Inkomend - Rapport Staat van bestuur 2024

Staat van het Bestuur | 2024

Staat van het Bestuur 2024

2

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

Inhoudsopgave

2

Inwoners en het openbaar bestuur

Inleiding3

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius 2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius

3

Het openbaar bestuur in functie

3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

6

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

1

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

2

2.1 2.2 2.2.1 2.2.2 2.2.3 2.2.4 2.2.5 2.3 2.4 2.4.1 2.4.2 2.4.3 2.4.4 2.4.5 2.4.6 2.5 2.5.1 2.5.2 2.6

3

3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3.1.5 3.1.6 3.1.7 3.2 3.2.1 3.2.2

Inwoners van Nederland

Wie zijn de inwoners? Wat doen de inwoners? Hoe is het leven in Nederland? Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? Bonaire, Saba, Sint-Eustatius 

Inwoners en het openbaar bestuur

5

7 8 10 12 14

18

Democratie als fundament van de samenleving Hoe kijken inwoners naar de democratie? Democratie: waardering en vertrouwen Vertrouwen in instituties en politiek Vertrouwen en wantrouwen verschillen t­ ussen groepen Publieke opvattingen over democratische waarden Veronderstelde polarisatie en verruwing Inwoners en de decentrale democratie Wat doen inwoners in de democratie? Opkomst Kiezen Kandidaat staan Partijlidmaatschap Andere vormen van participatie Protest Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur Vertegenwoordigers en bestuurders De burger als afnemer van lokale overheidsdiensten Bonaire, Saba, Sint Eustasius

20 22 22 22 25 27 29 32 33 33 36 39 40 41 45 49 49 50 51

Het openbaar bestuur in functie

53

Gemeenten De mensen in het gemeentelijk bestuur Ondersteuning en toerusting gemeenteraad Gebruik van instrumenten door gemeenteraden Beleving en rolvervulling gemeentelijke a­ mbtsdragers Tussentijds vertrek van raadsleden en wethouders Colleges en collegeakkoorden Financiën van gemeenten Provincies De mensen in het provinciale bestuur Tussentijds vertrek van Statenleden en Gedeputeerden

56 56 62 64 65 71 72 73 78 78 80

3.2.3 3.2.4 3.3 3.3.1 3.4

Provinciale coalitievorming en coalitieakkoorden Financiën van provincies Waterschappen De mensen in de waterschapsbesturen Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen Regionale samenwerkingsverbanden Omvang van regionale samenwerking Beleidsterreinen waarop wordt samengewerkt Wat brengt regionale samenwerking teweeg? Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

101

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers Integriteit en criminele beïnvloeding Diversiteit in het decentraal bestuur Participatiebeleid op decentraal niveau Interbestuurlijke verhoudingen

105

5

Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke

117

De balans opgemaakt

130

3.5 3.5.1 3.5.2 3.5.3 3.6 3.7

4

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

6

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8

80 82 84 84 89 90 90 95 98 99

106 108 109 111 112

Inleiding 117 De thermometer 119 De eenvormigheid van de regio 121 De thermometer revisited122 Afsluiting 128

Democratie en pluralisme Vertrouwen niet eenduidig Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur Dilemma’s van democratisch besturen Sterk bestuur vraagt mensen en middelen Decentralisatie en regionalisering

130 130 131

132 132 133 133 134

Staat van het Bestuur 2024

3

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

2

Inwoners en het openbaar bestuur

3

Het openbaar bestuur in functie

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius 2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius 3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

6

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

Inleiding De Staat van het Bestuur biedt elke twee jaar een beeld van hoe democratie en openbaar bestuur in Nederland er op decentraal niveau voor staan. Wie zijn onze volksvertegenwoordigers en bestuurders in gemeenten, provincies en waterschappen? Hoe ­vullen zij hun rol in? Hoe werken overheden met elkaar samen? Hoe ziet het huishoudboekje van gemeenten en provincies eruit? En wat merken de inwoners van Nederland hiervan? Hoe waar­deren zij dit? Hoe kijken zij aan tegen de democratie en het bestuur? Hebben ze vertrouwen in wat komen gaat? Doet iedereen mee? Een goed openbaar bestuur is belang­rijk voor iedereen. Daarom volgt het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) de ontwikkelingen in het decentraal bestuur en geeft het met deze Staat van het Bestuur periodiek een stand van za­ken. Hierdoor worden trends zichtbaar en kan beleid ontwikkeld en onderbouwd worden. Dit is de tiende editie van de Staat van het Bestuur. Een goede aanleiding om in deze jubileumeditie ook verder terug te kijken. In diverse hoofdstukken belichten we daarom een aantal lange termijn-ontwikkelingen bij de Nederlandse bevolking en in het decentrale bestuur.

Inhoud De Staat van het Bestuur 2024 vertrekt vanuit de inwoners. Zij hebben een beeld van het openbaar bestuur en een mening over wat er moet gebeuren in hun gemeente, provincie, waterschap en in het land. Op basis van dat beeld kiezen zij hun vertegenwoor­ diging in gemeenteraden, Provinciale Staten, waterschaps­besturen en Tweede Kamer, van waaruit het bestuur gevormd wordt. De Staat laat vervolgens het resultaat hiervan zien en geeft niet alleen inzicht in de bestuurders zelf, maar ook in de financiële middelen, instrumenten en ondersteuningsstructuur, die zij en anderen in het openbaar bestuur tot hun beschikking hebben.

1

Positie Deze Staat heeft met zijn focus op het decentrale open­baar bestuur een eigen positie en meerwaarde ten opzichte van andere ‘Staten’, monitor- en trendrapportages1. Zo gaat de Staat van het Bestuur niet inhoudelijk in op thema’s als wonen, ruimte en leefbaarheid, maar op het functioneren van democratie en bestuur als zelfstandige thema’s, ook decentraal. Deze invalshoek is natuurlijk wel relevant voor andere inhoudelijke thema’s.

Leeswijzer De Staat van het Bestuur 2024 bestaat uit de volgende hoofdstukken: • Hoofdstuk 1 De inwoners van Nederland Hoofdstuk 1 geeft een korte weergave van de maatschappelijke context van democratie en bestuur. Wie zijn de inwoners (vergrijzing, diversiteit, huis­houdens)? Hoe is het leven in Nederland (tevredenheid, veiligheid, brede welvaart)? Wat doen de inwoners (opleiding, ondernemen/werken, zorgen)? Wat houdt hen bezig (samenleven, cultuur, klimaat)? • Hoofdstuk 2 Inwoners en openbaar bestuur In dit hoofdstuk gaat het om de vraag hoe de inwoners van Nederland zich verhouden tot bestuur en democratie. Het gaat om attitudes (vertrouwen, tevredenheid, beelden van democratie en bestuur) en om gedrag (opkomst bij verkiezingen, stemgedrag en diverse vormen van participatie). Wat vinden burgers van de demo­cratie? Hoe kijken zij aan tegen het open­baar be­stuur? Hoe kiezen en beoordelen zij hun vertegenwoor­digers? Hoe oefenen zij in­vloed uit? Aangezien in het burgerperspectief het nationale en het decentrale niveau door elkaar lopen, is het perspectief van dit hoofdstuk breder dan alleen het decentraal bestuur.

Bijvoorbeeld de Staat van de Woningmarkt, Staat van de Volkshuisvesting, Staat van de Uitvoering, Staat van Ons Water, Sociale Staat van Nederland (SCP), ­Brede ­Welvaartsmonitor (CBS) en Balans van de Leefomgeving (PBL).

Staat van het Bestuur 2024

4

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

2

Inwoners en het openbaar bestuur

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius 2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius

3

Het openbaar bestuur in functie

3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

6

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

• Hoofdstuk 3 Openbaar bestuur in functie Dit hoofdstuk stelt de stand van zaken in het decentraal bestuur zelf centraal. Het gaat om mensen, middelen en thema’s in relatie tot het bestuurlijk functioneren van ge­meen­ten, provincies en waterschappen. Wie zijn de bestuurders en volks­ver­­­tegen­woor­ digers? Hoe zien zij zelf hun rol en functioneren? Hoe worden zij gefaciliteerd in hun functioneren? Hoe zien de inkomsten en uitgaven van decentrale overheden eruit? Welke ver­schui­­vingen doen zich voor? • Hoofdstuk 4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het ­decentraal bestuur Dit hoofdstuk gaat in op een aantal gemeenschappelijke thema’s die op alle bestuurslagen spelen. Deze thema’s beïnvloeden direct of indirect het functioneren van het bestuur op de korte en de lange termijn. In dit hoofdstuk komen ontwikkelingen en reflecties op deze thema’s aan de orde: agressie en intimidatie in het bestuur, integriteit, diversiteit, beleid om burgers bij het bestuur te betrekken en tenslotte de verhoudingen tussen de bestuurslagen, in het bijzonder die tussen het Rijk en de decentrale overheden. • Hoofdstuk 5 Themahoofdstuk: de eenheid van het huis van Thorbecke Het thema van deze editie is het opmaken van de balans van twintig jaar ontwikkelingen in democratie en bestuur op decentraal niveau.

Het is geschreven door hoogleraar decentrale over­heden en bekleder van de Thorbeckeleerstoel Geerten Boogaard. Hij gaat in op de ontwikkeling van het discours over het decentraal bestuur en de interbestuurlijke verhoudingen.

• Hoofdstuk 6 De balans opgemaakt In dit afsluitende hoofdstuk kijken we naar de rode ­draden en maken we de balans op. Welk beeld rijst er uit deze Staat van het Bestuur op met betrekking tot het functio­ neren van democratie en bestuur op decentraal niveau? Eerdere edities van de Staat van het Bestuur bevatten een apart hoofdstuk over Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Deze keer is gekozen voor integratie van dit perspectief in elk van de hoofdstukken.

Dashboard Staat van het Bestuur Aan de Staat van het Bestuur 2024 is een vernieuwd dashboard toegevoegd. Hierin zijn de belangrijkste cijfers en langjarige trends uit de Staat in één oogopslag te raadplegen. Zie: www.staatvanhetbestuurdashboard.nl

Meer informatie Aan de Staat van het Bestuur liggen uiteenlopende data en onder­zoek ten grondslag. BZK wil de rapportage en zoveel mogelijk achter­grondinformatie voor een breed publiek t­ oegan­kelijk maken. De editie 2024, de voorgaande edities, de achterliggende onder­ zoeksgegevens, de bundel en het dashboard treft u aan op de Kennisbank Openbaar Bestuur van BZK. Zie hiervoor: www.kennisopenbaarbestuur.nl

Staat van het Bestuur 2024

5

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

2

Inwoners en het openbaar bestuur

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius 2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius

3

Het openbaar bestuur in functie

3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

6

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

1

Inwoners van Nederland Bevolkingsgroei

Vergrijzing

Europees Nederland

2006

1 januari 2006

14,3 % 1 januari 2024

16,33

van de bevolking 65 jaar of ouder

17,94

miljoen inwoners

miljoen inwoners

BES-eilanden Bonaire

Saba

Sint Eustatius

2024

20,5 % 2011

2024

2011

2024

2011

2024

15.679

25.133

1.797

2.060

3.611

3.204

Algemene tevredenheid met het leven

van de bevolking 65 jaar of ouder

BES-eilanden

2017

Europees Nederland

Verschil tussen groepen

Regie

2019

Jongeren 2019

87,3% van de bevolking geeft hun leven een score van 7 of hoger

86,1% geeft hun leven een score van 7 of hoger

2023

Jongeren 2023

Mensen die veel regie ervaren over hun leven beoordelen hun leven met een score van 8,4, tegenover een score van 6,4 van iemand die geen regie ervaart.

84,2% van de bevolking geeft hun leven een score van 7 of hoger

76,1% geeft hun leven een score van 7 of hoger

8,4

Inwoners geven hun geluk met het leven een

8,1 2021 Inwoners geven hun geluk met het leven een

8,2

Staat van het Bestuur 2024

6

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

2

Inwoners en het openbaar bestuur

3

Het openbaar bestuur in functie

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius 2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius 3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

6

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

• De Nederlandse bevolking is gegroeid en diverser geworden door migratie. Tegelijkertijd heeft de vergrijzing aanzienlijke gevolgen voor de arbeidsmarkt en de zorg, met een groeiende behoefte aan ouderenzorg en pensioenen. • Het aantal eenpersoonshuishoudens neemt toe, vooral onder ouderen en jongeren, wat de druk op de toch al krappe woningmarkt vergroot. Omdat ouderen langer zelfstandig blijven wonen, stagneert de doorstroming, wat de druk op de woningvoorraad verder verhoogt.

• Hoewel het opleidingsniveau in Nederland is gestegen, is deze groei ongelijk verdeeld. In stedelijke gebieden is het onderwijsniveau hoger dan in landelijke gebieden. • De stijgende kosten van levensonderhoud, inflatie en hoge huizenprijzen veroorzaken financiële druk, vooral voor jongeren en starters. Steeds meer jongeren kampen daardoor met psychische klachten, mede door financiële onzekerheid en het gevoel weinig regie over hun leven te hebben. • De algemene levenstevredenheid blijft hoog, maar verschilt per bevolkingsgroep. Mensen die veel regie over hun leven ervaren, zijn over het algemeen meer tevreden met hun leven.

Staat van het Bestuur 2024

7

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding

150 100 50 0

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

Natuurlijke aanwas

20 23

20 22

21 20

20 20

19 20

18 20

17 20

16 20

15 20

20 14

20 13

20 12

20

06 20

Bevolkingsgroei

11

-50

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

6

Op 1 januari 2024 telde Nederland 17,9 miljoen inwoners. Dit is een stijging van bijna 9 procent ten opzichte van 1 januari 2006, toen stond de teller nog op 16,3 miljoen. Deze bevolkingsgroei wordt grotendeels aangedreven door migratie, want de natuurlijke aanwas (het verschil tussen geboortes en sterfgevallen) is in de afgelopen twintig jaar afgenomen door een dalend geboortecijfer en een stijgend aantal sterfgevallen als gevolg van vergrijzing.2

200

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

Bevolkingsomvang en groei

250

3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke

1.1 Wie zijn de inwoners?

Figuur 1.1 Bevolkingsontwikkeling 2006-2023 (x 1.000)

20 10

Het openbaar bestuur in functie

09

3

20

Inwoners en het openbaar bestuur

2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius

08

2

De Staat van het Bestuur 2024 biedt een reflectie op de ontwik­ kelingen van de afgelopen twintig jaar. Hoe is Nederland, sinds de publicatie van de eerste editie in 2006, veranderd? In dit hoofdstuk vindt u de context over de Nederlandse bevolking, met een focus op wie de inwoners zijn, wat ze doen en hoe ze het leven in Nederland ervaren. Dit is de context waarbinnen het openbaar bestuur opereert en waarin de interactie tussen burgers en bestuur tot stand komt. Begrip van deze context is tevens van belang voor het bestuur om de maatschappij effectief te dienen en in te spelen op behoeften en verwachtingen van burgers.

20

Inwoners van Nederland

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

20 07

1

Migratiesaldo

Bron: CBS – Dashboard Bevolking

Stijgende vergrijzing Nederland vergrijst in een hoog tempo. Dit heeft grote gevolgen voor de samenleving zoals een grotere druk op het zorgsysteem en een tekort aan arbeidskrachten. Tussen 2006 en 2024 is er een duidelijke verschuiving zichtbaar in de demografische samenstelling. In 2006 was 14,3 procent van de bevolking 65 jaar of ouder; in 2024 is dit percentage gestegen naar 20,5 procent. Daarnaast is er

2

ook een opmerkelijk sekseverschil tussen leeftijdsgroepen. In Nederland worden jaarlijks meer jongens dan meisjes geboren. Mannen overlijden echter gemiddeld op jongere leeftijd dan vrouwen. Tot de leeftijd van ongeveer veertig jaar zijn er meer mannen dan vrouwen, daarna wordt de verhouding gelijk. Vanaf zestig jaar zijn vrouwen in de meerderheid, en dit verschil neemt toe naarmate de leeftijd stijgt (Bron: CBS).

Immigranten die bij het migratiesaldo worden meegerekend zijn alleen degenen die ingeschreven staan in een Nederlandse gemeente. Arbeidsmigranten die korter dan vier maanden in Nederland verblijven, zijn niet verplicht zich in te schrijven en worden daarom niet als immigranten meegerekend.

Staat van het Bestuur 2024

8

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding Inwoners van Nederland

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

2

Inwoners en het openbaar bestuur

2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius

3

20 18 16 14

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

12 10 8 6 4 2 0

Het openbaar bestuur in functie

3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

6

Figuur 1.2 Bevolking naar leeftijd 2006-2024

Getallen in Mln

1

2006

2008

Jonger dan 20 jaar 65 tot 80 jaar

2010

20 tot 40 jaar 80 jaar of ouder

2012

2014

2016

2018

2020

2022

2024

40 tot 65 jaar

Bron: CBS - Bevolking

Culturele diversiteit Nederland wordt cultureel diverser. In 2006 had 19,3 procent van de bevolking een migratieachtergrond, dit percentage is in 2024 gestegen naar 27,9 procent.3 Deze toename weerspiegelt een duidelijke trend waarbij het aandeel van mensen met een Nederlandse achtergrond afneemt en migratie een steeds grotere rol speelt in de bevolkingsgroei. De groei van het aandeel mensen met een migratieachtergrond betekent dat de Nederlandse bevolking steeds meer een mix van verschillende culturen, talen en achtergronden wordt.

Méér huishoudens, maar ook kleiner De samenstelling van Nederlandse huishoudens ondergaat ingrijpende veranderingen, die nauw samenhangen met demo­ grafische ontwikkelingen. Het aantal huishoudens groeit sneller dan de totale bevolking, een verschijnsel dat bekendstaat als huishoudensverdunning. Deze trend wordt voornamelijk veroor-

3

zaakt door de toename van eenpersoonshuishoudens. In 2006 bestond 35 procent van de particuliere huishoudens uit één persoon. In 2024 is dit percentage gestegen naar bijna 40 procent.

1.2 Wat doen de inwoners? Ze werken … In het eerste kwartaal van 2024 bedraagt de beroepsbevolking in Nederland meer dan 10 miljoen mensen, waarvan ruim 9,7 miljoen actief aan het werk zijn. De werkloosheid in 2024 ligt op 3,8 ­procent, wat neerkomt op ongeveer 386.000 personen. In 2006 bedroeg de werkloosheid 5 procent, ofwel 419.000 mensen. Hoewel de werkloosheid over de jaren grotendeels stabiel en relatief laag is gebleven, was er een tijdelijke piek tussen 2013 en 2016, met een hoogtepunt van 7,4 procent in 2014. Na deze periode is de werkloosheid weer gedaald naar het huidige niveau.

Binnen migratieachtergrond wordt er nog een onderscheid gemaakt tussen westerse en niet-westerse migratieachtergrond. Een persoon met een westerse migratieachtergrond is afkomstig uit een van de landen in Europa (met uitzondering van Turkije), Noord-Amerika, Oceanië, Indonesië of Japan. Een persoon met een niet-westerse migratieachtergrond is afkomstig uit een van de landen in Afrika, Latijns-Amerika of Azië (met uitzondering van Indonesië en Japan) en Turkije (Bron: CBS).

Staat van het Bestuur 2024

9

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding Inwoners van Nederland

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

2

Inwoners en het openbaar bestuur

3

Het openbaar bestuur in functie

2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius 3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke

Figuur 1.3 Ontwikkeling beroepsbevolking (x1000), 2006-2024

Ze leren …

11.000 10.000 9.000 8.000 7.000 6.000 5.000 4.000 3.000 2.000 1.000 0

De Nederlandse bevolking is steeds hoger opgeleid. In 2023 had 36,4 procent van de bevolking een hbo-opleiding of hoger, vergeleken met 29,3 procent in 2014. Onder de 15- tot 75-jarigen beschikt 14,4 procent in 2023 over een afgeronde masteropleiding of een doctorstitel, waar dat in 2014 nog op 10,5 procent lag. Ondanks een stijging van het formele opleidingsniveau in Nederland, is er een daling te zien in de vaardigheden. In het rapport De Staat van het Onderwijs, uitgegeven in 2023 door de Inspectie van het Onderwijs, wordt geconstateerd dat basisvaardigheden (taal, rekenen/ wiskunde, burgerschap) onder druk staan: in het basisonderwijs halen te weinig leerlingen het niveau dat nodig is om zonder problemen de overstap naar het voort­ gezet onderwijs te maken. In het voortgezet onderwijs behalen veel leerlingen niet het juist niveau voor taal en rekenen.4

20 0 20 6 0 20 7 0 20 8 0 20 9 1 20 0 1 20 1 1 20 2 1 20 3 1 20 4 1 20 5 1 20 6 1 20 7 1 20 8 1 20 9 2 20 0 2 20 1 2 20 2 2 20 3 24

1

Totale beroepsbevolking Werkloze beroepsbevolking Bron: CBS – Arbeidsdeelname, vanaf 1969

Figuur 1.4 Ontwikkeling aantal inwoners naar onderwijsniveau (in%), 2014-2023 45 40 35 30 25 20 15 10

5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

6

5 0

2014

2015

2016

Basisonderwijs Hbo-, wo-master, doctor

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

Werkzame beroepsbevolking

2017

2018

2020

Vmbo, havo-, vwo-onderbouw, mbo1 Hbo-, wo-bachelor

Bron: CBS – Bevolking; hoogst behaald onderwijsniveau

4

2019

Inspectie van het Onderwijs (2023). De Staat van het Onderwijs.

2021

2022

2023

Havo, vwo, mbo2-4

Staat van het Bestuur 2024

10

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding Inwoners van Nederland

Ze zijn online …

Inwoners en het openbaar bestuur

Nederlanders brengen een aanzienlijk deel van hun vrije tijd online door. Van de 44 uur die ze wekelijks aan vrije tijd besteden, gaat 19,6 uur op aan mediagebruik. In 2018 was de gemiddelde dagelijkse mediatijd al 8 uur en 23 minuten, en deze trend lijkt zich voort te zetten.5 Het merendeel van deze tijd wordt besteed aan sociale media, met platforms zoals WhatsApp, Facebook en Instagram als de meest populaire keuzes. Daarnaast is er een opvallende stijging in het gebruik van het platform TikTok, vooral onder jongere generaties.

2

2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius

3

Het openbaar bestuur in functie

3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

6

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

Figuur 1.5 Consumentenprijsindex mutatie (% t.o.v. een jaar eerder) 2006-2023

12 10 8 6 4 2

1.3 Hoe is het leven in Nederland?

0

0 20 6 0 20 7 0 20 8 0 20 9 1 20 0 1 20 1 1 20 2 1 20 3 1 20 4 1 20 5 1 20 6 1 20 7 1 20 8 1 20 9 2 20 0 2 20 1 2 20 2 23

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

Hoge inflatie, minder pessimisme over de economie

20

1

De inflatie in Nederland fluctueerde sterk tussen 2006 en 2024. Na een licht stijgende inflatie tussen 2006-2008 daalde deze door de financiële crisis in 2009. Daarna schommelde de inflatie, totdat de coronacrisis in 2020 voor meer verstoringen zorgde. De grootste inflatieschok volgde in 2022 door de stijgende energieprijzen als gevolg van de oorlog in Oekraïne, met een piek van 10 procent, die in 2023 wel afnam maar nog steeds hoog bleef. De economische onrust van de afgelopen jaren is in 2024 enigszins afgenomen. Het optimisme over de Nederlandse economie is in 2024 licht afgenomen, van 12 procent naar 10 procent, maar het pessimisme is ook verminderd: waar in 2023 nog 44 procent pessimistisch was, is dit percentage in 2024 gedaald naar 37 procent. Ook de zorgen over de eigen financiële situatie zijn afgenomen; in 2023 verwachtte 30 procent een verslechtering van hun financiële situatie, terwijl dit in 2024 gedaald is naar 24 procent. Daarnaast geeft 60 procent van de mensen aan dat ze financieel kunnen rondkomen. Dat is een verbetering ten opzichte van 2023, toen dit percentage nog 51 procent was.6

Bron: CBS – Jaarmutatie consumentenprijsindex

5 6

In 2023 bereikte het bruto binnenlands product (bbp) van Nederland 1.033 miljard euro. Hiermee is de Nederlandse economie voor het eerst groter dan 1 biljoen euro, dit is bijna een verdubbeling ten opzichte van 2006, toen het bbp 584,5 miljard euro bedroeg. De groei van het bbp in de afgelopen jaren is relatief sterk geweest, mede door het economisch herstel na de coronapandemie en de hoge inflatie. Wonen In 2024 staat de Nederlandse woningmarkt onder grote druk. Waar een woning in 2006 gemiddeld nog € 235.843 kostte, is de gemiddelde verkoopprijs in september 2024 € 466.890, bijna een verdubbeling ten opzichte van 2006. Na een daling tussen 2008 en 2013 zijn de huizenprijzen sindsdien gestaag gestegen. Hoewel er een lichte prijsdaling was in 2023, zette de stijging zich in 2024 weer door. In 2013 daalde de prijs van woningen, maar sinds 2013 is de prijs alleen maar toegenomen. De eerderg­enoemde toename van eenpersoonshuishoudens vraagt om kleinere, betaalbare woningen, die momenteel schaars zijn.

SCP: De Sociale Staat van Nederland (2018). Prinsjesdagonderzoek 2024: Politiek vertrouwen toegenomen, economisch pessimisme daalt - Ipsos I&O Publiek (ipsos-publiek.nl).

Staat van het Bestuur 2024

11

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding Inwoners van Nederland

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

2

Inwoners en het openbaar bestuur

2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius

3

Het openbaar bestuur in functie

3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

6

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

Figuur 1.6 Gemiddelde verkoopprijzen ontwikkeling 2006-2024 475.000 450.000 425.000 400.000 375.000 350.000 325.000

percentage in 2023 gestegen naar 16 procent.8 Ook met de mentale gezondheid van Nederlanders is het minder goed gesteld dan voorheen. In 2013 was 85 procent van de bevolking tevreden met de psychische gezondheid, in 2023 is dit gedaald naar 80,5 procent. Vooral onder jongeren, met name in de leeftijdsgroep van 12 tot 25 jaar, komen vaker psychische klachten voor. Tussen 2020 en 2021 nam het percentage jongeren met psychische klachten aanzienlijk toe, vooral onder vrouwen van 18 tot 25 jaar, en dit niveau is sindsdien niet meer teruggekeerd naar dat van vóór 2021.

300.000 275.000

Figuur 1.7 Percentage psychische klachten bij jongeren, 2018-2023

250.000

35%

225.000 200.000

20 0 20 6 0 20 7 0 20 8 0 20 9 1 20 0 1 20 1 1 20 2 1 20 3 1 20 4 1 20 5 1 20 6 1 20 7 1 20 8 1 20 9 2 20 0 2 20 1 2 20 2 2 20 3 24

1

30% 25% 20%

Bron: CBS – Bestaande koopwoningen; verkoopprijzen

15%

Fysieke en mentale gezondheid

10%

De gemiddelde levensverwachting voor mannen en vrouwen is tussen 2006 en 2023 toegenomen. Sinds 2006 is de gemiddelde leeftijd voor mannen gestegen van 77,6 jaar naar 80,3 jaar in 2023. Voor vrouwen is het in diezelfde periode gestegen van 81,9 naar 83,3. Toch zijn er ook enkele kanttekeningen wat betreft de fysieke gezondheid. Zo is er een groot verschil tussen hoog- en laag­ opgeleiden in levensverwachting. In 2007-2010 leefden ­hoogopgeleide mannen gemiddeld 5,5 jaar langer dan laag­ opgeleide mannen (81,5 jaar versus 75,9 jaar), en voor vrouwen was het verschil 3,7 jaar (84,9 jaar versus 81,2 jaar). In 2019-2022 nam dit verschil toe: hoogopgeleide mannen leefden 6 jaar langer (82,7 jaar versus 76,7 jaar), en bij vrouwen was het verschil 4,8 jaar (85,6 jaar versus 80,8 jaar).7 Daarnaast is ook het percentage Nederlanders boven de 20 jaar dat te maken heeft met overgewicht in deze jaren toegenomen. Waar in 2006 ongeveer 12 procent van de bevolking van 20 jaar of ouder obesitas had, is dat

5%

7 8

Levensverwachting | Opleiding | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl). Obesitas afgelopen 40 jaar verdrievoudigd | CBS.

0%

2018

2019

2020

Mannen (18 tot 25 jaar) Jongens (12 tot 18 jaar)

2021

2022

2023

Vrouwen (18 tot 25 jaar) Meisjes (12 tot 18 jaar)

Bron: CBS – Psychische klachten

Algemene tevredenheid Nederlanders zijn over het algemeen tevreden met hun leven. De tevredenheid bereikte een hoogtepunt in 2019, toen 87,3 procent van de bevolking hun leven een score van 7 of hoger gaf. Na 2019 is er een lichte daling opgetreden, maar de tevredenheid blijft stabiel; in 2023 beoordeelt 84,2 procent van de inwoners hun leven nog steeds met een 7 of hoger. Maar tevredenheid is niet gelijk verdeeld. Jongeren zijn minder tevreden dan ouderen. Onder de jongste groep

Staat van het Bestuur 2024

12

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

2

Inwoners en het openbaar bestuur

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius 2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius

3

Het openbaar bestuur in functie

3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

6

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

(18-25 jaar) was de daling het meest opvallend: hun tevredenheid nam af met 10 procent. In 2023 gaf 76,1 procent van deze groep hun leven een cijfer 7 of hoger, terwijl dit in 2019 nog 86,1 procent was. Er bestaan dus aanzienlijke verschillen tussen leeftijdsgroepen. Verreweg de grootste voorspeller van de mate van tevredenheid is het ervaren van regie over het leven. Mensen die veel regie ervaren over hun leven beoordelen hun leven met een score van 8,4, tegenover een score van 6,4 van iemand die geen regie ervaart.9

1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? In de afgelopen twee decennia hebben Nederlanders ingrijpende veranderingen doorgemaakt: • Wie ze zijn: De bevolking is niet alleen gegroeid, maar ook diverser geworden door migratie. Deze toenemende diversiteit vraagt om meer begrip en samenwerking om de sociale cohesie te versterken. Tegelijkertijd heeft de vergrijzing aanzienlijke gevolgen voor zowel de economie als de arbeidsmarkt, met een groeiende behoefte aan ouderenzorg en pensioenen. Dit, in combinatie met de toename van eenpersoonshuishoudens, zet extra druk op de woningmarkt. De vraag naar kleinere woningen neemt toe, terwijl het aanbod al beperkt is. • Wat ze doen: De bevolking in Nederland is veel aan het werk, het werkloosheidspercentage is 3,8 procent, wat relatief laag is vergeleken met de 7,4 procent in 2014. Hoewel het opleidings­ niveau in Nederland is gestegen, is dit niet gelijkmatig verdeeld. In stedelijke gebieden is het onderwijsniveau vaak hoger vanwege betere toegang tot onderwijs en werkgelegenheid. In landelijke gebieden blijft het opleidingsniveau achter, mede door beperktere toegang tot hoger onderwijs en minder vraag naar hoogopgeleid personeel. Dit leidt tot een uitstroom van hoogopgeleiden naar de steden.

Daarnaast brengen Nederlanders steeds meer tijd online door, vooral op sociale media, wat hun manier van werken en communiceren ingrijpend verandert.

9 10

SCP. Kwaliteit van leven. SCP. Kwaliteit van leven.

• Hoe ze het leven ervaren: De stijgende kosten van levensonderhoud, inflatie en huizenprijzen vormen aanzienlijke financiële uitda­ gingen, vooral voor jongeren en starters. • De krappe woningmarkt is een belemmering, omdat ouderen langer zelfstandig blijven wonen, wat de doorstroming vertraagt. • Daarnaast is er een toename van psychische klachten onder jongeren, die door de hoge inflatie en woningprijzen vaak het gevoel hebben weinig regie over hun leven te hebben. Deze onzekerheid leidt tot een afname van de algemene tevredenheid met het leven onder jongeren. Hoewel de levensverwachting onder Nederlanders is toegenomen, zijn er grote verschillen tussen levensverwachting naar opleidingsniveau en kampen steeds meer mensen met overgewicht. De tevredenheid bereikte een hoogtepunt in 2019, toen 87,3 procent van de bevolking hun leven een score van 7 of hoger gaf. Na 2019 is er een lichte daling opgetreden, maar de tevredenheid blijft stabiel; in 2023 beoordeelt 84,2 procent van de inwoners hun leven nog steeds met een 7 of hoger. Maar tevredenheid is niet gelijk verdeeld. Jongeren zijn minder tevreden dan ouderen. Onder de jongste groep (18-25 jaar) was de daling het meest opvallend: hun tevredenheid nam af met 10 procent. In 2023 gaf 76,1 procent van deze groep hun leven een cijfer 7 of hoger, terwijl dit in 2019 nog 86,1 procent was.

Er bestaan dus aanzienlijke verschillen tussen leeftijdsgroepen. Verreweg de grootste voorspeller van de mate van tevredenheid is het ervaren van regie over het leven. Mensen die veel regie ervaren over hun leven beoordelen hun leven met een score van 8,4, tegenover een score van 6,4 van iemand die geen regie ervaart.10 Ten opzichte van de Staat van het Bestuur 2022, zijn de ingegane trends nog duidelijker geworden in de Staat van het Bestuur 2024. Het aantal inwoners blijft toenemen door migratie en de vergrijzing van de bevolking zet door. De woningmarkt staat nog steeds onder druk door onder andere hoge verkoopprijzen en de groei van eenpersoonshuishoudens. Ook in het onderwijs worden problemen meer zichtbaar, want de basisvaardigheden van jongeren staan onder druk.

Staat van het Bestuur 2024 Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

2

Inwoners en het openbaar bestuur

3

Het openbaar bestuur in functie

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius 2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius 3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

6

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

Daarnaast kampen meer jongeren met psychische klachten; ondanks een algemene stijging in levenstevredenheid in Nederland, is de tevredenheid onder jongeren juist gedaald. De maatschappelijke verschuivingen van de afgelopen twintig jaar hebben een grote impact gehad op hoe burgers de democratie, het openbaar bestuur en de politiek ervaren. In het volgende hoofdstuk wordt dieper ingegaan op de opvattingen van burgers over het openbaar bestuur en de verwachtingen die ze ervan hebben in een veranderende wereld.

13

Staat van het Bestuur 2024

14

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

Inwoners van Nederland

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

2

2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius

Inwoners en het openbaar bestuur

Wie zijn de inwoners? Het gezamenlijk aantal inwoners van Bonaire, Saba en Sint-Eustatius is toegenomen van 21.000 in 2011 naar ruim 30.000 in 2024, een groei van 44 procent. De groei van het inwonersaantal is grotendeels toe te schrijven aan de toename van inwoners op Bonaire, die in deze periode steeg met bijna 10.000 oftewel 60 procent. In dezelfde periode is het inwonersaantal van Saba gestegen met 15%, terwijl het inwonersaantal van Sint-Eustatius afnam met 11 procent. Deze daling heeft deels te maken met de in 2016 doorge­voerde administratieve correcties11. De groei van de i­nwonersaantallen op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius wordt grotendeels veroorzaakt door migratiestromen. Zo is te zien dat het vestigingsoverschot (personen die zich in een van de bijzondere gemeenten vestigen minus inwoners die de bijzondere gemeenten verlaten) over het algemeen genomen groter is dan het geboorteoverschot (het aantal geboren kinderen minus het aantal overleden personen)12.

3

Het openbaar bestuur in functie

Figuur 1.8 Inwonersaantallen Bonaire, Saba, Sint-Eustatius, 2011-2024

3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

35.000 30.000 25.000 20.000 15.000 10.000 5.000

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

0

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

Bonaire

15.679 16.541 17.408

Saba

1.797

1.971

1.991

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke

St. Eustatius

3.611

3.792

3.897

Totaal

21.087 22.304 23.296

5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

6

2011

2012

2013

2017

2018

2019

18.413 18.905 19.408 19.179

2014

2015

2016

19.549

20.104 20.915 21.745 22.573 24.090 25.133

12

2022

2023

2024

2.155

1.915

1.933

1.918

1.911

2.035

2.060

3.139

3.142

3.242

3.293

3.204

1.811

1.947

2.010

4.020

3.877

3.193

3.250

3.348

3.138

24.279 24.593 24.548 24.439

25.052

25.157 25.987 26.805 27.726 29.418 30.397

Bron: CBS

11

2021

1.846

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

2020

Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen Caribisch Nederland 2050. StatLine - Caribisch Nederland; bevolkingsontwikkeling, geboorte, sterfte en migratie (cbs.nl).

Staat van het Bestuur 2024

15

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Zij komen uit …

Inwoners van Nederland

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

2

De grootste groepen emigreerden tussen 2010 en 2024 naar Bonaire, Saba en Sint-Eustatius vanuit Europees Nederland, Curaçao, Dominicaanse Republiek, Colombia, Venezuela, de Verenigde Staten, Sint-Maarten en Peru. In 2024 is ongeveer 66 procent van de inwoners van Bonaire, Saba en Sint-Eustatius geboren buiten deze eilanden, terwijl in 2011 nog maar 60 procent van de bewoners buiten de eilanden was geboren13, 14, 15. De ­afspiegeling van de gemengde bevolking is ook terug te zien in de talen die op Bonaire, Saba en SintEustatius worden gesproken. Zo spreekt 73 procent van de inwoners meer dan één taal. Op Bonaire is dit in 2021 zelfs 91 procent. De meest voorkomende gesproken talen zijn Engels (43 procent) Papiaments (32 procent), Spaans (14 procent) en Nederlands (10 procent)16, 17, 18.

Inwoners en het openbaar bestuur

2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius

3

De gemiddelde leeftijd van de inwoners op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius is ongeveer twee jaar lager dan in Europees Nederland. Het aantal ouderen in de samenleving is aanzienlijker lager dan in Europees Nederland. Zo is in 2023 slechts 16 procent van de bevolking op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius 65 jaar of ouder, terwijl 21 procent jonger is dan 20 jaar. De groep onder de 20 jaar is ten opzichte van 2010 ongeveer gelijk gebleven, maar de groep 65 jaar en ouder is wel gestegen met ongeveer 6 procent. Van 2010 tot 2014 lag de gemiddelde levensverwachting op de eilanden lager dan in Europees Nederland. Vanaf 2015 is de gemiddelde leeftijdsverwachting op de eilanden (gemiddeld 81,7 jaar) hoger ten opzichte van Europees Nederland (gemiddeld 81,5 jaar). Deze trend is gebleven tot aan 2023, waarin de gemiddelde levensverwachting op de eilanden (81,1 jaar) onder die van Europees Nederland (81,8 jaar) kwam te liggen. Over de jaren 2010 tot aan 2021 is de gemiddelde leeftijdsverwachting op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius steeds toegenomen, vanaf 2022 is een daling te zien in de gemiddelde leeftijdsverwachting.

Het openbaar bestuur in functie

3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

Wat doen de inwoners?

4 Openbaar bestuur in beweging: thema’s in het decentraal bestuur

De werkzame beroepsbevolking van 15 tot 65 jaar op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius is tussen 2020 en 2022 met 9 procent toegenomen naar 15.700. Tijdens de COVID-19 pandemie in 2020 stagneerde het aantal werkenden. Van de drie eilanden was de groei op Bonaire het grootst. De werkloosheid is op alle drie eilanden relatief laag, rond de 3 procent in 2022.

4.1 Agressie tegen decentrale politieke ambtsdragers 4.2 Integriteit en criminele beïnvloeding 4.3 Diversiteit in het decentraal bestuur 4.4 Participatiebeleid op decentraal niveau 4.5 Interbestuurlijke verhoudingen

Vergeleken met Europees Nederland, zijn de inwoners van Bonaire, Sint-Eustatius en Saba relatief laag opgeleid. In Europees Nederland heeft 36 procent een hbo- of wo-opleiding afgerond; op Bonaire is dat 18 procent, op Sint-Eustatius 14 procent en op Saba 32 procent. Een mogelijke verklaring is het feit dat er geen universiteiten of hogescholen zijn, waardoor jongeren die een vervolg­opleiding willen volgen dit noodgedwongen elders moeten doen. Het percentage hoogopgeleiden op Bonaire en S­ int-Eustatius stijgt over 2022 overigens wel met ongeveer 2 procent ten opzichte van 2020.De verklaring voor het relatief hoge percentage hoogopgeleiden van Saba hangt vermoedelijk samen met de relatief grote groep Amerikaanse studenten van de Saba University School of Medicine op het eiland. Dit kan tevens de dip verklaren in de Coronajaren op Saba: het percentage hoogopgeleiden daalde van 35 procent in 2018 naar 29 procent in 2020, en herstelde zich deels in 2022.

5 Themahoofdstuk: de eenheid van het Huis van Thorbecke 5.1 Inleiding 5.2 De thermometer 5.3 De eenvormigheid van de regio 5.4 De thermometer revisited 5.5 Afsluiting

6

De balans opgemaakt

6.1 Democratie en pluralisme 6.2 Vertrouwen niet eenduidig 6.3 Zelfstandig karakter decentraal bestuur slecht zichtbaar 6.4 De mensen in het bestuur: tevreden, gemotiveerd, druk en eenzijdig 6.5 Fragmentatie en verloop in het decentraal bestuur 6.6 Dilemma’s van democratisch besturen 6.7 Sterk bestuur vraagt mensen en middelen 6.8 Decentralisatie en regionalisering

StatLine - Caribisch Nederland; bevolking, geboorteland, nationaliteit (cbs.nl). Caribisch Nederland; bevolking, geslacht, leeftijd en geboorteland | CBS. 15 Levensverwachting Caribisch Nederland 1998-2023 -CBS. 16 Bevolking Caribisch Nederland 2050 in beeld - nidi. 17 Bevolking 2050 Caribisch Nederland - CBS. 18 Levensverwachting Caribisch Nederland 1998-2023 -CBS. 13

14

Staat van het Bestuur 2024

16

Staat van het Bestuur 2024 Inleiding 1

Inwoners van Nederland

Figuur 1.9 Werkzame beroepsbevolking Bonaire, Saba, S­ int-Eustatius (x 1.000)

1.1 Wie zijn de inwoners? 1.2 Wat doen de inwoners? 1.3 Hoe is het leven in Nederland? 1.4 Wat betekent dit voor het openbaar bestuur? 1.5 Bonaire, Saba, Sint-Eustatius

2

2022

Inwoners en het openbaar bestuur

2020

2.1 Democratie als fundament van de samenleving 2.2 Hoe kijken inwoners naar de democratie? 2.3 Inwoners en de decentrale democratie 2.4 Wat doen inwoners in de democratie? 2.5 Tevredenheid van inwoners met het decentraal bestuur 2.6 Bonaire, Saba, Sint Eustasius

3

2018

2016

Het openbaar bestuur in functie

3.1 Gemeenten 3.2 Provincies 3.3 Waterschappen 3.4 Beleving en rolvervulling ambtsdragers in provincies en waterschappen 3.5 Regionale samenwerkingsverbanden 3.6 Hoe ziet het openbaar bestuur op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius eruit? 3.7 Financiën van de Openbare Lichamen Bonaire, Saba en Sint-Eustatius

0 Bonaire

15

20

Sint Eustatius

De sociaaleconomische verschillen tussen Bonaire, Sint-Eustatius en Saba hebben de afgelopen jaren veel aandacht gekregen van de laatste kabinetten Rutte. De laatst gepubliceerde cijfers van het CBS (over 2022) laten een negatief beeld zien. De koopkracht op Bonaire, Saba en Sint-Eustatius daalde in 2022 mede door de hoge inflatie. Op Bonaire ging de bevolking er 4,2 procent op achteruit ten opzichte van 2021, op Sint-Eustatius 3,3 procent en op Saba 1,6 procent. Voor uitkeringsontvangers op Bonaire en Sint-Eustatius verbeterde de koopkracht wel, door de stijging van de uitkeringen en een energietoeslag. Personen in alle leeftijdsklassen gingen er in koopkracht op achteruit19. De inflatie liep in 2021 en 2022 sterk op. In 2023 en 2024 zien we een normalisering van de inflatie20. Hoewel de inflatie normaliseert zijn de prijzen in de supermarkt nog steeds aanzienlijk hoger dan in Europees Nederland. Vermoedelijk is de koopkracht over 2023 en 2024 voor uitkeringsontvangers en voor inwoners die een inkomen verdienen rond het wettelijk minimumloon verbeterd. Als gevolg van het uitkomen van het rapport van de Commissie sociaal minimum Caribisch Nederland21, heeft het kabinet een aantal maatregelen genomen om de bestaanszekerheid te verbeteren.