bijlage 5 plan-oer vijfheerenlanden.pdf

Figuur 5.5 De locatie van windturbines en de kansrijke panden voor een warmtenet Vijfheerenlanden (gemeente Vijfheerenlanden).

Circulariteit (grondstoffengebruik, afval) Circulariteit of een kringloop/circulaire economie is een economisch en industrieel systeem waarin geen eindige grondstofvoorraden worden uitgeput en waarin reststoffen volledig opnieuw worden ingezet in het systeem. Oftewel, in een circulaire economie bestaat er geen afval meer, gebruiken we onze spullen langer, hergebruiken we (delen van) producten en is afval de grondstof voor nieuwe producten. In Vijfheerenlanden produceert men meer huishoudelijk afval dan gemiddeld in Nederland, namelijk 558 kg per inwoner ten opzichte van 482 kg per inwoner (CBS, 2019, waarstaatjegemeente.nl, zie Figuur 5.6). Dit betreft het

blad 45 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

geheel aan ingezameld afval per inwoner. Naast restafval bevat dit ook de gescheiden ingezamelde afvalstromen, zoals GFT, plastic en drankkartons, papier etc.. In 2020 was dit zelf nog meer, namelijk 628 kg per inwoner (CBS, 2020). Hiervan is 223,4 kg restafval, 37,5 grof huishoudelijk restafval en 110,8 kg GFT.

Figuur 5.6 Totaal huishoudelijk afval Vijfheerenlanden t.o.v. Nederland (in kg per inwoner); bron: CBS, 2015- 2019, waarstaatjegemeente.nl.

5.1.3

Referentiesituatie CO2-uitstoot Het is verplicht om nieuwbouw gasloos te realiseren. Hierdoor zal er geen toename aan CO 2-uitstoot zijn afkomstig van de nieuw gebouwde omgeving. Om daadwerkelijk de huidige CO2-uitstoot te verminderen dient echter ook de bestaande bebouwde omgeving te worden aangepakt. De aanpak hiervoor is uitgewerkt in de Transitievisie Warmte (2021). De eerste stap bestaat uit het terugdringen van het energieverbruik door o.a. woningen te isoleren. De tweede stap is de omschakeling naar alternatieve warmteoplossingen. Beide stappen dragen bij aan het verminderen van de CO2-uitstoot door de bebouwde omgeving. De technologische ontwikkelingen op het gebied van CO2-neutraal vervoer blijven toenemen. Dit leidt naar verwachting tot een afname van de uitstoot door vervoer. Daarnaast is de verwachting dat de coronacrisis een gevolg zal hebben op de landelijke CO2-uitstoot. In 2020 is de CO2-uitstoot landelijk fors verminderd. Dit door de forse daling van reizen, zowel met de auto als met het vliegtuig. Wat het blijvende effect zal zijn van de coronacrisis op de CO2-uitstoot is echter lastig te voorspellen. Energievraag Doordat met de Transitievisie Warmte ingezet wordt op het verminderen van de energievraag door o.a. bestaande woningen beter te isoleren, wordt de energievraag verkleind. In welke mate de energievraag daarmee afneemt is nu nog niet in te schatten.

Duurzame energiebronnen In de RES U16 is voor de gemeente Vijfheerenlanden een opgave van 0,072 TWh opgenomen. Middels een amendement is door de raad vastgesteld dat de elektriciteitsopgave door zon-op-daken en windturbines kan worden gerealiseerd. Zonnevelden zijn door de raad uitgesloten. In dit OER worden de veertien aangewezen locaties voor windenergie op kansrijkheid onderzocht. Op het gebied van warmtebronnen zet de regio U16 in op mogelijke samenwerking en regionale kennisdeling en wordt in regionaal verband onderzoek gedaan naar de inzet van bijvoorbeeld aquathermie, geothermie en biowarmte. Met de tweede stap van de Transitievisie Warmte worden alternatieven warmtebronnen gezocht. Hiervoor zijn kansrijke gebieden aangewezen in Leerdam, Everdingen en Ameide.

blad 46 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Circulariteit In het Klimaatakkoord is de ambitie van een volledig circulaire economie in 2050 afgesproken. Als tussendoelstelling geldt dat Nederland in 2030 al 50% minder primaire grondstoffen moet gebruiken. Ook de Vijfheerenlanden heeft zich aan deze doelstelling gecommitteerd. De gemeente heeft voor circulariteit de volgende concrete doelen gesteld: 1. In 2030 is de gemeente Vijfheerenlanden 50% circulair en in 2050 is de gemeente Vijfheerenlanden 100% circulair. Dit betekent dat in 2050 in Vijfheerenlanden geen (rest)afval en verspilling meer bestaat. 2. In 2030 is de leefomgeving in Vijfheerenlanden schoon en wordt overlast door zwerfafval verminderd. 3. In 2050 is de mobiliteit in Vijfheerenlanden innovatief en schoon. Vervoersbewegingen zijn zonder emissies en vrij van fossiele brandstof. 4. In 2050 is de bedrijvigheid in Vijfheerenlanden zoveel mogelijk schoon en emissie-loos. Er ligt nog een forse opgave om te kunnen voldoen aan deze doelen.

5.1.4

Beoordeling In de voorgaande paragrafen zijn de huidige situatie en de referentiesituatie geschetst. Deze informatie is verwerkt in onderstaande trendgrafiek.

Figuur 5.7 Trendgrafiek energie en circulariteit.

De huidige situatie met betrekking tot energie en circulariteit is beoordeeld als ‘slecht’. De gemeente Vijfheerenlanden staat, evenals de rest van Nederland, voor grote uitdagingen met betrekking tot de energietransitie en circulariteit. Op dit moment wordt onvoldoende voorzien in het elektriciteits- en warmtegebruik door duurzame bronnen en is de gemeente is nog ver verwijderd van het ambitieniveau uit het Klimaatakkoord. Het aandeel hernieuwbare energie is relatief laag en er wordt relatief veel afval geproduceerd. Met de RES U16 en de Transitievisie Warmte zet de gemeente echter de eerste stappen om invulling te geven aan de energietransitie. Door zowel dit beleid als technologische ontwikkelingen wordt een positieve trend naar de toekomst verwacht op het gebied van vermindering van de CO2-uitstoot en de energievraag. Wat betreft de opwek van energie met duurzame bronnen wordt ingezet op de realisatie van warmtebronnen, warmtenetten en wordt gezocht naar locaties om windenergie op te wekken en zon-op-daken te realiseren. Daarmee wordt ook voor het criterium duurzame energieopwekking een positieve trend richting de toekomst verwacht. Niettemin is de vraag of de totale energievraag lokaal kan worden opgewekt. Tot slot staat de circulaire economie nog in de kinderschoenen.

Aangezien er voor dit onderwerp nog geen beleid ontwikkeld is, wordt dit een grote uitdaging richting de toekomst. De referentiesituatie is gezien de grote uitdagingen voor energie en circulariteit ‘licht negatief’ tot ‘licht positief’ beoordeeld.

blad 47 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

5.2

Vitaliteit en inclusiviteit

5.2.1

Beleid en beoordelingskader Onder vitaliteit wordt het sterk blijven houden van de wijken en kernen bedoeld zodat deze leefbaar en aantrekkelijk blijven voor inwoners en nieuwkomers. Dit vraagt bijvoorbeeld om voldoende en aantrekkelijke voorzieningen. Een inclusieve samenleving is een samenleving waar iedereen tot zijn recht kan komen. Het maakt niet uit welke culturele achtergrond, gender, leeftijd, seksualiteit, talenten of beperkingen iemand heeft. Beleid Het woonbeleid van Vijfheerenlanden is vastgelegd in de ’Woonvisie Vijfheerenlanden 2020 – 2025’. Het doel van de Woonvisie voor Vijfheerenlanden is dat het voor iedereen goed wonen is in Vijfheerenlanden en de woonwensen en woningbehoefte van alle inwoners zoveel mogelijk binnen de gemeentegrenzen mogelijk te maken. Een belangrijk uitgangspunt in deze Woonvisie is dat er in principe in elke kern bouwmogelijkheden zijn. Belangrijke thema’s zijn daarnaast leefbaarheid, duurzaamheid en zorg & welzijn. Er zijn ook raakvlakken met andere beleidsvisies waaronder de detailhandelsnota. In regionaal verband zijn met het Integraal Ruimtelijk Perspectief (IRP) ook afspraken gemaakt rondom woningbouwprogrammering (zie paragraaf 3.4.3). Van belang is daarnaast rekening houden met het Programma wonen en werken van de provincie Utrecht .

Beoordelingskader Het definiëren van vitaliteit en inclusiviteit is lastig, zo ook het operationaliseren en nader concretiseren van deze thema’s in indicatoren. De nadruk in de beoordeling in dit OER voor vitaliteit en inclusiviteit ligt vooral op indicatoren die een sterke ruimtelijke component hebben. In de volgende tabel is het beoordelingskader voor vitaliteit en inclusiviteit opgenomen. Het thema wordt beoordeeld op vijf criteria. Tabel 5.2 Beoordelingskader Vitaliteit en inclusiviteit.

Thema Vitaliteit en inclusiviteit

Criterium Woningaanbod

Gewenste beweging Verbeteren van de afstemming van het woningaanbod op de vraag (zowel kwantitatief als kwalitatief).

Voorzieningen

In stand houden van voorzieningenniveau in kernen

Leefbaarheid

Behoud en verbeteren leefbaarheid

Inclusiviteit

Iedereen telt mee en doet zoveel mogelijk mee. Het behouden van een uitgebreid verenigingsleven en

Sociale cohesie

waar van

nodig de

Streefwaarde/Ambitie Bouwen naar behoefte voor de eigen inwoners en bijdragen aan de regionale opgave. Dit betreft in totaal 5.000 extra woningen tot 2040 • Versterking van de huidige kwaliteit woningvoorraad • Voorzieningenniveau passend bij de schaal van de kern • Minimale voorzieningen in iedere kern zijn een basisschool, een ontmoetingsruimte, een plaats voor markt (marktplein) en een sportveld of accommodatie Alle onderdelen van de Leefbaarometer scoren boven het landelijk gemiddelde. •

Een inclusieve samenleving. Er zijn voldoende ontmoetingsmogelijkheden (in

blad 48 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Thema

Criterium

Gewenste beweging voldoende ontmoetingsmogelijkheden.

Streefwaarde/Ambitie zowel de openbare ruimte als de bebouwde omgeving).

Resultaten participatietraject Hieronder zijn op basis van het participatieverslag de belangrijkste resultaten voor het thema vitaliteit en inclusiviteit weergegeven: • Vrijwel alle inwoners van Vijfheerenlanden zijn het ermee eens dat er meer woningen gebouwd moeten worden. De vraag is wat de beste plek daarvoor is. o In Leerdam-Oost, Schoonrewoerd, Oosterwijk, Everdingen, Hagestein, Hoef en Haag, Lexmond en Leerbroek ziet de meerderheid uitbreiding buiten het dorp niet zitten. In Kedichem, Hei- en Boeicop en Zijderveld is de mening hierover verdeeld. In de overige plaatsen wordt uitbreiding buiten het dorp wel als een mogelijkheid gezien. o In Tienhoven a/d Lek, Hoef en Haag, Vianen en Oosterwijk staan de meeste inwoners positief tegenover inbreiding. In Leerdam-Centrum, Leerdam-Noord, Everdingen en Hagestein zijn de inwoners hierover verdeeld. In de overige plaatsen ziet de meerderheid verdichting wel zitten. o In tegenstelling tot de overige dorpen en wijken wil de meerderheid in Leerdam-Centrum, Oosterwijk, Hoef en Haag, Hei en Boeicop en Zijderveld geen sloop van (oude) woningen of andere gebouwen binnen het dorp of de wijk voor nieuwbouw. • Enerzijds gaan veel opmerkingen over het bouwen van meer woningen. Anderzijds gaan veel opmerkingen over het niet moeten volbouwen, omdat het landelijke karakter daaraan te niet gedaan wordt.

De balans tussen bouwen en groen moet gewaarborgd worden. • In alle dorpen en wijken is de meerderheid van de inwoners voorstander van het bouwen van meer verschillende typen woningen. Betaalbare (nieuwbouw)woningen voor jongeren, starters en senioren wordt vaak genoemd. • Bouwen voor eigen inwoners, klimaatneutraal wonen en het ondersteunen van initiatieven van inwoners voor het bouwen van woningen wordt in alle dorpen en wijken het meest genoemd als ontwikkelingen waarop ingezet moet worden op gebied van nieuwbouw. • In Oosterwijk wordt door een aantal inwoners benadrukt dat zij helemaal geen nieuwbouw meer willen. • In Hoef en Haag, een dorp in aanbouw bestaande uit enkel nieuwbouw, benoemen inwoners dat er meer ingezet moet worden op het verbeteren van het openbaar vervoer, de beschikbaarheid van deelauto’s en meer groen. Ook zijn er nu nog te weinig parkeerplaatsen. • De genoemde voorzieningen die verbeterd moeten worden om ervoor te zorgen dat ouderen zelfstandig kunnen blijven wonen betreffen: het aantal seniorenwoningen, de zorgservice, de toegankelijkheid van gebouwen en straten (bijvoorbeeld voor de rolstoel/rollator) en ontmoetingsplekken. De voorzieningen die verbeterd moeten worden om jongeren veilig, gezond en met plezier op te kunnen laten groeien betreffen: toegankelijkheid met het openbaar vervoer, ontmoetingsplekken, veilige fietspaden en speelplekken.

• De voorzieningen die over het algemeen gemist worden, met name in de kleine kernen, betreffen: speelvoorzieningen voor kinderen, kinderopvang en scholen (met name in Hoef en Haag), losloopgebieden voor honden, meer (essentiële) winkels in bepaalde kernen zoals Leerbroek en Hagestein en tot slot voorzieningen voor jongeren. Door jongeren worden de volgende missende faciliteiten genoemd: (kleding)winkels, fastfoodketens, sportscholen/-verenigingen, een bioscoop en een buurthuis als ontmoetingsplek. • Voor zowel jongeren als ouderen wordt de mobiliteitsvoorziening als een aspect gezien wat verbeterd kan worden. • In veel dorpen wordt het ‘ons kent ons’ en het omzien naar elkaar als waarde genoemd. Daarentegen ervaren jongeren het ‘ons kent ons’ als vervelend. Er is een hoge mate van betrokkenheid en sociale cohesie in de dorpen. Daarnaast zijn de ‘groene omgeving’, ’rust en ruimte’ en ‘alles bij de hand hebben’ vaak genoemd als kernwaarde.

blad 49 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

5.2.2

Huidige situatie Woningaanbod Aantal inwoners/ demografische gegevens Per 1 januari 2022 telde de bevolking 58.788 inwoners (CBS, voorlopige cijfers). Nadat het bevolkingsaantal een aantal jaren redelijk stabiel is gebleven, is de bevolking vanaf 2016 weer gegroeid (CBS, waarstaatjegemeente.nl). Ten opzichte van Nederland heeft de gemeente Vijfheerenlanden een iets groter aandeel jeugd en ouderen ten opzichte van de beroepsbevolking (zie Figuur 5.8, CBS, 2022).

15.417 13.998 11.692 9.967 6.755

0 tot 15 jaar

15 tot 25 jaar

25 tot 45 jaar

45 tot 65 jaar

65 jaar of ouder

Figuur 5.8: Leeftijdsindeling Vijfheerenlanden; bron: CBS, 2021, Allecijfers.nl.

Woningvoorraad In Vijfheerenlanden zijn 24.196 woningen (BAG/ABF, 2021, waarstaatjegemeente.nl). Vanaf 2017 zijn er circa 1.500 woningen bijgebouwd. Dat zijn meer dan 350 woningen gemiddeld per jaar. Van de woningen is 33% in bezit van een woningcorporatie (ABF, 2020, waarstaatjegemeente.nl). De woningvoorraad bestaat voor het overgrote deel uit eengezinswoningen. Slechts 21% is een meergezinswoning (BAG/ABF, 2021, waarstaatjegemeente.nl). In Vijfheerenlanden is bijna tweederde van de woningen gebouwd tussen 1945 en 1990 (met de nadruk op de periode 1970-1990). Dit aandeel ligt hoger dan het gemiddelde voor heel Nederland (55%). Doorgaans worden woningen uit de naoorlogse periode minder aantrekkelijk gevonden dan woningen die eerder of later zijn gebouwd. Qua energieverbruik zijn deze woningen meestal ook minder zuinig. De woningvoorraad in zowel Vianen als Leerdam bestaat vooral uit rijwoningen (zie figuur 5.10). In een aantal buurten en straten zijn vrijstaande woningen aanwezig. Verspreid over de kernen bevinden zich meergezinswoningen. In Leerdam-west en in De Hagen is een groter aandeel appartementen aanwezig.

blad 50 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.9 Woningtypen Vianen (boven) en Leerdam.

Voorzieningen Figuur 5.10 geeft de verspreiding van maatschappelijke voorzieningen weer. Alle dorpen hebben een of meerdere lagere scholen. In Vianen en Leerdam is daarnaast ook een middelbare school. De gemiddelde afstand tot de basisschool is 0,6 km en tot het voortgezet onderwijs 3,2 km (CBS, 2016, waarstaatjegemeente.nl). Kinderdagverblijven zijn niet in alle dorpen aanwezig.

Figuur 5.10 Voorzieningen in Vijfheerenlanden.

Met uitzondering van Hoef en Haag en Tienhoven a/d Lek is overal een ontmoetingsruimte (dorpshuis) aanwezig. Vianen, Leerdam, Meerkerk, Ameide en Lexmond hebben daarnaast een bibliotheek (WMO, 2021). Leerdam en Vianen hebben allebei enkele musea. Landelijk bekend is het Glasmuseum in Leerdam. Horecagelegenheden zijn vooral te vinden in Vianen en Leerdam. Ook in de andere dorpen zijn enkele (eet)cafés of restaurants te vinden. Vianen en Leerdam hebben de meeste voorzieningen en vervullen de bovenlokale behoefte. In Meerkerk is ook een aantal winkels boven de dagelijkse behoefte te vinden. De kleinere woonkernen hebben een laag voorzieningenniveau, met hooguit een café, lokale supermarkt of minimarkt (Woonvisie 2020, Google Maps 2022, Wmo 2021). Leefbaarheid De gemeente heeft een goede sociale samenhang ten opzichte van het gemiddelde van Nederland (Leefbaarometer, 2020) (zie Figuur 5.12). Ook wordt de gemeente over het algemeen als veilig gezien (Leefbaarometer, 2020, waarstaatjegemeente.nl). In de Leefbaarometer scoort een groot deel van de gemeente bovengemiddeld (zie figuur 5.12). Opvallend is wel dat op voorzieningenniveau overal lager dan gemiddeld wordt

blad 51 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

gescoord. In de woonenquête, die in 2019 door de Stec Groep is gehouden, wordt geconcludeerd dat het tekort aan voorzieningen vooral in de kleine woonkernen (tot 3.000 inwoners) de leefbaarheid onder druk zet (Woonvisie 2020). Alleen in enkele gebieden binnen Leerdam (Leerdam-west) en Vianen (De Hagen) wordt zwak gescoord. Hier wordt de leefbaarheidssituatie op alle punten lager dan het Nederlands gemiddelde gescoord.

Figuur 5.11 Leefbaarheidsscore Vijfheerenlanden in 2020 (Leefbaarometer).

Figuur 5.12 Afwijking totaalscore Vijfheerenlanden t.o.v. de rest van Nederland, en de bijdrage aan de afwijking per dimensie (Leefbaarometer, 2020).

Inclusiviteit In de gemeente heeft 5% van de huishoudens een laag inkomen (GGDRU, 2020, gezondheidsmonitor). Dit percentage is over de laatste jaren vrijwel gelijk gebleven. Het aantal kinderen in huishoudens met een laag inkomen is iets gedaald. In vergelijking met Nederland hebben in de gemeente minder mensen een bijstandsuitkering (CBS, 2020, waarstaatjegemeente.nl). In Vijfheerenlanden is dat 23,1 % en in Nederland 37,2%.

blad 52 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

6,1

5,6

5,5 5,3

5,2

5,1

4,9

5,0

4,6 2015

2016

2017

2018

2019

Figuur 5.13 Huishoudens met een laag inkomen; bron: Gezondheidsmonitor, 29-11-2021; CBS (in %).

7,6

7,3

7,1 6,5

6,6

6,3

6,1

5,9

5,9

2018

2019

5,6 2015

2016

2017

Figuur 5.14 Kinderen in een huishouden met een laag inkomen (in %); bron: Gezondheidsmonitor, 29-11-2021; CBS..

Onderstaande figuren geven de woningvoorraad in Nederland, de totale gemeente Vijfheerenlanden en per kerngebied weer. We kijken hierbij naar prijsvorm, eigendom en type. Uit de figuur blijkt dat de woningvoorraad in Vijfheerenlanden voor bijna twee derde deel bestaat uit koopwoningen. Zo’n 4% van de woningvoorraad is een particuliere huurwoning, lager dan het landelijk gemiddelde (7%). Het resterende deel is in bezit van een corporatie (33%).

blad 53 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.15 Verdeling woningvoorraad naar prijsvorm (boven) en eigendom en type (onder) Vijfheerenlanden. Bron: Lokale Monitor Wonen (2017), CBS (2018), Syswov (2017).

Koop is de dominante eigendomsvorm in Vijfheerenlanden. Het gaat specifiek om grondgebonden koopwoningen (56%, versus 47% landelijk). Vooral in Zederik is de grondgebonden koopvoorraad relatief groot. Sociale woningbouw omvat circa een derde van de totale woningvoorraad (versus 35% landelijk). Er is sprake van een relatieve concentratie van sociale woningbouw in Leerdam: 48% van de sociale woningvoorraad in Vijfheerenlanden staat in Leerdam, terwijl in Leerdam circa 39% van alle huishoudens in Vijfheerenlanden woont. De afgelopen jaren liepen de wachttijden (en zoektijden) voor (sociale) huurwoningen op in Vijfheerenlanden, ondanks een toename in het aantal verhuringen. Scheefwonen is een probleem. Circa 19% van de sociale huurders in Vijfheerenlanden woont goedkoop scheef. Dat betekent dat zij een inkomen hebben boven de sociale huurgrens, maar wel in een sociale huurwoning wonen. In vergelijking met de rest van de Provincie Utrecht en Nederland is dat relatief veel. Door gebrek aan doorstroming op de woningmarkt komen er daarnaast weinig woningen beschikbaar voor de startende doelgroep. Het relatief beperkte aanbod van betaalbare woningen (koop en huur) hangt samen met de beperkte doorstroommogelijkheden voor ouderen. Ouderen wonen momenteel vaak in een relatief grote eengezinswoning.

Een deel van hen wenst door te stromen naar een nultredenwoning (zoals een appartement of patiowoning). Er is onvoldoende aanbod van dergelijke woningen in Vijfheerenlanden.

blad 54 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.16 Factsheet corporatievoorraad en verhuringen Vijfheerenlanden. Bron: Lokale Monitor Wonen, cijfers WSW en CBS (2017) (figuur links boven), ontvangen data van deelnemende corporaties (2019) (overige figuren).

Sociale cohesie In de woonenquête is gevraagd waarom men zich verbonden voelt met de wijk of kern. Slechts 12 tot 14% geeft aan zich niet verbonden te voelen met de wijk of kern. Dit is een relatief laag percentage. De redenen waarom het overgrote deel van de inwoners zich verbonden voelt met kern of wijk lopen nogal uiteen. Sociale contacten zorgen zowel voor inwoners van Vianen en Leerdam alsook van de verzorgingskernen Meerkerk, Schoonrewoerd, Ameide en Lexmond en van de kleine kernen voor verbondenheid. Ook geven veel respondenten aan verbinding te voelen omdat men er is opgegroeid; in Meerkerk, Lexmond en Ameide is dit zelfs 23%. In de kleine kernen geven bovengemiddeld veel inwoners aan zich verbonden te voelen met de kern vanwege het feit dat men er veel ruimte heeft. Bijna 40% van de respondenten in kleine kernen geeft dit aan, terwijl dit in Vianen en Leerdam uitkomt op 12 tot 14%. In Meerkerk, Ameide en Lexmond ligt het percentage op zo’n 18%. Het feit dat voorzieningen op korte afstand zijn zorgt voor verbondenheid met de wijk bij ruim 25% van de respondenten in Leerdam en Vianen, terwijl dit vrijwel niet geldt voor inwoners van de kleine kernen en ook slechts in beperkte mate bij Lexmonders, Meerkerkers en Ameidenaren.

blad 55 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.17 Verbondenheid inwoners met de eigen wijk of kern Vijfheerenlanden. Bron: woonenquête Vijfheerenlanden, bewerking Stec Groep (2019).

Iets minder dan de helft van de inwoners voelt zich eenzaam (Gezondheidsmonitor 2020). Hoewel dat iets minder is dan het Nederlands gemiddelde, is dat een behoorlijk groot aandeel van de volwassenen. In de gezondheidsmonitor wordt iemand als eenzaam gezien als 2 van de 11 uitspraken over eenzaamheid ongunstig scoort. In bijna alle dorpen en kernen is een dorps- of wijkraad of een Oranjevereniging. Oosterwijk, Tienhoven a/d Lek, Leerbroek en Nieuwland hebben dat niet. In Zijderveld ook niet, maar daar is een actieve kerkgenootschap (WMO, 2021). Het aantal personen van 18 jaar of ouder dat aangeeft eenzaamheid te ervaren ligt in de gemeente Vijfheerenlanden net iets hoger (47%) dan het Nederlands gemiddelde (45%) (bron: gezondheidsmonitor, 2020).

5.2.3

Referentiesituatie Woningaanbod Het aantal huishoudens in Vijfheerenlanden blijft de komende jaren toenemen. Uitgaande van de Woonvisie in de periode 2020 tot 2030 met ruim 2.500 huishoudens. Daarna groeit dit aantal verder door tot circa 27.015 huishoudens in 2040. In totaal gaat het voor de periode 2020-2040 om een extra behoefte van ruim 3.860 woningen. • Gezinnen zijn de grootste doelgroep in Vijfheerenlanden. De omvang van deze groep neemt de komende jaren verder toe. • De oudere doelgroep groeit relatief hard, tot 2040 zelfs met meer dan 50% • Het aantal alleenstaanden en stellen tussen de 35 en 65 jaar groeit ook, zij het minder sterk. Vanaf 2030 neemt de omvang van deze groep weer af. • Het aantal jonge huishoudens (tot 35 jaar) krimpt tot 2030 ongeveer 10%. Over de hele linie is daarbij sprake van huishoudensverdunning. Met andere woorden, een verschuiving naar steeds kleinere huishoudens.

blad 56 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.18 Historische en toekomstige huishoudensontwikkeling Vijfheerenlanden. Bron: Primos 2017, 2018 en 2019, bewerking Stec Groep (2019).

De gemeente Vijfheerenlanden staat voor een grote woningbouwopgave. In afstemming met de regio U10 is in de komende vijftien - twintig jaar een opgave van 3.000 tot 4.000 woningen beoogd en daarnaast nog 2.250 woningen voor zogenaamde ‘zachte’ plannen. Er worden nog afspraken gemaakt over de woningbouwprogrammering in de regio. In paragraaf 3.4.3 is de actuele opgave opgenomen. Voor de realisatie van een inclusieve woningmarkt is het van belang de goede balans aan woningen te realiseren. Het uitbreiden van de woningvoorraad heeft niet alleen een direct effect voor woningzoekenden, maar zorgt ook voor meer doorstroming in de bestaande woningvoorraad. De grote prijsdruk in de stad (Utrecht) leidt tot verhuizing naar de periferie (suburbs en verder). Effecten van corona (gezondheid) kunnen leiden tot een (beperkte) ‘uittocht’ uit het stedelijk gebied naar het platteland. In beide gevallen leidt dit naar verwachting tot hogere koopprijzen in Vijfheerenlanden. De woningopgave is niet alleen kwantitatief, maar ook kwalitatief. Als gevolg van demografische ontwikkelingen zoals vergrijzing en ontgroening, krijgt Vijfheerenlanden te maken een wijzigende behoefte van woningtypen. De gemeente Vijfheerenlanden heeft een woonvisie waarin wordt ingezet op o.a.

het bevorderen van de doorstroming in de bestaande voorraad, het bouwen van nieuwbouwwoningen (primair voor senioren en starters), bestaande woningen levensloopbestendig maken en verduurzamen. Wat betreft de kwantitatieve woningbouwopgave wordt in de kleine kernen alleen gebouwd naar autonome groei (dit komt neer op enkele woningen per jaar), in de verzorgingskernen (Meerkerk, Lexmond, Ameide en Schoonrewoerd) wordt gebouwd naar behoefte binnen en buiten de kern en tot slot wordt in de kernen Leerdam en Vianen niet alleen gebouwd naar behoefte, maar wordt er ingezet op 10% extra woningen om te voldoen aan de afspraken met de U16. Voorzieningen De woonvisie richt zich niet alleen op de woningbouwopgave, maar ook op het behouden van vitale kernen. Dit wordt gedaan door het voorzieningenniveau op peil te houden. Dit is nodig omdat door demografische ontwikkelingen (vergrijzing en ontgroening) voorzieningen onder druk staan, wat leidt tot de dreigende sluiting van scholen, dorpshuizen, winkels en andere voorzieningen. De gemeente heeft naast de woonvisie een Beleidsnota Detailhandel. Deze nota richt zich op het behouden van leefbare levendige steden en keren door de kwaliteit van de winkelstructuur in de gemeente aan te passen en te versterken. Als gevolg van demografische ontwikkelingen krimpt het winkelbestand in binnensteden.

De winkelpanden moeten een andere invulling krijgen met bijvoorbeeld wonen, ambachten of zorg. Dit gaat gepaard met een aanpak van de openbare ruimte.

blad 57 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Leefbaarheid, inclusiviteit en sociale cohesie De gemeente heeft geen specifiek beleid gericht op leefbaarheid, inclusiviteit en sociale cohesie. Met de woonvisie wordt wel indirect bijgedragen aan de leefbaarheid en welzijn door in te zetten op vitale kernen met voldoende voorzieningen. Dit komt de leefbaarheid ten goede en kan indirect een bijdrage leveren aan de sociale cohesie. Een landelijke trend is dat de individualisering in de samenleving toeneemt. Men heeft steeds minder binding met een groep, traditionele verbanden worden minder belangrijk en er is een steeds grotere diversiteit in leefstijl. Het feit dat elke inwoners een steeds grotere persoonlijke keuzevrijheid heeft is positief. Het is echter van belang om in het achterhoofd te houden dat sociale cohesie bijdraagt aan de binding van inwoners met de buurt, sociale levendigheid bevordert en eenzaamheid tegen gaat (CBS, 2017).

5.2.4

Beoordeling In de voorgaande paragrafen zijn de huidige situatie en de referentiesituatie geschetst. Deze informatie is verwerkt in onderstaande trendgrafiek.

Figuur 5.19 Trendgrafiek vitaliteit en inclusiviteit.

De woningvoorraad is relatief eenzijdig, met een beperkt aanbod betaalbare woningen en beperkte doorstroommogelijkheden. De leefbaarheid is over het algemeen goed, maar er bestaan wel aandachtspunten met betrekking tot het voorzieningenniveau. Tot slot is er in de gemeente relatief veel sociale cohesie en voelt men zich over het algemeen goed verbonden met de kern waar men woont. Wel bestaat er een aandachtspunt met betrekking tot eenzaamheid. Doordat er verschillende aandachtpunten te benoemen zijn, is de huidige situatie beoordeeld als redelijk. De gemeente staat voor een grote woningbouwopgave als gevolg van demografische ontwikkelingen. Dit biedt echter kansen om het aanbod beter af te stemmen op de vraag. Dit is wordt dan ook beoogd met de woonvisie en de regionale aanpak van de woningbouwopgave. Daarmee ontwikkelt de referentiesituatie zich naar verwachting positief ten opzichte van de huidige situatie. Er is een negatieve ontwikkeling gaande doordat het voorzieningenniveau onder druk staat. De beleidsnota detailhandel is erop gericht om deze afname in goede banen te leiden, zodat de leefbaarheid van kernen behouden blijft. De inzet op behoud van voorzieningen en de leefbaarheid leidt naar verwachting tot een neutrale trend richting de toekomst.

5.3

Economie

5.3.1

Beleid en beoordelingskader Economie is een breed begrip. Daardoor is een afbakening nodig. In dit geval gaat het om de ontwikkeling van werkgelegenheid en werklocaties in Vijfheerenlanden.

blad 58 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Beleid Met de Economische visie Vijfheerenlanden is de centrale ambitie het verkrijgen, behouden en versterken van werkgelegenheid. Daarnaast is er een behoefte aan nieuwe werklocaties en voldoende mogelijkheden op bestaande werklocaties om te intensiveren/verdichten. Een veerkrachtige, verbindende, gezonde lokale economie in een krachtige regionale setting, dat is het doel. Het thema werkgelegenheid heeft raakvlakken met andere beleidsvelden/-visie, waaronder de visie recreatie en toerisme, maar ook de detailhandelsnota. In regionaal verband zijn met het Integraal Ruimtelijk Perspectief (IRP) ook afspraken gemaakt rondom economie, waaronder zoekgebieden voor nieuwe (regionale) bedrijventerreinen om in de behoefte te kunnen voorzien. In de Economische Visie Provincie Utrecht (2020) zijn kaders geschetst rondom economische ontwikkelingen. Beoordelingskader In de volgende tabel is het beoordelingskader voor economie opgenomen. Het thema economie wordt beoordeeld op drie criteria. Tabel 5.3 Beoordelingskader Economie.

Thema Economie

Criterium Werkgelegenheid

Werklocaties

Gewenste beweging Werkgelegenheid in balans met woningbouwontwikkelingen Mogelijkheden om te intensiveren/verdichten op bestaande terreinen en voor de ontwikkeling van nieuwe werklandschappen.

Streefwaarde/Ambitie Voldoende banen op de juiste plek en voor iedereen. 30 ha (bruto) extra kleinschalige bedrijvigheid en 40-45 ha (bruto) extra regionale en lokale grootschalige bedrijvigheid tot 2040

Resultaten participatietraject Hieronder zijn op basis van het participatieverslag de belangrijkste resultaten voor het thema economie weergegeven: • Van alle respondenten in heel Vijfheerenlanden werkt 45% binnen de gemeente. Dit houdt in dat zij ‘thuiswerken’, ‘binnen hun eigen dorp/wijk werken’ of ‘buiten hun eigen dorp/wijk, maar binnen Vijfheerenlanden werken’. • Binnen heel Vijfheerenlanden zou een kleine meerderheid (55%) in de toekomst (gedeeltelijk) thuis willen werken. In de dorpen/wijken Leerdam-Noord, Kedichem, Vianen (west, Monnikenhof en Amaliastein), Hoef en Haag, Meerkerk ligt dit percentage een stuk hoger (boven de 60%) dan in de plaatsen Oosterwijk, Vianen (oost, De Hagen, De Biezen), Everdingen, Tienhoven a/d Lek, Hei- en Boeicop, Nieuwland en Zijderveld (minder dan 40%). • In alle dorpen en wijken, behalve Everdingen, Hei- en Boeicop en Leerbroek, is een meerderheid voorstander van het meer inzetten op toeristische promotie van de gemeente. • Over de vraag of er meer voorzieningen nodig zijn voor toeristen zijn de meningen verdeeld. Respondenten zijn niet uitgesproken voor of tegen. Wel is een ruime meerderheid ermee eens dat zij liever individuele bezoekers verwelkomen dan grote groepen toeristen. • In alle dorpen en wijken voorziet het grootste deel van de respondenten geen overlast door de komst van (meer) bezoekers, behalve in Oosterwijk en Everdingen.

• Om zich op de komst van meer bezoekers voor te bereiden, moet de gemeente meer inzetten op het verbeteren van het openbaar vervoer en fietspaden, zodat bezoekers minder met de auto komen. Ook het toevoegen van toeristische overstappunten (TOP’s) buiten de centra kan een bijdrage leveren aan de uitdaging die meer bezoekers met zich meebrengt op gebied van vervoer. Dit geldt voor alle dorpen en wijken. • Bescherm agrarische gronden van de boeren. • Inwoners benoemen dat zij geen bedrijventerreinen rondom Hagestein meer willen. • Leg de focus niet alleen op intensivering van bedrijventerreinen maar ook op uitbreiding; ook in het buitengebied. Zet leegkomende agrarische bebouwing in voor passende bedrijvigheid. Ook in de dorpen

blad 59 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

moet voldoende groeiruimte zijn voor bedrijvigheid, zodat bedrijven kunnen meegroeien met de bevolkingsgroei.

5.3.2

Huidige situatie Werkgelegenheid De beroepsbevolking bestaat uit iets meer dan de helft van het aantal inwoners (ca. 31.000). De netto arbeidsparticipatie ligt op 71%. Dat is iets meer dan het Nederlands gemiddelde van 69%. Het gemiddelde inkomen per inwoner ligt € 500 lager dan het Nederlandse gemiddelde van € 34.200 (CBS, 2020). De verdeling tussen zelfstandigen en mensen in loondienst is vergelijkbaar met het Nederlands gemiddelde. In Vijfheerenlanden zijn relatief meer praktisch en middelbaar opgeleiden dan het Nederlandse gemiddelde (zie Figuur 5.20). Het aandeel van de beroepsbevolking met een laag onderwijsniveau is licht gedaald de afgelopen 4 jaar (CBS-2016-2020, waarstaatjegemeente.nl).

Figuur 5.20 Opleidingsniveau Vijfheerenlanden (in %); bron: Allecijfers.nl, 21-10-2021; gegevens CBS 2019.

In totaal heeft Vijfheerenlanden 29.081 arbeidsplaatsen (peildatum 01-04-2020). Daarmee heeft de gemeente circa 4% van alle arbeidsplaatsen van de provincie Utrecht. Het aantal banen per 1.000 inwoners van 15-74 jaar ligt in lijn met het Nederlands gemiddelde van 680 banen. De meeste werkgelegenheid zit in de groot- en detailhandel. Ook de sectoren bouwnijverheid en gezondheidsen welzijnszorg hebben veel arbeidsplaatsen. Het aantal arbeidsplaatsen in de bouwnijverheid en groot- en detailhandel is relatief groot ten opzichte van het provinciaal gemiddelde (aandeel bouw 4% en handel 16%, tegenover 11% en 23% in Vijfheerenlanden). In de sectoren zakelijke en financiële dienstverlening, overheidsinstellingen en onderwijs zijn juist gemiddeld minder arbeidsplaatsen dan in de provincie Utrecht.

blad 60 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

6.749

3.631 3.136 2.668

2.518

Cultuur, sport en…

Overige dienstverlening

Onderwijs

416513

Gezondheids- en…

Overheid

Onroerend goed

Financiële instellingen

Horeca

Informatie en…

Vervoer en opslag

Groot- en detailhandel

Waterdiensten

Bouwnijverheid

Energie

Industrie

Winning van…

Landbouw, bosbouw…

356241

1 54

0

1.095 1.185 495

Advisering

913

Overige zakel.…

2.069 1.581 1.460

Figuur 5.21 Aantal arbeidsplaatsen Vijfheerenlanden (in aantallen); bron: Provinciaal Arbeidsplaatsen Register (PAR) 2020.

De werkgelegenheid in Vijfheerenlanden is sinds 2016 met zo’n 5,6% gegroeid (Bron: LISA, PAR, IBI & BAG, bewerkt door Stec 2019). De groei van de werkgelegenheid komt voornamelijk uit de sectoren met over het algemeen banen waarbij een praktische opleiding nodig is, zoals bouw en industrie. Sectoren met doorgaans een hoger benodigd opleidingsniveau, zoals informatie, communicatie of financiële dienstverlening, kenden een krimp. Het aantal ZZP-ers nam in de afgelopen jaren toe, met name in de dienstverlening en het onderwijs We onderscheiden banen op en banen buiten bedrijventerreinen. De bedrijventerreinen zijn goed voor ongeveer 10.000 banen, waarbij de drie grootste sectoren handel (ca. 3.250 banen), industrie (ca. 1.900 banen) en vervoer en opslag (ca. 800 banen) zijn. Buiten de bedrijventerreinen zijn ongeveer 19.000 banen, waarbij ook handel de grootste werkgever vormt met ca. 3.300 banen, gevolgd door de gezondheidszorg (ca. 2.850 banen) en de bouwnijverheid (ca. 2.650 banen). De resterende banen (ca. 1.000) bevinden zich in de agrifood-sector. Deze sector is ruimtelijk prominent aanwezig vanwege het ruimtebeslag van de landbouwbedrijven (zie verderop beschreven), maar in economische zin een relatief bescheiden sector (Bron: bouwstenen voor een economische strategie regio A-V, Stec, juli 2020). De gemeente telt in totaal 5.600 bedrijfsvestigingen.

Meer dan de helft van de bedrijfsvestigingen behoren tot de sectoren Zakelijke dienstverlening, Nijverheid en energie en Handel en horeca. In vergelijking met het Nederlandse gemiddelde zijn hier meer bedrijven in de categorie Nijverheid en energie, namelijk 22% ten opzichte van 16% als Nederlands gemiddelde.

blad 61 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.22 Bedrijfsvestigingen Vijfheerenlanden (in %); bron: Allecijfers.nl, 21-10-2021; gegevens CBS 2020.

Het werkeloosheidspercentage ligt in Vijfheerenlanden iets lager dan gemiddeld in Nederland, namelijk 3,0% ten opzichte van 3,8% (CBS, 2016-2021, waarstaatjegemeente.nl). Het werkloosheidspercentage is, net als in heel Nederland, gedaald. De daling heeft ingezet vanaf 2014. Landbouw Qua werkgelegenheid heeft de landbouw relatief een beperkte betekenis, maar de agrarische sector omvat een groot deel van het grondgebruik in Vijfheerenlanden. In 2019 kende Vijfheerenlanden 310 landbouwbedrijven en in 2021 295 bedrijven (CBS Statline, 2022). Het totale agrarisch grondgebruik in Vijfheerenlanden omvat meer dan 9.000 hectare, waarvan ca. 86% in 2021 werd gebruikt voor grasland (Tabel 5.4). Dit is hoog in vergelijking met Nederland. Er is geen tuinbouw onder glas en ook nauwelijks akkerbouw en tuinbouw open grond. Het merendeel van de bedrijven behoort ook tot de activiteit grasland. Tabel 5.4 Agrarisch grondgebruik naar type gewassen in 2021 (CBS).

Nederland

Vijfheerenlanden

Totaal (in ha)

1.811.912

9.073

Akkerbouw

29%

1%

Tuinbouw open grond

5%

4%

Tuinbouw onder glas

1%

0%

Grasland

54%

86%

Groenvoedergewassen

11%

9%

Recreatie en toerisme De sector cultuur, recreatie en overige diensten omvat 10% van de bedrijfsvestigingen. Horecagelegenheden zijn vooral te vinden in Vianen en Leerdam. In Meerkerk, Ameide, Lexmond, Hei- en Boeicop, Schoonrewoerd, Zijderveld, Tienhoven, Everdingen zijn één of enkele (eet)cafés of restaurants te vinden. Langs de Lek zijn vier campings te vinden. Bij Vianen ligt camperplaats Ponthoeve. In de Middelwaard ligt een jachthaven waarin een watersportvereniging is gevestigd. In Leerdam en langs het Merwedekanaal in het centrum van Vianen ligt een passantenhaven. In het middengebied zijn circa 8 campings te vinden. Bij Meerkerk ligt het enige huisjespark van de gemeente. Langs de Linge zijn een hotel en twee camperplaatsen. Verder zijn er Bed & Breakfasts in de hele gemeente te vinden. Er zijn weinig recreatiemogelijkheden (horeca en wandelen) langs de rivieren. Werklandschappen In totaal zijn er in de gemeente elf werklandschappen. Het gaat om 355 ha bruto / 275 ha netto werklandschappen die gezamenlijk voor circa 33% van de werkgelegenheid in de gemeente zorgen. Bij Meerkerk, Vianen en Leerdam zijn de meeste bedrijventerreinen aanwezig (zie Figuur 5.23). Bij Vianen is een groot geluidgezoneerd

blad 62 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

bedrijventerrein aanwezig, namelijk de Hagen en de Biezen. Andere geluidgezoneerde bedrijventerreinen in de gemeente zijn te vinden bij Leerdam (glasfabriek) en Schoonrewoerd (kaasfabriek). Specifieke kantoorlocaties zijn alleen bij Vianen te vinden. De voorraad kantoorruimte bedroeg in totaal ca. 135.000 m2 in 2021 (NVM, 2021). Op de bedrijventerreinen is sprake van weinig leegstand. Het leegstandpercentage ligt ruim onder de landelijk gehanteerde voorraad van 5%. Zonder deze voorraad hebben lokale bedrijven geen mogelijkheid om door te groeien of zich te ontwikkelen.

Figuur 5.23 Werklocaties Vijfheerenlanden.

5.3.3

Referentiesituatie Werkgelegenheid Het aantal inwoners in Vijfheerenlanden en de regio neemt de komende periode toe. Naast de solitaire doorontwikkeling van bedrijven dragen nieuwe woningen bij aan de groei van de potentiële beroepsbevolking en dus behoefte aan meer ruimte om werken in de eigen gemeente/regio te faciliteren. Hiervoor is het noodzakelijk om voldoende arbeidsmogelijkheden te blijven bieden. De regio heeft een uitdaging om niet alleen voldoende banen te creëren die op de juiste plek liggen, maar ook een transitie vorm te geven naar een duurzame en circulaire economie. Tegelijkertijd zijn er ontwikkelingen waardoor de beroepsbevolking minder hard groeit, of zelfs kan afnemen. Dit is het gevolg van vergrijzing, doorzettende automatisering, digitalisering en robotisering. Dit vraagt ook om andere vaardigheden en omscholing. Aanvullend op het Integraal Regionaal Perspectief (IRP), de POVI en de provinciale economische visie 2020-2027 is in januari 2022 de Economische visie Vijfheerenlanden afgerond en op 9 juni 2022 door de gemeenteraad vastgesteld. Deze economische visie richt zich op het verkrijgen, behouden en versterken van de werkgelegenheid. Daarmee wordt verwacht dat de referentiesituatie gelijk of positiever is dan de huidige situatie.

blad 63 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Werklandschappen Als gevolg van de realisatie van 125.000 woningen in de regio Utrecht neemt de beroepsbevolking in Vijfheerenlanden toe. Hierdoor bestaat de behoefte aan nieuwe werklandschappen en voldoende mogelijkheden op bestaande werklandschappen door te intensiveren/verdichten. Binnen de regio zijn zoekgebieden aangewezen voor de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen om in de behoefte te voorzien. Vianen is één van deze zoekgebieden. Daarmee wordt een positieve ontwikkeling ten opzichte van de huidige situatie verwacht.

5.3.4

Beoordeling In de voorgaande paragrafen zijn de huidige situatie en de referentiesituatie geschetst. Deze informatie is verwerkt in onderstaande trendgrafiek.

Figuur 5.24 Beoordeling referentiesituatie 'economie'.

De economie van de gemeente Vijfheerenlanden is beoordeeld als goed. Dit komt doordat de arbeidsparticipatie hoger is dan het landelijk gemiddelde, de gemeente een gemiddeld aanbod van werkgelegenheid heeft in de provincie Utrecht en de leegstand op bedrijventerreinen laag is. De werkgelegenheid is de afgelopen jaren gegroeid en de verwachting is dat deze positieve trend de komende jaren doorzet. De gemeente staat echter voor een aantal economische uitdagingen die de economische groei kunnen afzwakken. Enerzijds kan beroepsbevolking groeien als gevolg van woningbouw in de regio Utrecht, anderzijds kunnen ontwikkelingen zoals vergrijzing en automatisering ervoor zorgen dat de beroepsbevolking krimpt. Dit vraagt om een goede balans tussen vraag en aanbod van werk. Met het IRP, de provinciale economische visie 2020-2027, en de vastgestelde economische visie Vijfheerenlanden wordt hierop ingespeeld. Over het algemeen wordt daarom een positieve ontwikkeling van de referentiesituatie ten opzichte van de huidige situatie verwacht.

5.4

Mobiliteit

5.4.1

Beleid en beoordelingskader In Vijfheerenlanden vinden dagelijks vele verkeersbewegingen plaats. Met de groei van Vijfheerenlanden en de regio zullen de verkeersbewegingen enkel toenemen. Beleid Er ligt een uitdaging voor de mobiliteit in Vijfheerenlanden. De Mobiliteitsvisie 2040 biedt een visie op de toekomstige situatie en geeft hiervoor kaders. Hoofddoelstelling is de keuze voor een duurzaam verkeer- en vervoerssysteem en het streven naar een optimaal netwerk voor voetgangers, fietsers en openbaar vervoer. Hierbij zijn drie aspecten van belang. Dit zijn maatregelen om de bereikbaarheid te verbeteren, maatregelen om de leefbaarheid te verbeteren en maatregelen om de verkeersveiligheid te vergroten. In regionaal verband zijn met het Integraal Ruimtelijk Perspectief (IRP) ook afspraken gemaakt rondom mobiliteit, waaronder over de inzet op verstedelijking rondom ov-knooppunten en fietsroutes. Daarnaast is samen met de

blad 64 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

provincie een regionaal mobiliteitsplan opgesteld waarbij het de bedoeling is de CO2 uitstoot fors te verminderen. De inzet op duurzame mobiliteit past hierbij. In de binnenstadvisie van Leerdam is gekozen voor een meer verkeersluwe binnenstad en parkeren op afstand. Voor zowel Leerdam als Vianen zal een parkeeronderzoek worden opgesteld en een verkeerscirculatieplan. Beoordelingskader In de volgende tabel is het beoordelingskader voor mobiliteit opgenomen. Het thema mobiliteit wordt beoordeeld op vier criteria. Tabel 5.5 Beoordelingskader Mobiliteit.

Thema Mobiliteit

Criterium Bereikbaarheid openbaar vervoer

Gewenste beweging Verbeteren OV-voorzieningen, o.a. door extra lijnen en OVknooppunten.

Bereikbaarheid langzaam verkeer

Een goede bereikbaarheid van de kernen door inzet van fietsnetwerken tussen de kernen en snelfietspaden naar omliggende steden. Doorstroming van de rijkswegen ter voorkoming van overlast op het onderliggende wegennet. Afname van het aantal slachtoffers door verkeersongevallen en beperken sluipverkeer.

Autobereikbaarheid

Verkeersveiligheid

Streefwaarde/Ambitie Een duurzaam verkeers- en vervoerssysteem met een optimaal netwerk voor openbaar vervoer Een duurzaam verkeers- en vervoerssysteem met een optimaal netwerk voor fietsers en voetgangers Op peil autobereikbaarheid

houden

Een veilige verkeersstructuur conform de eisen van Duurzaam Veilig Verkeer (DVV) en een veilige omgeving voor voetgangers en fietsers.

Resultaten participatietraject Hieronder zijn op basis van het participatieverslag de belangrijkste resultaten voor het thema mobiliteit weergegeven: • In alle dorpen en wijken zijn inwoners het erover eens dat er meer ruimte voor fietsen en wandelen moet komen in nieuwe woonlocaties. Er moet meer geïnvesteerd worden in fietspaden dan in autowegen. Alleen in Tienhoven a/d Lek was een kleine meerderheid het hier niet mee eens. • Ook is de meerderheid in alle dorpen en wijken het ermee eens dat er bij nieuwe woonlocaties voldoende elektrische deelscooters/auto’s moeten komen. • In bijna alle dorpen en wijken zijn inwoners het eens dat nieuwe woonlocaties autoluw ingericht moeten worden, behalve in Leerdam-West. Daarnaast zijn in Leerdam-Oost, Oosterwijk, Hoef en Haag, Meerkerk en Ameide ongeveer evenveel inwoners het ermee eens als oneens. • Opvallend is dat in bijna alle dorpen en wijken inwoners van mening zijn dat parkeerplaatsen niet opgeofferd mogen worden voor groen. • Verder is de meerderheid in alle dorpen en wijken het ermee eens dat openbaar vervoer-verbindingen verbeterd moeten worden, met name in kleine kernen. • Over vervoer op aanvraag (zoals een belbus) zijn de meningen verdeeld.

• Respondenten vinden dat de verkeersveiligheid verbeterd kan worden, bijvoorbeeld door 30 km/u zones in te richten, tegengaan van vrachtverkeer en hardrijden op de dijken en overlast van sluipverkeer te verminderen. • Het gebrek aan parkeergelegenheid wordt veel benoemd, met name in Leerdam, Hoef en Haag, Meerkerk, Schoonrewoerd en Vianen.

5.4.2

Huidige situatie In Vijfheerenlanden gebruikt men veruit het meest de auto, dan wel als bestuurder dan wel als passagier (zie Figuur 5.25). Daarna verplaatst men zich het meest lopend of met de fiets. Het openbaar vervoer wordt het minst

blad 65 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

gebruikt. In vergelijking met Nederland is het autogebruik hoger en het gebruik van fiets of openbaar vervoer lager (CBS-OViN, 2017, waarstaatjegemeente.nl).

Figuur 5.25 Verplaatsingen Vijfheerenlanden t.o.v. Nederland (in %); bron: CBS-OViN, 2017, waarstaatjegemeente.nl.

Bereikbaarheid openbaar vervoer Figuur 5.26 biedt een overzicht van het openbaar vervoer netwerk binnen de gemeente. Vanuit Vianen zijn veel bestemmingen te bereiken zoals Breda, Rotterdam, Oosterhout, Utrecht en Culemborg. Ook zijn er verbindingen naar Leerdam, Nieuwgein, Houten en Gelkenes. In Leerdam rijdt een aantal buurtbussen naar Arkel en Geldermalsen. Het zuidelijk deel van de gemeente (met uitzondering van Kedichem) wordt ontsloten door U-flex, een vraaggestuurd/oproepgestuurd vervoerssysteem. Daarmee is er in de gemeente veel vraaggestuurd openbaar vervoer en te weinig integrale busstations waar je gemakkelijk kan overstappen op andere buslijnen. Leerdam ligt aan de MerwedeLingelijn, de spoorlijn tussen Geldermalsen en Dordrecht. De gemiddelde afstand tot een treinstation is met 6,9 km hoger dan het Nederlands gemiddelde van 5 km (CBS, 2020, waarstaatjegemeente.nl).

Figuur 5.26 Openbaar vervoer netwerk Vijfheerenlanden.

De OV-dekkingsgraad geeft aan welk deel van de inwoners en gebruikers in de gemeente zich binnen het invloedsgebied van een OV-halte bevinden. De OV-dekkingsgraad van Vijfheerenlanden is 71,5% (zie onderstaand figuur). Dit is hoger dan het landelijk gemiddelde voor een matig stedelijk gebied (59%), maar lager dan een sterk stedelijk gebied (79%). Dit relatief hoge percentage komt doordat het vraaggestuurd openbaar vervoer is

blad 66 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

meegenomen (de haltes van U-flex). Wanneer alleen gekeken wordt naar vaste OV-diensten ligt het percentage een stuk lager.

Figuur 5.27 OV-dekkingsgraad Vijfheerenlanden (bron: Antea Group, 2022).

Bereikbaarheid langzaam verkeer Door de gemeente lopen verschillende fiets- en wandelroutes (zie Figuur 5.28). Deze maken deels onderdeel uit van een regionaal routenetwerk. Er zijn niet altijd doorlopende vrijliggende fietspaden, waardoor de fietser vaak de weg moet delen met agrarisch, auto- en vrachtverkeer. Ook de wandelroutes lopen over dezelfde wegen, waar niet altijd/ meestal geen apart wandelpad aanwezig is. In verschillende kernen ontbreken mogelijkheden om een ommetje te maken.

Figuur 5.28 Fiets- en wandelnetwerk Vijfheerenlanden (bron: Mobiliteitsvisie Vijfheerenlanden).

Er zijn enkele missende schakels te benoemen in het (regionale) fietsnetwerk. Zo is er geen rechtstreekse fietsverbinding tussen Vianen en Leerdam en mist er een fietspad over de Lekbrug (A27). Autobereikbaarheid De gemeente wordt doorkruist door twee snelwegen, de A2 en de A27. Vianen ligt nabij knooppunt Everdingen en is daarmee goed ontsloten. De keerzijde is dat Vianen overlast (drukte en geluidhinder) ervaart van de nabijheid van de snelwegen. Aan beide zijden wordt Vianen ingeklemd door de twee snelwegen. Het knooppunt Everdingen is niet volwaardig, waardoor er veel sluipverkeer door Vianen gaat om drukte op knooppunt

blad 67 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Everdingen te ontwijken. Daarnaast zorgen files ervoor dat het verkeer uitwijkt naar het onderliggend wegennet tussen Vianen en Lexmond, Lexmond en Noordeloos via Meerkerk en tussen Vianen en Culemborg.

Figuur 5.29 Wegennet Vijfheerenlanden.

Leerdam is ontsloten op de A2 via de provinciale weg (N484) richting Zijderveld of de provinciale weg (N327) richting Beesd. Daarnaast is de A15 in zuidelijke richting te bereiken via de provinciale weg (N848). Daarmee is Leerdam goed bereikbaar vanaf alle richtingen, behalve naar het westen omdat daar geen provinciale weg loopt. De keerzijde is dat deze provinciale wegen in de kern Leerdam en bij het bedrijventerrein Nieuw Schaik samenkomen, waardoor in Leerdam een knelpunt is ontstaan voor doorgaand verkeer. Lexmond, Meerkerk en Zijderveld liggen langs een van de snelwegen. Deze dorpen zijn goed ontsloten, maar ook hier geldt dat de dorpen overlast ervaren van de nabijheid van de snelwegen. Door het landelijk gebied lopen diverse smalle 60 km/u wegen die de overige buurtschappen en dorpen ontsluiten. De gemiddelde afstand in de gemeente tot een hoofdverkeersader is 2 km. Dat is iets hoger dan het Nederlandse gemiddelde van 1,8 km (CBS, 2020, waarstaatjegemeente.nl). Aan inwoners is gevraagd welke verkeersknelpunten zij ervaren in de gemeente. Hieruit blijkt dat het sluipverkeer als knelpunt wordt ervaren, waaronder Vianen-Lexmond, Lexmond-Meerkerk en Vianen-Culemborg. Daarnaast zijn er missende schakels tussen de A2 en A27 bij knooppunt Everdingen. Verkeersveiligheid Het aantal verkeerongevallen per 100.000 inwoners ligt iets hoger dan het Nederlands gemiddelde.

Daarbij gaat het vooral om ongevallen waarbij sprake is van materiele schade. Het aandeel met letsel of dodelijk afloop is de laatste jaren ten opzichte van Nederland lager (2017-2020, waarstaatjegemeente.nl). Tabel 5.6 Geregistreerde verkeersongevallen in de gemeente naar afloop (in %); bron: 2017-2020, waarstaatjegemeente.nl

2017 VHL

2018

2019

2020

NL

VHL

NL

VHL

NL

VHL

NL

Materiële schade

81,6%

80%

86,4%

80,1%

80,2%

79,5%

83,4%

78,9%

Letsel

17,8%

19,4%

12,3%

19,3%

18,8%

19,9%

16,6%

20,5%

Dodelijke afloop

0,6%

0,7%

1,3%

0,7%

1%

0,7%

0,8%

Antea Group heeft een risicoanalyse uitgevoerd naar de verkeersveiligheid in de gemeente Vijfheerenlanden. Hierin zijn de meest risicovolle locaties benoemd. Het gaat om de volgende vier locaties: • Spoorstraat in Leerdam. Hier zijn twee drukke kruispunten te vinden, met daartussen een spoorwegovergang. Door de aanwezigheid van het station is hier tevens veel fietsverkeer. Door een mix van veel (doorgaand) verkeer, meerdere gelijkvloerse kruisingen in korte tijd en files tijdens een gesloten

blad 68 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

•

•

•

•

5.4.3

spoorwegovergang kunnen ervoor zorgen dat voor zowel automobilisten als kwetsbaar/langzaam verkeer onoverzichtelijke situaties ontstaan. Lingedijk in Leerdam. Op deze dijk wordt over het algemeen hard gereden. Ook is de Glasfabriek hier gevestigd, waardoor er veel vrachtverkeer over de dijk rijdt. Dit resulteert in een relatief hoog aantal ongevallen. Zuid-Hollandseweg (ten zuiden van de spoorwegovergang) in Leerdam. Deze weg is een belangrijke ontsluitingsweg voor Leerdam. Fietsers die vanuit het westelijke deel van Leerdam naar het centrum willen fietsen (en vice versa) moeten via één van de vier kruispunten de Zuid-Hollandseweg oversteken. Aangezien het om kruispunten gaat met relatief veel (doorgaand) verkeer is het risico op ongevallen groot. Dit is dan ook terug te zien in het aantal ongevallen op de Zuid-Hollandseweg waarbij fietsers betrokken zijn. Prins Bernardstraat in Vianen. Deze weg is druk en fungeert als een verbindingsweg tussen de A2 en Vianen-Oost. Op de rotonde (met o.a. de Prinses Julianastraat) hebben de afgelopen jaren relatief veel ongevallen plaatsgevonden. Het gaat voornamelijk om ongevallen met motorvoertuigen. Dit jaar zal er een actualisatie van de risicoanalyse plaats vinden.

Referentiesituatie Bereikbaarheid openbaar vervoer Door middel van het ‘Vervoerspact en Plan van Aanpak Vernieuwing doelgroepenvervoer en aanvullend openbaar vervoer 2019-2023’ zijn tussen de gemeente Vijfheerenlanden en de provincie Utrecht afspraken gemaakt. Daarin staat beschreven dat de gemeente en provincie samenwerken om het gebruik van OV door verschillende doelgroepen te stimuleren. De provincie is bezig met een nieuwe OV-concessie. Hier wordt ingezet op het stimuleren van het openbaar vervoer. Dat richt zich voornamelijk op Utrecht. Vijfheerenlanden gaat mogelijk samen met Houten, Nieuwgein en IJsselstein een strategische OV-visie opstellen om zo het openbaar vervoer in de gemeenten te verbeteren. Door de ambities met betrekking tot het openbaar vervoer is de verwachting dat de referentiesituatie zich positief zal ontwikkelen ten opzichte van de huidige situatie. Bereikbaarheid langzaam verkeer In het Vervoerspact wordt niet gesproken over langzaam verkeer. In het regionale toekomstbeeld is het verbeteren van de regionale fietspaden wel benoemd. Er is ook een uitvoeringsagenda waarbij het fietsnetwerk in VHL wordt verbeterd. Er wordt geen verandering van de referentiesituatie ten opzichte van de huidige situatie verwacht. Autobereikbaarheid De regio Utrecht is een van de snelst groeiende regio’s van Nederland en een van de meest competitieve regio’s van Europa.

Dit succes gaat gepaard met een grote vraag naar ruimte voor de groeiende economie en naar ruimte voor de huidige en nieuwe inwoners. Dit levert ook meer verplaatsingen op, die het mobiliteitssysteem moet kunnen opvangen. De ontwikkeling en groei van mobiliteit hangen nauw samen met welvaart, economie, het aantal inwoners en of er in de toekomst veel thuisgewerkt gaat worden. Inmiddels is het alweer net zo druk op de weg maar is er meer spreiding van het verkeer. Voor de toekomst wordt verwacht dat een deel van de werkgelegenheid zich verder gaat concentreren in de gemeente Utrecht. Omdat de gemeente Utrecht de komende jaren het betaald en vergunning parkeren gaat uitbreiden en de verwachting is dat de drukte op de wegen naar Utrecht verder zal toenemen, wordt het steeds minder aantrekkelijk om met de auto naar Utrecht te reizen. Dit betekent dat er voor autoverplaatsingen naar Utrecht alternatieven zullen worden gezocht, zoals de fiets, het openbaar vervoer en een combinatie van beiden. De grootste groei van het aantal bewegingen wordt verwacht rondom de Wiel met Spaken, OV knooppunten en fietsroutes vanuit Utrecht. Een P+R parkeerterrein bij busstation Lekbrug Vianen kan hierin voorzien, zodat automobilisten overstappen op het OV naar Utrecht.

blad 69 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

In de regio liggen knopen die in combinatie met aanvullende verstedelijking mogelijk kunnen worden versterkt tot Regiopoort. Hiertoe behoort Vianen. Gezamenlijk staan provincie en gemeenten voor de opgave een stabiel, flexibel, betaalbaar, beheersbaar, passend en betrouwbaar vervoerssysteem te creëren. Een systeem dat tegemoetkomt aan de vragen van de verschillende typen gebruikers en waarbij oog is voor innovatie, betaalbaarheid (voor zowel de overheden, als de reizigers), duurzaamheid en milieu. Binnen een afnemend budget moet in een groeiende vraag naar mobiliteit worden voorzien. Een ontwikkeling die relevant is voor de gemeente Vijfheerenlanden is de verbreding van de A27 tussen Houten en Hooipolder. Hierdoor kan op de lange termijn de regionale autobereikbaarheid van de gemeente verbeteren. De verbreding tussen knooppunt Everdingen en Houten is geschrapt en hierdoor kan de autobereikbaarheid verslechteren omdat dit een nieuw knelpunt wordt. Tijdens de werkzaamheden kan het echter zorgen voor een toename van sluipverkeer. In regionaal verband worden verschillende maatregelen genomen om de bereikbaarheid van de regio te verbeteren. De gemeente gaat het sluipverkeer aanpakken waardoor de doorstroming, leefbaarheid en verkeersveiligheid verbeterd. Verkeersveiligheid De gemeente is bezig met het opstellen van een risicoanalyse voor verkeersveiligheid.