Bijlage 1 rapport inventarisatie_Zwartgemaakt

Van invloed hierop is ook de verlegging van het Vlie naar het westen, waardoor een ankerplaats ontstond voor zeegaande schepen, o.a. die op doorreis waren naar Nova Zembla in 1596.90 De twee dorpen worden nog gememoreerd op het oude stadhuis met hun eigen wapenschild (Afbeelding 10). Het ontstaan van Oost Vlieland is nog grotendeels onduidelijk. Vanaf 1562 is er zeker bewoning in het dorp. Na een verwoesting door de Spanjaarden in 1575 werd het dorp herbouwd op de huidige plek. 91 Van deze verwoesting zijn pas geleden mogelijk resten van ontdekt bij een opgraving aan de Dorpstraat. 92 Het dorp kan voor de verwoesting mogelijk groter zijn geweest of een andere configuratie hebben gehad. Onder andere op basis van de afvallaag (zie paragraaf 6.3.4) wordt vermoed dat het oorspronkelijke dorp misschien verder doorliep dan de huidige bebouwing. Ook gewelven aan de westzijde van het dorp lijken dit te bevestigen.93 Tussen de twee dorpen in is een posthuis gelegen. Het huidige gebouw dateert uit 1836, maar daarvoor stond hier al een houten gebouw (vanaf ca. 1668) en konden postiljons hier overnachten. 94 De twee dorpen en het posthuis zijn de langst bewoonde plekken op het eiland. Over verdere bewoning is niets bekend. Vanaf de 16e eeuw wordt het bestaan in West Vlieland steeds moeilijker door de oprukkende zee.

De zeegaten, het Anegat en het Vlielander Diep ( nu Eierlandse gat), ten zuiden van het eiland worden

83

Over Vlieland zijn al enkele goede historische overzichten opgesteld. Zie voor meer gedetailleerde historische ontwikkeling onder andere Doendens/Houter 2020 en 2010. 84

Doendens/ Houter 2010, 15.

85

Doendens/ Houter 2010, 20

86

Haverkamp 1946, 18..

87

Vermeulen 1979, 11.

88

Doendens/ Houter 2010, 15.

89

Doedens/Houter 2020, 27 en 66.

90

Doedens/Houter 2020, 37-38.

91

Haverkamp 1946, 14.

92

https://nos.nl/artikel/2465586-bewijs-gevonden-dat-vlielands-dorp-werd-platgebrand-in-tachtigjarige-oorlog.

93

Bij een bijeenkomst met Cultuurhistorische vereniging op 27-6-2022 is gesproken over gewelven die zijn aangetroffen aan de westzijde van het dorp bij de aanleg van nieuwbouw woning. Het is nog niet bekend op welke locatie dit precies is gevonden. 94

Doenden / Houter 2010, 208-210.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

57

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

afgesloten.95 Daardoor verandert de balans van het eiland en wordt de afslag van zand vanaf de Noordzee groter. Er ontstaan gaten in de duinenrijen, waardoor ook meer overstromingen plaatsvinden. Door middel van bedijkingen en andere ingrepen proberen de bewoners West Vlieland nog te redden, ook met steun vanuit de Staten van Holland.96 In 1694 verliest de kerk zijn toren en halverwege de 18e eeuw gaat West Vlieland dan toch definitief ten onder.97 De invloed van de Hollandse graven was in de 14e eeuw en ook daarna relatief groot. Vlieland behoorde tot de bezittingen van Graaf Jan II van Holland en werd beleend aan Jan van Beaumont, die het op zijn beurt naliet aan graaf Jan van Blois. De schout als vertegenwoordiger van de landsheer was samen met het gemeentebestuur verantwoordelijk voor de uitvoering en handhaving van de regels over verdediging, ordeverstoringen, belastingen, bezit en waterveiligheid. Vlieland lag op een belangrijke zeehandelsroute en conflicten vonden in de 15e eeuw regelmatig plaats tussen de Hollanders en de Hanzesteden (´oosterlingen´) en zorgden voor veel schade op het eiland. Daarnaast waren er regelmatig overstromingen en waren er meningsverschillen tussen Vlieland en de Hollandse overheid over bepaalde rechten en plichten.

De ligging aan een belangrijke zeehandelsroute zorgde voor extra inkomsten, naast de eigen visserij, de konijnenteelt (voor konijnenvellen), visserij en waarschijnlijk wat turfstekerij. 98 Naast inkomsten zorgde de ligging waarschijnlijk ook voor invloeden van buitenaf. De voortreffelijke ankerplaats die Vlieland door de eeuwen bood voor expedities naar Nova Zembla en als reparatieplaats zorgden voor een zekere welvaart op het eiland. Deze ankerplaats (Vlierede) was gelegen ten zuiden van het huidige dorp Oost-Vlieland nabij de zandplaat de Richel.99 Vanaf deze locatie vertrokken veel schepen (walvisvaarders, straatvaardes, ontdekkingsreizigers en oorlogsschepen). Zonder loodsen zouden deze schepen deze plek vermoedelijk niet hebben kunnen verlaten. Dit beroep was lange tijd van groot belang en een belangrijk beroep op Vlieland.100 De loodsen waren ook verantwoordelijk voor de inspectie en het onderhoud aan de bakens en tonnen die de vaargeulen markeerden.101 Ondanks het loodswezen liggen er behoorlijk wat scheepswrakken rondom het eiland; vaak nabij of in de vaargeulen. Een schip in nood werd niet aan zijn lot overgelaten. Aan de noordzijde van het eiland getuigd de reddingsbootschuur nog van de bereidheid van de bevolking om medemensen te redden. Zo ook het reddingshuisje op de Vliehors dat in 1877 is gebouwd. 102 Overlevenden werden meestal opgevangen in het dorp.

In een enkel geval is hiervan afgeweken. In de 17 e eeuw werden mensen soms opgevangen in een tijdelijk bivak nabij het vergane schip, als er sprake is van een besmettelijke ziekte. Het tijdelijke bivak bevindt zich in de Vallei van Malgum. 103 Vlieland ligt niet alleen economisch gezien strategisch, maar ook militair, en wordt daarom betrokken in de Engels-Nederlandse oorlogen die in de 17e en 18e eeuw werden gevoerd om de controle over zee- en handelsroutes. In 1666, tijdens de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog, werden eerst de twee oorlogsbodems van de Republiek en toen vrijwel de gehele Vlielandse handelsvloot door de Engelsen in brand gestoken.104 In 1666 lag op de Vlierede namelijk een grote handelsvloot voor anker, terwijl de

95

Doedens/ Houter 2010, 34.

96

Doedens/ Houter 2020, o.a. 127.

97

Doedens/ Houter 2020, 11.

98

Doedens/ Houter 2010, 22-26

99

Hoop 2015.

100

Allan 1970.

101

Pronker / Eck, 1970 en Vermeulen 1979.

102

Houter 1986.

103

Haverkamp 1946, Pronker / Eck 1970, Houter 2017.

104

Doedens/ Houter 2010, 110-111

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

58

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

oorlogsvloot elders aan het herstellen was van een eerdere zeeslag. Bij een verrassingsaanval door de Engelsen (Holmes’ Bonfire) werden naar schatting 100 tot 150 schepen in brand gestoken. 105 Een deel van de wrakken ligt mogelijk nog in en op de bodem van de Waddenzee Na andere delen van het eiland te hebben beschermd met o.a. strandhoofden en strekdammen, moet tenslotte ook Oost Vlieland ingrijpend worden versterkt met een zeewering.106 In 1826 wordt besloten om een dijk aan te gaan leggen ten zuiden van het dorp. Deze dijk wordt in 1832 en 1838 opgeworpen. 107 De dijk is onderdeel van een dijkring die sinds 2017 ook volledig langs de noordzijde van het eiland gelegen is.108 De aanleg van de dijk bemoeilijkte wel de aanleg van schepen bij het dorp. Mede hiervoor is in 1825 – 1829 de nieuwe haven aan de zuidoostzijde van het eiland aangelegd. Helaas bracht de aanleg van de haven niet de economische opleving die gehoopt was, aangezien ook het Noord-Hollandskanaal inmiddels gerealiseerd was. 109 In deze periode wordt ook de vuurtoren op de Vuurboetsduin gerealiseerd. 110 Naast zandproblemen in zee, is ook het land zelf slachtoffer van het zand. Aan het begin van de 20 e eeuw wordt begonnen met de bosaanplant om de oprukkende verstuiving richting het dorp tegen te gaan. Om tegelijk niet alle stuifgebieden verloren te laten gaan worden vanaf de jaren ’20 o.a.

de Meeuwenduinen en Kooispleklid beschermd gebied.111 Met de beschermde gebieden en de bosaanleg wordt Staatsbosbeheer een belangrijke speler op het eiland. Tijdens de Eerste Wereldoorlog komen een aantal Belgische vluchtelingen op Vlieland aan, die worden ondergebracht in het Koloniehuis. Zeer kort daarna vertrekken zij weer waarna het Koloniehuis als gezondheidshuis gebruikt wordt voor kinderen112, maar ook deze vertrekken vrij snel weer. Vooral het leggen van zeemijnen in de vaarroutes leidt tot onveiligheid in de wateren rondom Vlieland. Op het Witte lid wordt een batterij (Oost Batterij) aangelegd om de vaarroute te beschermen tegen mijnenleggers en andere oppervlakteschepen.113 Daarnaast wordt een kazemat op de Kaap Bol gebouwd. 114 Ondanks de neutraliteit van Nederland wordt het leger in paraatheid gebracht. Hiertoe worden op Vlieland ongeveer 100 soldaten ondergebracht in tentenkampen. Met de opkomst van het nationaal-socialisme in Duitsland na de eerste Wereldoorlog komen Duitse vluchtelingen naar Vlieland. Eind jaren ‘30 wordt besloten om de vluchtelingen terug naar Duitsland uit te zetten of om ze gevangen te zetten in Interneringskampen. Een van deze kampen bevindt zich op Vlieland: Interneringsdepot Vlieland Rijksveldwacht 8e district.115 Het betreft Vakantiehuis Bruin aan de Dorpstraat 88-west, waar uiteindelijk in totaal 38 vluchtelingen verblijven.

Ze zullen nog tweemaal verhuizen naar een andere locatie.116 De internisten leggen onder andere het schelpenpad vanuit het dorp

105

Doedens / Houter 2010.

106

Pronker / van Eck 1970, 30.

107

Pronker / van Eck 1970, 34.

108

Hazenberg 2021, 27 en Reen 2014.

109

Doedens/ Houter 2010, 162.

110

Doedens/ Houter 2010, 193.

111

Doedens/Houter 2010, 164.

112

Huiskes 2000,73.

113

Doedens/Houter 2010, 193.

114

Straatman 2020, 16.

115

Straatman 2020, 21.

116

Straatman 2020, 36 en 39.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

59

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

naar de Vuurtoren aan.117 Na de capitulatie op 15 mei 1940 worden de internisten overgeplaatst naar het Huis van Bewaring in Groningen.118 Na de capitulatie raakt het eiland een korte periode geïsoleerd door dat de veerdienst is gestopt. Voor de Waddeneilanden wordt tijdens de bezetting een speciaal Duits commando in het leven geroepen. Dit commando dient om snel troepen naar de eilanden te kunnen verplaatsen. In juli 1940 blijken op het eiland al duizend Duitsers te zijn. De Waddeneilanden worden onderdeel van de Atlantik Wall. Er worden acht Flachstellungen en de West batterij gerealiseerd ter ondersteuning van de Oost batterij, die weer in gebruik wordt genomen. De bezetting door de Duitse troepen hielt lang aan op Vlieland. Pas op 31 mei 1945 komen Engelse troepen aan op het eiland. Op 11 juni worden de Duitsers van het eiland afgevoerd. Een ander gevolg van de Tweede Wereldoorlog betreft de afscheiding van Holland. Door de bouw van de afsluitdijk in 1932 was er al geen directe scheepsverbinding meer met Holland. Het eiland werd sindsdien vanuit Harlingen bediend. In 1941 wees een Duitse officier al op de Friese invloed op Vlieland (onderdeel Gerechtshof te Leeuwarden, en van de Kamer van Koophandel en Fabrieken van Friesland), waarop vanaf 1 september 1942 Vlieland toegevoegd werd aan Friesland.

Na de oorlog is dit uit praktische overwegingen niet teruggedraaid, mede vanwege de belofte vanuit Friesland om dezelfde financiële bijdragen te leveren als Holland.119 Na de Tweede Wereldoorlog bloeit Vlieland op door de opkomst van het toerisme en het door kunstenaars uitgedragen imago. De directe veerdienst van Doeksen vanaf 1962 en de aanleg van vakantiewoningen door Duinker zijn van groot belang voor de verdere groei van het toerisme op Vlieland. Doeksen was overigens al in 1883 gestart met een stoomdienst vanuit Harlingen naar Terschelling, waarvandaan aansluitend een schuitdienst naar Vlieland vertrok. Met de komst van het Badhuishotel aan de noordzijde van het eiland en de aanleg van vakantiehuizen, die vooral na de oorlog een grote vlucht namen, groeide het toerisme.120

117

Straatman 2020, 31.

118

Straatman 2020, 62.

119

Doedens/ Houter 2010, 197-198.

120

Doedens/ Houter 2010, 251–255.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

60

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

Afbeelding 10 Wapenschilden van West en Oost Vlieland op het hek bij het oude gemeentehuis. Bron: Vestigia d.d. 27 juni 2022.

6.3

Overzicht van uitgevoerde archeologische onderzoeken en vondstmeldingen per archeologische periode

Binnen de gemeente van Vlieland heeft tot op heden maar weinig archeologisch onderzoek plaatsgevonden (Kaart 11). In dit hoofdstuk wordt besproken welke gegevens daaruit beschikbaar zijn binnen de gemeente. Op basis van deze gegevens zijn de bekende archeologische vindplaatsen binnen de gemeente vastgesteld. Binnen de gemeente Vlieland zijn geen Archeologische Rijksmonumenten aangewezen. Het dorp OostVlieland is op provinciaal niveau omschreven als terrein met hoge archeologische waarde. Er zijn in totaal negen archeologische onderzoeken geregistreerd in Archis, waarvan één de archeologische begeleiding en documentatie van een scheepswrak betreft, één een booronderzoek is (op drie

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

61

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

verschillende percelen) in de Dorpsstraat121 en vier bureauonderzoeken. Twee van de bureauonderzoeken betreffen de zeebodem, de andere twee bureauonderzoeken betreffen een bureauonderzoek ten behoeve van de dijkversterking van de Waddendijk 122 en een onderzoek ter plaatse van de Vliehors.123. Tenslotte is nog een scheepswrak opgegraven op het Westerveld124 en is een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd ter hoogte van Dorpsstraat 106.125 Deze onderzoeksgegevens zijn nog aan te vullen met een afstudeerscriptie, enkele meldingen en waarnemingen door de cultuurhistorische verenigingen van Vlieland en historisch onderzoek. Hieronder worden de resultaten ingedeeld en besproken per archeologische periode. 6.3.1

Jagers-Verzamelaars (Laat-Paleolithicum – Mesolithicum)

Vindplaatsen van jagers-verzamelaars (periode) zijn niet bekend in binnen de eilandgrens van Vlieland. Dit wil echter niet automatisch zeggen dat ze afwezig zijn in de ondergrond. Op de Pleistocene zandafzettingen kunnen in principe archeologische resten voorkomen uit deze vroege periode, op de overgang van het koude laatglaciaal naar de warmere aanvangsperiode (Preboreaal) van het Holoceen. Het gehele (dek)zandlandschap vormde het potentiële leefgebied van rondtrekkende jagers-verzamelaars. Binnen dit landschap vormden naar verwachting met name de beekdalen en rivieroevers belangrijke landschappelijke zones. Los van hun rijkere aanbod en de grotere diversiteit aan voedselbronnen (zowel flora als fauna) vormden deze zones vermoedelijk belangrijke trekroutes voor kuddedieren (zoals rendieren) waar de mens op jaagde. Op basis van de paleolandschappelijke reconstructie in 2.1 wordt aangenomen dat relikten van deze landschappen op Vlieland op relatief grote diepte voorkomen, namelijk op ca. 13 - 20 m beneden NAP. De kans dat deze diepe niveaus worden aangesneden bij bouwwerkzaamheden of andere ontsluitingen is zeer klein. Het is daarom niet zo verwonderlijk dat er (nog) geen vondsten uit deze periode bekend zijn. In sommige delen de Waddenzee is de situatie anders. Daar ligt is het pleistocene landschap plaatselijk dichter aan het oppervlak, op een diepte van ca.

3 tot 6 m beneden NAP (vanaf ca. 2,5 m onder de zeebodem). Echte woonplaatsen zijn nog niet aan te wijzen, maar zijn wel enkele losse vondsten aangetroffen op de Vliehors en op het Westerveld. Voor zo ver valt na te gaan betreft het aangespoelde vondsten, zoals een vuurstenen Havelter-spits uit het Mesolithicum en een Levallois-kernstuk uit het Paleolithicum.126. 6.3.2

Vroege Landbouwers (Midden Neolithicum- Bronstijd)

In deze periode ontstaan vaste woonplaatsen, het nomadisch bestaan maakt plaats voor landbouw. Jagen en verzamelen blijft een (bij)rol spelen, maar het boerenbestaan krijgt steeds meer de overhand. Sporen en vondsten van bewoning uit deze periode mogen, net als in de voorgaande periode, nog steeds verwacht worden in de top van het Pleistocene dek, of in geul- en oeverafzettingen behorend bij het lagenpakket van Wormer. Deze bodemniveaus zijn op het eiland zeer diep gelegen of door latere erosie weggespoeld. Afzettingen van Wormer komen vooral aan de noordkant van het eiland voor. In Archis zijn geen vondstmeldingen geregistreerd die in verband te brengen zijn met de vroege landbouwers op het eiland. In de studie van Van Hoop (2015) staat wel vermeld dat in 1971 op de Vliehors een Neolitische

121

ZaakID: 4755368100.

122

Dit onderzoek is in 2023 geactualiseerd en momenteel wordt vervolgonderzoek uitgevoerd binnen de geplande werkzaamheden: Beukelaar / Hazelkamp 2023, Archis ZaakID: 5345809100 en 5431782100. 123

ZaakID: 4778315100.

124

ZaakID: 2442525100.

125

ZaakID: 5134811100, resultaten zijn nog niet beschikbaar. Er is inmiddels ook een opgraving uitgevoerd op deze locatie. Ook hiervan is nog geen rapport beschikbaar; ZaakID: 5327057100. 126

Amkreutz/ van der Vaart-Verschoof 2021, 60; Stapert et al 2011

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

62

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

bijl is gevonden. Het gaat om een geslepen bijl van granulithische gneis. 127 Deze bijl bevindt zich in de collectie van Idzard Vonk, aanwezig in Museum de Noordwester. De collectie omvat nog verschillende andere artefacten uit het Neolithicum of Vroege Bronstijd. De artefacten uit de collectie Vonk zijn allemaal op de Vliehors aangetroffen.128 Veel van de artefacten vertonen tekenen van langdurige ligging onder water of verweringsverschijnselen die duiden op verspoeling. Dat geldt niet voor al deze vondsten, maar een specifieke vindplaats is op grond van de gegevens niet aan te wijzen. 6.3.3

Late landbouwers (Midden Bronstijd – Vroege Middeleeuwen)

Vanaf de Bronstijd breiden de duinen zich steeds verder uit over de noordkant van het huidige eiland. Uiteindelijk ontstaat vanaf de IJzertijd een doorlopende verbinding met Texel en vanuit daar naar de kop van Noord-Holland. Achter deze strandwal vormt zich een veen- en kweldergebied. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Texel, zijn binnen het grondgebied van Vlieland uit deze periode wederom nog geen af te bakenen woon- of vindplaatsen bekend. Wel zijn er weer verschillende losse vondsten gedaan. Zo is op het Westerveld een maalsteenfragment gevonden, die mogelijk nog in de Romeinse tijd thuishoort.129 Daarnaast zijn in de collectie van Museum De Noordwester fragmenten van aardwerk uit de IJzertijd aanwezig, die zijn gevonden op het Noordzeestrand. Ook heeft amateur archeoloog Michael Horn een halffabricaat van een fluit en een weefstaafje uit de Vroege Middeleeuwen met een puntcirkelversiering in het dorp gevonden.130 Aan de hand van de beschrijvingen van de historicus Plinius valt op te maken dat Noord-Nederland in de Romeinse tijd bewoond werd. Hij beschrijft dat mensen op terpen leefden en dat het vee graast in het kweldergebied.131 Vlieland is gelegen aan de Vlie. Daar heeft het zijn naam ook aan te danken. De Vlie is onderdeel van de handelsroute op het noorden vanaf de Romeinse periode tot zeker de Vroege Middeleeuwen.

Dit wordt ook bevestigd door archeologisch onderzoek in andere delen van het waddengebied.132 Ook bij het onderzoek naar de bodemopbouw wordt uitgegaan van dat verschillende begraven bodem niveaus resten van bewoning in deze periode bevatten.133 De conservering van resten uit deze periode hangt sterk samen met de conservering van het in de ondergrond aanwezige veen. Er zijn de nodige aanwijzingen dat veenpakketten in deze periode goed ontwaterd waren en daardoor geschikt werden voor bewoning. Waar het veen (Hollandveen laagpakket) nog intact aanwezig is en de top veraard is, dan kunnen hierop, net als elders, archeologische vindplaatsen aanwezig zijn. Op het eiland liggen de veenpaketten meestal begraven onder jongere afzettingen. De diepteligging kan variëren doordat veen meerdere subperioden is gaan groeien en nu tussen andere andere afzettingen (Wormer, Walcheren, Zandvoort en Schoorl) voorkomt. Daarnaast moet rekening worden gehouden met het voorkomen van terpen. Deze zijn tot op heden niet aangetoond op Vlieland, maar ook deze kunnen begraven liggen onder jonge duinafzettingen. 6.3.4

Staatssamenleving: Volle Middeleeuwen – heden (vanaf ca. 900 n. Chr - 1950)

Zowel landschappelijk, als historisch is dit periode waarover op het eiland het meest bekend is en waaruit ook de meeste archeologische resten bewaard zijn. In deze periode vinden op het eiland ook een aantal ontwikkelingen plaats gescheiden door duidelijke coupures in de tijd. De periode van de staatsamenlevingen is voor Vlieland daarom onderverdeeld in drie subperioden A, B en C.

127

Hoop 2015, 82.

128

Hoop 2015, 98.

129

ZaakID 3279450100.

130

Op aangeven van de gemeente d.d. 12 maart 2024.

131

Doedens/Houter 2010, 13.

132

Schroor 2018, 44.

133

Manders / Brenk / Kosian 2014, 16-17 en 64.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

63

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

6.3.4.1

Staatssamenleving A: 900 - 12e eeuw: Vlieland wordt een eiland

Landschappelijk gezien is deze periode turbulent te noemen. Aangenomen wordt dat Willibrord In de 8e eeuw nog over land van Texel naar Vlieland is gereisd. Vier eeuwen later is dat niet meer mogelijk doordat de stormvloeden – de Allerheiligen- (1 november 1170) en Sint Nicolaasvloed (6 december 1196) definitief een einde maken aan de verbinding tussen Vlieland en Texel. Bewoning op het eiland in deze subfase is voornamelijk bekend uit West-Vlieland. In hoeverre de rest van het eiland bewoond wordt is niet duidelijk. Over de locatie van West Vlieland is nog veel onduidelijk. Wel is er meerdere malen onderzoek naar gedaan. De eerste historische beschrijving dateert uit 1857, waarbij vermeld wordt dat het plaveisel van de Kerkstraat bij laag water nog te zien is op de Hors. 134 Robert van Hoop plaatst de ligging van West Vlieland in de huidige Noordzee, buiten de gemeentegrenzen.135 Uit een studie van de Cultuurhistorische vereniging blijkt dat West-Vlieland nog wel binnen de huidige gemeentegrenzen ligt.136 Ook op basis van eigen gegeorefereerde kaarten ligt West Vlieland binnen de huidige gemeentegrens (Afbeeldingen 11, 12 en 13).137 Op de afbeelding van de Zuiderzeecollectie is de topografische kaart van 1922 op de achtergrond afgebeeld.

Hierdoor wordt duidelijk zichtbaar dat de locatie van de kaart ten opzichte van de opgetekende lijnen van het eiland per jaar behoorlijk overeenkomen. Interessant is ook om te zien dat bij projectie van deze locatie binnen de gemeente grens op de paleografische kaart van 800 na Chr. West Vlieland op de grens van de strandwallen en het veen gelegen is (Afbeelding 14). Vanaf 1250/1500 is West Vlieland in het water gelegen op deze kaarten, wat niet geheel overeenkomt met de historische werkelijkheid, maar eerder een voorschot op de toekomst.138 In 2019 is op de vermoedelijke locatie een sidescan onderzoek uitgevoerd door Northseadivers. Hierbij zijn geen herkenbare resten aangetroffen, maar is tevens geconstateerd dat er de afgelopen jaren weinig erosie heeft plaatsgevonden. 139 Het is goed mogelijk dat de resten van West-Vlieland afgedekt zijn door zandplaten – de sonar kan niet kijken in of onder de zeebodem - of anders volledig verspoeld. Bij het dorp West Vlieland behoorde ook een kerkhof of uithof. Deze staat aangeduid op de Cultuurhistorische kaart van Friesland.140 Deze plek ligt aan de noordzijde van het eiland ongeveer ter hoogte van de kroonpolders. Het is niet bekend wat de bron voor deze aanduiding is en wat nu precies bedoeld wordt. West Vlieland ligt volgens onze bevindingen veel verder naar het zuidwesten.

Nabij deze locatie is mogelijk wel een andere historische begraafplaats, die bij het Dodemansbol, gelegen. Mogelijk wordt deze bedoeld. Aan deze periode zijn verder geen andere archeologische vindplaatsen te koppelen. Alleen op het Westerveld is een fluit van dierlijk botmateriaal gevonden, die niet nader te dateren is dan in de Middeleeuwen.

134

Allan 1857, 21-22.

135

Hoop 2015, 95.

136

Boer 2014, fig. 7.

137

Kaarten van Zoutman en kaart uit de Zuiderzeecollectie (Afbeeldingen 11, 12 en 13).

138

De pelaogeografische kaarten zijn op grote schaal opgesteld en geven een indicatie van de landschappelijke ontwikkeling van het gebied en niet een exacte weergave van de ontwikkeling. 139

Northseadivers 2019.

140

https://fryslan.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=9c1cabee3b9241d4a9eca71de51bb079.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

64

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

Afbeelding 11 West Vlieland ‘Caarte ende afbeeldinge van het Eyerlandt ende Westvlielandt’ uit 1694. Bron: NoordHollands Archief

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

65

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

Afbeelding 12 WestVlieland op Bijlage 21 van de Nota Over de Duinen en Stuifdijken op de Waddeneilanden Texel, Vlieland en Terschalling. Bron: Rijkswaterstaat Nota 163279, 1936

.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

66

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

Afbeelding 13 West Vlieland op ‘Zes projecties van het eiland Vlieland naar oude kaarten’ van D. Blom met Topo 1922 eronder. Bron: Topotijdreis en zuiderzeecollectie.nl (013712)

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

67

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

Afbeelding 14 Paleogeografie en de ligging van West Vlieland. Bron: Vos et al

6.3.4.2

Staatssamenleving B: 13e eeuw - 1750

Tussen Vlieland en Friesland kwam in deze periode een ondiepe zee, de huidige Waddenzee, te liggen. Over deze gebeurtenis is een sage bekend. Landschappelijk blijft de situatie redelijk stabiel totdat in de 16e eeuw de zeegaten, het Anegat en het Vlielander Diep ( nu Eierlandse gat), ten zuiden van het eiland worden afgesloten. Daardoor verandert de balans van het eiland en wordt de afslag van zand vanaf de Noordzee groter. Er ontstaan gaten in de duinen rijen, waardoor ook meer overstromingen plaatsvinden. Door middel van bedijking en andere ingrepen proberen de bewoners West Vlieland nog te redden, ook met steun vanuit de Staten van Holland. Halverwege de 18e eeuw gaat West Vlieland ondanks alle inspanningen toch ten onder. Tijdens de Late Middeleeuwen en de Vroege Nieuwe tijd ligt het zwaartepunt van de bewoning nog steeds in West Vlieland. Vanaf de tweede helft van de 16e eeuw ontwikkeld Oost-Vlieland zich. Dit dorp

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

68

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

is in 1595 zelfstandig en bezit dan een eigen schepenbank en een eigen wapen en zegel. 141 De verschuiving van de bewoning van West naar Oost Vlieland is dan al ingezet. Van invloed hierop is ook de verlegging van de Vlieree naar het westen, waardoor een ankerplaats ontstond voor zeeschepen ontstond.142 De begrenzing van Oost Vlieland op de archeologische kaart is die van het AMK-terrein. Vermoedelijk is het dorp in de 17e en 18e eeuw groter geweest dan deze contour. Dit blijkt met name ook uit de historische kaarten. Als eerste is de kaart van Zoutman uit 1676 gegeorefereerd en geanalyseerd op verdwenen bebouwing.143 Een groot deel van de verdwenen bebouwing is gelegen buiten de AMK begrenzing (

Afbeelding 15). Ook bij een analyse van de kadastrale minuutplan komen enkele verdwenen bebouwde terreinen naar voren, die zich buiten de aanduiding van het AMK-terrein bevinden. Op de FAMKE staan ook een aantal terreinen ten zuiden van de Dorpstraat aangeduid waarvoor ‘streven naar behoud’ geldt. Ook deze aanduidingen vallen grotendeels buiten het AMK-terrein. De contour van de afvallaag af te leiden uit de waarnemingen van amateur archeoloog Michael Horn is verder naar het zuiden gelegen dan de begrenzing van het AMK-terrein doen vermoeden.144 De historische begrenzing van het Dorp dient dus aangepast te worden. Naast bewoning in West en Oost Vlieland zijn geen andere concrete historische aanwijzingen gevonden voor bewoning op de rest van het eiland. Twee archeologische vondsten kunnen met zekerheid aan deze periode worden toegewezen. Het betreft een haardsteen aangetroffen op het Westerveld.145 De haardsteen is gedateerd op basis van de cijfers 1 en 5 en is aangetroffen door wadlopers. Ook aangetroffen door wadlopers is een kruik van steengoed. De kruik dateert van vroege tot de midden Nieuwe tijd (1500-1850).146

141

Doedens/Houter 2020, 27 en 66.

142

Doedens/Houter 2020, 37-38.

143

https://hdl.handle.net/11245/3.135.

144

Hoop 2015, 109.

145

ZaakID 5144564100.

146

ZaakID: 4609219100.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

69

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

Afbeelding 15 Huidige topografie en AMK-terrein op de kaart van Zoutman 1676. Bron:

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

70

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

Bij nader onderzoek op het Westerveld is een vondsten- of afvallaag vast gesteld. Het wad is bij dit onderzoek steekproefsgewijs afgelopen met Magnetometrie en Electro Magnetische Inductie. Daarnaast is een veldinspectie uitgevoerd. Hierbij zijn meerdere stukken aardewerk aangetroffen. Ook zijn een bakstenen en ander bouwmateriaal gezien. Een van de belangrijkste vondsten is een houten visfuik (zie Afbeelding 16). Deze constructie is enkel bij laag water zichtbaar.147

Afbeelding 16 De aangetroffen visweer/fuik. Bron foto: Saricon d.d. 23-25 mei 2023.

Op het Westerveld is ook een molensteen aangetroffen, welke niet nader te dateren is dan Nieuwe tijd. Het scheepswrak aangetroffen op het Westerveld148 is een overnaads gebouwd bunscheepje met veel kenmerken van een waterschip (Afbeelding 17). Vermoedelijk behoort het scheepje tot de vroegste waterschepen door de overnaadse bouw. Het scheepje verschilt van formaat met andere waterschepen. Mogelijk is het enkel voor de transport van vis gebruikt.149 Dit wrak is inmiddels weggespoeld. Uit deze subperiode stamt ook nog een onderzoeksmelding aan de Dorpstraat.150 In 2021 is een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd aan de Dorpstraat 108-110. Bij een booronderzoek was in eerste instantie geconcludeerd dat er geen archeologische waarden op het perceel aanwezig waren. 151 Uiteindelijk is door de gemeente toch besloten een proefsleuvenonderzoek uit te laten voeren. 152 Bij dit proefsleuvenonderzoek zijn onder de ophogingslagen in de top van de vaste grond bewoningssporen aangetroffen die uit het einde van de 16e of het begin van de 17e eeuw. Inmiddels heeft ook een opgraving plaatsgevonden, waaruit blijkt dat er zeker resten van bewoning uit de 16 e eeuw zijn. Er zijn ook aanwijzingen voor oudere bewoning, uit de 15e eeuw. Ca. 1 m onder het maaiveld is een brandlaag

147

Puijenbroek/ Oever/ Flamman/ Hazelkamp, 2023. (ZaakID: 5442733100).

148

ZaakID 2442525100

149

Opdebeeck / Koehler 2017.

150

ZaakID: 4755368100 en 5134811100.

151

Tulp 2020.

152

Tulp 2021, 1.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

71

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

aangetroffen die op basis van de vondsten in verband gebracht wordt met plundertocht van de Spanjaarden in 1575.153

Afbeelding 17 Foto van het bunscheepje op Westerveld (november 2016). Bron: Michael Horn, Opdebeeck / Koehler 2017, afb. 37.

6.3.4.3

Staatssamenleving C: 1750 - heden

Deze subperiode start met de ondergang van West-Vlieland. Het dorp wordt midden 18e eeuw definitief verlaten en de meeste inwoners zijn inmiddels verhuisd naar Oost- Vlieland. De resten van de kerken en de gebouwen komen onderwater te liggen. Dit is tevens de periode dat de uitgestrekte vlakte van de Vliehors wordt gevormd. De mens gaat in deze periode actiever met het landschap om, om de verdwere afslag van land tegen te gaan. De aanleg van stuifdijken aan de noordoostzijde van Vlieland zijn daar een belangrijk onderdeel van.154 De aanleg van de Waddendijk aan de zuidzijde van Oost-Vlieland behoort ook tot deze ingrepen. Deze dijk wordt in 1826 gerealiseerd. 155 De dijk is onderdeel van een dijkring die volledig om de noordzijde van het eiland gelegen is.156 Aan het begin van deze periode vindt bewoning nog voornamelijk plaats in Oost Vlieland, al staat het dorp aan het begin van deze periode ook onder (economische) druk vanwege de verzanding van de Stortemelk. Dit zeegat blijft gelukkig behouden voor de zeevaart, maar verandert wel van positie. 157 Door de verplaatsing raakt Oost Vlieland afgesloten van de Vliestroom en kan de scheepvaart lastig bij het dorp komen. Daarnaast kan de Vlierree niet meer dienen als beschutte ankerplaats. Ook blijken de

153

ZaakID: 5327057100.

154

Doedens / Houter2010, 160.

155

Hazenberg 2021, 33.

156

Hazenberg 2021, 27.

157

Doedens / Houter 2010, 159.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

72

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

wateren rondom Vlieland gevaarlijker te zijn geworden. Tussen 1824 en 1876 vergaan ca. 130 schepen. 158 Dit blijkt ook mede uit de Wrakkenkaart, die hierna besproken wordt (paragraaf 7.6.2). De vondstmeldingen uit Archis uit deze periode betreffen bijna allen schepen. Enkel de molensteen aangetroffen op het Westerveld, hierboven besproken bij 6.5.2. en de vindplaats aan de Dorpstraat 108110 zijn aan deze periode te koppelen als bekende archeologische vindplaatsen. Bewoning vindt echter niet alleen plaats in Oost Vlieland. Het Posthuis dateert vermoedelijk uit de 17 e eeuw (ca. 1668), wanneer een postroute wordt aangelegd van Amsterdam naar Vlieland. Dit huis is tevens aangeduid op de kadastrale minuutplan. 159 Het betreft in eerste instantie een houten gebouw, waar de postiljon kon overnachten. In 1836 is een nieuw posthuis gebouwd, dat nu nog als onderdeel van de horecagelegenheid aanwezig is.160 Op het historisch kaartmateriaal is te zien dat tot 1920 nog geen sprake is van bewoonbaar land ten oosten van ongeveer de huidige Fortweg. Vanaf 1922 is daar pas meer land en landgebruik te zien. In 1950 is dan werkelijk de Fortweg duidelijk zichtbaar en is daar bebouwing te zien. Het fort behorend bij de Atlantikwall is niet op de latere topografische kaarten aangeduid. In dezelfde periode is wel het badpaviljoen opgetekend aan de noordzijde van het eiland.

Dit luidt het begin van de toeristische bebouwing aan de noordzijde in. Vanaf 1950 breidt de bebouwing zich hier uit. 6.4

Militair erfgoed

Het militair erfgoed van Vlieland is verbonden met de verschillende Engelse zeeoorlogen, en de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Vooral deze laatste heeft zijn sporen achtergelaten op het eiland. 6.4.1

Conflictenresten tot 1900

Op het eiland zijn van vóór de wereldoorlogen geen verdedigingswerken bekend. Wel kunnen in de zeebodem scheepsresten aangetroffen worden die in verband gebracht kunnen worden met de Engelse zeeoorlogen in de 17e en 18e eeuw. Vooral de vernietiging van de vloot op de rede in 1666 moet zijn sporen hebben achter gelaten. Er zijn echter nog geen wrakken met zekerheid aan deze gebeurtenis toegewezen. 6.4.2

Eerste Wereldoorlog

Uit de Eerste wereldoorlog kunnen mogelijk resten van tentenkampen worden verwacht, waarin honderd Belgische militairen waren ondergebracht. Uit deze periode dateert ook de batterij op het Witte lid en een kazemat op de Kaapse Bol, die aan de oostzijde van het eiland werden aangelegd om de Vlie te beschermen. Van betekenis voor het eiland waren ook de mijnenlegactiviteiten in de zeegaten en in de zee rondom het eiland door onderzeeërs. De mijnen maakten slachtoffers door het vergaan van schepen, waarbij ook drenkelingen op het strand aanspoelden en begraven moesten worden. 6.4.3

Tweede Wereldoorlog en Atlantikwall

Op 18 mei 1940 begint de bezetting van Vlieland. In juli 1940 is een volledige Duitse eenheid van ca. 1000 man op het eiland in garnizoen, waardoor er nadien twee Duitse soldaten op iedere Vlielandse inwoners (ca. 550) waren. Ondergronds verzet is daardoor nauwelijks mogelijk. In eerste instantie is het strategisch belang van het eiland vooral gelegen in de ligging op de afvliegroutes van Britse bommenwerpers

158

Doedens / Houter 2010, 160.

159

Kadastrale kaart 1811-1832: minuutplan Vlieland, Friesland, sectie B, blad 04 (MIN07122B04) en Kadastrale kaart 1811-1832: oorspronkelijke aanwijzende tafel Vlieland, Friesland, sectie B, blad 001 (OAT07122B001), nummer 22-23 160

Doedens / Houter 2010, 210.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

73

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

richting Noord-Duitsland, later wordt Vlieland opgenomen in de verdedigingslinies van de Atlantikwall tegen een mogelijke invasie uit zee. Op de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) loopt de aanduiding van de Atlantikwall over het hele eiland. In het Vlielandse landschap zijn op verschillende plaatsen nog resten achtergebleven. De Atlantikwall (vanaf 1942) was een gefaseerd uitgebouwde kustverdedigingslinie die door de Duitse bezetter aan de westgrens van het Derde Rijk werd aangelegd om een aanval vanuit het westen af te wenden en zo een tweefronten-oorlog te voorkomen. Er worden zoeklichten en luchtdoelbatterijen aangelegd. Het oude Nederlandse fort (Oost batterij) en de kazemat op de Kaapse bol worden gerepareerd en in gebruik genomen. Naast het gebouwde erfgoed zoals bunkers en tankversperringen kunnen kleinere archeologische resten worden verwacht zoals die van gevechts- en waarnemingsposities voor infanterie, opstellingen voor geschut, loopgraven, mangaten, overstoven betonbouw, versperringen, barakken e.d. 161 Bekend zijn een aantal stellingen, een fort, een FLAKbatterij en zoeklichtopstellingen. De locaties van de verschillende elementen van deze wal zijn te zien op Kaart 12. Deze kaart is voornamelijk gebaseerd op een luchtfoto uit het Bunkermuseum (Stutzpunkt 12H) en informatie van dhr. H. Nieuwenhuis, die vooral de locaties rondom het dorp nader kon duiden.

Op basis van zijn aanwijzingen kon de locatie van de foto uit het archief van Vlieland (Afbeelding 20) worden gereconstrueerd, waarop te zien is dat bunkers afgebroken worden aan de noordzijde van het dorp bij de aanleg van de Willem de Vlaminghlaan.

Afbeelding 18 Bunker bij de waterzuiveringsinstallatie op de Vuurboetsduin. Bron: Vestigia (d.d. 8 november 2022).

161

http://www.ikme.nl/.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

74

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

Afbeelding 19 Niet zichtbare bunker op de punt bij de Jachhaven. Bron: Vestigia (d.d. 8 november 2022).

Vanwege de Atlantikwall wordt het eiland ontoegankelijk. Bezoek was alleen mogelijk met een speciaal Ausweiss. Ook de Vlielander kon zich niet meer vrij over het eiland bewegen. Enkel het dorp, de havenweg en een deel van het havenstrand waren in de oorlogsjaren nog toegankelijk. 162 De basis voor de kaart gebrachte vliegtuigen bestaat uit het Archeomare bestand. 163 In dit bestand zijn 23 vliegtuigcrashes geregistereerd. Niet alleen vliegtuigen die tijdens de tweede wereldoorlog zijn neergestort, maar ook een aantal straaljagers zijn in het bestand aanwezig. In het verliesregister zijn 41 vliegtuigcrashes geregistreerd nabij Vlieland tussen 1939 en 1945. Veel zijn geregistreerd ten noorden van Vlieland en in de Noordzee. Daarnaast zijn er twee locaties bekend ten zuiden van Vlieland. 164 Verder zijn er nog vijf crashes geregistreerd in de Waddenzee, één op de Vliehors en vier op Vlieland zelf. Er is geen nadere locatie informatie beschikbaar van deze crashes.165 Op basis van type nummer zijn er twee overlappen te zien in de twee bestanden. Het gaat om de Halifax W1104 166 en de Lancaster EE121167. Een aantal van de crashes worden nader toegelicht in het Bunkermuseum en zijn wel aan een locatie gebonden. Het gaat hierbij om de Short Stirling 168 en Wellington169. Ook worden in het Bunkermuseum

162

https://bunkermuseumvlieland.nl/ontdekken/vlieland-tijdens-de-oorlogsjaren/.

163

Manders 2014.

164

Informatie uit het Bunkermuseum van Stelling 12H aan de noordzijde van het eiland.

165

https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/ahome/lossregister/results?aircraft=&sglo=&date=&location=Vlieland&pn=&u nit=&name=&cemetery=&airforceP=&target=&province=&airfield=. 166

https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/ahome/lossregister/results?sglo=T1571.

167

https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/ahome/lossregister/results?sglo=T2504.

168

https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/ahome/lossregister/results?sglo=T5426.

169

https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/ahome/lossregister/results?sglo=T1575.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

75

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

twee crashes genoemd die niet direct aan het verliesregister te koppelen zijn, namelijk een crash van een Messersmith en een Hampden AT236 die tegen elkaar aangevlogen zijn. De locaties zijn op luchtfoto’s aangeduid in het bunkermuseum en toegevoegd aan de kaart. Beide komen ook voor in het Archeomare bestand, maar staan geclusterd met nog twee vliegtuigen aangeduid op de Vliehors. Voor hun locatie wordt de informatie uit het Bunkermuseum aangehouden. In het historisch overzicht van Doedens en Houter worden ook vliegtuigcrashes opgesomd die hebben plaatsgevonden na 1948 en 2016, ten tijde van het gebruik van de Vliehors door Defensie.170 In het bestand van Archeomare zijn van een aantal van deze straaljagers de locaties bekend in de zee rondom Vlieland. Deze zijn ook opgenomen op de kaart. Er zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog geen bombardementen uitgevoerd of mijnenvelden aangelegd op Vlieland, wel zijn in zee veel mijnen gelegd door beide strijdende partijen. Vooral bij ingrepen in de waterbodem dient rekening te worden gehouden met de aanwezigheid van oude zeemijnen.

Afbeelding 20 Afbraak bunkers ten noorden van de begraafplaats bij de aanleg van de Willem de Vlaminghweg (Archief Vlieland)171

170

Doedens/ Houter 2010, 271 – 274.

171

https://archiefvlieland.nl/beeld/photos/detail?fq%5Bsearch_s_subject_title%5D%5B%5D=Aanleg+Willem+de+Vlaminghweg&page=43 &asset=8cd8d86a-c325-2fbf-607d-7a714f239004.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

76

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

6.4.4

Herdenkingsmonumenten en graven

Midden op het eiland zijn twee monumenten opgericht voor de Short Stirling die op 23 maart 1945 verongelukte met een 7-koppige bemanning. Enkel de staartschutter heeft de crash overleefd. 172 De een is midden op het eiland aanwezig langs een wandelpad. De ander is een onderdeel van de motor en is opgesteld naast de ingang van Museum De Noordwester midden in het dorp.173 Op de begraafplaats naast bij de kerk is een monument opgericht ter herdenking van de omgekomen inwoners van Vlieland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hier zijn ook 48 oorlogsgraven aanwezig. Hiervan zijn 11 personen niet geïdentificeerd. 6.5

Water- en zeebodem

Het Vlielands grondgebied bestaat voor een heel groot deel uit water: de Noordzee en de Waddenzee omsluiten het eiland. Ook de zeebodem behoort tot het gemeentelijk bodemarchief (Kaart 13). Voor watergangen op eiland zelf, die in beheer zijn bij het waterschap of Rijkswaterstaat, geldt dat de waterbeheerder gaat over waterkwaliteit en waterveiligheid, maar dat de gemeente toeziet op een zorgvuldige omgang met archeologie. Normaal gesproken worden voor archeologie in de waterbodems op het land verschillende categorieën aangehouden, waarbij bijvoorbeeld onderscheid gemaakt wordt tussen historisch gegraven en natuurlijk water. Voor Vlieland is dit niet erg relevant, aangezien er nauwelijks gegraven water aanwezig is. Enkel de Torenvijver en het havenbekken komen hiervoor in aanmerking. Deze zijn beiden pas gerealiseerd in de 19e en 20e eeuw en hebben derhalve geen of lage archeologische verwachting. De zeebodem rond het eiland heeft daarentegen wel een grote archeologische relevantie. Het gaat hier vooral om de historische scheepsresten, en in de diepere bodemlagen daaronder eventueel van begraven prehistorisch landschap (zie paragraaf 6.1). 6.5.1

Scheepswrakken in Archis

In het Westerveld is in 2014 een scheepswrak opgegraven.174 Dit scheepje is reeds besproken in paragraaf 6.3.4.2 in het kader van de afvallaag op het Westerveld. Vanuit Archis zijn 15 vondstmeldingen bekend, waarin een scheepswrak is aangeduid. Deze staan geel gemarkeerd op de inventarisatiekaart (Kaart 13). Buiten deze waarnemingen is, één scheepswrak daadwerkelijk onderzocht. Dit wrak ligt aan de noordzijde van het eiland. In het kader van het behoud van de waterdiepte voor de scheepsvaart dienden aanwezige delen van het wrak verwijderd te worden. Dit is gebeurt onder archeologische begeleiding. Enkel de delen die boven de gewenste waterdiepte uitstaken zijn toen geborgen. Het betreft een ijzeren stoomschip, waarvan twee stoomketels en een deel van de machine zijn aangetroffen. Het schip dateert uit het midden van de 19 e eeuw. Het schip is geïdentificeerd als de Millbank, die in 1866 is vergaan.175 In de geraadpleegde bestanden zitten tegenstrijdigheden in de precieze locatie. Archeomare en Rijkswaterstaat geven voor de Millbank verschillende coördinaten. Die van Archeomare liggen op het land, Rijkswaterstaat plaatst het wrak ten noorden van het eiland ongeveer ter plaatse van Pad van Dertig.

Binnen het in Archis opgenomen onderzoeksgebied van deze archeologische begeleiding, liggen twee waarnemingen, namelijk de ‘Albion’ (vergaan 1873)176 en de ‘William and Mary’ (vergaan 1870)177. De ‘Jeune Ferdinand’(vergaan 1877) ligt

172

https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/ahome/lossregister/results?sglo=T5426.

173

https://www.tracesofwar.nl/sights/143119/Monument-Motor-Stirling-LK209.htm.

174

Opdebeeck / Koehler 2017.

175

Goudswaard 2013. ZaakID: 2413446100.

176

Manders / Brenk / Kosian 2014 - RWS Wrakkenregistratie.

177

Manders / Brenk / Kosian 2014. – Archeomare.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

77

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

voorts net buiten de grens van het onderzoeksgebied.178 De identificatie van het schip staat dus ter discussie. 6.5.2

Overige databases voor scheepwrakken

Binnen het onderzoek van de RCE zijn ook de geregistreerde scheepswrakken uit de NCN database, SonarREG, Archeomare en Rijkswaterstaat opgenomen.179 Deze inventarisatie is verwerkt in het huidige onderzoek en op de inventarisatiekaart. De bestanden van de NCN en SonarREG zijn voor Vlieland identiek.180 Qua informatie geven ze enkel een indicatie van het aangetroffen object. Naast de (mogelijke) wrakken zijn ook nog eens 58 Unknown features met ID’s aangeduid binnen het grondgebied van Vlieland. Of het hier archeologische objecten betreft is niet bekend. Deze aanduidingen zullen als bron dan ook verder buiten beschouwing worden gehouden. Het bestand van Archaeomare bevat 525 scheepswrakken of scheepsonderdelen, 23 vliegtuigen, 7 scheepsonderdelen, 5 obstakels, 5 ankers, 1 vliegtuigreddingsboei, 2 walvissen, 1 ponton. en 5 niet nader gedefinieerde objecten. 159 scheepswrakken staan aangeduid met een coördinaat midden op het eiland, net ten noorden van het dorp en rondom de Vuurboetsduin. Vermoedelijk zijn deze coördinaten generiek/administratie geplaatst en gaat het in werkelijkheid om wrakken, die in zee, in de omgeving van Vlieland gezocht moeten worden. Op de inventarisatiekaart zijn deze scheepswrakken verder buiten beschouwing gelaten. Uit de dataset van Rijkswaterstaat zijn nog eens 75 wrakken toegevoegd.

Deze dataset is vergeleken met die van de wrakkenkaart van Vlieland en geeft in de meeste gevallen dezelfde wrakken. Uit de wrakkenkaart zijn nog 12 wrakken toegevoegd, die geen overlap met de hierboven geïnventariseerde bronnen. Bij al de op de inventarisatiekaart opgenomen locaties is een buffer van 25 m aangehouden rond de centrum coördinaten van de betreffende melding. Hierdoor worden sommigen locaties samengevoegd, waardoor uiteindelijk 239 wraklocaties opgenomen zijn op de archeologische verwachtingskaart. 6.5.3

Bathymetrie

Via een analyse van de bathymetrie-gegevens zijn de belangrijkste geulen gedestilleerd (Kaart 13). Geulinsnijdingen kunnen het oorspronkelijk bodemprofiel hebben geërodeerd, waardoor de daarin aanwezige archeologie is verdwenen. Anderzijds blijkt uit de posities van de meeste bekende scheepswrakken dat deze in of nabij bestaande geulen liggen. Van de in totaal 239 bekende wraklocaties zijn 128 gelegen in een geulsysteem. Ter plaatse van de geulen geldt daarom een hogere verwachting op het aantreffen van scheepswrakken dan daarbuiten. Ook ligt een groot aantal van 62 bekende wraklocaties aan de noordkant (Noordzeekant) van het eiland. Dat is aanzienlijk meer dan aan de zuidkant (Waddenkant). De toegankelijkheid van de Noordzee ten opzichte van de Waddenzee is hierop ook van invloed. Voor de Verwachtingskaart van de zeebodem geldt daardoor tevens een hogere trefkans op het aantreffen van wrakken ten noorden van het eiland. 6.6

Aanvullingen

Na de inventarisatie van alle archeologische informatiebronnen, datasets, historische kaarten en literatuur zijn ook de lokale (cultuur)historische vereniging en een aantal lokale deskundigen

178

Manders / Brenk / Kosian 2014. – Archeomare.

179

Manders / Brenk / Kosian 2014.

180

Data gedownload uit de dataset van het onderzoek naar de gelaagsheid van de Westelijke waddenzee

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

78

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

geraadpleegd. Uit deze raadplegingen zijn de onderstaande aanvullingen op inventarisatiekaart voortgekomen. 6.6.1

Landbodem

Uit informatie en waarnemingen van de lokale deskundigen op Vlieland blijkt dat ter hoogte van perceel Dorpstraat 188 aan de westzijde nabij de erfgrens mogelijk ondergronds muurwerk of een fundering aanwezig is. Deze locatie is aangeduid bij de archeologische vindplaatsen als indicator. Onder het pand aan het Vuurboetsplein 4 zijn resten aanwezig van een waterkelder uit de 17e eeuw. De structuur is ca. 4 x 4 m en de vondsten dateren tussen de periode tussen ca. 1615 en 1820. Uit de cultuurhistorische inventarisatie en historische gegevens valt op te maken dat er op het eiland een uithof aanwezig moet zijn geweest. De locatie daarvan wordt gezocht nabij de dorpskerk, mogelijk in de buurt van begraafplaats.181 Vermoedelijk is de uithof deels vergraven tijdens de aanleg van de Willem de Vlaminghweg. Uit de cultuurhistorische inventarisatie is naast twee bekende eendenkooien (de oude en de nieuwe) ook een verdwenen eendenkooi naar voren gekomen. Deze heeft zich bevonden bij het Huis van de Lange Paal en het Kooislid. De locatie is niet meer exact aan te duiden, aangezien op de historische kaarten het Kooislid niet overeenkomt met het huidige toponiem. Tenslotte is er nog een voormalige molenlocatie net ten noordoosten van de huidige begraafplaats.

Uit de verdwenen molendatabase blijkt dat het om een voormalige roggemolen gaat, die in 1825 is omgebouwd naar een zeskante binnenkruier. De eerste vermelding van de molen dateert uit 1563. Terwijl de molen in de 16e eeuw in gebruik was, bleek de molenaar niet naar ieders tevredenheid te functioneren. Deze is dan ook aan het einde van de 16e eeuw uit zijn functie gezet en moest de molen aan de gemeente verkopen. In 1682 tracht de gemeente de molen weer te verkopen. Wat er tussen 1682 en 1825 gebeurd is niet bekend, maar in 1825 wordt de molen opgeknapt. Aan het begin van 19e eeuw krijgt de molen een aantal stormen te verduren en raakt in 1859 beschadigd. De gemeente kan het herstel niet betalen, waarna de molen onbruikbaar wordt. In 1861 wordt de molen door een zware storm verwoest. 182 De molen staat ook aangeduid op de kadastrale minuutplan.183

181

https://fryslan.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=9c1cabee3b9241d4a9eca71de51bb079.

182

https://www.molendatabase.org/molendb.php?step=details&nummer=6180 en https://www.molendatabase.org/molendb.php?step=details&nummer=14241#. 183

Kadastrale kaart 1811-1832: oorspronkelijke aanwijzende tafel Vlieland, Friesland, sectie B, blad 001 (OAT07122B001), nummer 7 en Kadastrale kaart 1811-1832: minuutplan Vlieland, Friesland, sectie B, blad 01 (MIN07122B01).

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

79

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

6.6.2

Waterbodem

Afbeelding 21 Wrakkenkaart Vlieland. Bron: Noordwester.

Onder de inventarisatie van de scheepswrakken is de wrakkenkaart behandeld. In Afbeelding 21 is een impressie van deze kaart te zien. Op deze kaart staan de namen en globale positie van een groot aantal vergane historische schepen vermeld. Er staan meer scheepsnamen dan getekende schepen op de kaart. Indien er sprake was van een overlap in benaming met één van de andere ‘officiele’ bronbestanden is de positie uit die andere bron overgenomen, want dat zijn geverifieerde coördinaten. Uiteindelijk leverde de namen op de kaart nog 12 extra scheepswrakken op, die zijn verwerkt in de inventarisatie. Een andere belangrijke bron is de scriptie van Robert De Hoop die een eerste aanzet heeft gegeven tot het verwachtings- en maatregelenkaart van de waterbodem van Vlieland. Een belangrijke discussie daarin is de oorspronkelijke plaats van de rede van Vlieland, Vlierede. De 16e – 18e eeuwse ankerplaats voor schepen in afwachting van gunstige wind om uit te varen naar de Noordzee. Op basis van zijn literatuuren historische kaartenstudie is de Vlierede met een buffer van 2 km overgenomen op zijn verwachtingskaart.184 Zijn verwachtingskaart voldoet echter niet aan de eisen van het verwachtingsmodel dat in dit rapport is omschreven.

Uit de historische kaarten blijkt ook dat op en in de zeebodem niet enkel rekening gehouden moet worden met wrakken, maar dat er ook andere objecten aanwezig kunnen zijn. Op de uitsnede van de kaart van Henricus Hondius uit 1643 zijn bijvoorbeeld bakens te zien die de vaargeul markeren (Afbeelding 22). Resten van deze objecten kunnen achter gebleven zijn op de waterbodem. Deze kaarten zijn tegelijk een goede bron om oude vaarroutes te reconstrueren. Veelal komen deze routes overeen met de geulen zoals deze uit de bathymetrische gegevens (zie paragraaf 6.5.3.) zijn afgeleid.

184

Hoop 2015, 72.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

80

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

Afbeelding 22 Uitsnede van de kaart van Henricus Hondius uit 1643 Bron: Tromphyus, foto Vestigia 8-11-2022.

6.7

Archeologische vindplaatsenkaart

De wens van de gemeente om het archeologisch erfgoed beter te beschermen heeft geresulteerd in de archeologische vindplaatsenkaart (Kaart 2). Hierop zijn alle bekende vindplaatsen aangegeven, die voortkomen uit de inventarisatie en verificatie van de archeologische en historische broninformatie. Deze vindplaatsen worden in detail besproken in paragraaf 6.3, 6.4 en 6.5. Het gaat op het land achtereenvolgens om 51 locaties met historische bewoning in en rondom de dorpskern van Oost Vlieland met de bijbehorende afvallagen (Westerveld), kapel of kerk met begraafplaatsen, 25 verdedigingswerken uit de Tweede Wereldoorlog, 3 locaties van verdwenen waterwerken. Op de zeebodem gaat het om 26 vliegtuigwrakken, 453 scheepswrakken (waarvan uiteindelijk 239 samengevoegde wraklocaties zijn gedefinieerd) en nog eens 4 losse ankers, 1 ponton en 4 onduidelijke objecten. Op basis van de historische gegevens is ook de noordelijke duinenrij weergegeven op deze kaart. Binnen deze zone zijn een onbekend aantal begravingen van drenkelingen en juttersvondsten aanwezig. Daarnaast zijn op basis van de cultuurhistorische inventarisatie nog een aantal (verdwenen) sluizen en duikers toegevoegd aan de inventarisatie. De verdwenen eendenkooi is uiteindelijk niet op de kaart aangegeven. De locatie van deze kooi valt niet te verifiëren.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2566, definitief, versie 2.0, d.d. 7 februari 2025

81

V21-4907: Archeologische Beleidskaart en Cultuurhistorische Waardenkaart gemeente Vlieland. Naar de verankering van waardevol erfgoed binnen de Omgevingswet

6.8 6.8.1

Inventarisatie van de bodemverstoringen Inleiding

Volgend op de landschappelijke en archeologische inventarisatie is het mogelijk om aan te geven waar op het eiland archeologische resten in de bodem terecht kunnen zijn gekomen. Dat wil echter nog niet zeggen dat deze resten ook daadwerkelijk bewaard zijn gebleven. Door menselijk handelen kan de bodem in de loop van de tijd namelijk flink zijn vergraven. Denk aan bouwactiviteiten, bodemsaneringen, egalisaties, agrarische bodembewerking. de aanleg van kabels en leidingen enz.185 Binnen deze terreinen is de archeologische laag verdwenen en geldt dus ook gen archeologische verwachting meer. Dit is natuurlijk afhankelijk van de diepte van de betreffende activiteit, en de diepte waarop de relevante archeologische laag oorspronkelijk aanwezig was. De verstoringen op de verstoringenkaart zijn verdeeld in een aantal categorieën uiteen: bodemgebruik, bouw (waaronder ook saneringen en de aanleg van kabels en leidingen vallen), reeds uitgevoerd archeologisch onderzoek, afgravingen van onbekende oorsprong en gegraven watergangen. Vanuit de hierboven genoemde bronbestanden zijn de ontgravingen op het eiland in kaart gebracht. Op Kaart 14 zijn de deze verstoringen aangegeven met de bijbehorende verstoringsdiepte, voor zover bekend. In Verwachtingskaart is vervolgens verwerkt of op deze plaatsen het archeologisch niveau als verstoord beschouwd kan worden. 6.8.2