250307 Rapportage onderzoek sporthal Claudius Civilislaan

De rekenkamer wil graag benadrukken dat de ambtelijke feitenverificatie het geijkte moment is om eventuele feitelijke onjuistheden in de rapportage aan de rekenkamer te melden en te onderbouwen.  In zijn reactie op de hoofdconclusie schrijft het college “[dat] er […] geen onduidelijkheid over de eisen voor wedstrijdsport [was].” De rekenkamer verwijst voor de onderbouwing van onze conclusie t.a.v. deze onduidelijkheid naar de analyse over dit punt in hoofdstuk 2.2. en hoofdstuk 3.1 van het onderzoeksrapport, waarin de rekenkamer het tijdspad hieromtrent toelicht. De onduidelijkheid omtrent de eisen voor wedstrijdsport blijkt samengevat uit de volgende drie punten:



o

De architect moest in 2017 nader uitzoekwerk verrichten (in overleg met Kiwa ISA) over de betekenis van de eisen voor wedstrijdsport voor het ontwerp, omdat dit in het functioneel ruimtelijk programma niet nader was uitgewerkt;

o

In contacten tussen de gemeente, de architect, een externe adviseur en sportbonden in december 2020 blijkt dat er discussie is over de noodzaak voor de ‘twee meter extra’ in het ontwerp in relatie tot de eisen voor wedstrijdsport;

o

Verder geven de sportbonden in december 2020 aan dat er tussen het NOC-NSF, de sportbonden en andere betrokkenen discussie is over het handboek sportaccommodaties van het NOC-NSF, waarin de eisen voor accommodaties beschreven staan.

In zijn reactie op conclusie 6 schrijft het college: “Daarnaast is het volledige beschikbare bedrag voor het project door de raad goedgekeurd, waarmee we invulling hebben gegeven aan het budgetrecht van de raad.” Het college licht dit niet nader toe. De rekenkamer heeft in het rapport onderbouwd dat het volledige beschikbare bedrag niet door de raad is goedgekeurd en

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 29.

verwijst voor een toelichting naar hoofdstuk 3.2 en bijlage 2 van het onderzoeksrapport. De raad en het college hebben met de college- en raadsbesluiten over dit project in totaal €13.325.723 krediet verstrekt. De begrote kosten van de sporthal waren €15.144.474. Daarmee is niet het volledige beschikbare bedrag door de raad goedgekeurd. 

In zijn reactie op conclusie 7 schrijft het college dat er “geen rekenfout [is] gemaakt in de financiële verantwoording (...) Het lager uitvallen van de verwachte SPUK-bijdrage is een flinke tegenvaller, maar geen rekenfout”. De rekenkamer verwijst naar hoofdstuk 3.2 en bijlage 2 van het onderzoeksrapport. De rekenfout die de rekenkamer constateert, komt inderdaad overeen met de financiële tegenvaller wat betreft de verwachte SPUK-gelden. In de financiële verantwoording van het raadsvoorstel is deze tegenvaller echter niet correct van eerdere verstrekte kredieten afgetrokken. Zo is de werkwijze van voor 2024 om verwachte SPUKgelden mee te rekenen, niet gecorrigeerd. In het raadsvoorstel van 6 februari 2024 is zo ten onrechte € 1.047.175 (nog steeds) als verstrekt krediet meegerekend. Dit bedrag is niet door raad of college verstrekt, en ook niet ontvangen vanuit het Rijk. De door de gemeente met de rekenkamer gedeelde realisatiecijfers per november 2024 bevestigen deze constatering.

Het college geeft aan al voor een deel invulling te hebben gegeven aan de aanbevelingen van de rekenkamer aan de raad. Het college geeft daarnaast aan: "De aanvullende punten die uit dit onderzoek naar voren zijn gekomen, pakken wij op en geven wij een plek in de planning van onze verbeteracties." De rekenkamer benadrukt dat een integrale en gerichte aanpak van de lessen die uit dit project naar voren komen nodig is voor een daadwerkelijk effect. Daarnaast kan het de raad in zijn controlerende rol helpen indien het college een overzicht maakt van de verbeterpunten die uit dit onderzoek volgen en hoe het college hier invulling aan wil geven, in lijn met aanbeveling 2 van de rekenkamer. Het college geeft tenslotte aan aanbeveling 4 al te hebben overgenomen door middel van het implementeren van de financiële verordening in 2023. De rekenkamer wijst erop dat de rekenfout in de financiële verantwoording over het project in 2024 onderdeel vormde van de informatie aan de raad. Het verbeteren van de financiële verantwoording vereist daarom volgens de rekenkamer meer dan een verwijzing naar de destijds geïmplementeerde financiële verordening. Het is van belang dat de financiële verantwoording ook in lijn wordt gebracht met die financiële verordening.

Dit betekent dat de raad het volledige benodigde krediet voor investeringen moet verstrekken en ook inkomsten, zoals SPUK-gelden, vooraf moet autoriseren. Verwachte en ontvangen subsidiegelden mogen daarmee niet worden meegerekend als zijnde krediet of in mindering worden gebracht op het aan de raad te vragen krediet. De rekenkamer ziet uit naar de behandeling van dit eindrapport door de gemeenteraad. De rekenkamer is graag bereid nadere vragen over dit rapport in de raadsbehandeling te beantwoorden. Met vriendelijke groet, Namens de Rekenkamer Vlaardingen, Hayke Veldman Emilie Stumphius

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 30.

Nota van bevindingen

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 31.

1

Relevante context en kaders

De realisatie van de sporthal CC-laan heeft bijna tien jaar geduurd. De allereerste plannen werden gemaakt in 2015 en de sporthal is in 2024 opgeleverd. Om een goed beeld te kunnen vormen van het uitgebreide dossier geeft de rekenkamer in dit hoofdstuk eerst een korte toelichting op het project. Vervolgens beschrijft de rekenkamer een overzicht van de belangrijkste sleutelmomenten uit de onderzoeksperiode en de hierbij betrokken actoren. Tenslotte gaat de rekenkamer in dit hoofdstuk in op beleid dat relevant is voor de realisatie van de sporthal.

1.1

Korte toelichting project sporthal CC-laan

De realisatie van de sporthal CC-laan maakt deel uit van de bredere ontwikkeling van de Westwijk. Al sinds 1995 werkt de gemeente Vlaardingen aan de aanpak en herstructurering van de Westwijk via het Plan Westwijk 2005. In 2015 stelt het college een nieuw plan voor de ontwikkeling van de Westwijk vast: de Ontwikkelvisie Centrum Westwijk.4 In dit plan is uitgewerkt hoe het centrum van de Westwijk wordt ontwikkeld. De sloop van twee verouderde sporthallen, de Westwijkhallen uit respectievelijk 1968 en 1986, is hier onderdeel van. Op de locatie van de oude Westwijkhallen wordt woningbouw gerealiseerd. Daarom moet een keuze worden gemaakt voor een nieuwe locatie om vervangende sporthallen te realiseren. Begin 2016 besluit het college om voor te stellen om zelf twee nieuwe hallen te bouwen en hiervan eigenaar te worden. Met het aannemen van de voorjaarsnota 2016 gaat de raad hiermee akkoord. Eén van deze hallen komt aan het Erasmusplein en is bedoeld voor onderwijs. De andere komt aan de CClaan en is bedoeld voor verenigingssport en bewegingsonderwijs van de naastgelegen middelbare school, het College VOS. De sporthal verrijst op de locatie van de twee oude gymzalen en ligt tussen het schoolgebouw en het bestaande verenigingsgebouw van S.C. Twist in (zie onderstaande afbeelding). Afbeelding 1: situering sporthal. Legenda: oranje is locatie sporthal.

Bron: Stedenbouwkundig Programma van Eisen’

1.2

Overzicht van belangrijkste actoren

Bij de totstandkoming van de sporthal CC-laan is groot aantal actoren betrokken. Hieronder wordt een beknopte omschrijving gegeven van de rollen, taken en verantwoordelijkheden van de belangrijkste betrokken actoren.

4 Gemeente Vlaardingen. (2015). Ontwikkelvisie Centrum Westwijk.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 32.

Gemeenteraad: De gemeenteraad van Vlaardingen heeft verschillende besluiten genomen ten aanzien van de realisatie van de sporthal CC-laan. Op 7 juli 2016 stelt de raad de voorjaarsnota vast met daarin een investeringsbudget en een duurzaamheidsbudget voor de sporthal CC-laan.5 Op 4 april 2019 stelt de raad voor het eerst een aanvullend krediet beschikbaar.6 Op 12 mei 20227, 6 juni 20238 en 28 maart 20249 stelt de raad opnieuw aanvullende kredieten beschikbaar. College: Het college is bestuurlijk verantwoordelijk voor de realisatie van de sporthal en legt daar verantwoording over af aan de raad. Ten aanzien van de betrokkenheid van het college is het onderstaande relevant. In 2015 heeft het college laten onderzoeken of een sporthal die wordt gerealiseerd, geëxploiteerd en beheerd door S.C. Twist mogelijk is.10 Nadat Hospitality Consultants dit plan als ’suboptimaal’ beoordeelt, stelt het college in 2016 aan de raad voor deze sporthal zelf te bouwen. Vervolgens doet het college binnen de P&C-cyclus in 2016 een voorstel om krediet te verlenen voor de sporthal.11 Het college doet in 2019, 2022, 2023 en 2024 aan de raad voorstellen voor aanvullende kredieten.

Op 1 juni 2021 besluit het college tot het toevoegen van aanvullend krediet door het positieve resultaat van de realisatie van de Erasmushal te verrekenen met de tekorten bij de realisatie van de sporthal CC-laan.12 Het college stelt op 7 december 2021 de raad voor een tijdelijke blaashal aan te schaffen waarin S.C. Twist trainingen en wedstrijden kan organiseren, omdat de Westwijkhallen vanwege veiligheidsaspecten niet meer gebruikt kunnen worden.13 Het college stelt op 1 november 2022 aan de raad voor (bij de vaststelling van de tweede voortgangsrapportage 2022) een extra krediet te verstrekken voor de blaashal.14 Het college informeert de raad op verschillende momenten over het verloop van het project. Aanvankelijk verliep de informatievoorziening voornamelijk via de rapportages in de P&C-cyclus. Vanaf 2019 wordt de raad, in aanvulling op de informatievoorziening in de P&C-cyclus, voornamelijk geïnformeerd via (de onderbouwing van) raadsvoorstellen en raadsmemo’s. Bestuurlijk portefeuillehouder: Volgens de in 2021 vastgestelde projectopdracht is het bestuurlijk opdrachtgeverschap voor de realisatie van de sporthal CC-laan formeel belegd bij de portefeuillehouder sport en bij de portefeuillehouder vastgoed.15 De bestuurlijke aansturing vindt in de praktijk plaats via de portefeuillehouder sport.

Deze portefeuille is gedurende de periode van planvorming en realisatie in handen geweest van achtereenvolgens vijf personen, namelijk Hans Versluijs (in zijn functie als wijkwethouder voor de Westwijk tot juni 2018); Arnout Hoekstra (als portefeuillehouder sport tot juni 2018); Bart Bikkers (sport, juni 2018 – september 2021); Ivana Somers (sport, september 2021 – mei 2022) en Arnoud Proos (sport, mei 2022 – heden).

5 Gemeente Vlaardingen. (2016, 7 juli). Gemeenteraad voorjaarsnota 2016. 6 Gemeente Vlaardingen. (2019, 4 april). Raadsbesluit sporthallen. p. 1. 7 Gemeente Vlaardingen. (2022, 12 mei). Besluit van de gemeenteraad van Vlaardingen. 8 Gemeente Vlaardingen. (2023, 30 mei). Raadsmemo toelichting stijging bouwkosten Sporthal Claudius Civilislaan. 9 Gemeente Vlaardingen. (2024, 6 februari). Raadsvoorstel Aanvullend krediet sporthal Claudius Civilislaan. pp. 1-3. 10 Hospitality Consultants. (2015, 6 juli). Quick scan haalbaarheid verenigingssporthal. 11 Gemeente Vlaardingen. (2016, 26 januari). Openbare besluitenlijst collegevergadering. 12 Gemeente Vlaardingen. (2021, 1 juni). Raadsmemo Sporthal op de Claudius Civilislaan. 13 Gemeente Vlaardingen. (2021, 7 december). Raadsmemo aanschaf blaashal. 14 Gemeente Vlaardingen. (2022, 1 november). Raadsvoorstel tot vaststelling van de 2 e voortgangsrapportage 2022 en

bijbehorend begrotingswijziging vaststellen. 15 Gemeente Vlaardingen. (2021, 26 oktober). Projectopdracht nieuwbouw Sporthal Claudius Civilislaan.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 33.

De portefeuillehouder sport wordt gedurende het project op de hoogte gehouden via de portefeuillehoudersoverleggen. De sporthal CC-laan is hierin geen vast agendapunt, maar komt aan de orde wanneer het nodig is. Uit de gevoerde interviews blijkt dat de portefeuillehouders sport direct betrokken waren bij het project op de momenten dat er sprake was van problemen die overschrijdingen van planning en budget veroorzaakten. Ambtelijk opdrachtgever/beleidsadviseur sport: het team participatie, onderwijs en sport is verantwoordelijk voor het beleid voor bewegingsonderwijs en sport. Dit team is gedurende de hele periode van planvorming en realisatie de opdrachtgever van het project. De verantwoordelijkheid voor het opdrachtgeverschap is formeel belegd bij de teammanager van dit team. In de praktijk vervult de senior accounthouder sport deze rol. Deze functionaris vervult in de regel deze rol bij de realisatie van sportvastgoed. Deze rol is gedurende de periode van planvorming en realisatie door meerdere personen ingevuld door personeelswisselingen in de functie van accounthouder sport. Vanaf 2021 is er een projectopdracht waarin het opdrachtgeverschap formeel wordt gedelegeerd aan de accounthouder sport.16 Voorafgaand aan 2021 werd er gewerkt zonder formele projectopdracht. Ambtelijk opdrachtnemer en projectleider: De projectleider is de dagelijkse leidinggevende binnen het project.

Hij is verantwoordelijk voor de uitvoering van een project en voor het bereiken van het beoogde projectresultaat binnen de kaders van geld, organisatie, tijd, informatie en kwaliteit (de zogenaamde GOTIK-criteria) zoals deze zijn neergelegd in de projectopdracht. De ambtelijk opdrachtnemer legt verantwoording af aan de ambtelijk opdrachtgever. De formele opdrachtnemer is de leidinggevende van de projectleider. De projectleider was vanaf de selectie van een architect en het opstellen van een programma van eisen in 2017 dezelfde persoon. Het ambtelijk opdrachtnemerschap is in praktische zin belegd bij de projectleider, maar in formele zin ligt deze verantwoordelijkheid altijd bij een teammanager. Het team vastgoed was tot na het vaststellen van de projectopdracht in 2021 ambtelijk opdrachtnemer. Dit team is verantwoordelijk voor het beheren van gemeentelijk vastgoed. De leidinggevende van dit team was de formele ambtelijk opdrachtnemer. De projectleider was voor dit project gedetacheerd aan het team vastgoed en droeg de verantwoordelijkheid van de ambtelijke opdrachtnemer. Uit de gesprekken blijkt dat in de fase na het vaststellen van de projectopdracht het ambtelijk opdrachtnemerschap naar het team voorbereiding en realisatie gegaan. De formele opdrachtnemer werd hiermee de leidinggevende van het team voorbereiding en realisatie.

De projectleider werd voor dit project vanuit het team voorbereiding en realisatie gedetacheerd aan het team vastgoed. In de projectopdracht zijn de eisen doorgelegd aan de projectleider. De projectleider legt verantwoording af aan de ambtelijk opdrachtgever die op zijn beurt weer verantwoording aflegt aan de bestuurlijk opdrachtgever, de portefeuillehouder sport. Architectenbureau DeVilder&Zonneveld: In 2017 wordt een aanbesteding gestart voor het ontwerptraject van de sporthal CC-laan.17 Dit betreft een integrale opdracht om de nodige ontwerpen te maken, het aanbestedingstraject te begeleiden en gedurende de bouw de functie van directievoerder te vervullen.18 De opdracht hiervoor wordt door de gemeente gegund aan het Vlaardingse architectenbureau De Vilder&Zonneveld.

16 Gemeente Vlaardingen. (2021, 26 oktober). Projectopdracht nieuwbouw Sporthal Claudius Civilislaan. 17 DeVilder&Zonneveld architecten. (2024, 7 juli). Memo Globale tijdslijn DeVilder&Zonneveld Architecten B.V.. 18 Gemeente Vlaardingen. (2017, maart). Inschrijvingsleidraad sporthal Claudius Civilislaan.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 34.

Aannemercombinatie Tempel Bouw en Van Dorp: Eén partij schrijft zich tijdens de aanbesteding in voor de bouw van de sporthal. Deze partij is een combinatie van het bouwbedrijf Tempel Bouw en het installatiebedrijf Van Dorp Installaties (hierna: Tempel en Van Dorp). Na onderhandelingen gunt de gemeente de opdracht aan deze partij. Tempel en Van Dorp heeft de sporthal gerealiseerd en opgeleverd. Financiën en projectontrol: De afdeling financiën is bij het project betrokken op momenten dat er een overschrijding is en er extra budget aan de raad gevraagd wordt. Financiële adviseurs checken op deze momenten de voorbereidende stukken vanuit de ambtelijk opdrachtnemer en de ambtelijk opdrachtgever. De afdeling financiën is niet verantwoordelijk voor het dagelijkse beheer van financiën in het project. Deze verantwoordelijkheid ligt formeel bij de budgethouder (de leidinggevende van de projectleider)19 en in de praktijk bij de projectleider zelf. Tot 2023 is het onderdeel projectcontrol niet betrokken bij de sporthal. Eind 2023 gebeurt dit voor het eerst, wanneer de portefeuillehouder vraagt of er een beter financieel inzicht in het project gegenereerd kan worden.

De betrokken projectcontroller is op dat moment net in dienst en is aangetrokken naar aanleiding van de resultaten van een 213a-onderzoek waaruit blijkt dat er verbeteringen nodig zijn in de beheersing van investeringsprojecten. Kort nadat hij binnenkomt wordt aan deze projectcontroller gevraagd om naast deze algemene opdracht ook te ondersteunen bij de financiële beheersing van het project CC-laan. Gebruikers van de sporthal: De belangrijkste gebruiker van de sporthal is de handbal- en korfbalvereniging S.C. Twist. Het College VOS is na S.C. Twist de belangrijkste gebruiker van de sporthal. De hal kan naast het gebruik door deze twee gebruikers worden verhuurd aan derden. De (destijds toekomstige) gebruikers van de sporthal zijn intensief betrokken bij de ontwikkeling van de sporthal CC-laan, met name door middel van ontwerptean- en gebruikersoverleggen met de gemeente, de architect en de aannemer. Overleggen tussen de gemeente en externe partijen: De architect, de gemeente en de gebruikers vergaderen gedurende het ontwerpproces van juni 2017 tot en met september 2019 gezamenlijk in ontwerpteamoverleggen. Vanaf september 2022 tot mei 2024 vergaderen zij in dezelfde samenstelling in zogenaamde gebruikersoverleggen.

Daarnaast voeren de architect, de gemeente en adviseurs voor specifieke technische onderwerpen overleg over de technische kant van de ontwerpen in een bouwteamoverleg. Deze vinden plaats in de periode mei 2018 – februari 2020. Vanwege vertragingen ligt het ontwerpproces een periode stil. In deze periode vinden deze overleggen niet plaats.Vanaf februari 2022, gedurende het bouwproces, worden de vergaderingen in deze samenstelling hervat. Verder vergaderen de gemeente, de architect (die ook directievoerder is) en de aannemer in bouwvergaderingen. De architect en de aannemer overleggen gedurende de bouw daarnaast afzonderlijk van de gemeente tijdens werkvergaderingen.

1.3

Beleidsmatige context

In deze paragraaf gaat de rekenkamer in op een aantal relevante beleidsstukken rond sport, onderwijs en op eisen aan accommodaties op het gebied van onderwijs en sport. 19 Gemeente Vlaardingen. (2023, 1 juni). Regeling budgethouderschap 2023; Gemeente Vlaardingen. (2021). Regeling

budgethouderschap 2021.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 35.

1.3.1

Eigendom en exploitatie van sportaccommodaties in Vlaardingen

De gemeente heeft een uit 2013 stammend beleidskader voor gemeentelijke sportaccommodaties en voorzieningen. Uitgangspunt hierin is dat het behoud en de realisatie van sportaccommodaties zoveel mogelijk wordt overgelaten aan particulier initiatief. Wel kan de gemeente initiatieven waar nodig ondersteunen en stimuleren.20 De gemeente onderzoekt in de periode 2014 – 2018 of het eigendom, de exploitatie en het onderhoud van sportaccommodaties in een sportkoepel kan worden ondergebracht. In 2014 meldt de gemeente dat het verhuren van accommodaties tegen een lage prijs ten einde zal komen.21 In 2015 wordt een eerste onderzoek uitgevoerd waarbij verschillende opties worden bekeken:  Gemeentelijk eigendom en beheer (de tot dan toe bestaande situatie);  Publiek private samenwerking in een sportbedrijf (met de gemeente als enig aandeelhouder) of sportstichting waarbij het eigendom in handen van de gemeente blijft;  Eigendom in handen van gemeente, beheer door een commerciële exploitant;  Privatisering en afstoting van gemeentelijke accommodaties. De gemeente kiest voor het verder uitwerken van de variant van een sportstichting waarbij het eigendom van de hallen in handen van de gemeente blijft.22 De gemeente onderzoekt de mogelijkheden hieromtrent in 2017.23 De gemeente inventariseert daarbij welke maatschappelijke partijen geïnteresseerd zijn in een dergelijke rol.

Uit die inventarisatie blijkt dat er op dat moment bij lokale partijen onvoldoende draagvlak is voor het onderbrengen van de exploitatie van sportaccommodaties bij een stichting. Daarom kiest het college ervoor zowel het eigendom als het beheer en de exploitatie van sportaccommodaties in handen van de gemeente te houden.24 Sinds 2017 wordt het beleidskader niet meer gewijzigd. In het raadsprogramma van 2018 staat de volgende doelstelling opgenomen: “Er zijn voldoende schone, veilige, toegankelijke en duurzame sportaccommodaties.” Ook staat er in het raadsprogramma dat meervoudig gebruik van sportfaciliteiten en samenwerking tussen scholen en verengingen wordt gestimuleerd.25

1.3.2

Huisvesting van bewegingsonderwijs

Gemeenten hebben een wettelijke zorgplicht voor de huisvesting van bewegingsonderwijs in het lager en voortgezet onderwijs. Voor het primair en speciaal onderwijs heeft de gemeente een zorgplicht voor de planning en financiering van voldoende geschikte ruimte voor bewegingsonderwijs. Voor het voortgezet onderwijs geldt deze verplichting ook indien de onderwijsinstelling niet over een eigen of voldoende eigen accommodaties beschikt.26 Deze wettelijke verplichtingen worden in Vlaardingen uitgewerkt in Integrale Huisvestingsplannen. Voorafgaand aan de nieuwbouw van de sporthal CC-laan gold het Integraal Huisvestingsplan 2016. Hierin staat dat de kwaliteit van de gymzalen van het College VOS als onvoldoende of matig is te typeren. De ruimtelijk-functionele staat werd als voldoende beoordeeld, maar het binnenklimaat als onvoldoende. De gemeenteraad heeft in 2016 gekozen voor een scenario waarin de gemeente bovenwettelijke renovaties uitvoert, zolang deze vallen binnen de kaders van de meerjarenbegroting.27 20 Gemeente Vlaardingen. (2013, 18 april). Nota Sport en Bewegen 2013. 21 Gemeente Vlaardingen. (2014, 22 april). Samen aan zet. Coalitieakkoord 2014-2018 gemeente Vlaardingen, p. 5. 22 Gemeente Vlaardingen. (2015, 25 augustus). Stand van zaken sportkoepel. 23 Gemeente Vlaardingen. (2017, 7 maart). Raadsmemo verzelfstandiging sportaccommodaties. 24 Gemeente Vlaardingen.

(2017, 7 maart). Raadsmemo verzelfstandiging sportaccommodaties. 25 Gemeente Vlaardingen. (2018, 28 augustus). Raadsprogramma 2018 – 2022. p. 22. 26 KVLO. (2019, september). Handboek huisvesting bewegingsonderwijs. 27 Gemeente Vlaardingen. (2016, april). Integraal Huisvestingsplan Vlaardingen: Van kaders naar Uitvoering.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 36.

1.3.3

Eisen voor wedstrijdsport van het NOC-NSF en de KVLO

Het NOC-NSF stelt als koepelorganisatie van Nederlandse sportbonden eisen aan hallen die worden gebruikt voor wedstrijdsport. Dit geldt ook voor sporthallen waar handbal en korfbal worden gespeeld. Deze eisen zijn beschreven in het Handboek Sportaccommodaties. Na oplevering van de hal controleert de keuringsinstantie van het NOC-NSF (Kiwa ISA) of de hal aan de eisen voldoet.28 Omdat de hal ook wordt gebruikt voor verenigingsonderwijs, moet deze ook voldoen aan de eisen van de Koninklijke Vereniging voor Lichamelijke Opvoeding (de KVLO), de belangenvereniging van gymdocenten.29 De eisen van het NOC-NSF en van de KVLO zijn meegenomen in het opstellen van het Programma van Eisen van de sporthal.

28 Synarchis. (2017, 16 maart). Ruimtelijk functioneel programma van eisen. 29 Synarchis. (2017, 16 maart). Ruimtelijk functioneel programma van eisen.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 37.

2

Feitenrelaas

In dit hoofdstuk beschrijft de rekenkamer relevante momenten in de planvorming en realisatie van de sporthal CC-laan. De rekenkamer onderscheidt drie fasen. De rekenkamer heeft dit onderscheid aangebracht met het oog op de leesbaarheid en navolgbaarheid van het feitenrelaas en om op een geordende manier inzicht te geven in de ondernomen acties. Het gaat om de volgende drie fasen: 1. De initiële planvorming van het project (juni 2015 – maart 2017). Deze fase behelst de eerste gesprekken over een sporthal op deze locatie, de verkenning van mogelijke scenario’s, de eerste kredietverstrekking door de gemeenteraad en de totstandkoming van het programma van eisen. 2. De uitwerking van het ontwerp en nadere voorbereiding van het project (maart 2017 – december 2021). Deze fase behelst de aanbestedingsprocedure voor de architect, de nadere uitwerking van het ontwerp, de verdere (ambtelijke) voorbereiding van het project (en de diverse problemen die zich hierbij voordeden) en de aanbestedingsprocedure voor de bouw van de sporthal. 3. Verdere aanpassingen van het ontwerp en de bouw van de sporthal (december 2021 – juni 2024). Deze fase behelst de acties die zijn ondernomen om het plan aan te passen en de bouwfase van het project tot de oplevering en opening van de sporthal in juni 2024.

Op sommige plekken in dit feitenrelaas laat de rekenkamer de chronologie (op onderdelen) los om beter inzicht te geven in de verrichte acties, of om deze nader toe te lichten. Voor een nadere inhoudelijke toelichting op bepaalde begrippen en de informatievoorziening aan de raad maakt de rekenkamer daarbij gebruik van blauwe, respectievelijk rood omlijnde kaders.

2.1

De initiële planvorming van het project (juni 2015 – maart 2017)

Samenvatting: begin 2015 worden de eerste gesprekken gevoerd over een mogelijke sporthal aan de Claudius Civilislaan. Na een scenarioverkenning verstrekt de gemeenteraad op 24 maart 2016 een voorbereidingskrediet voor de planvorming van de sporthal aan het Erasmusplein, en in de voorjaarsnota 2016 een investering van €6.130.000 voor de sporthal CC-laan. Na verstrekking van het investeringskrediet wordt ambtelijk afgewogen welke aanbestedingsvorm het beste past. De gemeente kiest voor een traditionele aanbesteding, hoewel het advies van bureau Synarchis is om voor een geïntegreerde aanbestedingsvorm te kiezen. Tot en met maart 2017 werkt Synarchis vervolgens aan het programma van eisen voor de sporthal, in samenwerking met diverse gemeentelijke afdelingen en de toekomstige gebruikers van de sporthal.

2.1.1

2015: de gemeente verkent de mogelijkheden voor een sporthal aan de Claudius Civilislaan

In 2010 blijkt uit een haalbaarheidsonderzoek dat de Westwijkhallen aan vervanging toe zijn. Uit het onderzoek komt naar voren dat er behoefte is aan één hal voor bewegingsonderwijs en één hal voor verenigingssport.30 Tussen 2010 en 2015 werkt de gemeente aan een plan om de Westwijkhallen te vervangen. De gemeente concludeert dat renovatie van de Westwijkhallen een te grote investering vergt. Daarom laat het college verschillende scenario’s voor nieuwbouw onderzoeken.31

30 Gemeente Vlaardingen. (2015, 21 april). Ontwikkelingsvisie Centrumplan Westwijk 2015. 31 Gemeente Vlaardingen. (2015, 9 juni). Voorjaarsnota 2015. p. 25.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 38.

Begin 2015 benaderen de sportverenigingen aan de Claudius Civilislaan, die op 1 juli 2015 fuseren tot S.C. Twist, de portefeuillehouder sport. S.C. Twist legt het idee voor om op eigen initiatief een sporthal te realiseren aan de Claudius Civilislaan. Zij vinden het namelijk belangrijk dat er, naast de verplichte ruimte voor bewegingsonderwijs, voldoende ruimte beschikbaar blijft voor sportverenigingen om trainingen en wedstrijden te organiseren. Een eigen sporthal aan de Claudius Civilislaan kan in die behoefte voorzien.32 Het college laat de raad in de voorjaarsnota van 2015 weten dat dit idee nader wordt uitgewerkt in een concreet plan. Het college geeft echter aan dat het bouwen van een nieuw sporthal op het Erasmusplein de voorkeur heeft, waarna de vrijgekomen ruimte van de Westwijkhallen gebruikt kan worden voor woningbouw.33 De gemeente geeft Hospitality Consultants de opdracht om een haalbaarheidsonderzoek te doen naar het plan van S.C. Twist om een eigen sporthal te bouwen op eigen initiatief.

“Gezien de vooralsnog beperkte benuttingsprognose van de verenigingshal […]” beoordeelt Hospitality Consultants het plan als “suboptimaal.” Volgens Hospitality Consultants zou er “[…] beter een gemeentelijke sporthal gerealiseerd kunnen worden die als vervangende nieuwbouw bestemd is en voldoende benut wordt voor zowel verenigingssport als locatiegebonden bewegingsonderwijs.”34 De gemeente neemt de uitkomsten van het onderzoek van Hospitality Consultants mee in de ontwikkelingsvisie Centrumplan Westwijk. Op 1 september 2015 bespreekt de gemeenteraad dit plan tijdens een oriënterende raadsavond. In de ontwikkelingsvisie komen vier scenario’s voor de twee verouderde sporthallen naar voren: 1. Renovatie van beide hallen; 2. Renovatie van de nieuwe hal en sloop van de oude hal zonder vervanging; 3. Sloop van beide hallen en nieuwbouw van één grotere hal op dezelfde locatie, gecombineerd met een nieuwe sporthal aan de Claudius Civilislaan; 4. Sloop van beide hallen en nieuwbouw van één grotere hal op het Erasmusplein, gecombineerd met een nieuwe sporthal aan de Claudius Civilislaan. Ten aanzien van scenario 3 en 4 is aangegeven dat de sportverenigingen aan de Claudius Civilislaan een voorstel gedaan hebben om op hun terrein een sportzaal te bouwen.

Hierbij zijn drie opties aangedragen: een nieuwe hal op het veld, een nieuwe hal naast het bestaande clubhuis en een monumentale gevel geïntegreerd in de nieuwe hal. In elk van deze opties blijven de gymzalen van de naastgelegen school staan.35 Mede gezien het kleine verschil in jaarlasten wordt er geadviseerd om te kiezen voor scenario 4. De sporthal CC-laan wordt in de ontwikkelingsvisie een ‘noodzakelijke randvoorwaarde’ genoemd voor de nieuwbouw van de sporthal aan het Erasmusplein.36 In september 2015 overleggen S.C. Twist en het College VOS over de lopende ontwikkelingen. Zij veronderstellen dat de gemeente er op inzet om twee sporthallen te realiseren op het Erasmusplein. De gemeente heeft in een gesprek met het College VOS namelijk aangegeven dat College VOS van de sporthallen op het Erasmusplein gebruik kan gaan maken. Voor het College VOS is het verplaatsen van leerlingen naar een sporthal op het Erasmusplein echter onwenselijk en onpraktisch. College VOS en S.C. Twist spreken daarom af samen op te trekken om de gemeente te overtuigen van de nieuwe sporthal CC-laan. Deze alternatieve variant is namelijk ook door de gemeente benoemd.37 Het College 32 S.C. Twist. (2015, 5 oktober). Argumentatie Sporthal op locatie CCL. 33 Gemeente Vlaardingen. (2015, 9 juni). Voorjaarsnota 2015. p. 25. 34 Hospitality Consultants. (2015, 6 juli).

Quick scan haalbaarheid verenigingssporthal, p. 32. 35 Gemeente Vlaardingen. (2015, 31 augustus). Sporthal varianten plaatsing. 36 Gemeente Vlaardingen. (2015, 3 juni). Ontwikkelingsvisie Centrumplan Westwijk 2015. pp. 4-5. 37 S.C. Twist. (2015, 22 september). Notulen bespreking College Vos en S.C. Twist.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 39.

VOS en S.C. Twist treden hierover in contact met de gemeente. Daarna doet de gemeente onderzoek naar de mogelijkheid om de gymzalen van het College VOS te slopen en een sporthal te bouwen tussen het verenigingsgebouw van S.C. Twist en het College VOS. Zowel de sportverenigingen als het onderwijs kunnen dan gebruikmaken van deze sporthal. Uit het onderzoek blijkt dat deze locatie inderdaad een mogelijkheid biedt om een sporthal te bouwen.38 Informatievoorziening aan de raad Aan het eind van 2015 is het nog niet duidelijk welke financiële consequenties de plannen voor de gemeente zullen hebben. Wel houdt de gemeente in de meerjarenbegroting reeds rekening met een investering in de vervanging van gymzalen en sportzalen van €5.300.000 voor het begrotingsjaar 2017.39 De raad stelt over de meerjarenbegroting technische vragen of dit bedrag toereikend zal zijn. Het college antwoordt dat zij de financiële consequenties van de plannen met de gemeenteraad zal delen wanneer die volledig uitgewerkt zijn.40

2.1.2

Januari – maart 2016: de raad stelt een voorbereidingskrediet beschikbaar

Op 26 januari 2016 besluit het college van burgemeester en wethouders om de raad te vragen een voorbereidingskrediet beschikbaar te stellen voor de realisatie van een sporthal aan het Erasmusplein.41 Hoewel het raadsvoorstel primair betrekking heeft op een sporthal aan het Erasmusplein, wordt er in de onderbouwing ook ingegaan op de financiering van de (mogelijke) tweede sporthal voor het College Vos en S.C. Twist. De eventuele bouw van deze tweede sporthal is van belang om het middelbaar onderwijs en S.C. Twist een goede, eigentijdse plek te bieden. De afweging daarbij is dat de gemeente een zorgplicht heeft om bewegingsonderwijs voor middelbare scholen en ruimte voor sportverenigingen te faciliteren. De raad besluit op 24 maart 2016 kennis te nemen van de ontwikkelingsvisie Centrumplan Westwijk en in te stemmen met beschikbaar stellen van een voorbereidingskrediet van € 200.000 voor de bouw van een nieuwe sporthal aan het Erasmusplein.42 In het raadsvoorstel staat dat het totaal geraamde bedrag in de meerjarenbegroting 2016-2019 niet voldoende is voor de bouw van twee nieuwe sporthallen. De bouw van sporthal CC-laan zal daarom betrokken worden bij de voorjaarsnota 2016. Hierin krijgt de raad een investeringsvoorstel voorgelegd.

2.1.3

Mei – juli 2016: het investeringsbudget voor de sporthal wordt € 6.130.000 euro

Bij het vaststellen van de voorjaarsnota 2016 zijn de resultaten naar het onderzoek naar optimale locatie van de sporthallen gereed. Het college concludeert dat het niet haalbaar is om twee gekoppelde gemeentelijke sporthallen op het Erasmusplein te bouwen in verband met de verwachte parkeerdruk en de financiële gevolgen. Daarmee blijft als onderzochte mogelijkheid de bouw de sporthal CC-laan over. Redenen om voor deze locatie te kiezen zijn de hanteerbare verkeersstromen, de geleidelijke parkeerdruk en de overzichtelijke financiële lasten. De bouwkosten van deze sporthal worden geraamd op € 2.600.000. In januari 2016 besluit het college dat de gemeente niet één, maar twee sporthallen zal bouwen. Voor de bouw van de sporthal CC-laan wordt een nieuwe kostenraming gemaakt. Volgens de raming kost de

38 S.C. Twist. (2016, 26 januari). Ontwikkelingen Sporthal. 39 Gemeente Vlaardingen. (2015, 29 oktober). Meerjarenbegroting 2016 – 2019. 40 Gemeente Vlaardingen. (2015, 27 oktober). Beantwoording technische vragen meerjarenbegroting 2016 – 2019. 41 Gemeente Vlaardingen. (2016, 26 januari). Openbare besluitenlijst collegevergadering. 42 Gemeente Vlaardingen. (2016, 24 maart). Raadsbesluit voorbereidingskrediet.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 40.

tweede sporthal de gemeente in totaal € 5.800.000. De investeringskosten voor de gemeente voor het totaal van de twee sporthallen komt uit op € 11.100.000 inclusief btw. In de voorjaarsnota wordt benoemd dat dit bedrag € 5.800.000 hoger is dan het gereserveerde bedrag voor de vervanging van de sportzalen dat tot dan toe is opgenomen in het investeringsprogramma.43 De investeringskosten stijgen verder vanwege de voorbeeldfunctie die de gemeente wil vervullen op het gebied van duurzaam vastgoed. Daarom wordt in de voorjaarsnota een extra duurzaamheidsinvestering van € 660.000 opgenomen die gelijkelijk wordt verdeeld over beide sporthallen. Doel van deze investering is om de nieuwe sporthallen energieneutraal te maken. Het totaal aan investeringskosten voor beide hallen wordt daarmee € 11.760.000. Het gedeelte dat bedoeld is voor de sporthal CC-laan bedraagt in totaal € 6.130.000.44 De raad verstrekt dit krediet met het vaststellen van de voorjaarsnota op 7 juli 2016.45

2.1.4

Juni - september 2016: de gemeente weegt af welke contractvorm past bij het project

In de periode juni – september 2016 wegen betrokken ambtenaren af welke contractvorm passend is voor het project. De gemeente vraagt adviesbureau Synarchis hierover te adviseren.46 In het advies van Synarchis is er een vergelijking gemaakt tussen een traditionele vorm van aanbesteding en een geïntegreerde aanbesteding: Een traditionele aanbesteding of een geïntegreerde aanbesteding Bij een traditionele aanbesteding wordt eerst een ontwerp gemaakt (waarvoor doorgaans extern een architect wordt ingehuurd). Dit ontwerp wordt uitgewerkt tot een technisch ontwerp (waarin alle details van het te realiseren bouwwerk zijn uitgewerkt). Vervolgens wordt via een aanbesteding de bouw van de sporthal in de markt gezet. Na oplevering is de gemeente als eigenaar verantwoordelijk voor exploitatie en onderhoud. Bij een geïntegreerde aanbesteding worden een of meerdere type werkzaamheden gezamenlijk in de markt gezet. Het is bijvoorbeeld mogelijk om het ontwerp en de realisatie (Design & Build) of het ontwerp, de realisatie en het onderhoud (Design, Build, Maintain) gezamenlijk aan te besteden. Er zijn ook nog varianten mogelijk waarbij de inschrijvende partij ook verantwoordelijk is voor de exploitatie en de financiering van sporthal. Synarchis adviseert een geïntegreerde aanbesteding.

Door een vroege aanbesteding zal een eventuele bouwkostenstijging niet voor rekening van de gemeente zijn en heeft de gemeente prijszekerheid. Verder is er maar één groot besluitvormingsmoment. Nadelen van de geïntegreerde aanbesteding zijn de beperktere regie van de gemeente, minder mogelijkheden om wijzigingen door te voeren tijdens het proces en een kwaliteitsrisico: het risico dat partijen winst willen optimaliseren door kwaliteitsvermindering door te voeren. Synarchis adviseert op basis van deze afwegingen om een Design & Build (hierna: D&B) aanbesteding uit te schrijven. Synarchis adviseert daarnaast om in een geïntegreerde aanbesteding een programma van eisen (hierna PvE) op te stellen gelijktijdig met de selectiefase.47

43 Gemeente Vlaardingen. (2016, 24 mei). Voorjaarsnota 2016. p. 16. 44 Gemeente Vlaardingen. (z.d.). Korte notitie i.v.m. problematiek Westwijkhallen. p. 1. 45 Gemeente Vlaardingen. (2016, 7 juli). Gemeenteraad voorjaarsnota 2016. 46 Synarchis Adviesgroep. (2016, 13 juni). Notitie Aanbestedingsadvies sporthal Vlaardingen. 47 Synarchis Adviesgroep. (2016, 13 juni). Notitie Aanbestedingsadvies sporthal Vlaardingen. p. 6.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 41.

In deze periode lopen in de organisatie de voorkeuren uiteen over welke vorm van aanbesteding het beste zou passen, zo blijkt uit de gevoerde interviews en ambtelijke notities. De betrokken ambtelijk opdrachtgever is voorstander van een D&B-aanbesteding, mede omdat de verantwoordelijkheid om het project op tijd af te ronden dan bij de bouwer ligt. De betrokken projectleider is juist voorstander van een traditionele aanbesteding omdat de wensen van de toekomstige gebruikers volgens hem niet voldoende gedetailleerd zijn en de gemeente bij een D&B-aanbesteding haar grip op het realisatieproces kwijtraakt.48 Uit de feitenverificatie blijkt dat de keuze voor een traditionele aanbesteding is gemaakt in overleg met de teams inkoop en vastgoed. Tijdens dit overleg is de conclusie getrokken dat een traditionele aanbesteding het meest passend was. In gesprekken is naar voren gekomen dat er geen betrokkenheid is geweest van de portefeuillehouder bij de keuze voor een aanbestedingsvorm. Uiteindelijk kiest de gemeente ervoor om het project traditioneel aan te besteden. Daarmee wordt het advies van Synarchis niet opgevolgd. Synarchis krijgt wel de opdracht om het programma van eisen verder uit te werken.

2.1.5

September 2016 – maart 2017: het PvE komt tot stand

In de periode september 2016 tot maart 2017 werkt Synarchis in samenwerking met betrokken ambtenaren aan het PvE voor de sporthal CC-laan. In deze periode zijn er verschillende scenario’s en inpassingsvarianten voor de uitwerking van het ontwerp van de sporthal verkend.49 De investering voor beide sporthallen wordt in september 2016 geraamd op € 11.860.000.50 In november 2016 raamt Multical de totale investeringskosten voor de bouw van de sporthal CC-laan op € 6.350.000.51 In december 2016 raamt Klein Gunnewiek Bouwkosten advies de totale investeringskosten op € 6.250.000, waarbij de raming uitgaat van twaalf maanden voorbereidingstijd en zeven maanden bouwtijd. De raming houdt geen rekening met een mogelijk grotere prijsstijging als gevolg van te verwachten marktontwikkelingen.52 In deze periode overleggen Synarchis en betrokken ambtenaren met de toekomstige gebruikers van de sporthal (S.C. Twist en het College Vos) over de plaats en inpassing van het toekomstige gebouw. De partijen bespreken verschillende inpassingsmodellen en kiezen uiteindelijk voor een model waarin de sporthal tussen de bestaande school en het clubgebouw van S.C. Twist geplaatst wordt.

Bij de totstandkoming van het programma van eisen voert Synarchis diverse gesprekken met de toekomstige gebruikers en geven de afdelingen sport en stedenbouw nadere input voor de stedenbouwkundige en sporttechnische eisen, zo blijkt uit de gevoerde interviews. Synarchis levert op 16 maart 2017 PvE op. Onderdelen hiervan zijn het stedenbouwkundig PvE53, het functioneel-ruimtelijk PvE54 en het technisch PvE (dat reeds op 27 februari 2017 was afgerond)55: 

Het stedenbouwkundig PvE bevat stedenbouwkundige aspecten en voorwaarden waar het gebouw aan moet voldoen. Het gebouw moet aansluiten op de ruimtelijke uitgangspunten

48 Gemeente Vlaardingen. (z.d.). Notitie D-en-B nadelen Projectspecifiek; Gemeente Vlaardingen. (z.d.). Afweging

contractvorm. 49 Gemeente Vlaardingen. (2016, 27 september). Raadsvoorstel tot vaststelling van de begroting 2017 en kennisname van de meerjarenbegroting 2017-2020. p. 42. 50 Gemeente Vlaardingen. (2016, 27 september). Raadsvoorstel tot vaststelling van de begroting 2017 en kennisname van de meerjarenbegroting 2017-2020. p. 105. 51 Ingenieursbureau Multical. (2016, 18 november). Investeringsraming sporthal Claudius Civilislaan. 52 Kg Bouwkosten Advies. (2016, 15 december). Investeringsraming Sporthal Claudius Civilislaan. 53 Synarchis. (2017, maart). Concept Stedenbouwkundig Programma van Eisen Sporthal Claudius Civilislaan. 54 Synarchis. (2017, 16 maart). Ruimtelijk-functioneel Programma van Eisen. 55 Synarchis. (2017, 27 februari). Technisch Programma van Eisen.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 42.





2.2

(beeldkwaliteitseisen) in de Westwijk en qua stijl ook aansluiten op de bestaande bebouwing van het college VOS. Verder is er een functioneel ruimtelijk PvE waarin de activiteiten van alle gebruikers zijn beschreven. Overdag wordt het gebouw gebruikt door het College VOS en 's avonds en in de weekenden door S.C. Twist. Verder staat in het functioneel ruimtelijk PvE welke ruimtes gewenst zijn en aan welke functionele eisen qua capaciteit en gebruik deze moeten voldoen. Ook staat er in dat de sporthal moet voldoen aan de eisen van het NOC NSF die staan in het handboek sportaccommodaties en de eisen van de KVLO. Ten slotte is er een technisch PvE waarin de technische en bouwfysische eisen aan het gebouw worden omschreven.

De uitwerking van het ontwerp en nadere voorbereiding van het project (maart 2017 – december 2021)

Samenvatting: Op 19 mei 2017 gunt de gemeente de opdracht om de sporthal te ontwerpen aan De Vilder&Zonneveld Architecten. Gedurende de tweede helft van 2017 en de eerste helft van 2018 werkt de architect in samenwerking met het ontwerpteam het ontwerp voor de sporthal nader uit. Tijdens de ontwerpfase doen zich de eerste knelpunten in het project voor: geraamde bouwkosten overschrijden het budget, de eisen voor sport en bewegingsonderwijs blijken op onderdelen tegenstrijdig en het terrein blijkt te smal voor het te realiseren gebouw. Voor een alternatieve oplossing is extra budget nodig, dat de raad op 4 april 2019 verstrekt. Het ontwerp wordt vervolgens aangepast. Hierna zijn er opnieuw knelpunten: het vleermuizenonderzoek is niet tijdig gestart, de nabijgelegen gasleiding bij de Marathonweg lijkt een mogelijk veiligheidsprobleem en de afmetingen van het ontwerp blijken niet aan de eisen voor verenigingssport te voldoen. Opnieuw past de architect het ontwerp aan. Het college besluit in juni 2021 aanvullend krediet beschikbaar te stellen om een kostenstijging te dekken. Dit krediet wordt gedekt uit het positieve saldo en de verlaging van het krediet van de Erasmushal. Het college informeert de raad hierover in een raadsmemo. Eind 2021 blijkt dat de oude Westwijkhallen vanwege veiligheidsaspecten niet meer gebruikt kunnen worden.

De raad verstrekt daarom krediet voor de aanschaf van een blaashal, zodat er toch gesport kan worden gedurende het winterseizoen.

2.2.1

Maart – juni 2017: de gemeente besteedt het ontwerp aan en start met het project

In maart 2017 schrijft de gemeente een meervoudige onderhandse aanbesteding uit voor het ontwerp van de sporthal. Dit betreft een integrale opdracht om de nodige ontwerpen te maken, het aanbestedingstraject voor de bouw te begeleiden en gedurende de bouw de functie van directievoerder te vervullen. Op 19 mei 2017 gunt de gemeente de opdracht aan DeVilder&Zonneveld Architecten (vanaf hier: de architect).56 Uit de in het kader van dit onderzoek gevoerde interviews komt naar voren dat de architect twee uitgangspunten in de uitvraag niet reëel acht: de verwachte bouwkosten van € 3.700.000 ex. btw en de geplande doorlooptijd van 1,5 jaar voor het gehele project (ontwerp, vergunning en bouw). Diverse gesprekspartners geven aan dat ook andere betrokken partijen, inclusief de gemeente, de verwachte doorlooptijd in deze periode krap achtten. Op 20 juni 2017 start het daadwerkelijke project met een kennismakingsgesprek tussen gemeente Vlaardingen en de architect en de eerste vergadering van het ontwerpteam (de projectleider en betrokken medewerkers van de gemeente, de architect en vertegenwoordigers van S.C.

Twist en het College VOS).Tijdens de eerste ontwerpteamvergadering geeft de gemeente aan in maart 2018 de bouwopdracht te willen verlenen, waarna oplevering rond september 2018 moet plaatsvinden.57 In het tweede ontwerpteamoverleg komt aan de orde dat de sloop van de bestaande gymzaal van het College 56 DeVilder&Zonneveld architecten. (2017, 20 juni). Gespreksnotitie ontwerpteam overleg. p. 1. 57 DeVilder&Zonneveld architecten. (2017, 20 juni). Gespreksnotitie ontwerpteam overleg. p. 2.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 43.

Vos na de kerstvakantie van 2017 moet plaatsvinden, zodat tijdig kan worden begonnen met de bouw.58 Bij het volgende ontwerpteamoverleg constateert de vertegenwoordiger van S.C. Twist dat de planning verder naar achteren is geschoven. Als reactie daarop geeft de architect aan “[…] dat dit misschien zo lijkt, maar [dat de planning] alsnog heel krap is”.59 Door diverse knelpunten gedurende deze fase moet de planning echter steeds worden opgeschoven. Deze knelpunten komen verderop in dit feitenrelaas terug. De aanbestedingsprocedure voor de bouw vindt uiteindelijk pas medio 2021 – februari 2022 plaats, waarbij het uitgangspunt is dat de sporthal uiterlijk in september 2022 wordt gerealiseerd.60 Het ontwerpteam bespreekt in de eerste ontwerpteamvergadering op 20 juni 2017 de noodzaak dat de sporthal aan de eisen van NOC-NSF moet voldoen.61 In het eerder in 2017 opgestelde functioneel ruimtelijk programma is benoemd dat de bouw van de sporthal aan het handboek sportaccommodaties van NOC-NSF, waarin de eisen zijn vermeld, moet voldoen.62 Het ontwerpteam besluit dat de architect ter controle het PvE vergelijkt met de normen van het NOC-NSF.63 De ambtelijk opdrachtgever, tevens beleidsmedewerker sport, geeft aan de precieze eisen na te gaan, zodat de architect nader kan uitzoeken wat dit betekent voor het ontwerp.

De architect zoekt dit uit door het PvE te vergelijken met de normen van het NOC-NSF.64 Op 20 juli 2017 voert de architect hierover een eerste gesprek met de keuringsinstantie van het NOC-NSF, Kiwa ISA.65 Kiwa ISA geeft in dit gesprek aan dat de afmetingen en indeling van het ontwerp in lijn met de normen aangepast moeten worden. De architect meldt dit op 16 augustus 2017 in het ontwerpteamoverleg. Het ontwerpteam spreekt af dat de architect na afronding van het voorontwerp nogmaals Kiwa ISA zal raadplegen.66

2.2.2

Juli 2017 – augustus 2018: het ontwerpteam werkt het ontwerp van de sporthal uit

Gedurende de tweede helft van 2017 en de eerste helft van 2018 werkt de architect aan het ontwerp, in samenspraak met het ontwerpteam. Al vroeg constateert de architect problemen met de beschikbare ruimte en de inpassing van het ontwerp.67 Op 28 juli 2017 levert de architect hierover een ‘rapportage beschikbare ruimte problematiek’ op. Gedurende deze periode werkt de architect verschillende alternatieven uit voor een goede inpassing van de sporthal. De problematiek rond de inpassing heeft onder meer te maken met het bestaande verenigingsgebouw van S.C. Twist. Volgens de gevoerde interviews heeft dit gebouw op dat moment nog een boekwaarde en mag het niet worden gesloopt, tenzij het afschrijven ten laste zou komen van het projectbudget. Het slopen en opnieuw bouwen van het clubgebouw van S.C. Twist is niet als alternatief onderzocht, omdat dit zou leiden tot een te groot eenmalig verlies voor de gemeente als gevolg van de versnelde afschrijving van het gebouw. Op dat moment schat het ontwerpteam volgens de gevoerde interviews in dat deze variant duurder zou zijn dan de wel onderzochte varianten.

58 DeVilder&Zonneveld architecten. (2017, 5 juli). Gespreksnotitie ontwerpteam overleg. pp. 2-3. 59 DeVilder&Zonneveld architecten. (2017, 19 juli). Gespreksnotitie ontwerpteam overleg. pp. 2-3. 60 Gemeente Vlaardingen. (2021, 28 juli). Aankondiging van een opdracht: werken. 61 DeVilder&Zonneveld architecten. (2017, 20 juni). Gespreksnotitie ontwerpteam overleg. p. 1. 62 Synarchis. (2017, 16 maart). Ruimtelijk-functioneel Programma van Eisen, p. 6. 63 DeVilder&Zonneveld architecten. (2017, 5 juli). Gespreksnotitie ontwerpteam overleg. pp. 2-3. 64 DeVilder&Zonneveld architecten. (2017, 5 juli). Gespreksnotitie ontwerpteam overleg. pp. 2-3. 65 DeVilder&Zonneveld architecten. (2017, 19 juli). Gespreksnotitie ontwerpteam overleg. pp. 2-3. 66 DeVilder&Zonneveld architecten. (2017, 16 augustus). Gespreksnotitie ontwerpteam overleg. p. 1. 67 DeVilder&Zonneveld architecten. (2024, 11 juli). Globale tijdslijn Sporthal Claudius Civilislaan.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 44.

Informatievoorziening aan de raad In de tussentijd wordt de gemeenteraad via de P&C-cyclus op de hoogte gehouden over de voortgang van de bouw van de sporthallen in de Westwijk. In de voorjaarsnota 2017 (23 mei 2017)68 en de meerjarenbegroting 2018-2021 (door de raad vastgesteld op 9 november 2017) wordt uitgegaan van een totaalinvestering van € 6.460.000 voor de sporthal aan de CC-laan. Tevens wordt er opgemerkt dat om de huidige Westwijkhallen tot 2019 bruikbaar te houden, tijdelijk extra onderhoud noodzakelijk is. De kosten hiervan worden geraamd op € 100.000 per jaar.69 Het bedrag in het investeringsoverzicht voor de sporthal CC-laan is inclusief verduurzamingsmaatregelen € 6.460.000 voor de periode 2018.70 Bij het vastgestelde budget van de sporthal CC-laan van € 6.130.000 wordt zodoende ook de verduurzamingskosten van de Erasmushal (€ 330.000) meegerekend. In februari 2018 concluderen de architect en de projectleider dat de realisatie van de sporthal niet mogelijk is zonder overschrijding van het beschikbare budget.71 Dit komt onder meer door prijsstijgingen in de utiliteitsbouw. Verder is gebleken dat er een tegenstelling is tussen de eisen van het NOC-NSF en de KVLO. Ook blijkt het terrein te smal te zijn om het gebouw dat volgens het PvE gebouwd moet worden te realiseren.72 Daarom onderzoekt het ontwerpteam vier alternatieven:73 1.

Verplaatsen van het clubhuis van S.C. Twist. De bouwkosten bedragen € 6.000.000 en de stichtingskosten € 7.600.000. Het ontwerpteam concludeert dat dit alternatief niet wenselijk is, omdat het bouwen van de sporthal dan langer duurt en er onvoldoende wordt bespaard. 2. Wijziging van het ontwerp binnen de beschikbare ruimte. De bouwkosten bedragen € 5.700.000 en de stichtingskosten € 7.200.000. Het ontwerpteam concludeert dat dit alternatief niet wenselijk is, omdat dit een “onduidelijke en onveilige plattegrond” oplevert. Ook levert dit alternatief onvoldoende besparingen op. 3. Het optillen en verplaatsen van het clubhuis van S.C. Twist. De bouwkosten bedragen € 5.800.000 en de stichtingskosten € 7.400.000. Het ontwerpteam concludeert dat dit alternatief wenselijk zou zijn omdat dit een duidelijke plattegrond oplevert en “de architectonische visie het best wordt benaderd.” Vanwege de technische complexiteit is dit alternatief echter duur. 4. De sporthal integreren in het bestaande clubhuis van S.C. Twist. De bouwkosten bedragen € 5.400.000 en de stichtingskosten € 7.000.000. Dit alternatief is daarmee het goedkoopst. Het onderliggende memo benoemt dit alternatief als ‘gewenst’. Voor elk van de alternatieven is aanvullend budget vereist.

Het door de raad vastgestelde budget is op dat moment namelijk € 6.130.000, terwijl de investeringskosten in het goedkoopste alternatief € 7.000.000 bedragen.

68 Gemeente Vlaardingen. (2017, 23 mei). Voorjaarsnota 2017. p. 31. 69 Gemeente Vlaardingen. (2017, 26 september). Raadsvoorstel tot vaststelling van de begroting 2018 en kennisname van de

meerjarenbegroting 2018-2021. p. 45; Gemeenteraad Vlaardingen (2017, 9 november). Vergadering gemeenteraad 9 november 2017. 70 Gemeente Vlaardingen. (2017, 26 september). Raadsvoorstel tot vaststelling van de begroting 2018 en kennisname van de meerjarenbegroting 2018-2021. p. 108. 71 De Vilder&Zonneveld architecten. (2028, 28 maart 2018). Gespreksnotitie ontwerpteam overleg 8. p. 1. 72 Gemeente Vlaardingen. (2018, z.d.). Ambtelijk memo prijsverhogende elementen. 73 Gemeente Vlaardingen. (2018, 20 februari). Memo Realisatie Sporthal Claudius Civiluslaan.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 45.

Informatievoorziening aan de raad Op 15 mei 2018 ontvangt de raad de jaarstukken over het jaar 2017. Hierin staat dat de voorbereidingen van de bouw van de sporthal medio 2017 zijn gestart en dat de uitvoering en oplevering naar verwachting zal plaatsvinden in 2018.74 Een tiental pagina’s later staat een afwijkende streefdatum opgenomen, namelijk de verwachte oplevering van de sporthal in het eerste kwartaal van 2019.75 Tot slot meldt het college in de jaarstukken dat het ontwerp van de sporthal aan een lokale architect is uitbesteed.76 Op 26 juni 2018 is het eerste voorontwerp voor de sporthal gereed.77 In deze periode starten ook de vergaderingen van het bouwteam. In het bouwteamoverleg van 15 augustus 2018 geeft de architect aan dat een bouwfase inclusief bouwvoorbereiding van acht maanden kort is. De projectleider geeft daarop aan dat deze acht maanden alleen de bouwfase betreffen en dat de bouwfase zal worden verlengd.78 Op 2 oktober 2018 vraagt de projectleider de omgevingsvergunning voor de realisatie van de sporthal aan.79 Er is ook een bestemmingsplanwijziging nodig voor het wijzigen van de situatie op de kaart. De architect adviseert de gemeente om vroegtijdig een bestemmingsplanwijziging aan te vragen met een ruim bouwvlak en bouwhoogte, zodat er meer ontwerpvrijheid is en minder risico op vertraging in het project.

In de gevoerde interviews wordt aangegeven dat de gemeente ervoor heeft gekozen om het ontwerp, de omgevingsvergunning en de aanvraag bestemmingsplan aan elkaar te koppelen, om de doorlooptijd van het project te beperken.

2.2.3

November 2018 - april 2019: de raad verstrekt aanvullende kredieten

Op 8 november 2018 stelt de gemeenteraad de meerjarenbegroting voor de periode 2019-2022 vast. In de begroting staat dat de bouwkosten voor sportaccommodaties zijn gestegen door het aantrekken van de economie in de afgelopen periode. Bij het opstellen van de ramingen van de sportaccommodaties, waaronder de sporthallen in de Westwijk, is hiermee geen rekening gehouden. Om deze reden reserveert de gemeente in de begroting voor de sporthallen een investeringsbedrag van € 2.100.000. In de begroting meldt het college dit nog met de raad te zullen bespreken. Verder is in de begroting vermeld dat beide nieuwe sporthallen in 2019 energieneutraal opgeleverd worden.80 Op 4 april 2019 besluit de raad een aanvullend krediet van € 2.130.000 beschikbaar te stellen voor de realisatie van de sporthal aan het Erasmusplein en de sporthal CC-laan. Van dit krediet is € 1.350.000 bestemd voor de sporthal CC-laan. Dit bedrag is een aanvulling op het al verstrekte budget van € 6.130.000.81 Het college informeert de raad in het bijbehorende raadsvoorstel over de “noodzakelijke, maar complexe aanpak van [...] de Westwijk.” Het college stelt het volgende: “Door diverse ontwikkelingen […] is de uitwerking van de plannen vertraagd. Hierdoor moesten in een aantal processen meermalen herberekeningen worden gemaakt.

Zoals eerder indicatief aangegeven was er onduidelijkheid over de financiële gegevens, waardoor uw gemeenteraad niet tussentijds kon worden geïnformeerd. Op dit 74 Gemeente Vlaardingen. (2018, 15 mei). Jaarstukken 2017. p. 49. 75 Gemeente Vlaardingen. (2018, 15 mei). Jaarstukken 2017. pp. 64-65. 76 Gemeente Vlaardingen. (2018, 15 mei). Jaarstukken 2017. p. 65. 77 DeVilder&Zonneveld architecten. (2024, 11 juli). Globale tijdslijn Sporthal Claudius Civilislaan. 78 DeVilder&Zonneveld architecten. (2018, 15 augustus). Gespreksnotitie Bouwteam overleg 04. p. 2. 79 Gemeente Vlaardingen. (2022, 20 juli). Begeleidende brief bij besluit verlenen omgevingsvergunning. 80 Gemeente Vlaardingen. (2018, 25 september). Raadsvoorstel tot vaststelling van de begroting 2019. p. 45. 81 Gemeente Vlaardingen. (2019, 4 april). Raadsbesluit sporthallen. p. 1.

Rekenkamer Vlaardingen | Onderzoek sporthal Claudius Civilislaan | 46.

moment is die duidelijkheid er wel. Voor de voortgang van de projecten is een spoedige besluitvorming gewenst.” Het aanvullende budget voor de sporthal CC-laan is nodig vanwege: 1. Prijsstijgingen: het geraamde bedrag voldoet niet langer. De bouwkosten zijn “autonoom” gestegen. 2. Stedenbouwkundige inpassing: er zijn aanvullende voorwaarden voor de stedenbouwkundige inpassing van de sporthal. De nieuwbouw moet namelijk aansluiten bij het vroeg monumentale schoolgebouw van College Vos ontworpen door architect Maaskant. 3. Integratie clubgebouw S.C. Twist: de ruimte om te bouwen is te smal. De sporthal moet daarom geïntegreerd worden met het clubgebouw van S.C. Twist. Het college schrijft aan de raad dat er subsidie vanuit het rijk kan worden aangevraagd, de zogeheten SPUK Sport. Voor de investering in de sporthal CC-laan kan een subsidie aangevraagd worden van maximaal 17% van de kosten. De verwachting is op voorhand wel dat de subsidieaanvragen het beschikbare budget vanuit het rijk overstijgen. Daarom gaat de gemeente uit van een uitkering van de subsidie van 14% in plaats van 17%. Dit betekent een verwacht “voordeel” van € 1.050.000.82 In het raadsvoorstel staat dat in de berekening van de sporthal CC-laan rekening is gehouden met de te verkrijgen subsidie. Een financiële berekening van het benodigde budget ontbreekt echter.

Het is daarmee niet duidelijk op welke manier er met de verwachte subsidie rekening is gehouden. Specifieke uitkering stimulering sport (SPUK Sport) Gemeenten, sportverenigingen en sportstichtingen konden tot 2019 de btw over investeringen in sportaccommodaties en sportmaterialen in aftrek brengen. Vanaf 2019 verviel deze mogelijkheid vanwege een uitspraak van het Hof van Justitie van de EU. Vanaf 1 maart 2019 ging daarom de Regeling specifieke uitkering stimulering sport van kracht. De SPUK Sport is een regeling van het ministerie van VWS waarmee gemeenten gecompenseerd worden. Gemeenten kunnen voor gerealiseerde bestedingen in verband met sportaccommodaties en sportmaterialen een subsidie aanvragen. De subsidie bedraagt 17,5% van de kosten. Het landelijke plafond van deze regeling was in 2019 € 152.000.000. Dit is later opgehoogd naar € 185.000.000. In 2019 werd door gemeenten € 228.000.000 SPUK-bijdrage aangevraagd.83