarnaast wordt ingezet op het verlagen van de kosten van levensonderhoud op Bonaire, Saba enSint-Eustatius. Dit betreft onder andere de inzet op (sociale) woningbouw, de introductie van een vorm van openbaar vervoer, verduurzaming van de energievoorziening en een gezamenlijke inzet van het Rijk en de eilanden om meer grip te krijgen op de prijsontwikkelingen van onder andere levensmiddelen en kosten van ondernemen22.

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

Saba

Bron: CBS

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

Koopkrachtverlies Caribisch Nederland in 2022 | CBS. Inflatie onveranderd op Bonaire en Saba, hoger op Sint-Eustatius | CBS. 21 Zie het rapport van de Commissie op 6 oktober 2023 ‘Een waardig bestaan: Een sociaal minimum dat voorziet in toenemend perspectief op zelfredzaamheid’. De kern van het advies van de Commissie bestaat uit het verhogen van de inkomens en het verlagen van de kosten van levensonderhoud. Dit moet worden bereikt door een betere samenwerking tussen openbare lichamen, Rijk en andere organisaties. 22 Kamerstukken II, 2024/25, 36600 IV nr. A; Kamerbrief over inspanningen kabinet na rapport van Commissie sociaal minimum Caribisch Nederland | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl. 19

Staat van het Bestuur 2024

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

Figuur 1.10 K oopkrachtontwikkeling Bonaire, Saba, Sint-Eustatius (% verandering t.o.v. jaar eerder)

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

7 5

Inwoners en het openbaar bestuur

1 -1 -3

Het openbaar bestuur in functie

-5

3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

Bonaire

2013 Saba

2014

2015

2016

2018

2019

2020

2021

2022*

Sint Eustatius

Hoe is het leven op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius? In 2021 gaven de inwoners van Bonaire, Saba en Sint-Eustatius de mate aan waarin ze gelukkig zijn met het leven gemiddeld een 8,223. Dit is een toename van 0,1 procent ten opzichte van de vorige meting uit 2017/2018. Van alle inwoners op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius gaven 91 procent aan gelukkig te zijn. De meeste mensen zijn in het algemeen tevreden over hun leven (89 procent van de respondenten). De tevredenheid van inwoners over opleidingskansen (74 procent) en financiële situatie (71 procent) ligt iets lager24. De ervaren gezondheid is een indicator die inzicht geeft in hoe mensen zelf hun gezondheid ervaren. Deze gezondheid wordt door de bewoners op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius als goed tot zeer goed ervaren door 73,9 procent van de bevolking. Mannen geven gemiddeld een iets hogere beoordeling van hun eigen gezondheid dan vrouwen (77,1 procent ten opzichte van 70,6 procent). Ook zijn er kleine verschillen per eiland, zo is dat voor Bonaire 72,9 procent, voor Saba 75,5 procent, en voor Sint-Eustatius op 74,7 procent voor 202125.

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

De balans opgemaakt

2017

Bron: CBS

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

2012

CBS Monitor brede welvaart Caribisch Nederland. Staat van het bestuur 2022. 25 StatLine - Caribisch NL: gezondheid en aandoeningen; persoonskenmerken (cbs.nl). 23

Staat van het Bestuur 2024

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

Inwoners en het openbaar bestuur

Het openbaar bestuur in functie

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

Inwoners en het openbaar bestuur

Waardering voor de democratie

8,9

Op een schaal van één tot tien geven Nederlanders gemiddeld een 8,9 voor de waardering voorde democratie.

Aandeel mensen dat zegt het afgelopen jaar te hebben gedemonstreerd

Opkomst bij verkiezingen

2014

2022

4,5%

Provinciale Staten

Tweede Kamer

Gemeenteraad

2023

2022

58,64%

77,75%

50,99%

Waterschappen

BES 2023

2023

Bonaire

Saba

Sint-Eustatius

2018

53,61%

64%

84%

Ondertekenen van een petitie

2022

2014

30%

25,5% Inspraakavond van gemeente bezocht

Aantal zetels gewisseld bij verkiezingen

2022

Lidmaatschap politieke partijen

300.201 2016 285.851 2024 392.009 2006

Tweede Kamer verkiezingen 2023 54 zetels gewisseld, 36% van de zetels. Gemiddeld genomen was dit tussen 1994 en 2021 zo’n 19% van de zetels.

De balans opgemaakt

Deelname aan andere vormen van participatie

Provinciale Staten verkiezingen 2023 Recordaantal zetels is in alle Provinciale Staten tezamen van partij gewisseld, namelijk ruim 40%.

Aantal demonstraties

2068 2018 3314 2022 5055 2013

Staat van het Bestuur 2024

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

Inwoners en het openbaar bestuur

Het openbaar bestuur in functie

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius 2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius 3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

De balans opgemaakt

• Nederlanders behoren tot de minderheid van 13 procent van de wereldbevolking die leeft in een liberale democratie, met vrije verkiezingen en individuele rechten en vrijheden. • Ze hebben daar veel waardering voor en vinden het (heel) belangrijk om in een democratie te leven. Het belangrijkst vinden ze vrije verkiezingen en gelijke behandeling. • Toch is er ook steun voor aspecten van meer autoritair bestuur. Een derde van de kiezers vindt dat de meerderheid moet beslissen ook als dat ten koste gaat van de rechten van minderheden. En 36 procent van de kiezers vindt dat een sterke leider de regels wel wat mag oprekken om resultaat te bereiken. • Het aandeel Nederlanders dat tevreden is met de manier waarop de democratie hier werkt, is in 2023 69 procent. Dit aandeel is in de afgelopen vijf jaar iets gedaald. Deze daling is sterker dan in andere EU-landen. • Internationaal vergeleken zijn de Nederlandse cijfers voor vertrouwen in elkaar en in de instituties in de democratische rechtsstaat hoog. Tegen de algemene beeldvorming in, is tussen 2012 en 2023 het vertrouwen in vrijwel alle instituties en groepen gestegen, ook in de pers en in de EU. • Het vertrouwen in de politiek (Tweede Kamer en regering) daarentegen is lager en fluctueert. Over een periode van vijf jaar bezien, is het politiek vertrouwen in Nederland sterker gedaald dan in andere Europese landen.

• Verschillende groepen in de samenleving groeien uit elkaar wat betreft hun vertrouwen in de politiek. Opleiding is daarin een bepalende factor. Dit werkt ook door in opkomst bij verkiezingen en in andere vormen van participatie. • Verkiezingen blijken nog steeds bij te dragen aan een (tijdelijk) hoger vertrouwen in de politiek, ook bij meer wantrouwende groepen. • Betrouwbaarheid (rechtvaardigheid, onpartijdigheid, openheid) van de overheid vormt een groot deel van het fundament van het vertrouwen van burgers, zeker voor de wantrouwende burgers. • Het vertrouwen in de lokale politiek-bestuurlijke instituties is groter dan in de nationale. De burgemeester wordt het meest vertrouwd. • De tevredenheid over het functioneren van de democratie in provincies en waterschappen is iets gedaald en lijkt mee te bewegen met de dalende tevredenheid over de nationale democratie.

• De opkomst bij de Provinciale Statenverkiezingen was met bijna 59 procent hoger dan die bij de laatste gemeenteraadsverkie zingen (51 procent). Dit is al een aantal verkiezingen zo, maar over een langere periode gezien is het een trendbreuk. • Een recordaantal zetels in de Provinciale Staten wisselde van partij. • Hoewel hun interesse wel iets is gestegen, weten kiezers weinig van de Provinciale Staten en de besturen van de waterschappen. Voor een deel van de kiezers spelen provinciale of waterschapsthema’s een rol, maar landelijke overwegingen geven de doorslag bij hun stemkeuze. • Voor de provincies en waterschappen geldt dat kiezers die zijn opgekomen inhoudelijk wel goed worden vertegenwoordigd, maar dat de verantwoordingsrelatie tussen kiezer en gekozenen er vrijwel afwezig is. Democratie als afrekenmechanisme geldt niet voor deze bestuurslagen. • Ook van de prestaties van lokaal bestuur en lokale volksvertegenwoordiging hebben burgers geen scherp beeld. Wel is duidelijk dat zij zichtbare incidenten en misstanden niet waarderen. Die vertalen zich in verlies bij verkiezingen. • Er is steun onder aanzienlijke groepen burgers voor andere manieren om invloed uit te oefenen, zoals referenda, inspraak, burgerfora of andere vormen van burgerparticipatie. Ook schatten zij in dat deelname daaraan zin heeft.

De bereidheid om zelf deel te nemen, is daarentegen lager en de feitelijke deelname van inwoners aan vormen van participatie buiten verkiezingen om is nog lager. • Het ledental van politieke partijen is zeer laag, maar is de afgelopen jaren wel gegroeid. • Er zijn geen aanwijzingen dat er sprake is van polarisatie als overheersende brede trend in de samenleving. In de afgelopen decennia zijn verschillen van mening tussen grote bevolkings categorieën over de hele linie niet toegenomen. Wel is er sprake van meer aandacht in (sociale) media voor polarisatie in het politieke debat en maken inwoners zich meer zorgen over polarisatie en over verharding in de politiek. • Er waren de afgelopen jaren meer protesten, maar het aantal mensen dat daaraan meedoet, is relatief beperkt. Wel is de deelname gegroeid, vooral van jongvolwassenen. De actiebereidheid onder de Nederlandse bevolking is een stuk lager dan in sommige andere EU-landen.

Staat van het Bestuur 2024

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

Inwoners en het openbaar bestuur

Het openbaar bestuur in functie

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

De balans opgemaakt

Het is belangrijk dat de democratie en het openbaar bestuur goed functioneren. Een goed openbaar bestuur is drieledig: responsief, behoorlijk en resultaatgericht. Daar waar de overheid langs die lijnen goed functioneert, ontstaan voorwaarden voor de aanpak van maatschappelijke vraagstukken, economische groei en vertrouwen van inwoners in de overheid. In dit hoofdstuk gaat het om de rol van de burger in de democratie en de relatie tussen inwoners en het openbaar bestuur. Wat vinden burgers in Nederland van de democratie? Hoe kiezen zij? Hoe oefenen zij invloed uit? En hoe kijken zij aan tegen het bestuur?

2.1 Democratie als fundament van de samenleving De democratische rechtsstaat vormt het fundament van de Nederlandse samenleving. De termen democratie, rechtsstaat en democratische rechtsstaat vertegenwoordigen brede concepten, waar in verschillende contexten verschillende betekenissen aan worden toegekend. Democratie is een staatsvorm waarbij het mandaat voor de macht bij het volk ligt. Burgers kunnen meedoen aan de politiek door hun eigen volksvertegenwoordigers te kiezen die op hun beurt op gelegitimeerde wijze beslissingen nemen die bindend zijn voor iedereen; en waarin politieke tegenstellingen worden gekanaliseerd en er procedures in zijn gesteld om een wisseling van de macht geordend te laten verlopen. Een rechtsstaat is een staat die gegrond is in en gebonden aan het recht. Een rechtsstaat kenmerkt zich door de aanvaarding van grondrechten, de scheiding der machten, de gebondenheid van de overheid aan het recht en de onafhankelijke rechtsspraak. In een rechtsstaat genieten burgers bescherming van hun (grond)rechten en vrijheden, tegen medeburgers én de overheid. We spreken van een democratische rechtsstaat wanneer de bron van macht bij de burgers ligt én de overheid gebonden is aan het recht. In een democratische rechtsstaat zijn de democratische en rechtssta-

telijke vereisten met elkaar verbonden, en vullen ze elkaar aan. Want het recht waaraan de overheid zich heeft te houden en waaraan het bevoegdheden ontleent, moet op een democratische manier tot stand zijn gekomen. De rechtsstaat waarborgt op zijn beurt dat het democratisch gelegitimeerd bestuur de rechten van minderheden respecteert en niet ontaard in willekeur of machtsmisbruik. Het doel van democratie kan worden samengevat als het komen tot maatschappelijk gedragen besluiten over collectieve aangelegenheden. Het gaat er dan om dat problemen vreedzaam opgelost worden door bij uiteenlopende belangen en wensen gezamenlijk te besluiten, terwijl mogelijke conflicten niet voortslepen omdat deze besluiten breed aanvaard worden.26 Een besluit kan zelden tegemoetkomen aan iedereen. Omdat het door middel van een democratisch proces tot stand is gekomen, wordt het toch als legitiem ervaren. Zo worden onderlinge verschillen en tegenstellingen, die in elke samenleving voorkomen, overbrugd. Dat het voor mensen beter toeven is in een democratische rechtsstaat dan op een plek waar de willekeur regeert, zien we in wereldwijde onderzoeken en ranglijsten. Daaruit blijkt een positieve relatie tussen democratie en goed bestuur enerzijds, en welvaart, welzijn en welbevinden in een land anderzijds.

Opvallend is dat de meerderheid van de landen die hoog scoren op de Human Development Index van de Verenigde Naties, democratieën zijn. Nederland staat op de tiende plaats van deze index van 193 landen.27 Ook onze democratie staat in dergelijke vergelijkingen hoog aangeschreven. In het jaarrapport 2024 van het V-Dem institute, een wereldwijde samenwerking van universitaire onderzoekers op het terrein van democratie, staat Nederland in de top-10 procent van best scorende landen op de gehanteerde indicatoren. Deze indicatoren hebben betrekking op onder andere verkiezingen, participatie, individuele vrijheden, wettelijke kaders, gelijkheid en

W. Voermans en G. Waling, Lusten en lasten van de meervoudige democratie, Universiteit Leiden, november 2017, p. 6. Zie ook C. van Ham, J. Thomassen, K.Aarts and R. Andeweg (eds.) Myth and Reality of the Legitimacy Crisis: Explaining Trends and Cross-National Differences in Established Democracies. Oxford, 2017 p. 3. 27 UNDP, Human Development Report 2023-2024. Breaking the Gridlock. Reimagining cooperation in a polarizing world, New York 2024.

Staat van het Bestuur 2024

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

Inwoners en het openbaar bestuur

Het openbaar bestuur in functie

de kracht van het maatschappelijk middenveld.28 Hiermee bevinden Nederlandse burgers zich wereldwijd in een minderheid. Slechts 13 procent van de wereldbevolking leeft volgens de ordening van V-Dem in een liberale democratie, een systeem waarin burgers hun bestuur kiezen én waarin zij beschikken over individuele rechten en vrijheden. 71 procent Van de wereldbevolking leeft in een vorm van autocratie. De overige 16 procent leeft in een electorale democratie, met wel invloed via verkiezingen, maar geen volledig pakket aan rechten en vrijheden.

Democratische erosie wereldwijd29 Vanaf de derde democratiseringsgolf die in 1974 begon, is het aantal electorale en liberale democratieën gestaag toegenomen. Vanaf ongeveer 2010 stopt deze toename, waarbij het aantal electorale democratieën stabiliseert en het aantal liberale democratieën afneemt. In dezelfde periode zien we een scherpe daling van het aantal gesloten autocratieën, en - vooral sinds het einde van de Koude Oorlog - een gestage toename van het aantal electorale autocratieën. Naast de recente daling in het aantal democratieën, toont onderzoek aan dat sinds het einde van de Koude Oorlog autocratiseringsprocessen in democratieën vaker voor komen. Sinds 1994 vond zelfs 70 procent van alle autocratiseringsprocessen plaats in democratieën. Democratische erosie lijkt niet alleen nieuwe democratieën te treffen, maar ook oudere, meer gevestigde, liberale democratieën zoals de Verenigde Staten, Brazilië, India en Polen en Hongarije (V-Dem 2022).

De sleutel tot deze recente vormen van democratische erosie is: (1) dat de democratie vaak geleidelijk wordt ondermijnd, en op domeinen die minder duidelijk zichtbaar zijn voor het publiek; (2) veranderingen vaak worden doorgevoerd binnen het wettelijke kader, zodat ze democratisch lijken; (3) veranderingen vaak worden doorgevoerd door democratisch gekozen regeringen met sterke steun van het volk, die vaak zelfs beweren dat ze de democratie ‘redden’ of ‘repareren’.

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

De balans opgemaakt

Democratie is dus een schaars goed en we kennen in Nederland daarmee een lange traditie. Democratie is niet iets abstracts, niet alleen iets voor specialisten en beroepspolitici. Het kunnen kiezen, meebeslissen en het uitoefenen van democratische vrijheden en rechten heeft direct effect op het dagelijks leven van iedereen. De verkregen vrijheden en rechten worden beschermd door de rechtstaat: de overheid moet zich aan de wet houden en mag niet zomaar tornen aan de fundamentele rechten van burgers. De informatie in de Staat van het Bestuur heeft vooral betrekking op het functioneren van het democratisch proces en het bestuur. Hoewel democratie en rechtsstaat met elkaar verbonden zijn, blijft het functioneren van de rechtsstaat, als zelfstandig aandachtsgebied, buiten beschouwing.30 De ruggengraat van de democratie is dat wij onze vertegenwoordigers kiezen in vrije en open verkiezingen. Iedereen kan kiezen en verkiesbaar zijn; daarvoor zijn in Nederland zo min mogelijk formele drempels. Dit leidt tot het representatieve bestel van gemeenteraden, provinciale staten, waterschappen en parlement en de daarvan afgeleide bestuurlijke arrangementen. Tegelijk is dit representatieve bestel niet het enige substantiële bestanddeel van een levende democratie. Inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en groepen oefenen op diverse manieren invloed uit op collectieve besluiten.

Inwoners participeren ook via andere kanalen in de democratie, bijvoorbeeld inspraak, burgerinitiatieven, politieke partijen, petities of protest. Verderop in dit hoofdstuk komt aan de orde in welke mate zij dit doen. Bedrijven en maatschappelijke organisaties oefenen op veel verschillende manieren invloed uit op het democratisch proces. Zo kunnen zij bijvoorbeeld een bron van informatie zijn voor ambtsdragers of via media of lobby proberen hun belangen en perspectieven op de agenda te zetten. De Staat van het Bestuur is echter gericht op de ervaring en het handelen van de individuele burger in het domein van democratie en bestuur. Participatie is niet (altijd) alleen gericht

V-Dem institute, Democracy Report 2024. Democracy winning and losing at the ballot, University of Gothenburg, 2024. M. Honingh en C. van Ham (red.), Verkenning en verdieping democratische erosie en respons in Nederland, Sustainable Democracy, RUN, Nijmegen, 2024. 30 In 2024 bracht de Staatscommissie rechtsstaat advies uit aan het kabinet voor het versterken van de rechtsstaat in Nederland: De gebroken belofte van de rechtsstaat - tien verbetervoorstellen met oog voor de burger. T.b.v. zijn advies voerde de commissie diverse analyses uit. De informatie hierover is te vinden op Home | Staatscommissie rechtsstaat. 28 29

Staat van het Bestuur 2024

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

Inwoners en het openbaar bestuur

Het openbaar bestuur in functie

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

De balans opgemaakt

op beïnvloeding. Meningsvorming via debat en uitwisseling van gezichtspunten (‘deliberatie’) zijn ook een belangrijk onderdeel van het democratisch proces. De elementen representatie, participatie en deliberatie maken deel uit van een vitale democratie.

2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? In het publieke debat duikt regelmatig het beeld op van een afnemend vertrouwen in democratie en de verschillende instituties die daarbij horen. Nederland zou kampen met een flinke vertrouwenscrisis.31 Wat valt er op basis van empirisch onderzoek te zeggen over de waardering voor en het vertrouwen in de democratie? En wat verstaan mensen onder democratie?

2.2.1 Democratie: waardering en vertrouwen Internationaal vergeleken zijn de Nederlandse cijfers voor vertrouwen langs verschillende dimensies behoorlijk stabiel en hoog. Dat begint bij het vertrouwen dat mensen hebben in elkaar. In 2023 gaf rond de 60 procent van de bevolking aan vertrouwen te hebben in de medemens.32 Met de Scandinavische landen behoort Nederland daarmee tot de top wat betreft sociaal vertrouwen. Wel zijn daarbij duidelijke verschillen te zien tussen groepen met verschillende opleidingsniveaus. Het CBS ziet ook verschillen tussen gebieden.33 Zo hebben inwoners van OostGroningen, grensregio’s en Midden- en Zuid-Limburg minder vertrouwen in andere mensen dan die in Utrecht, het Gooi of Noord-Overijssel.

Voor het leven in een democratie meten onderzoekers in Nederland hoge waarderingscijfers. Op een schaal van één tot tien geven Nederlanders gemiddeld een 8,9 voor de waardering van de democratie.34 Deze keuze verandert eigenlijk niet in de loop van de tijd en er is geen verschil tussen generaties. In 2022 vond 95 procent van de Nederlanders het belangrijk om in een democratie te wonen, en 84 procent vond dit zelfs erg belangrijk. Tien jaar eerder was dit ongeveer gelijk.35 Nederlanders zijn over het algemeen tevreden met de manier waarop de democratie hier werkt. Dit beeld was lange tijd behoorlijk stabiel. Vanaf de jaren negentig is er zelfs een licht stijgende lijn te zien.36 Sinds kort is daarin verandering opgetreden en kan Nederland zich niet meer rekenen tot de landen met de hoogste tevredenheid over het functioneren van de democratie. In 2023 zei 69 procent tevreden te zijn. Dit aandeel is in de afgelopen vijf jaar iets gedaald. Het EU-gemiddelde was toen 55 procent. Ook de tevredenheid over het functioneren van de democratie verschilt sterk tussen bevolkingsgroepen. Mensen met een hbo- of wo-opleiding geven dat vaker een voldoende

2.2.2 Vertrouwen in instituties en politiek Zoals de cijfers in de onderstaande tabel laten zien, is het gemiddelde vertrouwen in verschillende instituties in Nederland vrij hoog.37 Tegen de algemene beeldvorming in, is tussen 2012 en 2023 het vertrouwen in vrijwel alle instituties en groepen gestegen, ook in de pers en in de EU. Alleen het vertrouwen in grote bedrijven is behoorlijk gedaald. Het vertrouwen in politici staat steeds op de laagste plaats en is in de laatste zes jaar ook flink gedaald. Hieronder is benoemd welk aandeel van de burgers aangeeft (veel) vertrouwen te hebben in de benoemde instituties en personen.

Zie bijvoorbeeld Godfried Engbersen et al. 2021. De laag-vertrouwensamenleving. De maatschappelijke impact van COVID-19 in Amsterdam, Den Haag, Rotterdam & Nederland, vijfde meting. Erasmus School of Social and Behavioural Sciences & Kenniswerkplaats Leefbare Wijken. 32 SCP, 2024, Koersen op kwaliteit van de samenleving. Sociale en Culturele Ontwikkelingen 2024. 33 CBS, Nederlander heeft meer vertrouwen in de EU dan in de Tweede Kamer, 14 mei 2024. 34 T.W.G. van der Meer. 2017. Voorbij de politieke crisis. Over de steeds terugkerende angst voor een democratische legitimiteitscrisis (oratie). Amsterdam. 35 SCP, 2024, Koersen op kwaliteit van de samenleving. Sociale en Culturele Ontwikkelingen 2024. 36 SCP. 2015. Meer democratie, minder politiek? 37 CBS, Nederlander heeft meer vertrouwen in de EU dan in de Tweede Kamer, 14 mei 2024, aangevuld met beschikbare CBS-data voor 2012 en 2018. 31

Staat van het Bestuur 2024

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

Tabel 2.1 Vertrouwen van burgers in organisaties

Figuur 2.1 Vertrouwen in de regering en de Tweede Kamer

Vertrouwen in

2012

2018

2023

100%

Rechtspraak

68,8%

72,9%

77,5%

90%

Politie

67,7%

74,8%

77%

80%

Leger

59,3%

63,5%

67%

70%

Grote bedrijven

45,3%

39,7%

36%

60%

Europese Unie

39,2%

45,2%

47%

50%

Pers

30,9%

36%

37%

40%

Ambtenaren

44,3%

46,6%

44%

Gemeenteraad

51,5%

30%

Politici

24%

Bron: CBS - Vertrouwen in mensen en in organisaties

Inwoners en het openbaar bestuur

Het openbaar bestuur in functie

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

De algemene waardering van en tevredenheid met de democratie die de meerderheid van de Nederlanders nog altijd heeft, betekent dus niet dat ze net zo positief zijn over de politiek. Hierboven is bijvoorbeeld te zien dat ruim de helft van de burgers (veel) vertrouwen heeft in de gemeenteraad, terwijl politici als groep dit vertrouwen in veel kleinere mate krijgen. De onderstaande figuur laat de ontwikkeling zien van het percentage mensen dat aangeeft (veel) vertrouwen te hebben in respectievelijk de Tweede Kamer en de regering.

20% 10% 0%

20 0 20 8 0 20 9 1 20 0 1 20 1 1 20 2 1 20 3 1 20 4 1 20 5 1 20 6 1 20 7 1 20 8 1 20 9 2 20 0 ja 21 nju 22 l ja -22 nju 23 l ja -23 nju 24 l-2 4

de Tweede Kamer Bron: SCP

Het verschil tussen de brede steun voor het democratisch bestel en die voor politieke organen en politici is redelijk constant. Uit onderzoek naar het vertrouwen in diverse instituties blijkt steeds opnieuw dat het vertrouwen hoger is in instituties met een minder politiek profiel, zoals bijvoorbeeld politie of rechtspraak. Kortom, mensen hebben nog steeds waardering voor de democratie, maar zijn minder gecharmeerd van de politiek.38

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

De balans opgemaakt

de regering

Zoals ook de titel van het SCP-rapport Meer democratie, minder politiek? uit 2015 al benadrukt.

Staat van het Bestuur 2024

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

Inwoners en het openbaar bestuur

Het openbaar bestuur in functie

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke

Vertrouwen in politieke organen als regering en parlement fluctueert altijd. Waar structurele verschillen in politiek vertrouwen tussen landen zich laten verklaren door de mate van corruptie (hoe corrupter, hoe minder vertrouwen), wordt het politiek vertrouwen binnen een land beïnvloed door gebeurtenissen in politiek en samenleving. De coronacrisis illustreert dit. In het begin van 2020 had 52 procent tamelijk tot veel vertrouwen in regering en parlement.39 Na het begin van de coronacrisis steeg dit percentage echter plotseling tot 76 procent, het zogenaamde rally around the flag. Na enige tijd daalde het politiek vertrouwen flink naar waarden onder die van voor de crisis. Over een periode van vijf jaar bezien, is het politiek vertrouwen in Nederland verhoudingsgewijs sterker gedaald dan in andere Europese landen.40 De waardering van het politieke aspect van onze democratie blijft anno 2024 nog steeds vrij laag, al is het politiek vertrouwen na de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 wel weer gestegen. Waar in de periode voor de verkiezingen nog gemiddeld 46 procent van de respondenten een voldoende voor vertrouwen gaf voor de regering en de Tweede Kamer, stijgt dat percentage in de periode van februari tot en met juni 2024 tot gemiddeld respectievelijk 50 procent en 51 procent.41 In juli 2024 meet het SCP vertrouwenscijfers van 53 procent en 57 procent.

Dit illustreert vooral hoe beweeglijk deze cijfers door de tijd heen zijn. Een lager niveau van politiek vertrouwen hoeft niet noodzakelijk negatief te worden geduid. Het is immers wezenlijk voor het democratisch proces dat burgers politiek en bestuur kritisch volgen, bestuurlijke en politieke prestaties beoordelen en hun gekozen vertegenwoor-

digers daarop afrekenen bij de volgende verkiezingen. Voor de totstandkoming van oordelen van burgers over het overheidsfunctioneren zijn drie dimensies relevant: responsiviteit, procedurele rechtvaardigheid en behaalde resultaten. In het kwalitatief onderzoek dat het SCP en anderen uitvoerden, leggen respondenten veel nadruk op het behalen van concrete resultaten door politiek en bestuur. Men verwacht daadkracht en slagkracht.42 Het uitblijven van oplossingen voor grote maatschappelijke problemen is de laatste jaren een van de meest genoemde klachten van burgers over de politiek. Ook benoemen ze het functioneren van de politiek als zodanig. Daarbij komen betrouwbaarheid en het luisteren naar burgers naar voren, maar ook de omgangsvormen tussen politici onderling. Onderzoek van De Blok en Brummel naar de relatie tussen vertrouwen en (gepercipieerde) overheidsprestaties laat verder zien dat betrouwbaarheid (rechtvaardigheid, onpartijdigheid, openheid) van de overheid een belangrijk fundament vormt van het vertrouwen van burgers, meer nog dan tevredenheid met de staat van de economie of de zorg.

En dit blijkt zeker te gelden voor wantrouwende burgers, voor wie tevredenheid met het besluitvormings- en uitvoeringsproces bijna vier keer zwaarder meetelt in hun oordelen dan voor burgers met meer vertrouwen.43 In hoofdstuk 3 is te lezen dat (lokale) politici systematisch meer vertrouwen in deze instituties hebben dan burgers en ook dat zij het vertrouwen van burgers te hoog inschatten. “3.1.4 Beleving en rolvervulling gemeentelijke -ambtsdragers”

5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

De balans opgemaakt

SCP. 2020. Sociale Staat van Nederland. SCP, 2024, Koersen op kwaliteit van de samenleving. Sociale en Culturele Ontwikkelingen 2024. 41 SCP, 2024, Burgerperspectieven 2024-3. 42 SCP, 2024, Burgerperspectieven 2024-3. 43 L. de Blok en L. Brummel, Gefundeerd politiek vertrouwen? Onderzoek naar de relatie tussen overheidsprestaties en het vertrouwen in politieke instituties, Universiteit Utrecht, 2022. 39

Staat van het Bestuur 2024

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

Nieuwsconsumptie en mediagebruik

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

Inwoners en het openbaar bestuur

Het openbaar bestuur in functie

Nieuwsaanbod en nieuwsvoorziening kunnen in een democratie zorgen voor geïnformeerde burgers. De interesse in nieuws is in de afgelopen jaren afgenomen.44 Voor de coronapandemie was ongeveer 60 procent van de Nederlanders (heel) erg in nieuws geïnteresseerd. Tijdens de p andemie nam de interesse in nieuws sterk toe. Inmiddels zegt 49 procent van de Nederlanders (heel) erg geïnteresseerd te zijn in nieuws. 13 procent is (helemaal) niet geïnteresseerd in nieuws en de overige 37 procent is enigszins geïnteresseerd. De interesse in nieuws daalt vooral onder jongeren en jongvolwassenen. In 2024 is 33 procent van de groep tussen 18 en 34 jaar erg geïnteresseerd in nieuws. Daarbij is men vooral geïnteresseerd in nieuws over de eigen regio of woonplaats. Ook internationaal nieuws en politiek nieuws worden genoemd. Op dit moment houdt nog steeds meer dan 80 procent van de Nederlanders zich dagelijks op de hoogte van het nieuws, maar door de dalende interesse kan dit gaan afnemen. Sinds de coronapandemie informeren de 18- tot 44-jarigen zich steeds minder op dagelijkse basis. Voor de 55-plussers is dit ongewijzigd gebleven. Door de jaren heen is een verschuiving te zien van het gebruik van nieuws via traditionele mediatypen naar online. De daling van het gebruik van traditionele mediatypen gaat echter nauwelijks gepaard met een stijging van online gebruik.

Sinds 2017 daalt het wekelijkse gebruik van nieuws via printmedia van 40 naar 24 procent van de Nederlanders. Gebruik van nieuws via de radio daalt van 42 naar 34 procent, nieuwsgebruik op sociale media daalt naar 37 procent, televisienieuwsgebruik daalt met 16 procent naar 62 procent en ook het online nieuwsgebruik daalt, naar 62 procent. Het aantal mensen dat op wekelijkse basis geen nieuws gebruikt, steeg van 3 naar 5 procent. 55-Plussers vinden televisie de belangrijkste nieuwsbron, belangrijker dan online nieuws. Voor 35- tot 54-jarigen is online nieuws het belangrijkste. Voor jongeren van 18 tot 24 jaar zijn sociale media de voornaamste nieuwsbron. Niet alleen de interesse, maar ook het vertrouwen in het nieuws daalt. In Nederland heeft 54 procent (veel) vertrouwen in het merendeel van al het nieuws dat zij zien op televisie, sociale media, in de krant of horen op de radio of via andere kanalen. 26 procent is neutraal, en slechts 19 procent heeft geen vertrouwen in het nieuws. Vertrouwen in nieuws dat men zelf gebruikt is hoger, namelijk 64 procent. Sinds 2018 is het aandeel dat het nieuws niet vertrouwt gestegen, van 11 naar 19 procent. In de groep jonger dan 35 jaar vindt intussen bijna één op de drie dat je het meeste nieuws niet kunt vertrouwen. Dit aantal neemt geleidelijk toe.

Het afgelopen jaar steeg het aantal mensen dat het merendeel van het nieuws niet vertrouwt harder dan in de jaren ervoor. In de groep die niet in nieuws geïnteresseerd is, is het aandeel dat het merendeel niet vertrouwt met 41 procent bijzonder hoog. Ondanks de dalende trend die in Nederland te zien is in nieuwsconsumptie en interesse en vertrouwen in nieuws, zijn die in vergelijking met andere landen nog steeds hoog.

2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius 3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

De balans opgemaakt

2.2.3 Vertrouwen en wantrouwen verschillen tussen groepen Vertrouwen kan aanzienlijk verschillen tussen groepen mensen. Jongeren en hoger opgeleiden zijn in het algemeen meer tevreden over het functioneren van de democratie dan ouderen en lager opgeleiden. Onderzoek van de Universiteit Utrecht laat zien dat de belangrijkste trend rond vertrouwen niet zozeer een daling als zodanig is, maar dat groepen de afgelopen vijftien jaar sterk uit elkaar

zijn gaan groeien op het gebied van vertrouwen in de politiek. Opleiding is daarin een bepalende factor.45 De verschillen naar partijvoorkeur zijn eveneens groot. Niet-stemmers en kiezers van PVV, FvD, SP en PvdD hebben grofweg minder vertrouwen in regering en parlement dan kiezers van andere partijen.46 Dekker en De Ridder diepten vertrouwen, wantrouwen en opvattingen over politiek en politici verder uit in het Nationaal Kiezersonderzoek 2023 onder de noemer ‘Afkeer van de (Haagse)

Commissariaat van de media, Digital News Report Nederland 2024, Hilversum, 2024. L. de Blok en L. Brummel, Gefundeerd politiek vertrouwen? Onderzoek naar de relatie tussen overheidsprestaties en het vertrouwen in politieke instituties, Universiteit Utrecht, 2022. 46 SCP. 2020. Sociaal Cultureel Rapport. Ook uiteenlopende kiezersonderzoeken op nationaal (NKO) en lokaal (LKO) niveau bevestigen dit patroon. 44 45

Staat van het Bestuur 2024

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

Inwoners en het openbaar bestuur

Het openbaar bestuur in functie

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

De balans opgemaakt

politiek’.47 Daaruit blijkt dat jongvolwassenen en ouderen milder oordelen dan de tussencategorie, dat de afkeer daalt naarmate het opleidingsniveau en het inkomen stijgen en dat kiesgerechtigden met een migratieachtergrond gemiddeld meer afkeer hebben dan kiesgerechtigden zonder die achtergrond. Opleidingsniveau is het meest onderscheidende sociale kenmerk. Tegenover de positief gestemde hbo’ers en academici staat de rest van de bevolking met enige politieke afkeer, die oploopt bij de lagere inkomens en vervolgens ook nog uiteenloopt tussen provincies. Bij hbo- en wo-opgeleiden is niet het inkomen, maar het al of niet hebben van een migratieachtergrond onderscheidend. Uit dit onderzoek blijkt ook dat wie veel politieke afkeer ervaart, minder vaak in politiek geïnteresseerd is en zich ook politiek minder competent voelt dan wie juist heel weinig afkeer heeft. Wie veel afkeer heeft, is ook enthousiaster over alternatieven voor de huidige politieke besluitvorming zoals het bindend referendum. Ook is er opnieuw een samenhang met partijkeuze. Onder kiezers van D66 en CDA is de afkeer veel minder groot dan gemiddeld, onder kiezers van PVV en FvD juist veel groter. Opmerkelijke bevinding uit de analyse van Dekker en De Ridder is dat PVV-kiezers ná de verkiezingen minder negatief over politiek en democratie waren dan voor de verkiezingen.

Verkiezingen kunnen dus zorgen voor een positievere stemming over democratie en politiek onder de kiezers van een traditioneel ‘afkerige’ partij. Dit rechtvaardigt waarschijnlijk de conclusie dat verkiezingen ook voor meer wantrouwende groepen kunnen bijdragen aan het gevoel vertegenwoordigd te worden in het democratisch bestel. In die zin doen verkiezingen dus nog steeds wat ze geacht worden te doen. Een kwalitatief onderzoek van Steenvoorden gaat dieper in op de verschillen tussen (niet-partijpolitieke) groepen in hun vertrouwen in de politiek en laat zien dat achter de gemiddelde cijfers voor politiek vertrouwen uiteenlopende belevingswerelden schuilgaan.48 Een aantal elementen is van belang voor alle groepen: goedwillendheid als intentie, voorspelbaarheid en beloftes houden en bekwaamheid.

Alle groepen noemen in negatieve zin aspecten als dat politici alles doen om stemmen te krijgen, dat zij vooral bezig zijn met de eigen carrière (‘baantjesjagers’), en dat zij elkaar schofferen en aandacht zoeken op een verkeerde manier. Ook een gebrek aan voorspelbaarheid, namelijk het niet houden van beloftes, komt in alle groepen terug. De hoger opgeleide groepen noemden daarnaast uit zichzelf positieve aspecten van democratie in het algemeen, goede omstandigheden in Nederland en dat er beleidskeuzes worden gemaakt waarmee men het eens is. De lager opgeleide groepen daarentegen noemen traagheid en inefficiëntie als bron van weinig vertrouwen en zijn scherp op integriteit. Hoewel alle groepen niet eerlijk zijn een probleem vinden, gaat dit verder in de lager opgeleide groepen. Deze hebben een somberder en negatiever beeld van de politiek. Zij vinden dat politici bewust om de waarheid heen draaien met bedrieglijke taaltrucjes of kiezers misleiden tijdens campagnes in verkiezingstijd. Het Verwey Jonker instituut onderzocht op een kwalitatieve wijze burgers die geen of nauwelijks vertrouwen hebben in de demo cratische rechtsstaat.49 Deze onderzoekers concluderen dat deze respondenten hun gebrekkige vertrouwen vooral baseren op de ervaren prestaties van de overheid. Deze burgers geven aan politici niet competent te vinden.

De overheid is verder af komen te staan van deze burgers en zij weten de overheid niet te vinden, waardoor de wantrouwende burger zich aan zijn lot over gelaten voelt. Deze burgers hebben het gevoel dat zij niet worden gezien door de overheid en dat de menselijke maat verdwenen is in het contact met de overheid. Er heerst bij veel respondenten een gevoel van ongelijke behandeling. Ze voelen zich vaak ongehoord en niet serieus genomen. Deze onderzoekers signaleren dat de groep wantrouwende burgers zich vaak wel degelijk informeert.50 Er is geen sprake van een informatieachterstand, maar de gekozen (vorm van) informatie blijkt wel het wantrouwen te voeden. Ook zoeken wantrouwende burgers elkaar op, waardoor het wantrouwen verder wordt versterkt en verscherpt. Er is sprake van ‘vraag en aanbod’ op het terrein van wantrouwen.

P. Dekker en J. den Ridder, ‘Veranderingen in de afkeer van de Haagse politiek’. In: Voogd, R., K. Jacobs, M. Lubbers en N. Spierings (2024), De verkiezingen van 2023. Van onderstroom naar doorbraak: onvrede en migratie, Stichting Kiezersonderzoek Nederland, 2024. 48 E. Steenvoorden, Woorden zeggen meer dan cijfers. Uiteenlopende betekenissen van (gebrek aan) politiek vertrouwen onder sociale groepen in Nederland, Amsterdam, 2023. 49 Timo Peeters e.a., Van persoonlijke krenking tot vertrouwensbreuk. Verhalen van burgers met gebrek aan vertrouwen in instituties, Verwey Jonker Instituut, 2021. 50 Timo Peeters e.a., Van persoonlijke krenking tot vertrouwensbreuk. Verhalen van burgers met gebrek aan vertrouwen in instituties, Verwey Jonker Instituut, 2021. 47

Staat van het Bestuur 2024

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

Democratie en grip op het eigen leven

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

Inwoners en het openbaar bestuur

Het openbaar bestuur in functie

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) legt in één van zijn jongste rapporten een relatie tussen de ‘grip’ die mensen ervaren over hun eigen leven enerzijds en (onder andere) het ontstaan van maatschappelijk onbehagen en het zich afkeren van democratische instituties anderzijds.51 De raad definieert ‘grip’ als de mate waarin mensen in staat zijn door eigen handelen gewenste uitkomsten te bereiken en ongewenste uitkomsten te voorkomen. Het gaat, kortweg, om de persoonlijke controle over het eigen leven. In het rapport wijst de WRR op een stapeling van onzekerheden die elkaar kunnen beïnvloeden en versterken: werk, inkomen, gezondheid, wonen, leefomgeving en levensgebeurtenissen als relatievorming en het krijgen van kinderen. Deze stapeling van onzekerheden kan leiden tot een verminderde grip op het leven. De raad constateert op basis van onderzoek dat wie lager scoort op het gevoel van persoonlijke controle op het eigen leven, eerder blijk geeft van de overtuiging dat het slecht gaat met de samenleving als geheel. Dit kan op zijn beurt ook weer samenhangen met houdingen die op gespannen voet staan met een goed functionerende democratie. De WRR benoemt in ‘Grip’ dat een gevoel van gebrek aan persoonlijke controle kan leiden tot een sterker denken in termen van ‘wij’ tegenover ‘zij’ en tot een grotere voorkeur voor sterke leiders.

Ook kan men sneller op zoek gaan naar zondebokken en een sterkere voorkeur hebben voor eenvoudige interpretaties van de wereld, zoals bijvoorbeeld het geloof in complotten kan bieden. De WRR stelt dat het van belang is dat de overheid de condities schept waaronder burgers daadwerkelijk invloed kunnen uitoefenen op hun eigen leven. Uit het Nationaal Kiezersonderzoek 2023 blijkt dat de Nederlandse kiezers in redelijk sterke mate grip te op hun leven ervaren.52 Het ontbreken van grip komt maar onder een minderheid van de Nederlanders voor, onder zo’n 20 procent. Toch gaat het ontbreken van grip in belangrijke mate samen met afkeer van de Haagse politiek, wantrouwen, populisme, ontevredenheid met de democratie en stemmen op de politieke flanken en op anti-establishment partijen.

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

2.2.4 Publieke opvattingen over democratische waarden Zoals in paragraaf 1 van dit hoofdstuk is toegelicht, is het mogelijk om een aantal basiskenmerken en dimensies van democratisch bestuur te identificeren. Desondanks denkt niet iedereen hetzelfde over de betekenis van democratie. Er bestaan verschillende opvattingen van democratie, die uiteenlopende kenmerken ervan verschillend wegen en waarderen.

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

De balans opgemaakt

51 52

WRR, Grip. Het maatschappelijk belang van persoonlijke controle, Den Haag, 2023. M. Lubbers, ‘Een weinig hoopvolle toekomst’, in: Voogd, R., K. Jacobs, M. Lubbers en N. Spierings (2024), De verkiezingen van 2023. Van onderstroom naar doorbraak: onvrede en migratie, Stichting Kiezersonderzoek Nederland, 2024.

Staat van het Bestuur 2024

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

Inwoners en het openbaar bestuur

Het openbaar bestuur in functie

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/15420528/1