bijlage 5 plan-oer vijfheerenlanden.pdf

Daardoor vindt er een verschuiving plaats van een reactieve naar een proactieve aanpak. Dit kan de verkeersveiligheid verbeteren.

5.4.4

Beoordeling In de voorgaande paragrafen zijn de huidige situatie en de referentiesituatie geschetst. Deze informatie is verwerkt in onderstaande trendgrafiek.

Figuur 5.30 Beoordeling referentiesituatie 'mobiliteit'.

De autobereikbaarheid van de gemeente is goed. Dit komt met name door de ligging ten opzichte van de A2 en A27. Een keerzijde is dat dit leidt tot veel sluipverkeer door de gemeente. Hierdoor is de huidige situatie beoordeeld als matig. De druk op de autobereikbaarheid neemt toe. Dit komt door de bouw van woningen en toename van werkgelegenheid. Hierdoor moeten voldoende alternatieven worden aangeboden in plaats van de auto. De eerste stappen in de mobiliteitstransitie worden gezet, waardoor een positieve ontwikkeling wordt verwacht richting de referentiesituatie. Dit komt ook de verkeersveiligheid ten goede. De OV-bereikbaarheid is goed voor een matig stedelijk gebied, alhoewel een groot deel van het OV-aanbod vraaggestuurd is. De eerste stappen richting de mobiliteitstransitie, met een grotere rol voor het openbaar vervoer, worden gezet. Daarmee wordt een positieve ontwikkeling ten opzichte van de referentiesituatie verwacht.

blad 70 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Kortom, de gemeente Vijfheerenlanden kent een goede bereikbaarheid, maar er zijn in de huidige situatie ook enkele knelpunten te benoemen. Met het vervoerspact worden de eerste stappen richting een modal shift gezet, waarmee een positieve trend richting de referentiesituatie wordt verwacht.

5.5

Groen en landschap

5.5.1

Beleid en beoordelingskader Groen en landschap omvat een breed palet aan aspecten, van archeologie, cultuurhistorie en landschap, tot natuur(gebieden), biodiversiteit en de openbare ruimte. Alle aspecten hebben invloed op de ruimtelijke kwaliteit van een gebied. Beleid In het ruimtelijk kwaliteitsbeleid gaat de aandacht uit naar gebieden zoals de historische kernen, het landelijk gebied en hoofdroutes. Hiermee kan op beeldbepalende plekken gestuurd worden op het aanzien van de gemeente. In de overige gebieden wil de gemeente zich terughoudend opstellen en waar mogelijk ruimte laten voor vrije vormgeving. De gemeente heeft een Landschapsvisie Vijfheerenlanden opgeteld Er komen diverse opgaven op het buitengebied af. Deze landschapsvisie is bedoeld om alle ontwikkelingen (landbouw, natuur, waterbeheer, bodemdaling, recreatie, het opwekken van duurzame energie en alle andere belangen) op elkaar af te stemmen en ervoor te zorgen dat de kwaliteiten van het landschap daarbij behouden of versterkt worden. Beoordelingskader In de volgende tabel is het beoordelingskader voor groen en landschap opgenomen. Het thema wordt beoordeeld op zes criteria. Tabel 5.7 Beoordelingskader Groen en landschap.

Thema Groen en landschap

Criterium Archeologie Cultuurhistorie Landschap

Natuurgebieden

Biodiversiteit Groene leefomgeving en kwaliteit openbare ruimte

Gewenste beweging Beschermen van archeologische waarden Beschermen van cultuurhistorische waarden Bestaande kwaliteiten behouden en versterken. •

Oppervlak en kwaliteit van natuurgebieden in stand houden. • Het verbinden en versterken van (buitendijkse) natuur Groei van de biodiversiteit Vergroenen van de openbare ruimte. Groen draagt optimaal bij aan leefbaarheid, klimaat en biodiversiteit.

Streefwaarde/Ambitie Huidige situatie Huidige situatie In stand houden van het karakter van het veenweideen rivierenlandschap Robuuste en gevarieerde natuur

Duurzame populaties van plant- en diersoorten Een groene, gevarieerde en aantrekkelijke openbare ruimte

Resultaten participatietraject Hieronder zijn op basis van het participatieverslag de belangrijkste resultaten voor het thema groen en landschap weergegeven: • De meest gestelde aspecten waar de gemeente op moet inzetten als het gaat om groen in Vijfheerenlanden zijn: inwoners motiveren om hun eigen tuin te vergroenen, meer bomen planten, meer groen waar kinderen kunnen spelen aanleggen en meer kleine parkjes binnen de bebouwde kom aanleggen.

blad 71 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

•

• • • • •

5.5.2

De gemeente kan een aantal aspecten inzetten om inwoners te motiveren vaker naar buiten te gaan. De meest genoemde aspecten waren het verbeteren fiets- en wandelpaden, beter aangeven van fiets- en wandelroutes, meer openbare toiletten en het uitzetten wandelpaden. In Leerdam-Centrum, Oosterwijk, Vianen (centrum, Hogeland en Blankenborch), Vianen (west, Monnikenhof en Amaliastein), Kedichem, Tienhoven a/d Lek, Lexmond en Zijdeveld gaven veel respondenten aan dat er al genoeg is. Meerdere inwoners geven aan dat het groenonderhoud verbeterd moet worden binnen de gemeente. Het belang van het behouden van het authentieke dorpskarakter en de landelijke identiteit wordt veel onderschreven. De gemeente moet de focus houden op rust, ruimte en natuur. Investeer als gemeente in meer groen, onderhoud en biodiversiteit in de wijk; plant meer bomen. Bescherm agrarische gronden van de boeren. Enerzijds gaan veel opmerkingen over het bouwen van meer woningen. Anderzijds gaan veel opmerkingen over het niet moeten volbouwen, omdat het landelijke karakter daaraan te niet gedaan wordt. De balans tussen bouwen en groen moet gewaarborgd worden.

Huidige situatie Archeologie Vijfheerenlanden heeft deelgenomen aan de pilot omgevingswetproof archeologische verwachtingenkaart (min. OCenW, adviesbureaus). Deze kaarten worden gebruikt om een archeologische beleidskaart voor de gemeente Vijfheerenlanden op te stellen. Cultuurhistorie De gemeente Vijfheerenlanden heeft een aanzienlijke hoeveelheid cultureel erfgoed. Dit erfgoed is divers. Er zijn gebieden waaronder de beschermde stads- en dorpsgezichten en het landschap van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, maar ook veel objecten zoals boerderijen en kerken.

Figuur 5.31 Beschermde stads- en dorpsgezichten (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

blad 72 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.32 Nieuwe Hollandse Waterlinie (bron: UNESCO).

Recent heeft een onderzoek plaatsgevonden naar het cultuurhistorische landschap en de historische bouwkunst en stedenbouw in Vijfheerenlanden. Hiermee is een waardering gegeven aan het historisch cultuurlandschap en de historische bouwkunst en stedenbouw. Dit is in onderstaande kaarten weergeven.

blad 73 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.33 Cultuurhistorische waardenkaart Gemeente Vijfheerenlanden (bron RAAP)

Figuur 5.34 Waardering historische bouwkunst en stedenbouw Vijfheerenlanden (bron RAAP)

Landschap Het weidse landschap met groene weiden, dijken en rivieren is van groot belang voor de identiteit van de gemeente. Het is een cultuurlandschap, dat in de loop der eeuwen constant is aangepast en veranderd om

blad 74 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

tegemoet te komen aan veranderende omstandigheden maar tegelijkertijd op hoofdlijnen goed bewaard is gebleven. Het is een landschap met een sterke identiteit. Het landschap is de overwegend onbebouwde ruimte van het veenweide- en rivierengebied, waarin agrarisch en recreatief gebruik grotendeels samenvallen met cultuurhistorische en ecologische waarden. De ruimtelijke kwaliteit van het landschap is het resultaat van een wisselwerking tussen menselijk handelen en natuurlijke processen, dat in zijn huidige vorm voor een aanzienlijk deel terug te voeren is op de ontginning en waterhuishouding van het gebied. In het landschap zijn de lange lijnen van de middeleeuwse verkavelingen goed herkenbaar. Het landschapsbeeld is tegelijkertijd wijds vanwege de open ruimte als afwisselend en kleinschalig door de smalle wegen met daarlangs agrarische erven en opgaand groen. In dit verband is ook het rivierenlandschap met kronkelende dijken en uiterwaarden langs de Lek te noemen. In Figuur 5.35 is de landschappelijke waardenkaart weergegeven.

Figuur 5.35 Landschappelijke waardenkaart Vijfheerenlanden (bron: Bügelhajema)

Gebieden en structuren De gemeente onderscheidt zes landschappelijk deelgebieden met elk een eigen karakter: de uiterwaarden, stroomruggen, halfopen griendenlandschap, veenweidelandschap met rivierinvloeden, stads- en dorpsranden en de linten. Hieronder is elk deelgebied kort toegelicht. Tussen de dijken en de rivieren liggen de uiterwaarden. De wisselende waterstanden zorgen voor een landschap dat gevormd wordt door de dynamiek van het water. De uiterwaarden hebben een overwegend natuurlijk karakter en zijn vrijwel onbebouwd. In dit buitendijkse gebied overheersen openheid en een natuurlijke rust. Er is hier en daar kleinschalige verblijfsrecreatie en er zijn mogelijkheden voor watersport en natuurbeleving.

blad 75 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.36 De ligging en een impressie van de uiterwaarden (bron: landschapsvisie Vijfheerenlanden).

De stroomruggen bevinden zich binnendijks langs de Lek en de Linge. Ze worden gekenmerkt door een kleinschalig en afwisselend landschap, met een mozaïek van akkers, weiden, bosschages en boomgaarden. De stroomruggen liggen relatief hoog in het landschap, met geleidelijke overgangen naar de lager gelegen komgronden (veengebieden met een kleidek). Ze zijn relatief droog en er zijn dan ook weinig watergangen. De stroomruggen worden ook gekenmerkt door een onregelmatige blokverkaveling, kronkelende wegen en hekwerken als perceelafsluiting in plaats van sloten. Er is relatief veel bebouwing aanwezig.

Figuur 5.37 De ligging en een impressie van de stroomruggen (bron: landschapsvisie Vijfheerenlanden)

Het halfopen griendenlandschap is een overgangszone die behoort tot het veengebied met rivierinvloeden en het polderlandschap met een opstrekkende verkaveling, maar is veel minder open dan de veenweides. Het halfopen griendenlandschap is een aantrekkelijk, kleinschalig en afwisselend landschap met weiden, wilgengrienden, vochtige bossen (broekbossen), houtsingels, beplante achterkaden en in de noord-zuid richting voornamelijk onbeplante kaden (zijdwenden). Hierdoor zijn er op diverse plekken spannende vergezichten naar het open veenweidelandschap verder zuidelijk. Ondanks de doorsnijding van het gebied door de A2 en A27 kenmerkt het gebied zich op veel plekken door rust en stilte. Door de grote variatie in het landschap is er een grote verscheidenheid aan dier- en plantensoorten. Voor dieren zoals reeën is het een ideale plek om voedsel te vinden en te schuilen.

blad 76 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.38 De ligging en een impressie van het halfopen griendenlandschap (bron: landschapsvisie Vijfheerenlanden)

De open veenweidepolders met strokenverkaveling liggen in het laaggelegen veenweidelandschap met rivierinvloeden. Het gehele gebied is ontgonnen in een systeem en parallel aan elkaar lopende wegen. Omdat het land laag en nat is wordt het gebied vrijwel uitsluitend gebruikt voor de melkveehouderij. Het veenweidegebied is rijk aan cultuurhistorisch- landschappelijke elementen en structuren zoals tiendwegen, veenstroompjes, (achter)kaden en woonheuvels. Het is een zeer open gebied met koeien in de wei en beschermde weidevogelgebieden met onder meer grutto’s. De weidsheid, rust en stilte zijn zeer karakteristiek. Grote delen van dit gebied vallen onder een stiltegebied.

Figuur 5.39 De ligging en een impressie van het veenweidelandschap met rivierinvloeden (bron: landschapsvisie Vijfheerenlanden)

De stads- en dorpsranden vormen de overgang van stedelijk naar landelijk gebied. Veel stads- en dorpsranden bevatten een mix aan functies, zoals woningen, (agrarische) bedrijven, sportvelden en volkstuinen. De stads- en dorpsrand maakt visueel vaak deel uit van het landelijk gebied, maar is wel van belang voor de kwaliteit van het leefmilieu van de kern. De verblijfskwaliteit van de stads- en dorpsranden zelf is vaak laag en dreigt soms nog verder te versnipperen. Routes om door deze gebieden te kunnen fietsen of wandelen ontbreken vaak. De stadsen dorpsranden zijn gevoelig voor ‘verrommeling’ van het landschap met allerlei verschillende (‘rode’) functies. De stad-landrelaties zijn momenteel niet altijd optimaal, zoals bijvoorbeeld in Vianen en Leerdam.

blad 77 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.40 De ligging en een impressie van de stads- en dorpsranden (bron: landschapsvisie Vijfheerenlanden)

De gemeente kent een grote variatie aan bebouwingslinten die vaak cultuurhistorisch-landschappelijk waardevol zijn. De linten bepalen voor een groot deel de identiteit van het landschap. Er bevinden zich linten langs de dijken, op de stroomruggen, in het veenweidegebied en op de veenstroomruggen. Deze bieden een diversiteit aan functies en bebouwing. De linten zijn open of besloten, eenzijdig of tweezijdig bebouwd, liggen slingerend langs de rivier of vormen rechte lijnen in het veenweidegebied. In de linten is vaak sprake van een goede woon- en leefkwaliteit. Tussen de bebouwing zijn meestal doorzichten aanwezig die een doorkijkje geven naar het achterliggende open landschap. Deze zichtlijnen maken beleving van het achterliggende landschap mogelijk.

Figuur 5.41 De ligging en een impressie van de linten (bron: landschapsvisie Vijfheerenlanden)

Natuurgebieden Binnen de gemeente liggen drie Natura 2000-gebieden (zie Figuur 5.43). Langs de Linge en de Diefdijk ligt het Lingegebied & Diefdijk-Zuid. Dit gebied wordt gekenmerkt door open water, rietlanden, moeras, grasland en natte wilgenbosjes. Het Natura 2000-gebied Zouweboezem ligt langs de Zouwendijk en de Oude Zederik. Het natuurgebied bestaat uit de Zouweboezem met open water, rietlanden en natte bosschages en de Polder Achthoven met extensieve graslanden, een dichte slotenstructuur en bospercelen. Het huidige boezemgebied is ontstaan door ruim zes eeuwen aan menselijke ingrepen, als essentieel onderdeel van het lokale watersysteem. De uiterwaarden van de Lek tussen Ameide en Achthoven is ook aangewezen als Natura 2000-gebied. Deze uiterwaarden vormen, met een afwisseling van bijzondere vegetaties met ruigten, graslanden, oeverbegroeiing en bossen, waardevolle leefgebieden voor planten en dieren. In de gemeente liggen ook gebieden die aangewezen zijn als Natuur Netwerk Nederland (NNN, zie onderstaand figuur). De grootste gebieden sluiten aan op de Natura 2000-gebieden. Tussen Zuiderveld en Vianen ligt een

blad 78 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

aaneengesloten stuk griendenlandschap dat tot NNN is aangewezen. Daarnaast behoren her en der verschillende stukken natuur tot het NNN. Verschillende delen van het landelijk gebied van de gemeente zijn aangewezen als Weidevogelkerngebied.

Figuur 5.42 Weidevogelkerngebieden Vijfheerenlanden (bron: Provincie Utrecht)

Figuur 5.43 Natuurgebieden Vijfheerenlanden (bron: provincie Utrecht).

blad 79 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Biodiversiteit Onderzoeksbureau Viridis heeft de natuurwaarden in de gemeente Vijfheerenlanden in beeld gebracht door middel van een flora- en faunakartering voor het jaar 2020. Er is onderzoek gedaan naar het aantal voorkomende soorten in het buitengebied, wat met name een agrarische functie (grasland) heeft. Voor zowel flora als fauna geldt dat de biodiversiteit op het agrarisch grasland laag is, maar wel vergelijkbaar met het aantal voorkomende soorten in open grasland in andere delen van de provincie Utrecht. Van de aangetroffen soorten zijn er zes beschermde diersoorten aangetroffen. De zes beschermde diersoorten betreffen de heikikker, rugstreeppad, ringslang, poelkikker, grote modderkruiper en platte schijfhoren. Van deze beschermde soorten zijn met grote afstand de meeste waarnemingen van de heikikker gedaan, met name in slootoevers en de eerste meters grasland langs sloten. Ook de rugstreeppad is regelmatig waargenomen, met name in de wijde omgeving van Leerbroek. Daarnaast zijn er van de Rodelijst-soorten 13 diersoorten en 14 plantensoorten in de gemeente aangetroffen. Het onderzoeksgebied is rijk aan kwelwater, waardoor relatief veel plantensoorten voorkomen die groeien in het water en op oevers. De sloten in de gemeente zijn vaak vrij rijk aan soorten waterplanten.

In de wateren zijn veel vissoorten aanwezig, met name in het centrale deel van Vijfheerenlanden met de vele brede en smalle zijsloten van de Middelwetering. In de gemeente is een aantal exoten aangetroffen. Het gaat om zeven plantensoorten, waaronder Japanse Duizendknoop. Voor fauna betreft het één exoot, namelijk de Amerikaanse rivierkreeft. Groene leefomgeving en kwaliteit openbare ruimte In Vijfheerenlanden is het oppervlakte groen (bomen en laag groen) 43,9% van de totale oppervlakte van de gemeente. Het gemiddelde van Nederland is 46,8%, waarmee in Vijfheerenlanden gemiddeld iets minder groen aanwezig is. Ook is in Vijfheerenlanden gemiddeld genomen minder boomoppervlakte aanwezig (Climate Adaptation Services, 2021, waarstaatjegemeente.nl). Het oppervlakte landbouwgrond is niet meegenomen in deze berekening.

Figuur 5.44 Groen in de private ruimte; bron: Climate Adaptation Services, 2021, waarstaatjegemeente.nl.

blad 80 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.45 Openbaar groen; bron: Climate Adaptation Services, 2021, waarstaatjegemeente.nl.

5.5.3

Referentiesituatie Archeologie De gemeente heeft deelgenomen aan een pilot omgevingswetproof archeologische verwachtingswaardekaart. Daarmee wordt inzicht verkregen over de (verwachte) aanwezige archeologische waarden. De verwachtingskaarten worden omgevormd tot archeologiebeleid voor de gemeente. Het doel van het beleid is om de archeologische waarden te beschermen. Daarmee is de referentiesituatie naar verwachting vergelijkbaar met de huidige situatie. Cultuurhistorie Door middel van de erfgoedwaardenkaart/cultuurhistorische inventarisatie en het erfgoed beleid zijn de aanwezige cultuurhistorische waarden in beeld gebracht. Het beleid van de gemeente Vijfheerenlanden heeft als doel om erfgoed mee te wegen in ruimtelijke ontwikkelopgaven. Het uitgangspunt is daarbij om cultuurhistorische waarden te beschermen. Daarmee is de referentiesituatie naar verwachting vergelijkbaar met de huidige situatie. Landschap De gemeente Vijfheerenlanden heeft een landschapsvisie opgesteld. Daarin wordt een landschappelijk toekomstbeeld voor 2040 geschetst. Het buitengebied staat voor grote opgaven, waaronder de landbouwtransitie, energietransitie en klimaatadaptatie en meer specifieke gebiedsopgave zoals bodemdaling en de zorg voor weidevogels.

De landschapsvisie is een eerste stap om te komen tot een beleid gericht op een goede balans tussen landbouw, natuur, waterbeheer, bodemdaling, recreatie, het opwekken van duurzame energie en alle andere belangen die spelen in het landelijk gebied. Het landschap staat onder druk door verschillende opgaven waar de gemeente voor staat. Denk bijvoorbeeld aan de woningbouwopgave, klimaatdoelstellingen en energiedoelstellingen. Door demografische en/of economische ontwikkelingen zullen de kwetsbare gebieden steeds meer onder druk komen te staan. De verwachting is daarom dat de kwaliteit van het landschap zich negatief ontwikkelt ten opzichte van de huidige situatie. Natuurgebieden De natuurgebieden (Natura 2000-gebieden, het NNN en weidevogelkerngebieden) zijn beschermd door middel van Europese, landelijke en/of provinciale wetgeving. Daarnaast zijn door het Rijk en de provincie ambities vastgelegd om de natuurgebieden kwalitatief te verbeteren. Er wordt bijvoorbeeld ingezet op het verbinden van natuurgebieden en het ontwikkelen/uitbreiden van natuurgebieden. Een ontwikkeling die betrekking heeft op de Natura 2000-gebieden is de stikstofopgave. De aanpak van de stikstofproblematiek met de Wet stikstofreductie en natuurherstel (deze is 1 juli 2021 in werking getreden) moet

blad 81 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

ervoor zorgen dat er minder stikstof in de natuur terecht komt en dat tegelijkertijd bouwprojecten moeten kunnen doorgaan. Het is nog onzeker of dit beleid doeltreffend is en hoe de stikstofopgave zich zal ontwikkelen. Het is lastig in te schatten hoe de referentiesituatie wat betreft natuurgebieden zich zal ontwikkelen. Enerzijds worden natuurgebieden beschermd en worden kwalitatieve maatregelen getroffen om de natuurgebieden robuust te maken. Anderzijds staan natuurgebieden onder druk (door de stikstofuitstoot, maar bijvoorbeeld ook door klimaatverandering en recreatiedruk). De kwaliteit van de natuurgebieden zou zich dus zowel positief als negatief kunnen ontwikkelen. Biodiversiteit Er zijn verschillende provinciale beleidsstukken die gericht zijn op de biodiversiteit, zoals de Natuurvisie, Beleidskader Wet natuurbescherming en de Verordening Natuur en Landschap. Middels deze beleidsstukken wordt ingezet op de bescherming en versterking van de biodiversiteit, het behouden en vergroten van populaties van soorten en het realiseren van goede verbindingen tussen de verschillende populaties van dezelfde soort. Er is toenemende aandacht voor het belang van biodiversiteit in de stedelijke omgeving. Een opkomende trend is natuurinclusief bouwen.

Dit betekent dat ontwikkelingen bijdragen aan het versterken van het (binnenstedelijk) ecosysteem op wijk/buurtniveau, waardoor positieve effecten op de biodiversiteit kunnen ontstaan. Daarnaast draagt het bij aan klimaatadaptatie. Op basis van de bestaand beleid en opkomende trends is de verwachting dat de referentiesituatie zich positief zal ontwikkelen ten opzichte van de huidige situatie. Groene leefomgeving en kwaliteit openbare ruimte De gemeente heeft samen met de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden de Regionale Adaptatie Strategie (RAS) opgesteld. Deze strategie is gericht op het klimaatbestendiger maken van de leefomgeving (zie ook paragraaf 5.7), maar hangt sterk samen met de kwaliteit van de openbare ruimte en het vergroenen van de leefomgeving.

5.5.4

Beoordeling In de voorgaande paragrafen zijn de huidige situatie en de referentiesituatie geschetst. Deze informatie is verwerkt in onderstaande trendgrafiek.

Figuur 5.46 Beoordeling referentiesituatie 'groen en landschap'.

De gemeente Vijfheerenlanden wordt gekenmerkt door een weidse landschap met groene weiden, dijken en rivieren. Dit landschap en de natuurgebieden in de gemeente staan onder druk door de woningbouwopgave, klimaatdoelstellingen en energiedoelstellingen. Dergelijke opgaven kunnen door middel van ruimtebeslag het karakteristieke landschap aantasten. Tegelijkertijd kan bij ontwikkelingen de emissie van stikstof toenemen, waardoor negatieve effecten in Natura 2000-gebieden kunnen ontstaan. Tot slot is er in de gemeente Vijfheerenlanden minder groen in de openbare ruimte te vinden dan het landelijk gemiddelde. Dit leidt tot een negatieve trend tot 2022 en een beoordeling van matig tot slecht in de huidige situatie.

blad 82 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Het beleid van de gemeente is gericht op het behouden van landschappelijke, archeologische en cultuurhistorische waarden. De verwachting is dat daarmee de huidige waarden behouden blijven en de referentiesituatie voor deze aspecten gelijk is aan de huidige situatie. Daarnaast bestaat er gemeentelijk, provinciaal en landelijk beleid om natuurwaarden te versterken. Er wordt bijvoorbeeld ingezet op het verbinden van gebieden om zo een robuust netwerk te realiseren. Daarnaast groeit de aandacht voor natuurinclusief bouwen. Daarmee kunnen positieve effecten optreden met betrekking tot natuur en biodiversiteit. Al met al is de verwachting dat de negatieve trend door de verschillende beleidstukken ten minste wordt afgezakt, en mogelijk zelfs wordt omgezet naar een positieve trend. Het betreft over het algemeen recent beleid en opkomende ontwikkelingen, zoals de Wet stikstofreductie en natuurherstel en de opkomst van natuurinclusief bouwen. Daarom is een grote onzekerheidsmarge opgenomen.

5.6

Gezondheid en milieu

5.6.1

Beleid en beoordelingskader Landelijk wordt steeds meer aandacht gevraagd voor het thema gezondheid en welzijn. Dit gaat breder dan het voorkomen of genezen van ziektes. Binnen de fysieke leefomgeving zijn veel aspecten van invloed op de gezondheid, zoals milieuaspecten en de mogelijkheden voor sport en bewegen. Maar ook de mentale gezondheid en leefstijl van mensen wordt beïnvloed door het leven in een mooie groene, schone en veilige leefomgeving. Beleid Diverse beleidsstukken zijn van invloed op gezondheid en milieu. Naast gemeentelijke visies zijn ook diverse Provinciale en landelijke normen van belang, waaronder Samenwerkingsagenda lucht van de provincie Utrecht, het Schone lucht akkoord van het Rijk en advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Beoordelingskader In de volgende tabel is het beoordelingskader voor gezondheid en milieu opgenomen. Het thema wordt beoordeeld op zeven criteria. Tabel 5.8 Beoordelingskader Gezondheid en milieu.

Thema Gezondheid en milieu

Criterium Gezonde leefstijl

Geluid Luchtkwaliteit

Gewenste beweging Inwoners stimuleren om meer te bewegen en gezond te eten door voldoende ruimte voor sport- en speelvoorzieningen, parken en openbare ontmoetingsplekken. Verminderen van overlast door geluid Minder emissie van luchtverontreinigende stoffen.

Geur

Verminderen van geurhinder

Omgevingsveiligheid

Het voorkomen en beperken van risico’s ten aanzien van omgevingsveiligheid. Verminderen van hinder door slagschaduw en schittering. Verbeteren van de bodemkwaliteit door bodemverontreinigingen te voorkomen of te saneren.

Slagschaduw en schittering Bodemkwaliteit

Streefwaarde/Ambitie Een gezonde en beweegvriendelijke leefomgeving.

Streven naar de voorkeursgrenswaarden Streven naar de aangescherpte WHO-advieswaarden (september 2021). Afwezigheid van geurhinderklachten Minimale veiligheidsrisico’s

Minimale hinder door slagschaduw en schittering. Huidige situatie (stand-still principe)

blad 83 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Resultaten participatietraject In het participatietraject is niet uitgebreid ingegaan op het thema gezondheid en milieu. Dit leidt tot enkele resultaten: • Alle dorpen zijn het erover eens dat stiltegebieden stil moeten blijven. • In alle dorpen en wijken zijn inwoners het erover eens dat er meer ruimte voor fietsen en wandelen moet komen in nieuwe woonlocaties. Er moet meer geïnvesteerd worden in fietspaden dan in autowegen. Alleen in Tienhoven a/d Lek was een kleine meerderheid het hier niet mee eens. • In bijna alle dorpen en wijken zijn inwoners het eens dat nieuwe woonlocaties autoluw ingericht moeten worden, behalve in Leerdam-West. Daarnaast zijn in Leerdam-Oost, Oosterwijk, Hoef en Haag, Meerkerk en Ameide ongeveer evenveel inwoners het ermee eens als oneens. • De gemeente kan een aantal aspecten inzetten om inwoners te motiveren vaker naar buiten te gaan. De meest genoemde aspecten waren het verbeteren fiets- en wandelpaden, beter aangeven van fiets- en wandelroutes en het uitzetten wandelpaden.

5.6.2

Huidige situatie Gezonde leefstijl Op de Kernindicator Beweegvriendelijke omgeving (2021) scoort de gemeente niet heel goed: de waarden in het landelijk gebied liggen onder het Nederlandse gemiddelde (zie onderstaand figuur). Alleen binnen de kernen wordt een goede score gegeven, boven het Nederlandse gemiddelde. Gemiddeld ligt het aantal personen dat aan de beweegrichtlijn voldoet onder de 50% (Mulier Instituut, 2021). Uit onderstaand figuur blijkt dat in de omgeving Meerkerk, Ameide, Vianen en Hei- en Boeicop men gemiddeld meer beweegt dan in de overige gebieden. Toch blijkt uit de Gezondheidsmonitor dat de helft van de beroepsbevolking lopend of fietsend naar het werk gaat en bijna de helft van de inwoners wekelijks sport (Gezondheidsmonitor, CBS, 2020).

Figuur 5.47 Beweegvriendelijke omgeving- bewegen Vijfheerenlanden (Bron: Mulier Instituut, 2021).

blad 84 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.48 Beweegrichtlijn Vijfheerenlanden (Bron: RIVM, 2016).

In de kernen en dorpen zijn verspreid speelvoorzieningen aanwezig. Ook in enkele buurtschappen is een speelvoorziening te vinden, waaronder in Kedichem, Sluis en Achterdijk. Opvallend is de grote hoeveelheid kleine speeltuintjes in de gemeente. Op een aantal plekken zijn wat grotere speelplaatsen aanwezig, vooral in Vianen en Leerdam, maar ook Zijderveld, Everdingen, Meerkerk, Ameide, Leerbroek en Kedichem hebben een speeltuin dat iets groter van formaat is. In alle kernen en dorpen is een binnensportgelegenheid aanwezig, met uitzondering van Schoonrewoerd. In Vianen, Leerdam en Meerkerk is een sporthal aanwezig en in Vianen en Leerdam is ook een zwembad. Buitensportgelegenheden zijn vooral in Vianen, Leerdam en Lexmond aanwezig. Bij een aantal dorpen is tenminste één sportclub aanwezig. Bij Schoonrewoerd, Nieuwland, Hagestein en Zijderveld ontbreekt een buitensportvoorziening (WMO, 2021).

Figuur 5.49 Voorzieningen voor binnensport in Vijfheerenlanden. Bron: WMO, gemeente Vijfheerenlanden, 2021.

blad 85 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.50 Voorzieningen voor buitensport in Vijfheerenlanden. bron: WMO, gemeente Vijfheerenlanden, 2021.

De gezondheid wordt door ruim 80% als goed ervaren (Gezondheidsmonitor, CBS, 2020). De cijfers van het CBS blijkt dat de inwoners van Vijfheerenlanden geen afwijkend beeld laten zien in hun leefstijl ten opzichte van het gemiddelde in Nederland (zie Figuur 5.51). De mogelijkheid om een gezonde leefstijl te ontwikkelen wordt beïnvloed door eventuele aandoeningen (zie Figuur 5.52). De cijfers van het CBS blijkt dat de inwoners van Vijfheerenlanden geen afwijkend beeld laten zien ten aanzien van ziekte of aandoeningen (Gezondheidsmonitor, CBS, 2020).

Figuur 5.51 Gezondheid: Gedrag Vijfheerenlanden t.o.v. Nederland (in %); bron: Gezondheidsmonitor (29 nov 2021), CBS 2020, 18 jaar of ouder.

blad 86 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.52 Gezondheid: goed ervaren gezondheid of ziekte Vijfheerenlanden t.o.v. Nederland (in %); bron: Gezondheidsmonitor (29 nov 2021), CBS 2020.

Geluid Op onderstaand figuur is de geluidbelasting van alle bronnen weergegeven. Vervolgens is per bron een toelichting gegeven. Op de kaart wordt gesproken over Gezondheid Effect Screening (GES). Dit is een gezondheidsscore die loopt van 0 tot 8. GES score 0 is zeer goed waarbij geen gezondheidsrisico’s bestaan en GES-score 8 is zeer onvoldoende voor de gezondheid. Over het algemeen geldt bij GES-score 6 of hoger dat de kwaliteit van de leefomgeving onvoldoende is.

Figuur 5.53 Geluidbelasting van alle bronnen in Vijfheerenlanden (Bron: ODRU)

blad 87 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Geluid van wegen Langs de snelwegen en hoofdwegen door de gemeente is sprake van een hoge geluidbelasting (boven de 60 dB). Langs de erfontsluitingswegen is de geluidbelasting circa 45 tot 60 dB. Voor nieuwbouwwoningen geldt een voorkeursgrenswaarde van 48 dB, maar er kan onder voorwaarden een ontheffing worden verleend tot een hogere waarde (binnen stedelijk over het algemeen 63 dB en buitenstedelijk over het algemeen 53 dB). Geluid railverkeer Rondom het spoor bij Leerdam is de geluidbelasting circa 60-65 dB. Deze is weergegeven op Figuur 5.53. Geluid scheepvaart Langs de Lek en het Merwedekanaal is sprake van geluid vanwege de motoren van de schepen. Geluid industrielawaai Er zijn drie gezoneerde bedrijventerreinen in de gemeente Vijfheerenlanden. Dit betreffen Hagen en de Biezen bij Vianen, de Glasfabriek bij Leerdam en de Kaasfabriek bij Schoonrewoerd. Binnen deze geluidzones is gelden beperkingen voor het realiseren van nieuwe geluidsgevoelige objecten of geluidsgevoelige terreinen. Stiltegebieden Twee gebieden binnen de gemeente zijn aangewezen als stiltegebied, namelijk het gebied bij tussen de A27 en de Lek en het landelijk gebied tussen globaal de A27 en de N484. In de stille kern (zie Figuur 5.54) geldt een gemiddeld geluidsniveau over een etmaal van maximaal 40dB(A). In het overgangsgebied is 45 dB(A) toegestaan.

Binnen de stiltegebieden zijn activiteiten die de stilte negatief beïnvloeden niet toegestaan. Gebiedseigen geluid is wel toegestaan.

Figuur 5.54 Stiltegebieden Vijfheerenlanden.

Luchtkwaliteit De blootstelling aan NO2 en PM10 is in Vijfheerenlanden groter dan gemiddeld in Nederland (zie Figuur 5.55 en Figuur 5.56, RIVM, 2020, waarstaatjegemeente.nl).

Figuur 5.55 Blootstelling NO2 (µg/m3); bron: RIVM, 2020, waarstaatjegemeente.nl.

Figuur 5.56 Blootstelling PM10 (µg/m3); bron: RIVM, 2020, waarstaatjegemeente.nl.

blad 88 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Voor fijnstof PM2,5 bedraagt de jaargemiddelde grenswaarde 25 µg/m3 en de WHO-advieswaarde 5 µg/m3. In Vijfheerenlanden ligt de fijnstofconcentratie PM2,5 ruim onder de wettelijke grenswaarde, maar wordt niet voldaan aan de WHO-advieswaarde. In het grootste deel van de gemeente ligt de concentratie rond 11-12 µg PM2,5 /m3 (zie Figuur 5.57). Alleen bij de snelwegen, in Vianen en Leerdam ligt de concentratie iets hoger, namelijk op 12-13 µg PM2,5 /m3. Voor fijnstof PM10 is er een jaargemiddelde grenswaarde van 40 µg/m3 die niet mag worden overschreden. De WHO-advieswaarde bedraagt 15 µg/m3. In Vijfheerenlanden wordt voldaan aan de grenswaarde, maar niet aan de WHO-advieswaarde. Rondom de snelwegen en de kernen ligt de concentratie het hoogst op 20-21 µg PM10 /m3 (zie Figuur 5.58) . Hoe verder van de snelwegen en kernen hoe lager de concentratie. In het landelijk gebied is de concentratie 18-19 µg PM10/m3. Ook voor stikstofdioxide (NO2) geldt een jaargemiddelde grenswaarde van 40 µg/m3. De WHO-advieswaarde betreft 10 µg/m3. De snelwegen zijn verantwoordelijk voor een concentratie van 20-25 µg NO2/m3 en op sommige plekken zelf 25-30 µg NO2/m3 (zie Figuur 5.59). Door de ligging nabij een knooppunt en twee snelwegen heeft de kern Vianen te maken met een redelijk hoge uitstoot. In het landelijk gebied ligt de concentratie lager, rond 1416 µg NO2/m3.

Dit betekent dat de grenswaarde nergens wordt overschreden, maar dat ook nergens in de gemeente wordt voldaan aan de WHO-advieswaarden. Door samenklontering van ultra fijn stof ontstaat roet, oftewel elementair koolstof. De hoogste concentraties roet komen langs wegen voor. Er zijn geen wettelijke grenswaarde vastgesteld voor roet. De stof is echter, net als stikstofdioxide en fijnstof, slecht voor de gezondheid. Gemiddeld is de roetconcentratie in drukke straten 1.5-2.0 µg/m3, in stedelijk gebied 0.9-1.5 µg/m3 en in gebieden buiten de steden 0.5-1.0 µg/m3. In Vijfheerenlanden ligt de concentratie roet bij de A2 boven de 1,5 µg/m3 (zie Figuur 5.60). Bij de A27 ligt de concentratie op 1,3 – 1,5 µg/m3. Hoe verder van de snelwegen, hoe lager de concentratie. Ook hier is te zien dan Vianen meer last heeft van luchtvervuiling door roet dan de andere kernen en het buitengebied.

Figuur 5.57 Fijnstof, PM2,5.

blad 89 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.58 Fijnstof, PM10.

Figuur 5.59 Stikstofdioxide NO2

Figuur 5.60 Elementair koolstof (roet)

Geur Op onderstaand figuur zijn de geurbelaste woningen weergegeven. Dit zijn woningen die zich binnen een geurcontour van een bedrijf of veehouderij bevinden. Binnen geurcontouren is de kans op hinder of ernstige hinder door geur groter. Dit betreft een grove indicatie.

blad 90 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.61 Geurcontouren van bedrijven en veehouderijen (bron: provincie Utrecht).

Omgevingsveiligheid In Vijfheerenlanden gelden risico’s op het gebied van gevaarlijke stoffen vanwege inrichtingen en vanwege transport over de snelweg, vaarroutes en buisleidingen (zie Figuur 5.62). De A2 en A27 zijn onderdeel van het Basisnet voor vervoer van gevaarlijke stoffen over de weg. In Vianen (vanaf afrit 11 A2 en afrit 27 A27) en Everdingen (vanaf afrit 12 A2) zijn lokale routes aangewezen voor vervoer van en naar de snelweg. Verspreid door het gebied zijn verschillende inrichtingen met een installatie aanwezig, alsook een aantal tankstations met LPG-vulpunten. Een aantal bedrijven heeft propaan opgeslagen. Bij het zwembad in Vianen ligt chloor opgeslagen en in de kaasfabriek in Schoonrewoerd is een ammoniakkoelinstallatie aanwezig. Bij de glasfabriek in Leerdam zijn zuurstof- en waterstoftanks aanwezig met een veiligheidsafstand. Voor alle inrichtingen wordt de wettelijke richtlijnen gevolgd. Voor de gemeente Vijfheerenlanden gelden geen bijzondere en afwijkende risico’s.

blad 91 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.62 Risicokaart Vijfheerenlanden

Slagschaduw en schittering Binnen de gemeente zijn geen knelpunten ten aanzien van schittering bekend, bijvoorbeeld vanwege zonnepanelen op daken. Bodemkwaliteit Op onderstaand figuur is de bodemkwaliteit weergegeven. Er wordt onderscheid gemaakt tussen vijf zones. De betekenis van deze zones is in de tabel weergeven.

Figuur 5.63 Bodemkwaliteitskaart zones Vijfheerenlanden (Marmos).

blad 92 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Tabel 5.9 Betekenis van de zones op de bodemkwaliteitskaart.

5.6.3

Referentiesituatie Gezonde leefstijl Volgens de prognoses van RIVM stijgt landelijk het percentage overgewicht van 50% in 2018 naar 62% in 2040. Het aantal rokers neemt al een tijd af. Daarnaast is sprake van vergrijzing. De prognose is dat de levensverwachting stijgt van 81,5 jaar in 2015 naar bijna 86 jaar in 2040. De kans om heel oud te worden neemt flink toe. Het aantal mensen van 100 jaar en ouder zal tussen nu en 2040 bijna verviervoudigen (RIVM, 2018). Gezondheid wordt steeds beter integraal meegenomen in beleidsontwikkeling. Naar aanleiding van de landelijke gezondheidsnota en de lokale uitwerking hiervan, moet gezondheid vanaf 2024 een vast onderdeel zijn van belangenafwegingen met betrekking tot het ruimtelijke beleid. Daarnaast past de gemeente vanaf 2024 gezondheidsbevordering via de leefomgeving met voorrang toe in wijken en buurten met gezondheidsachterstanden. Op termijn worden in alle wijken en buurten een leefomgeving ontwikkeld die een gezonde leefstijl mogelijk en gemakkelijk maakt. De gemeente Vijfheerenlanden heeft met het lokaal gezondheidsbeleid 2022-2027 verschillende doelen geformuleerd met betrekking tot een gezonde fysieke leefomgeving, het stimuleren van een gezonde leefstijl en het verbeteren van de vitaliteit en mentale gezondheid van inwoners.

Daarmee is de eerste stap gezet om gezondheid integraal mee te nemen in beleidsontwikkeling en in te spelen op (landelijke) trends met betrekking tot gezondheid. Kortom, de aandacht voor gezondheid en de invloed die de fysieke leefomgeving hierop kan hebben, neemt toe. Vanwege de verschillende beleidsambities is de verwachting dat het criterium gezonde leefstijl zich positief zal ontwikkelen ten opzichte van de huidige situatie. Geluid De gemeente Vijfheerenlanden heeft geen hogere waarde beleid met betrekking tot geluid. Dit betekent dat de voorkeursgrenswaarden worden gehanteerd en dat er (mits onderbouwd en onder voorwaarden) hogere waarden kunnen worden aangevraagd. Vanwege dit beleid is de verwachting dat de referentiesituatie vergelijkbaar zal zijn met de huidige situatie. Luchtkwaliteit In de samenwerkingsagenda gezonde lucht (provincie Utrecht) is de ambitie opgenomen om in 2030 te voldoen aan de WHO-advieswaarden voor luchtkwaliteit in de gehele provincie. Dit betreffen echter verouderde advieswaarden (zie onderstaande tabel). Om de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen te verminderen wordt ingezet op het beperken van de overlast door houtstook, het verminderen van emissies vanuit de landbouw, binnenvaart, verkeer en vervoer en het verminderen van de blootstelling aan luchtverontreiniging bij gevoelige bestemmingen.

Deze ambities komen overeen met het landelijke Schone Lucht Akkoord.

blad 93 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Tabel 5.10 WHO-advieswaarden per september 2021 t.o.v. van verouderde advieswaarden. Stof

Toetsingsperiode

NO2 PM10 PM2,5 Roet

Jaargemiddeld Jaargemiddeld Jaargemiddeld Jaargemiddeld

Wettelijke grenswaarde

WHO Advieswaarden (per september 2021)

Verouderde WHOadvieswaarden waarop het provinciaal beleid is gebaseerd 40 μg/m3 10 μg/m3 40 μg/m3 3 3 40 μg/m 15 μg/m 20 μg/m3 25 μg/m3 5 μg/m3 10 μg/m3 Voor roet bestaat geen Europese norm en geen WHO-advieswaarde. Wel heeft de WHO informeel een gezondheidskundige richtwaarde benoemd van 1,03 µg/m3.

Het verbeteren van de luchtkwaliteit kan alleen in regionaal/landelijk verband. Door middel van luchtkwaliteitsmetingen is aangetoond dat de luchtkwaliteit de laatste decennia (landelijk) al sterk is verbeterd. Voor zowel stikstofdioxide als fijnstof is er sprake van een dalende trend (zie onderstaande figuren). Dit is enerzijds te danken aan strengere wetgeving op het gebied van luchtkwaliteit, anderzijds dragen innovaties bij aan een verbetering. Denk bijvoorbeeld aan schonere verbrandingsmotoren en elektrisch vervoer.

Figuur 5.64 Ontwikkeling van stikstofdioxiden (boven) en fijnstof (onder) in de periode 1990-2017 (bron: RIVM).

Door de bevolkingsgroei en woningnood zullen binnen de gemeente meer woningen worden gebouwd langs drukke wegen waar de luchtkwaliteit minder goed is, en zullen er meer transportbewegingen zijn (zowel personenvervoer als goederenvervoer). Dit heeft een negatieve invloed op de luchtvervuiling, tenzij er meer emissieloos/duurzaam vervoer gaat komen. Vanwege de landelijke afname van luchtverontreinigende stoffen is de verwachting dat de luchtkwaliteit zich positief zal ontwikkelen ten opzichte van de huidige situatie.

blad 94 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Geur De provincie Utrecht heeft geen eigen geurbeleid vastgesteld. Zowel bij beoordeling van geurklachten als bij het beoordelen van aanvragen omgevingsvergunning wordt het Gelders geurbeleid als leidraad gehanteerd. Wel is er een Protocol behandeling geurklachten afkomstig van industriële inrichtingen vastgesteld. Onder de Omgevingswet moeten geurnormen worden opgenomen in het omgevingsplan. De gemeente heeft een gebiedsvisie in het kader van de geurverordening vastgesteld. De belangrijkste doelstelling van dit beleid is enerzijds het behoud en versterken van de grondgebonden veehouderij en anderzijds het behoud van het buitengebied als aantrekkelijke woon-, recreatie- en leefgebied. De kern van het beleid betreft een halvering van de vaste afstanden tussen agrarische bedrijven en omliggende woningen die in de Wet geurhinder en veehouderij zijn opgenomen. Dit betekent dat in het buitengebied de afstand tussen een stal en naastgelegen woningen minimaal 25 meter bedraagt, binnen de bebouwde kom (ligging woning) bedraagt die afstand minimaal 50 meter. Als er geen bronmaatregelen worden getroffen om de geuruitstoot te verminderen, kan de halvering van richtafstanden ervoor zorgen dat het risico op overlast door geur toeneemt. De verwachting is daarom dat de referentiesituatie zich negatief ontwikkelt ten opzichte van de huidige situatie.

Omgevingsveiligheid Er bestaat geen gemeentelijk beleidskader voor externe veiligheid, ook de provincie heeft geen regels vastgelegd ten aanzien van externe veiligheid. Dit betekent dat de gemeente de landelijke wetgeving volgt met betrekking tot omgevingsveiligheid. Met de invoering van de Omgevingswet gaat het een en ander beleidsmatig veranderen met betrekking tot omgevingsveiligheid. Het Rijk heeft hiervoor instructieregels opgesteld. Door de bevolkingsgroei en woningnood zullen binnen de gemeente meer woningen worden gebouwd langs drukke wegen. Ook wordt verwacht dat het goederentransport (waaronder vervoer van gevaarlijke stoffen) toeneemt. Dit heeft negatieve invloed op de omgevingsveiligheid. Slagschaduw en schittering Opnemen landelijke regels slagschaduw. Voor schittering geldt geen specifiek beleid. Bodemkwaliteit De gemeente Vijfheerenlanden kent een Nota bodembeheer. Het in de Nota bodembeheer beschreven beleid wil enerzijds ruimte scheppen voor ontwikkelingen (woningbouw, aanleg van wegen, energietransitie, e.d.), en anderzijds richt het beleid zich op bescherming van gezondheid van mens, dier en plant, en het behoud van de functionele eigenschappen van de bodem, zodat deze duurzaam geschikt blijft voor allerlei gebruiksdoeleinden.

Het centrale uitgangspunt van het gemeentelijk bodembeleid is dat de kwaliteit van de bodem binnen haar gemeentegrenzen niet verslechtert, dit heet het stand-still principe. Dit principe leidt ertoe dat de referentiesituatie naar verwachting vergelijkbaar is met de huidige situatie, of licht verbetert.

5.6.4

Beoordeling In de voorgaande paragrafen zijn de huidige situatie en de referentiesituatie geschetst. Deze informatie is verwerkt in onderstaande trendgrafiek.

blad 95 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.65 Beoordeling referentiesituatie 'gezondheid en milieu'.

De huidige situatie voor het thema gezondheid en milieu is beoordeeld als redelijk tot goed. Een groot deel van de bevolking beoordeelt de eigen gezondheid als goed, er zijn in vrijwel alle kernen sport- en speelvoorzieningen aanwezig, overal in de gemeente wordt voldaan aan de grenswaarden voor luchtverontreinigende stoffen en er bestaan geen bijzondere risico’s ten aanzien van omgevingsveiligheid. Tegelijkertijd is er wel een aantal aandachtspunten te benoemen. Dit betreffen bijvoorbeeld de beweegvriendelijkheid van het landelijk gebied, het risico op geuroverlast van intensieve veehouderijen en in de gemeente zijn plekken aan te wijzen met een gematigd geluidklimaat, zoals rondom snelwegen en bedrijventerreinen. Richting de referentiesituatie wordt over het algemeen een positieve trend verwacht. Dit is het gevolg van de groeiende aandacht voor gezondheid en de invloed die de fysieke leefomgeving hierop kan hebben. Daarnaast wordt een betere luchtkwaliteit verwacht als gevolg van de landelijke trend. Aan de andere kant is het beleid voor een aantal andere criteria gericht op het behouden van de huidige kwaliteit. Denk bijvoorbeeld aan het stand-still principe ten aanzien van de bodemkwaliteit, het voorkomen van risico’s ten aanzien van omgevingsveiligheid en het voorkomen van geluidsoverlast door het hanteren van de wettelijke grenswaarden.

Voor deze thema’s is de referentiesituatie naar verwachting vergelijkbaar ten opzichte van de huidige situatie. Tot slot is het onzeker hoe de aspecten geur zich zal ontwikkelen. Er is recent nieuw beleid vastgesteld, waardoor het doelbereik van dit beleid nog lastig in te schatten is. Doordat met dit beleid de richtafstanden worden verkleind, kan het risico op geuroverlast toenemen. De onzekerheidsmarge varieert daarom van een positieve trend (gezondheid en luchtkwaliteit) tot een licht negatieve trend (geur). Het grootste deel van de aspecten zal naar verwachting een vergelijkbare referentiesituatie hebben ten opzichte van de huidige situatie, waardoor de onzekerheidsmarge klein is.

5.7

Klimaatadaptatie

5.7.1

Beleid en beoordelingskader Het klimaat verandert: de mens moet zich aanpassen aan hogere temperaturen, nattere winters, hevigere regenbuien en drogere zomers. Daarbij daalt de bodem ook al eeuwen door ingrepen van de mens in het natuurlijke systeem. Klimaatadaptatie wil zeggen: we passen de omgeving aan om beter om te gaan met de effecten van de klimaatverandering. Dit is een belangrijk thema om onze leefomgeving gezond en veilig te houden. Binnen het thema klimaatadaptatie onderscheiden we de aspecten waterkwaliteit, -overlast en veiligheid, hitte, droogte en bodemdaling.

blad 96 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Beleid In de Regionale Adaptatie Strategie (RAS) Alblasserwaard Vijfheerenlanden staat hoe met de klimaatverandering in de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden (A5h) wordt omgegaan. Als eerste wordt een gezonde leefomgeving nagestreefd, waarin hitte, droogte, wateroverlast, bodemdaling beheersbaar zijn en blijven. Dat betekent dat: • Ambitie A: groenstructuren in bebouwd gebied worden versterkt om klimaatverandering en de gevolgen ervan beter op te kunnen vangen. • Ambitie B: hevige en langdurige neerslag leidt niet tot schade in de bebouwde omgeving. • Ambitie C: de bebouwde omgeving blijft tijdens langdurige extreme hitte leefbaar en gezond. • Ambitie D: langdurige droogte leidt niet tot verdroging of schade aan de bebouwde omgeving. • Ambitie E: bodemdaling in de bebouwde omgeving blijft beperkt en betaalbaar. • Ambitie F: vitale objecten en infrastructuur en vitale objecten in de bebouwde omgeving worden klimaatbestendig en waterrobuust ingericht. • Ambitie G: inwoners, gebruikers en ondernemers zijn zich bewust van de gevolgen van klimaatverandering. De gemeenteraad van de gemeente Vijfheerenlanden heeft op 4 februari 2021 het samenhangend duurzaamheidsbeleidsplan vastgesteld. Dit is het kader en richtinggevende beleidsplan voor diverse activiteiten op het gebied van duurzaamheid.

Het biedt een fundering voor drie pijlers: (1) energie en verantwoord, (2) circulair en schoon en (3) klimaatrobuust en biodivers. Beoordelingskader In de volgende tabel is het beoordelingskader voor klimaatadaptatie opgenomen. Het thema wordt beoordeeld op zes criteria. Tabel 5.11 Beoordelingskader klimaatadaptatie.

Thema Klimaatadap tatie

Criterium Waterkwaliteit

Gewenste beweging Verbeteren van waterkwaliteit

Wateroverlast

Verminderen van het risico op wateroverlast door in te zetten op vasthouden, bergen en afvoeren van water. Verbeteren van de waterveiligheid door het beperken van overstromingsrisico’s. De kans op stedelijk hitteeiland effect verlagen Het risico op problemen door droogte verkleinen • Het risico op schade en overlast door bodemdaling verkleinen • Juist grondwaterpeil om veenoxidatie te voorkomen

Waterveiligheid

Hitte Droogte Bodemdaling

de

Streefwaarde/Ambitie Voldoen aan de KRW-richtlijn: uiterlijk in 2027 is al het water in Europa schoon en gezond Geen overlast door water en geen schade door extreme neerslag. Minimale overstromingsrisico’s

Minimaal risico op het stedelijk hitte-eiland effect Minimale droogterisico’s Geen overlast bodemdaling

door

Resultaten participatietraject In het participatietraject is niet uitgebreid ingegaan op het thema klimaatadaptatie. Dit leidt tot enkele resultaten: • Klimaatneutraal wonen wordt vaak genoemd als ontwikkeling waarop moet worden ingezet bij nieuw te bouwen woningen. • De meest gestelde aspecten waar de gemeente op moet inzetten als het gaat om groen in Vijfheerenlanden zijn: inwoners motiveren om hun eigen tuin te vergroenen, meer bomen planten, meer groen waar kinderen kunnen spelen aanleggen en meer kleine parkjes binnen de bebouwde kom aanleggen.

blad 97 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

•

•

5.7.2

Investeer als gemeente in meer groen, onderhoud en biodiversiteit in de wijk; plant meer bomen. Opvallend is dat in bijna alle dorpen en wijken inwoners van mening zijn dat er geen parkeerplaatsen plaats moeten maken voor meer groen. Zo benoemen inwoners van Hoef en Haag dat er meer ingezet moet worden op groen, maar ook dat er nu nog te weinig parkeerplaatsen zijn.

Huidige situatie Waterkwaliteit In het noorden van de gemeente ligt een aantal waterwingebieden met bijbehorende grondwaterbeschermingsgebieden en boringsvrije zones. In de bestemmingsplannen/het omgevingsplan dient rekening gehouden te worden met de bescherming van de kwaliteit van het grondwater met het oog op de drinkwaterwinning.

Figuur 5.66 Grondwaterbeschermingsgebieden Vijfheerenlanden (bron: provincie Utrecht).

Wateroverlast De gemeente is een waterrijke gemeente. Het ligt tussen twee rivieren, de Lek en de Linge. Door de gemeente loopt het Merwedekanaal en de Oude Zederik ligt als brede boezem tussen Meerkerk en Sluis. Het veenweidegebied wordt bovendien gekenmerkt door de vele sloten en weteringen en natte grienden.

Figuur 5.67 Watersysteem Vijfheerenlanden.

blad 98 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Vrijwel het hele grondgebied van Vijfheerenlanden heeft een middelgrote kans op overstroming (risicokaart.nl). Bij overstroming kan het gebied tussen 2 en 5 meter onder water komen te staan. Alleen op de oeverwallen en op enkele dijken of hogere plekken blijft het droog. Na een extreme bui (1 x per 100 jaar) blijft er op de laaggelegen plekken veelal water staan.

Figuur 5.68 Water op straat na extreme bui Vijfheerenlanden (bron: klimaateffectatlas).

Het waterbergend vermogen van de ondergrond geeft aan hoe goed de bodem water kan opslaan. Daarmee kan een wateroverschot vastgehouden worden voor een later moment. Op plekken waar bijvoorbeeld veel groen- en waterstructuren aanwezig zijn is het waterbergend vermogen over het algemeen beter (zie Figuur 5.69). De groen gekleurde plekken zijn de hogere zandgronden van Nederland, zoals de duinen en de Veluwe. Daar is veel plek voor water in de grond.

Figuur 5.69 Waterbergend vermogen van de ondergrond Vijfheerenlanden ((bron: Deltares).

Waterveiligheid Onderstaande kaart laat zien tot welke hoogte het water maximaal kan stijgen bij een overstroming vanuit de grote rivieren om de gemeente (zie onderstaand figuur).

blad 99 van 160

datum 4 maart 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.70 Maximale waterdiepte bij overstroming Vijfheerenlanden (bron: klimaateffectatlas).

Bijna alle primaire keringen langs de Lek in de gemeente Vijfheerenlanden voldoen aan de norm voor hoogwaterveiligheid. Dit betreft landelijke normstelling, waarbij rekening gehouden wordt met de gevolgen van klimaatverandering. Alleen de dijk langs de Lek voldeed in 2021 nog niet aan de norm. Er vinden op dit moment werkzaamheden plaats om de dijk te verbeteren.

Figuur 5.71 Normstelling keringen nabij Vijfheerenlanden (bron: Nationaal Basisbestand Primaire Waterkeringen, 2022).

Hitte Een hittebestendige leefomgeving voorkomt gezondheidsklachten als gevolg van hittestress, zoals benauwdheid en slapeloosheid. De belangrijkste oorzaak van hittestress in bebouwde gebieden is dat zonlicht wordt geabsorbeerd door de aanwezige (donkere) materialen, denk bijvoorbeeld aan daken, gevels en asfalt. Dit wordt ook wel het ‘stedelijk hitte-eiland effect’ genoemd. Op onderstaand figuur is het stedelijk-hitte eiland effect in de gemeente Vijfheerenlanden weergegeven. Dit is het gemiddelde luchttemperatuurverschil tussen de stedelijke en omliggende landelijke gebieden. De temperatuur kan met name oplopen in verharde/versteende gebieden met weinig groen. Groen heeft namelijk een verkoelend effect. Op de figuur is te zien dat met name in Vianen en Leerdam hogere temperaturen verwacht kunnen worden. Dit speelt in mindere mate in Meerkerk, Lexmond en Ameide.

blad 100 van 160