Bijlage 5 plan- oer omgevingsvisie vijfheerenlanden

De keuze voor voorkeurslocaties wordt hiervoor nog niet gemaakt, al zijn voor de opwekking van windenergie inmiddels veel locaties afgewezen door de gemeenteraad. Effecten opgaven De effecten zijn inzichtelijk gemaakt aan de hand van het beoordelingskader. Hiervoor is gebruik gemaakt van dezelfde thema’s en indicatoren zoals beschreven in de staat van de leefomgeving (Tabel 4.1). Concreet betekent

blad 41 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

dit dat elk alternatief op zeven thema’s en daarbij behorende omgevingsaspecten is beoordeeld. Echter, voor sommige opgaven is er geen dosiseffectrelatie tussen de opgave en de beoordelingsaspecten. Daarom is als eerste stap een analyse gemaakt in hoeverre een relatie tussen de opgave en de beoordelingsapecten is aan te duiden. Bijvoorbeeld, voor het vraagstuk van de windlocaties zijn niet alle onderdelen van het beoordelingskader uit het OER onderscheidend. Belangrijk zijn in geval de effecten op energie (CO2-reductie, energieopbrengst/potentie), de leefomgeving (geluid, slagschaduw, omgevingsveiligheid), landschap, cultuurhistorie, archeologie en natuur (soorten, Natura 2000, NNN en weidevogelgebieden). Verder blijkt dat voor een aantal aspecten uit het beoordelingskader geldt dat uitwerking van de opgave (bijv. de wijze waarop een woningbouwlocatie ontwikkeld wordt) bepalend is voor de mate waarin de locaties positief of negatief scoren. Daar is in deze fase nog geen zicht op. In onderstaande tabel is weergegeven in hoeverre een beoordelingsaspect impact kan hebben op de opgave en vervolgens ook in hoofdstuk 6 zijn meegenomen in de effectanalyse- en beoordeling. In principe zijn er diverse relaties aan te duiden tussen de opgaven en de aspecten uit het beoordelingskader. Deze kunnen ook verschillen vanuit verschillende oogpunten.

De uitkomsten in onderstaande tabel betreffen een screening op hoofdlijnen die gericht is op grote impact. Daarnaast is dit bekeken vanuit het algemeen belang. In hoofdstuk 5 is per beoordelingsaspect beschreven wat hier precies onder verstaan wordt en wat de beoordeling inhoudt. Tabel 4.2 Mogelijke impact aspecten uit beoordelingskader op de opgaven. Één-op één-relatie Impact op de opgave Nauwelijks impact

Opgave 1: kansrijke woningbouwzones

Opgave 2: kansrijke werklandschappen

Opgave 3: mobiliteit

Opgave 4: energietransitie

Opgave 5: locaties windenergie

Opgave 6: landelijk gebied

CO2-uitstoot Energievraag Duurzame energiebronnen Circulariteit Woningaanbod Voorzieningen Leefbaarheid Inclusiviteit Sociale cohesie Werkgelegenheid Werklocaties Bereikbaarheid openbaar vervoer Bereikbaarheid langzaam verkeer Autobereikbaarheid Verkeersveiligheid Archeologie Cultuurhistorie Landschap Natuurgebieden Biodiversiteit Groene leefomgeving en kwaliteit openbare ruimte

blad 42 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Gezonde leefstijl Geluid Luchtkwaliteit Geur Omgevingsveiligheid Slagschaduw en schittering Bodemkwaliteit Waterkwaliteit Wateroverlast Waterveiligheid Hitte Droogte Bodemdaling

De effecten van de opgaven zijn gegeven ten opzichte van de referentiesituatie zoals die is beschreven in hoofdstuk 5. Op basis van de analyse van de effecten per thema is bepaald in hoeverre de invulling van de opgave leidt tot een verbetering ten opzichte van de referentiesituatie. Per aspect (bijvoorbeeld wateroverlast of bodemdaling) zijn de effecten kort beschreven, waarbij de effecten per overkoepelend thema (bijvoorbeeld klimaatadaptatie) zijn samengevat tot een beoordeling (tussen negatief en positief). De effectbeoordelingen van de opgaven zijn aan het eind van de analyse samengevat weergegeven in een dashboard (zie onderstaand voorbeeld). Dit is gedaan door middel van expert judgement, waarbij de initiële beoordeling is getoetst door verschillende mensen met kennis van de verschillende aspecten van de fysieke leefomgeving en de wijze waarop beleid in de praktijk kan doorwerken in effecten op de fysieke leefomgeving. Vanwege de grote rol die uitwerking van de visie in plannen en projecten heeft in de uiteindelijke impact, is de samenvattende beoordeling geen absolute waarheid, maar heeft deze het karakter van een kansen- en risicoanalyse. Bij het bepalen van een beoordelingsscore wordt geaccepteerd dat verschillende effecten worden gereduceerd tot één samenvattende beoordeling.

Licht positieve effecten op het ene aspect kunnen daarbij wegvallen tegen negatieve effecten op een ander aspect. Deze werkwijze kent daarom nadelen, maar is gekozen omdat hiermee de beslisinformatie op verschillende abstractieniveaus voor verschillende lezers en gebruikers beschikbaar wordt. Met de bovenstaande tabel kan bij de concretisering van keuzes snel worden bepaald of een thema meer of minder aandacht vraagt. Tabel 4.3 Indicatief voorbeeld weergave beoordeling opgave.

Voor een aantal opgaven zijn locatie-afwegingen uitgevoerd, te weten voor de opgave 1) kansrijke woningbouwzones, 2) kansrijke zones voor werklandschappen en 3) potentiële locaties voor windturbines. Voor de beoordeling van woon- en werklocaties is een zevenpunts- beoordelingsschaal (van - - tot en met ++) gehanteerd. Daarbij gaat het om beoordelingen ten opzichte van de referentiesituatie. De potentiële locaties voor windturbines zijn in een afzonderlijk rapport beschouwd. De gemaakte keuzes zijn in samenhang beoordeeld als opgave 4a in paragraaf 6.4.5.

blad 43 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Tabel 4.4 Beoordelingsschaal locatie-afwegingen.

Score ++ + 0/+ 0 0/--

4.3.2

Toelichting Sterk positief effect ten opzichte van de referentie Positief effect ten opzichte van de referentie Licht positief effect ten opzichte van de referentie Neutraal (geen) effect ten opzichte van de referentie Licht negatief effect ten opzichte van de referentie Negatief effect ten opzichte van de referentie Sterk negatief effect ten opzichte van de referentie

Effecten van de locaties voor windenergie De geschiktheid van de locaties voor windturbines en de effecten die bij de locaties kunnen optreden zijn onderzocht in het Locatieonderzoek wind. In dit parallelspoor zijn alle locaties met een kwantitatieve aanpak zijn onderzocht. Het daarvoor gebruikte onderzoek wordt gebruikt om de omgevingseffecten te beschrijven voor de keuze die in de omgevingsvisie is opgenomen naar aanleiding van een reeds genomen raadsbesluit.

4.3.3

Synthese en aanbevelingen Bij het opstellen van de ontwerp-omgevingsvisie wordt gebruik gemaakt van de input uit het OER, maar ook de informatie uit het participatieproces in het kader van de omgevingsvisie. Voor de locaties voor windenergie wordt eveneens gebruik gemaakt van de onderzoeksresultaten voor de veertien locaties en het specifieke participatieproces voor deze windlocaties. Als afsluiting van de effectbeoordeling is een synthese uitgevoerd van de verschillende opgaven. De aanbevelingen voor het vervolg zijn in het laatste hoofdstuk uitgewerkt. Hierin is bijvoorbeeld aangegeven dat een nadere concretisering van keuzes en doelstellingen. Dit kan in een actualisatie van de omgevingsvisie of in programma’s. Bij de afweging daarvan kan dit OER worden aangevuld.

4.4

Aanzet voor monitoring en evaluatie De omgevingsvisie vormt de basis voor de ontwikkeling van de gemeente Vijfheerenlanden. Met behulp van monitoring kan de gemeente in de komende jaren bijsturen en bijvoorbeeld de omgevingsvisie actualiseren aan de behoeften en omstandigheden van de toekomst of voortschrijdende inzichten. Om de impact van de omgevingsvisie te volgen is een monitorings- en evaluatieprogramma aan te bevelen. Hierin kan ten opzichte van de staat van de leefomgeving worden onderzocht hoe deze is veranderd en of er aanleiding is om bij te sturen. Bij het verder uitwerken van beleid en plannen kunnen doelstellingen verder worden geconcretiseerd, waarmee ook duidelijke indicatoren en streef- en grenswaarden aan het monitoringsprogramma kunnen worden toegevoegd. Deze monitoring en evaluatie is bedoeld om ook in de toekomst een goede wisselwerking te borgen tussen de besluitvorming over en de afweging van de gevolgen voor de fysieke leefomgeving.

blad 44 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

5

Leefomgevingsfoto van Vijfheerenlanden In dit hoofdstuk is de fysieke leefomgeving in de huidige situatie (2022) en de referentiesituatie (2030-2040) geschetst zonder de ontwikkelingen en maatregelen uit de omgevingsvisie. Voor de referentiesituatie wordt ervan uitgegaan dat het vigerend gemeentelijk beleid wordt uitgevoerd. Per beoordelingsthema wordt een beoordeling van de huidige situatie en de referentiesituatie gegeven. Dit is dus de toekomstige situatie in de gemeente, zonder het beleid van de omgevingsvisie. Het hoofdstuk eindigt met een samenvattend overzicht.

5.1

Energie en circulariteit

5.1.1

Beleid en beoordelingskader De verandering van het klimaat als gevolg van toename van de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer is één van de grootste problemen die op mondiale schaal spelen. Koolstofdioxide (CO2) is het belangrijkste broeikasgas, maar daarnaast zijn er andere stoffen die bijdragen aan het broeikaseffect, zoals methaan (CH4) en lachgas (N2O). We willen van een fossiel systeem overschakelen op een duurzaam energiesysteem. Daarin is nog een lange weg te gaan. Het onderwerp van energie, alsook de circulaire economie is nog volop in ontwikkeling en beweging. In een circulaire economie consumeren we minder en produceren we veel efficiënter. Ook zorgen we ervoor dat organische grondstoffen, zoals voedsel maar ook (drink)water, terugvloeien in het ecosysteem en gebruiken we materialen langer en telkens opnieuw zodat we hun waarde behouden en afval voorkomen. Beleid In het klimaatakkoord heeft Nederland zich gecommitteerd aan een reductie van de CO2-uitstoot van 49% in 2030 in vergelijking met 1990. In 2050 moet de uitstoot van broeikasgassen verder zijn gereduceerd, namelijk met 95%. In het ‘Circulair Nederland en Grondstoffenakkoord’ is vastgesteld dat de Nederlandse economie in 2030 voor 50% op hergebruikt materiaal draait, in 2050 moet dit 100% zijn.

Via de RES U16 wordt in de komende jaren het beleid voor grootschalige opwek en inpassing van duurzame energie (zonne- en windenergie) uitgewerkt. Daarnaast is de inzet gericht op de transitie naar een circulaire economie met ruimte voor duurzame, circulaire werklocaties. De Transitievisie Warmte (2021) geeft vorm aan het aardgasvrij maken van gebouwen in de gemeente. De gemeenteraad van de gemeente Vijfheerenlanden heeft op 4 februari 2021 het samenhangend duurzaamheidsbeleidsplan vastgesteld. Dit is het kader en richtinggevende beleidsplan voor diverse activiteiten op het gebied van duurzaamheid. Het biedt een fundering voor drie pijlers: (1) energie en verantwoord, (2) circulair en schoon en (3) klimaatrobuust en biodivers. Beoordelingskader In de volgende tabel is het beoordelingskader voor energie en circulariteit opgenomen. Het thema wordt beoordeeld op vier criteria. Tabel 5.1 Beoordelingskader Energie en circulariteit.

Thema Energie en circulariteit

Criterium CO2-uitstoot

Gewenste beweging Verminderen CO2 uitstoot

Energievraag

Stimuleren en faciliteren van meer duurzame woningvoorraad en utiliteitsbouw Meer elektriciteit duurzaam opwekken met zonne- en

Duurzame energiebronnen

Streefwaarde/Ambitie 49% CO2 reductie in 2030 t.o.v. 1990 en 95% CO2 reductie in 2050 Alle woningen en utiliteitsbouw aardgasvrij in 2050 Uiterlijk in 2030 in totaal 0,072 TWh duurzame elektriciteit opwekken.

blad 45 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Thema

Criterium

Circulariteit (grondstoffengebruik, afval)

Gewenste beweging windenergie (alleen zon op daken, geen zonnevelden). Grondstoffen hoogwaardig in de keten houden.

Streefwaarde/Ambitie

Grondstoffenkringlopen sluiten en materialen die vrijkomen een nieuwe bestemming geven. Het doel is 50% circulair in 2030 en 100% in 2050.

Resultaten participatietraject Hieronder zijn op basis van het participatieverslag de belangrijkste resultaten voor het thema energie en circulariteit weergegeven:  Klimaatneutraal wonen wordt vaak genoemd als ontwikkeling waarop moet worden ingezet bij nieuw te bouwen woningen.  Verduurzaming/energietransitie van bedrijventerreinen is belangrijk.  Aandacht voor duurzaamheid, wind- en zonne-energie. Benut eerst de daken voor zonnepanelen. Hier is nog genoeg ruimte voor op de bedrijventerreinen. Denk ook aan kleine groene molentjes. Neem in nieuwe vergunningen op dat de dakconstructie geschikt moet zijn voor zonnepanelen en/of ondersteun dit via subsidie. In het unieke landschap liever geen windturbines.  Onder jongeren bestaat verdeeldheid over windturbines. Enerzijds zien zij de noodzaak voor de energietransitie, anderzijds willen zij liever geen windturbine in de achtertuin.

5.1.2

Huidige situatie CO2-uitstoot Onder het criterium CO2-neutraal wordt specifiek ingegaan op de huidige uitstoot van Vijfheerenlanden. De klimaatmonitor van Rijkswaterstaat laat zien dat de totale CO2-uitstoot van Vijfheerenlanden in 2019 570.800 ton bedroeg. Sinds 2015 is een dalende trend te zien in de totale CO2-uitstoot van de gemeente. Het grootste aandeel van de CO2-uitstoot is afkomstig van verkeer en vervoer en de gebouwde omgeving. De klimaatmonitor van Rijkswaterstaat toont echter niet het complete beeld, hierin worden alleen de fossiele bronnen gemeten, andere factoren die zorgen voor CO2-uitstoot (zoals bodemdaling/veenoxidatie) worden hierin niet meegenomen.

Figuur 5.1 CO2 uitstoot Vijfheerenlanden (klimaatmonitor, 2020).

De glasfabriek in Leerdam, de kaasfabriek in Schoonrewoerd en Friesland Campina in Leerdam zijn de grootste uitstoters van de gemeente. Deze gegevens komen uit 2013 (zie Figuur 5.2).

blad 46 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.2 CO2 Emissies industrie Vijfheerenlanden (2013).

Binnen het maatschappelijk vastgoed heeft de sportsector de hoogste uitstoot (Republiq, 2021, waarstaatjegemeente.nl). De grootste vervuilende bronnen komen van de welzijnsinstellingen. Deze stoten per kg de meeste CO2 uit (Republiq, 2021, waarstaatjegemeente.nl). Energievraag Het totale energieverbruik in Vijfheerenlanden was in 2019 circa 8.509 TJ (exclusief autowegen betrof dit 5.450 TJ). Het verbruik voor woningen betrof ca. 1.200 TJ. Zowel het gemiddelde gasgebruik als het gemiddelde elektriciteitsgebruik is licht gedaald de afgelopen jaren (CBS 2015-2019) (Figuur 5.3).

Figuur 5.3 Energie- en aardgasverbruik in Vijfheerenlanden (CBS, 2020).

In Vijfheerenlanden is bijna tweederde van de woningen gebouwd tussen 1945 en 1990 (met de nadruk op de periode 1970-1990). Dit aandeel ligt hoger dan het gemiddelde voor heel Nederland (55%). Qua energieverbruik zijn deze woningen meestal ook minder zuinig. De meeste woningen in Vijfheerenlanden zijn geclassificeerd met energielabel ‘C’. Het gaat om zo’n 29% van de totale woningvoorraad. 30% heeft het meest zuinige energielabel ‘A’. Ten opzichte van Nederland heeft een iets groter aandeel woningen in Vijfheerenlanden een A of B energielabel, maar A+ of A++ komen in de gemeente niet voor (Figuur 5.4).

blad 47 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.4 Woningvoorraad naar energielabel in Vijfheerenlanden en Nederland (waarstaatjegemeente.nl, 2020).

Duurzame energiebronnen In de gemeente zijn drie windturbines aanwezig, deze liggen langs de A2 bij knooppunt Deil (zie onderstaand figuur). Het aandeel hernieuwbare energie ten opzichte van het totale energiegebruik van Vijfheerenlanden ligt op 5,5% (waarstaatjegemeente.nl, 2019). De gemeente ligt iets achter op het Nederlandse gemiddelde, over heel Nederland ligt dit aandeel namelijk hoger, op 8,5%. Volgens berekening van het CBS ligt het aandeel hernieuwbare energie in 2020 op 11,1 % (CBS, 2021). Het aandeel woningen met zonnepanelen is juist hoger dan het Nederlands gemiddelde. In Vijfheerenlanden heeft 20,7% van de woningen zonnepanelen, in Nederland is dit 15,7% (CBS, 2016-2020, waarstaatjegemeente.nl). In onderstaande figuur is aangegeven welke panden kansrijk zijn voor een warmtenet. Deze zijn vooral geconcentreerd in Vianen, Leerdam en Meerkerk.

Figuur 5.5 De locatie van windturbines en de kansrijke panden voor een warmtenet Vijfheerenlanden (gemeente Vijfheerenlanden).

Circulariteit (grondstoffengebruik, afval) Circulariteit of een kringloop/circulaire economie is een economisch en industrieel systeem waarin geen eindige grondstofvoorraden worden uitgeput en waarin reststoffen volledig opnieuw worden ingezet in het systeem. Oftewel, in een circulaire economie bestaat er geen afval meer, gebruiken we onze spullen langer, hergebruiken we (delen van) producten en is afval de grondstof voor nieuwe producten. In Vijfheerenlanden produceert men meer huishoudelijk afval dan gemiddeld in Nederland, namelijk 558 kg per inwoner ten opzichte van 482 kg per inwoner (CBS, 2019, waarstaatjegemeente.nl, zie Figuur 5.6). Dit betreft het geheel aan ingezameld afval per inwoner. Naast restafval bevat dit ook de gescheiden ingezamelde afvalstromen,

blad 48 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

zoals GFT, plastic en drankkartons, papier etc.. In 2020 was dit zelf nog meer, namelijk 628 kg per inwoner (CBS, 2020). Hiervan is 223,4 kg restafval, 37,5 grof huishoudelijk restafval en 110,8 kg GFT.

Figuur 5.6 Totaal huishoudelijk afval Vijfheerenlanden t.o.v. Nederland (in kg per inwoner); bron: CBS, 2015- 2019, waarstaatjegemeente.nl.

5.1.3

Referentiesituatie CO2-uitstoot Het is verplicht om nieuwbouw gasloos te realiseren. Hierdoor zal er geen toename aan CO2-uitstoot zijn afkomstig van de nieuw gebouwde omgeving. Om daadwerkelijk de huidige CO2-uitstoot te verminderen dient echter ook de bestaande bebouwde omgeving te worden aangepakt. De aanpak hiervoor is uitgewerkt in de Transitievisie Warmte (2021). De eerste stap bestaat uit het terugdringen van het energieverbruik door o.a. woningen te isoleren. De tweede stap is de omschakeling naar alternatieve warmteoplossingen. Beide stappen dragen bij aan het verminderen van de CO2-uitstoot door de bebouwde omgeving. De technologische ontwikkelingen op het gebied van CO2-neutraal vervoer blijven toenemen. Dit leidt naar verwachting tot een afname van de uitstoot door vervoer. Daarnaast is de verwachting dat de coronacrisis een gevolg zal hebben op de landelijke CO2-uitstoot. In 2020 is de CO2-uitstoot landelijk fors verminderd. Dit door de forse daling van reizen, zowel met de auto als met het vliegtuig. Wat het blijvende effect zal zijn van de coronacrisis op de CO2-uitstoot is echter lastig te voorspellen. Energievraag Doordat met de Transitievisie Warmte ingezet wordt op het verminderen van de energievraag door o.a. bestaande woningen beter te isoleren, wordt de energievraag verkleind. In welke mate de energievraag daarmee afneemt is nu nog niet in te schatten.

Duurzame energiebronnen In de RES U16 is voor de gemeente Vijfheerenlanden een opgave van 0,072 TWh opgenomen. Middels een amendement is door de raad vastgesteld dat de elektriciteitsopgave door zon-op-daken en windturbines kan worden gerealiseerd. Zonnevelden zijn door de raad uitgesloten. In dit OER worden de veertien aangewezen locaties voor windenergie op kansrijkheid onderzocht. Op het gebied van warmtebronnen zet de regio U16 in op mogelijke samenwerking en regionale kennisdeling en wordt in regionaal verband onderzoek gedaan naar de inzet van bijvoorbeeld aquathermie, geothermie en biowarmte. Met de tweede stap van de Transitievisie Warmte worden alternatieven warmtebronnen gezocht. Hiervoor zijn kansrijke gebieden aangewezen in Leerdam, Everdingen en Ameide. Circulariteit In het Klimaatakkoord is de ambitie van een volledig circulaire economie in 2050 afgesproken. Als tussendoelstelling geldt dat Nederland in 2030 al 50% minder primaire grondstoffen moet gebruiken. Ook de Vijfheerenlanden heeft zich aan deze doelstelling gecommitteerd.

blad 49 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

De gemeente heeft voor circulariteit de volgende concrete doelen gesteld: 1. In 2030 is de gemeente Vijfheerenlanden 50% circulair en in 2050 is de gemeente Vijfheerenlanden 100% circulair. Dit betekent dat in 2050 in Vijfheerenlanden geen (rest)afval en verspilling meer bestaat. 2. In 2030 is de leefomgeving in Vijfheerenlanden schoon en wordt overlast door zwerfafval verminderd. 3. In 2050 is de mobiliteit in Vijfheerenlanden innovatief en schoon. Vervoersbewegingen zijn zonder emissies en vrij van fossiele brandstof. 4. In 2050 is de bedrijvigheid in Vijfheerenlanden zoveel mogelijk schoon en emissie-loos. Er ligt nog een forse opgave om te kunnen voldoen aan deze doelen.

5.1.4

Beoordeling In de voorgaande paragrafen zijn de huidige situatie en de referentiesituatie geschetst. Deze informatie is verwerkt in onderstaande trendgrafiek.

Figuur 5.7 Trendgrafiek energie en circulariteit.

De huidige situatie met betrekking tot energie en circulariteit is beoordeeld als ‘slecht’. De gemeente Vijfheerenlanden staat, evenals de rest van Nederland, voor grote uitdagingen met betrekking tot de energietransitie en circulariteit. Op dit moment wordt onvoldoende voorzien in het elektriciteits- en warmtegebruik door duurzame bronnen en is de gemeente is nog ver verwijderd van het ambitieniveau uit het Klimaatakkoord. Het aandeel hernieuwbare energie is relatief laag en er wordt relatief veel afval geproduceerd. Met de RES U16 en de Transitievisie Warmte zet de gemeente echter de eerste stappen om invulling te geven aan de energietransitie. Door zowel dit beleid als technologische ontwikkelingen wordt een positieve trend naar de toekomst verwacht op het gebied van vermindering van de CO2-uitstoot en de energievraag. Wat betreft de opwek van energie met duurzame bronnen wordt ingezet op de realisatie van warmtebronnen, warmtenetten en wordt gezocht naar locaties om windenergie op te wekken en zon-op-daken te realiseren. Daarmee wordt ook voor het criterium duurzame energieopwekking een positieve trend richting de toekomst verwacht. Niettemin is de vraag of de totale energievraag lokaal kan worden opgewekt. Tot slot staat de circulaire economie nog in de kinderschoenen.

Aangezien er voor dit onderwerp nog geen beleid ontwikkeld is, wordt dit een grote uitdaging richting de toekomst. De referentiesituatie is gezien de grote uitdagingen voor energie en circulariteit ‘licht negatief’ tot ‘licht positief’ beoordeeld.

blad 50 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

5.2

Vitaliteit en inclusiviteit

5.2.1

Beleid en beoordelingskader Onder vitaliteit wordt het sterk blijven houden van de wijken en kernen bedoeld zodat deze leefbaar en aantrekkelijk blijven voor inwoners en nieuwkomers. Dit vraagt bijvoorbeeld om voldoende en aantrekkelijke voorzieningen. Een inclusieve samenleving is een samenleving waar iedereen tot zijn recht kan komen. Het maakt niet uit welke culturele achtergrond, gender, leeftijd, seksualiteit, talenten of beperkingen iemand heeft. Beleid Het woonbeleid van Vijfheerenlanden is vastgelegd in de ’Woonvisie Vijfheerenlanden 2020 – 2025’. Het doel van de Woonvisie voor Vijfheerenlanden is dat het voor iedereen goed wonen is in Vijfheerenlanden en de woonwensen en woningbehoefte van alle inwoners zoveel mogelijk binnen de gemeentegrenzen mogelijk te maken. Een belangrijk uitgangspunt in deze Woonvisie is dat er in principe in elke kern bouwmogelijkheden zijn. Belangrijke thema’s zijn daarnaast leefbaarheid, duurzaamheid en zorg & welzijn. Er zijn ook raakvlakken met andere beleidsvisies waaronder de detailhandelsnota. In regionaal verband zijn met het Integraal Ruimtelijk Perspectief (IRP) ook afspraken gemaakt rondom woningbouwprogrammering (zie paragraaf 3.4.3). Van belang is daarnaast rekening houden met het Programma wonen en werken van de provincie Utrecht .

Beoordelingskader Het definiëren van vitaliteit en inclusiviteit is lastig, zo ook het operationaliseren en nader concretiseren van deze thema’s in indicatoren. De nadruk in de beoordeling in dit OER voor vitaliteit en inclusiviteit ligt vooral op indicatoren die een sterke ruimtelijke component hebben. In de volgende tabel is het beoordelingskader voor vitaliteit en inclusiviteit opgenomen. Het thema wordt beoordeeld op vijf criteria. Tabel 5.2 Beoordelingskader Vitaliteit en inclusiviteit.

Thema Vitaliteit en inclusiviteit

Criterium Woningaanbod

Gewenste beweging Verbeteren van de afstemming van het woningaanbod op de vraag (zowel kwantitatief als kwalitatief).

Voorzieningen

In stand houden van voorzieningenniveau in kernen

Leefbaarheid

Behoud en verbeteren leefbaarheid

Inclusiviteit

Iedereen telt mee en doet zoveel mogelijk mee. Het behouden van een uitgebreid verenigingsleven en

Sociale cohesie

waar van

nodig de

Streefwaarde/Ambitie Bouwen naar behoefte voor de eigen inwoners en bijdragen aan de regionale opgave. Dit betreft in totaal 5.000 extra woningen tot 2040  Versterking van de huidige kwaliteit woningvoorraad  Voorzieningenniveau passend bij de schaal van de kern  Minimale voorzieningen in iedere kern zijn een basisschool, een ontmoetingsruimte, een plaats voor markt (marktplein) en een sportveld of accommodatie Alle onderdelen van de Leefbaarometer scoren boven het landelijk gemiddelde. 

Een inclusieve samenleving. Er zijn voldoende ontmoetingsmogelijkheden (in

blad 51 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Thema

Criterium

Gewenste beweging voldoende ontmoetingsmogelijkheden.

Streefwaarde/Ambitie zowel de openbare ruimte als de bebouwde omgeving).

Resultaten participatietraject Hieronder zijn op basis van het participatieverslag de belangrijkste resultaten voor het thema vitaliteit en inclusiviteit weergegeven:  Vrijwel alle inwoners van Vijfheerenlanden zijn het ermee eens dat er meer woningen gebouwd moeten worden. De vraag is wat de beste plek daarvoor is. o In Leerdam-Oost, Schoonrewoerd, Oosterwijk, Everdingen, Hagestein, Hoef en Haag, Lexmond en Leerbroek ziet de meerderheid uitbreiding buiten het dorp niet zitten. In Kedichem, Hei- en Boeicop en Zijderveld is de mening hierover verdeeld. In de overige plaatsen wordt uitbreiding buiten het dorp wel als een mogelijkheid gezien. o In Tienhoven a/d Lek, Hoef en Haag, Vianen en Oosterwijk staan de meeste inwoners positief tegenover inbreiding. In Leerdam-Centrum, Leerdam-Noord, Everdingen en Hagestein zijn de inwoners hierover verdeeld. In de overige plaatsen ziet de meerderheid verdichting wel zitten. o In tegenstelling tot de overige dorpen en wijken wil de meerderheid in Leerdam-Centrum, Oosterwijk, Hoef en Haag, Hei en Boeicop en Zijderveld geen sloop van (oude) woningen of andere gebouwen binnen het dorp of de wijk voor nieuwbouw.  Enerzijds gaan veel opmerkingen over het bouwen van meer woningen. Anderzijds gaan veel opmerkingen over het niet moeten volbouwen, omdat het landelijke karakter daaraan te niet gedaan wordt.

De balans tussen bouwen en groen moet gewaarborgd worden.  In alle dorpen en wijken is de meerderheid van de inwoners voorstander van het bouwen van meer verschillende typen woningen. Betaalbare (nieuwbouw)woningen voor jongeren, starters en senioren wordt vaak genoemd.  Bouwen voor eigen inwoners, klimaatneutraal wonen en het ondersteunen van initiatieven van inwoners voor het bouwen van woningen wordt in alle dorpen en wijken het meest genoemd als ontwikkelingen waarop ingezet moet worden op gebied van nieuwbouw.  In Oosterwijk wordt door een aantal inwoners benadrukt dat zij helemaal geen nieuwbouw meer willen.  In Hoef en Haag, een dorp in aanbouw bestaande uit enkel nieuwbouw, benoemen inwoners dat er meer ingezet moet worden op het verbeteren van het openbaar vervoer, de beschikbaarheid van deelauto’s en meer groen. Ook zijn er nu nog te weinig parkeerplaatsen.  De genoemde voorzieningen die verbeterd moeten worden om ervoor te zorgen dat ouderen zelfstandig kunnen blijven wonen betreffen: het aantal seniorenwoningen, de zorgservice, de toegankelijkheid van gebouwen en straten (bijvoorbeeld voor de rolstoel/rollator) en ontmoetingsplekken. De voorzieningen die verbeterd moeten worden om jongeren veilig, gezond en met plezier op te kunnen laten groeien betreffen: toegankelijkheid met het openbaar vervoer, ontmoetingsplekken, veilige fietspaden en speelplekken.

 De voorzieningen die over het algemeen gemist worden, met name in de kleine kernen, betreffen: speelvoorzieningen voor kinderen, kinderopvang en scholen (met name in Hoef en Haag), losloopgebieden voor honden, meer (essentiële) winkels in bepaalde kernen zoals Leerbroek en Hagestein en tot slot voorzieningen voor jongeren. Door jongeren worden de volgende missende faciliteiten genoemd: (kleding)winkels, fastfoodketens, sportscholen/-verenigingen, een bioscoop en een buurthuis als ontmoetingsplek.  Voor zowel jongeren als ouderen wordt de mobiliteitsvoorziening als een aspect gezien wat verbeterd kan worden.  In veel dorpen wordt het ‘ons kent ons’ en het omzien naar elkaar als waarde genoemd. Daarentegen ervaren jongeren het ‘ons kent ons’ als vervelend. Er is een hoge mate van betrokkenheid en sociale cohesie in de dorpen. Daarnaast zijn de ‘groene omgeving’, ’rust en ruimte’ en ‘alles bij de hand hebben’ vaak genoemd als kernwaarde.

blad 52 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

5.2.2

Huidige situatie Woningaanbod Aantal inwoners/ demografische gegevens Per 1 januari 2022 telde de bevolking 58.788 inwoners (CBS, voorlopige cijfers). Nadat het bevolkingsaantal een aantal jaren redelijk stabiel is gebleven, is de bevolking vanaf 2016 weer gegroeid (CBS, waarstaatjegemeente.nl). Ten opzichte van Nederland heeft de gemeente Vijfheerenlanden een iets groter aandeel jeugd en ouderen ten opzichte van de beroepsbevolking (zie Figuur 5.8, CBS, 2022).

13.998

15.417 11.692

9.967 6.755

0 tot 15 jaar

15 tot 25 jaar

25 tot 45 jaar

45 tot 65 jaar

65 jaar of ouder

Figuur 5.8: Leeftijdsindeling Vijfheerenlanden; bron: CBS, 2021, Allecijfers.nl.

Woningvoorraad In Vijfheerenlanden zijn 24.196 woningen (BAG/ABF, 2021, waarstaatjegemeente.nl). Vanaf 2017 zijn er circa 1.500 woningen bijgebouwd. Dat zijn meer dan 350 woningen gemiddeld per jaar. Van de woningen is 33% in bezit van een woningcorporatie (ABF, 2020, waarstaatjegemeente.nl). De woningvoorraad bestaat voor het overgrote deel uit eengezinswoningen. Slechts 21% is een meergezinswoning (BAG/ABF, 2021, waarstaatjegemeente.nl). In Vijfheerenlanden is bijna tweederde van de woningen gebouwd tussen 1945 en 1990 (met de nadruk op de periode 1970-1990). Dit aandeel ligt hoger dan het gemiddelde voor heel Nederland (55%). Doorgaans worden woningen uit de naoorlogse periode minder aantrekkelijk gevonden dan woningen die eerder of later zijn gebouwd. Qua energieverbruik zijn deze woningen meestal ook minder zuinig. De woningvoorraad in zowel Vianen als Leerdam bestaat vooral uit rijwoningen (zie figuur 5.10). In een aantal buurten en straten zijn vrijstaande woningen aanwezig. Verspreid over de kernen bevinden zich meergezinswoningen. In Leerdam-west en in De Hagen is een groter aandeel appartementen aanwezig.

blad 53 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.9 Woningtypen Vianen (boven) en Leerdam.

Voorzieningen Figuur 5.10 geeft de verspreiding van maatschappelijke voorzieningen weer. Alle dorpen hebben een of meerdere lagere scholen. In Vianen en Leerdam is daarnaast ook een middelbare school. De gemiddelde afstand tot de basisschool is 0,6 km en tot het voortgezet onderwijs 3,2 km (CBS, 2016, waarstaatjegemeente.nl). Kinderdagverblijven zijn niet in alle dorpen aanwezig.

Figuur 5.10 Voorzieningen in Vijfheerenlanden.

Met uitzondering van Hoef en Haag en Tienhoven a/d Lek is overal een ontmoetingsruimte (dorpshuis) aanwezig. Vianen, Leerdam, Meerkerk, Ameide en Lexmond hebben daarnaast een bibliotheek (WMO, 2021). Leerdam en Vianen hebben allebei enkele musea. Landelijk bekend is het Glasmuseum in Leerdam. Horecagelegenheden zijn vooral te vinden in Vianen en Leerdam. Ook in de andere dorpen zijn enkele (eet)cafés of restaurants te vinden. Vianen en Leerdam hebben de meeste voorzieningen en vervullen de bovenlokale behoefte. In Meerkerk is ook een aantal winkels boven de dagelijkse behoefte te vinden. De kleinere woonkernen hebben een laag voorzieningenniveau, met hooguit een café, lokale supermarkt of minimarkt (Woonvisie 2020, Google Maps 2022, Wmo 2021). Leefbaarheid De gemeente heeft een goede sociale samenhang ten opzichte van het gemiddelde van Nederland (Leefbaarometer, 2020) (zie Figuur 5.12). Ook wordt de gemeente over het algemeen als veilig gezien (Leefbaarometer, 2020, waarstaatjegemeente.nl). In de Leefbaarometer scoort een groot deel van de gemeente

blad 54 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

bovengemiddeld (zie figuur 5.12). Opvallend is wel dat op voorzieningenniveau overal lager dan gemiddeld wordt gescoord. In de woonenquête, die in 2019 door de Stec Groep is gehouden, wordt geconcludeerd dat het tekort aan voorzieningen vooral in de kleine woonkernen (tot 3.000 inwoners) de leefbaarheid onder druk zet (Woonvisie 2020). Alleen in enkele gebieden binnen Leerdam (Leerdam-west) en Vianen (De Hagen) wordt zwak gescoord. Hier wordt de leefbaarheidssituatie op alle punten lager dan het Nederlands gemiddelde gescoord.

Figuur 5.11 Leefbaarheidsscore Vijfheerenlanden in 2020 (Leefbaarometer).

Figuur 5.12 Afwijking totaalscore Vijfheerenlanden t.o.v. de rest van Nederland, en de bijdrage aan de afwijking per dimensie (Leefbaarometer, 2020).

Inclusiviteit In de gemeente heeft 5% van de huishoudens een laag inkomen (GGDRU, 2020, gezondheidsmonitor). Dit percentage is over de laatste jaren vrijwel gelijk gebleven. Het aantal kinderen in huishoudens met een laag inkomen is iets gedaald. In vergelijking met Nederland hebben in de gemeente minder mensen een bijstandsuitkering (CBS, 2020, waarstaatjegemeente.nl). In Vijfheerenlanden is dat 23,1 % en in Nederland 37,2%.

blad 55 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

6,1 5,6

5,5 5,3

5,2 4,9

5,1

5,0

4,6 2015

2016

2017

2018

2019

Figuur 5.13 Huishoudens met een laag inkomen; bron: Gezondheidsmonitor, 29-11-2021; CBS (in %).

7,6

7,3

7,1 6,5

6,6

6,3

6,1

5,9

5,9

2018

2019

5,6 2015

2016

2017

Figuur 5.14 Kinderen in een huishouden met een laag inkomen (in %); bron: Gezondheidsmonitor, 29-11-2021; CBS.

Onderstaande figuren geven de woningvoorraad in Nederland, de totale gemeente Vijfheerenlanden en per kerngebied weer. We kijken hierbij naar prijsvorm, eigendom en type. Uit de figuur blijkt dat de woningvoorraad in Vijfheerenlanden voor bijna twee derde deel bestaat uit koopwoningen. Zo’n 4% van de woningvoorraad is een particuliere huurwoning, lager dan het landelijk gemiddelde (7%). Het resterende deel is in bezit van een corporatie (33%).

Figuur 5.15 Verdeling woningvoorraad naar prijsvorm (boven) en eigendom en type (onder) Vijfheerenlanden. Bron: Lokale Monitor Wonen (2017), CBS (2018), Syswov (2017).

Koop is de dominante eigendomsvorm in Vijfheerenlanden. Het gaat specifiek om grondgebonden koopwoningen (56%, versus 47% landelijk). Vooral in Zederik is de grondgebonden koopvoorraad relatief groot.

blad 56 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Sociale woningbouw omvat circa een derde van de totale woningvoorraad (versus 35% landelijk). Er is sprake van een relatieve concentratie van sociale woningbouw in Leerdam: 48% van de sociale woningvoorraad in Vijfheerenlanden staat in Leerdam, terwijl in Leerdam circa 39% van alle huishoudens in Vijfheerenlanden woont. De afgelopen jaren liepen de wachttijden (en zoektijden) voor (sociale) huurwoningen op in Vijfheerenlanden, ondanks een toename in het aantal verhuringen. Scheefwonen is een probleem. Circa 19% van de sociale huurders in Vijfheerenlanden woont goedkoop scheef. Dat betekent dat zij een inkomen hebben boven de sociale huurgrens, maar wel in een sociale huurwoning wonen. In vergelijking met de rest van de Provincie Utrecht en Nederland is dat relatief veel. Door gebrek aan doorstroming op de woningmarkt komen er daarnaast weinig woningen beschikbaar voor de startende doelgroep. Het relatief beperkte aanbod van betaalbare woningen (koop en huur) hangt samen met de beperkte doorstroommogelijkheden voor ouderen. Ouderen wonen momenteel vaak in een relatief grote eengezinswoning. Een deel van hen wenst door te stromen naar een nultredenwoning (zoals een appartement of patiowoning). Er is onvoldoende aanbod van dergelijke woningen in Vijfheerenlanden.

Figuur 5.16 Factsheet corporatievoorraad en verhuringen Vijfheerenlanden. Bron: Lokale Monitor Wonen, cijfers WSW en CBS (2017) (figuur links boven), ontvangen data van deelnemende corporaties (2019) (overige figuren).

blad 57 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Sociale cohesie In de woonenquête is gevraagd waarom men zich verbonden voelt met de wijk of kern. Slechts 12 tot 14% geeft aan zich niet verbonden te voelen met de wijk of kern. Dit is een relatief laag percentage. De redenen waarom het overgrote deel van de inwoners zich verbonden voelt met kern of wijk lopen nogal uiteen. Sociale contacten zorgen zowel voor inwoners van Vianen en Leerdam alsook van de verzorgingskernen Meerkerk, Schoonrewoerd, Ameide en Lexmond en van de kleine kernen voor verbondenheid. Ook geven veel respondenten aan verbinding te voelen omdat men er is opgegroeid; in Meerkerk, Lexmond en Ameide is dit zelfs 23%. In de kleine kernen geven bovengemiddeld veel inwoners aan zich verbonden te voelen met de kern vanwege het feit dat men er veel ruimte heeft. Bijna 40% van de respondenten in kleine kernen geeft dit aan, terwijl dit in Vianen en Leerdam uitkomt op 12 tot 14%. In Meerkerk, Ameide en Lexmond ligt het percentage op zo’n 18%. Het feit dat voorzieningen op korte afstand zijn zorgt voor verbondenheid met de wijk bij ruim 25% van de respondenten in Leerdam en Vianen, terwijl dit vrijwel niet geldt voor inwoners van de kleine kernen en ook slechts in beperkte mate bij Lexmonders, Meerkerkers en Ameidenaren.

Figuur 5.17 Verbondenheid inwoners met de eigen wijk of kern Vijfheerenlanden. Bron: woonenquête Vijfheerenlanden, bewerking Stec Groep (2019).

Iets minder dan de helft van de inwoners voelt zich eenzaam (Gezondheidsmonitor 2020). Hoewel dat iets minder is dan het Nederlands gemiddelde, is dat een behoorlijk groot aandeel van de volwassenen. In de gezondheidsmonitor wordt iemand als eenzaam gezien als 2 van de 11 uitspraken over eenzaamheid ongunstig scoort. In bijna alle dorpen en kernen is een dorps- of wijkraad of een Oranjevereniging. Oosterwijk, Tienhoven a/d Lek, Leerbroek en Nieuwland hebben dat niet. In Zijderveld ook niet, maar daar is een actieve kerkgenootschap (WMO, 2021). Het aantal personen van 18 jaar of ouder dat aangeeft eenzaamheid te ervaren ligt in de gemeente Vijfheerenlanden net iets hoger (47%) dan het Nederlands gemiddelde (45%) (bron: gezondheidsmonitor, 2020).

5.2.3

Referentiesituatie Woningaanbod Het aantal huishoudens in Vijfheerenlanden blijft de komende jaren toenemen. Uitgaande van de Woonvisie in de periode 2020 tot 2030 met ruim 2.500 huishoudens. Daarna groeit dit aantal verder door tot circa 27.015 huishoudens in 2040. In totaal gaat het voor de periode 2020-2040 om een extra behoefte van ruim 3.860 woningen.  Gezinnen zijn de grootste doelgroep in Vijfheerenlanden. De omvang van deze groep neemt de komende jaren verder toe.  De oudere doelgroep groeit relatief hard, tot 2040 zelfs met meer dan 50%

blad 58 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

 

Het aantal alleenstaanden en stellen tussen de 35 en 65 jaar groeit ook, zij het minder sterk. Vanaf 2030 neemt de omvang van deze groep weer af. Het aantal jonge huishoudens (tot 35 jaar) krimpt tot 2030 ongeveer 10%.

Over de hele linie is daarbij sprake van huishoudensverdunning. Met andere woorden, een verschuiving naar steeds kleinere huishoudens.

Figuur 5.18 Historische en toekomstige huishoudensontwikkeling Vijfheerenlanden. Bron: Primos 2017, 2018 en 2019, bewerking Stec Groep (2019).

De gemeente Vijfheerenlanden staat voor een grote woningbouwopgave. In afstemming met de regio U10 is in de komende vijftien - twintig jaar een opgave van 3.000 tot 4.000 woningen beoogd en daarnaast nog 2.250 woningen voor zogenaamde ‘zachte’ plannen. Er worden nog afspraken gemaakt over de woningbouwprogrammering in de regio. In paragraaf 3.4.3 is de actuele opgave opgenomen. Voor de realisatie van een inclusieve woningmarkt is het van belang de goede balans aan woningen te realiseren. Het uitbreiden van de woningvoorraad heeft niet alleen een direct effect voor woningzoekenden, maar zorgt ook voor meer doorstroming in de bestaande woningvoorraad. De grote prijsdruk in de stad (Utrecht) leidt tot verhuizing naar de periferie (suburbs en verder). Effecten van corona (gezondheid) kunnen leiden tot een (beperkte) ‘uittocht’ uit het stedelijk gebied naar het platteland. In beide gevallen leidt dit naar verwachting tot hogere koopprijzen in Vijfheerenlanden. De woningopgave is niet alleen kwantitatief, maar ook kwalitatief. Als gevolg van demografische ontwikkelingen zoals vergrijzing en ontgroening, krijgt Vijfheerenlanden te maken een wijzigende behoefte van woningtypen. De gemeente Vijfheerenlanden heeft een woonvisie waarin wordt ingezet op o.a.

het bevorderen van de doorstroming in de bestaande voorraad, het bouwen van nieuwbouwwoningen (primair voor senioren en starters), bestaande woningen levensloopbestendig maken en verduurzamen. Wat betreft de kwantitatieve woningbouwopgave wordt in de kleine kernen alleen gebouwd naar autonome groei (dit komt neer op enkele woningen per jaar), in de verzorgingskernen (Meerkerk, Lexmond, Ameide en Schoonrewoerd) wordt gebouwd naar behoefte binnen en buiten de kern en tot slot wordt in de kernen Leerdam en Vianen niet alleen gebouwd naar behoefte, maar wordt er ingezet op 10% extra woningen om te voldoen aan de afspraken met de U16. Voorzieningen De woonvisie richt zich niet alleen op de woningbouwopgave, maar ook op het behouden van vitale kernen. Dit wordt gedaan door het voorzieningenniveau op peil te houden. Dit is nodig omdat door demografische ontwikkelingen (vergrijzing en ontgroening) voorzieningen onder druk staan, wat leidt tot de dreigende sluiting van scholen, dorpshuizen, winkels en andere voorzieningen.

blad 59 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

De gemeente heeft naast de woonvisie een Beleidsnota Detailhandel. Deze nota richt zich op het behouden van leefbare levendige steden en keren door de kwaliteit van de winkelstructuur in de gemeente aan te passen en te versterken. Als gevolg van demografische ontwikkelingen krimpt het winkelbestand in binnensteden. De winkelpanden moeten een andere invulling krijgen met bijvoorbeeld wonen, ambachten of zorg. Dit gaat gepaard met een aanpak van de openbare ruimte. Leefbaarheid, inclusiviteit en sociale cohesie De gemeente heeft geen specifiek beleid gericht op leefbaarheid, inclusiviteit en sociale cohesie. Met de woonvisie wordt wel indirect bijgedragen aan de leefbaarheid en welzijn door in te zetten op vitale kernen met voldoende voorzieningen. Dit komt de leefbaarheid ten goede en kan indirect een bijdrage leveren aan de sociale cohesie. Een landelijke trend is dat de individualisering in de samenleving toeneemt. Men heeft steeds minder binding met een groep, traditionele verbanden worden minder belangrijk en er is een steeds grotere diversiteit in leefstijl. Het feit dat elke inwoners een steeds grotere persoonlijke keuzevrijheid heeft is positief. Het is echter van belang om in het achterhoofd te houden dat sociale cohesie bijdraagt aan de binding van inwoners met de buurt, sociale levendigheid bevordert en eenzaamheid tegen gaat (CBS, 2017).

5.2.4

Beoordeling In de voorgaande paragrafen zijn de huidige situatie en de referentiesituatie geschetst. Deze informatie is verwerkt in onderstaande trendgrafiek.

Figuur 5.19 Trendgrafiek vitaliteit en inclusiviteit.

De woningvoorraad is relatief eenzijdig, met een beperkt aanbod betaalbare woningen en beperkte doorstroommogelijkheden. De leefbaarheid is over het algemeen goed, maar er bestaan wel aandachtspunten met betrekking tot het voorzieningenniveau. Tot slot is er in de gemeente relatief veel sociale cohesie en voelt men zich over het algemeen goed verbonden met de kern waar men woont. Wel bestaat er een aandachtspunt met betrekking tot eenzaamheid. Doordat er verschillende aandachtpunten te benoemen zijn, is de huidige situatie beoordeeld als redelijk. De gemeente staat voor een grote woningbouwopgave als gevolg van demografische ontwikkelingen. Dit biedt echter kansen om het aanbod beter af te stemmen op de vraag. Dit is wordt dan ook beoogd met de woonvisie en de regionale aanpak van de woningbouwopgave. Daarmee ontwikkelt de referentiesituatie zich naar verwachting positief ten opzichte van de huidige situatie. Er is een negatieve ontwikkeling gaande doordat het voorzieningenniveau onder druk staat. De beleidsnota detailhandel is erop gericht om deze afname in goede banen te leiden, zodat de leefbaarheid van kernen behouden blijft. De inzet op behoud van voorzieningen en de leefbaarheid leidt naar verwachting tot een neutrale trend richting de toekomst.

blad 60 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

5.3

Economie

5.3.1

Beleid en beoordelingskader Economie is een breed begrip. Daardoor is een afbakening nodig. In dit geval gaat het om de ontwikkeling van werkgelegenheid en werklocaties in Vijfheerenlanden. Beleid Met de Economische visie Vijfheerenlanden is de centrale ambitie het verkrijgen, behouden en versterken van werkgelegenheid. Daarnaast is er een behoefte aan nieuwe werklocaties en voldoende mogelijkheden op bestaande werklocaties om te intensiveren/verdichten. Een veerkrachtige, verbindende, gezonde lokale economie in een krachtige regionale setting, dat is het doel. Het thema werkgelegenheid heeft raakvlakken met andere beleidsvelden/-visie, waaronder de visie recreatie en toerisme, maar ook de detailhandelsnota. In regionaal verband zijn met het Integraal Ruimtelijk Perspectief (IRP) ook afspraken gemaakt rondom economie, waaronder zoekgebieden voor nieuwe (regionale) bedrijventerreinen om in de behoefte te kunnen voorzien. In de Economische Visie Provincie Utrecht (2020) zijn kaders geschetst rondom economische ontwikkelingen. Beoordelingskader In de volgende tabel is het beoordelingskader voor economie opgenomen. Het thema economie wordt beoordeeld op drie criteria. Tabel 5.3 Beoordelingskader Economie.

Thema Economie

Criterium Werkgelegenheid Werklocaties

Gewenste beweging Werkgelegenheid in balans met woningbouwontwikkelingen Mogelijkheden om te intensiveren/verdichten op bestaande terreinen en voor de ontwikkeling van nieuwe werklandschappen.

Streefwaarde/Ambitie Voldoende banen op de juiste plek en voor iedereen. 30 ha (bruto) extra kleinschalige bedrijvigheid en 40-45 ha (bruto) extra regionale en lokale grootschalige bedrijvigheid tot 2040

Resultaten participatietraject Hieronder zijn op basis van het participatieverslag de belangrijkste resultaten voor het thema economie weergegeven:  Van alle respondenten in heel Vijfheerenlanden werkt 45% binnen de gemeente. Dit houdt in dat zij ‘thuiswerken’, ‘binnen hun eigen dorp/wijk werken’ of ‘buiten hun eigen dorp/wijk, maar binnen Vijfheerenlanden werken’.  Binnen heel Vijfheerenlanden zou een kleine meerderheid (55%) in de toekomst (gedeeltelijk) thuis willen werken. In de dorpen/wijken Leerdam-Noord, Kedichem, Vianen (west, Monnikenhof en Amaliastein), Hoef en Haag, Meerkerk ligt dit percentage een stuk hoger (boven de 60%) dan in de plaatsen Oosterwijk, Vianen (oost, De Hagen, De Biezen), Everdingen, Tienhoven a/d Lek, Hei- en Boeicop, Nieuwland en Zijderveld (minder dan 40%).  In alle dorpen en wijken, behalve Everdingen, Hei- en Boeicop en Leerbroek, is een meerderheid voorstander van het meer inzetten op toeristische promotie van de gemeente.  Over de vraag of er meer voorzieningen nodig zijn voor toeristen zijn de meningen verdeeld. Respondenten zijn niet uitgesproken voor of tegen. Wel is een ruime meerderheid ermee eens dat zij liever individuele bezoekers verwelkomen dan grote groepen toeristen.  In alle dorpen en wijken voorziet het grootste deel van de respondenten geen overlast door de komst van (meer) bezoekers, behalve in Oosterwijk en Everdingen.

 Om zich op de komst van meer bezoekers voor te bereiden, moet de gemeente meer inzetten op het verbeteren van het openbaar vervoer en fietspaden, zodat bezoekers minder met de auto komen. Ook het toevoegen van toeristische overstappunten (TOP’s) buiten de centra kan een bijdrage leveren aan de

blad 61 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

  

5.3.2

uitdaging die meer bezoekers met zich meebrengt op gebied van vervoer. Dit geldt voor alle dorpen en wijken. Bescherm agrarische gronden van de boeren. Inwoners benoemen dat zij geen bedrijventerreinen rondom Hagestein meer willen. Leg de focus niet alleen op intensivering van bedrijventerreinen maar ook op uitbreiding; ook in het buitengebied. Zet leegkomende agrarische bebouwing in voor passende bedrijvigheid. Ook in de dorpen moet voldoende groeiruimte zijn voor bedrijvigheid, zodat bedrijven kunnen meegroeien met de bevolkingsgroei.

Huidige situatie Werkgelegenheid De beroepsbevolking bestaat uit iets meer dan de helft van het aantal inwoners (ca. 31.000). De netto arbeidsparticipatie ligt op 71%. Dat is iets meer dan het Nederlands gemiddelde van 69%. Het gemiddelde inkomen per inwoner ligt € 500 lager dan het Nederlandse gemiddelde van € 34.200 (CBS, 2020). De verdeling tussen zelfstandigen en mensen in loondienst is vergelijkbaar met het Nederlands gemiddelde. In Vijfheerenlanden zijn relatief meer praktisch en middelbaar opgeleiden dan het Nederlandse gemiddelde (zie Figuur 5.20). Het aandeel van de beroepsbevolking met een laag onderwijsniveau is licht gedaald de afgelopen 4 jaar (CBS-2016-2020, waarstaatjegemeente.nl).

Figuur 5.20 Opleidingsniveau Vijfheerenlanden (in %); bron: Allecijfers.nl, 21-10-2021; gegevens CBS 2019.

In totaal heeft Vijfheerenlanden 29.081 arbeidsplaatsen (peildatum 01-04-2020). Daarmee heeft de gemeente circa 4% van alle arbeidsplaatsen van de provincie Utrecht. Het aantal banen per 1.000 inwoners van 15-74 jaar ligt in lijn met het Nederlands gemiddelde van 680 banen. De meeste werkgelegenheid zit in de groot- en detailhandel. Ook de sectoren bouwnijverheid en gezondheidsen welzijnszorg hebben veel arbeidsplaatsen. Het aantal arbeidsplaatsen in de bouwnijverheid en groot- en detailhandel is relatief groot ten opzichte van het provinciaal gemiddelde (aandeel bouw 4% en handel 16%, tegenover 11% en 23% in Vijfheerenlanden). In de sectoren zakelijke en financiële dienstverlening, overheidsinstellingen en onderwijs zijn juist gemiddeld minder arbeidsplaatsen dan in de provincie Utrecht.

blad 62 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

6.749

3.631

3.136 2.518

Cultuur, sport en…

416 513 Overige dienstverlening

Onderwijs

Gezondheids- en…

Onroerend goed

Financiële instellingen

Horeca

Informatie en…

Vervoer en opslag

Groot- en detailhandel

Waterdiensten

Bouwnijverheid

Energie

Industrie

Winning van…

Landbouw, bosbouw…

356 241

1 54

0

1.095 1.185 495 Overheid

913

Advisering

2.069 1.581 1.460

Overige zakel.…

2.668

Figuur 5.21 Aantal arbeidsplaatsen Vijfheerenlanden (in aantallen); bron: Provinciaal Arbeidsplaatsen Register (PAR) 2020.

De werkgelegenheid in Vijfheerenlanden is sinds 2016 met zo’n 5,6% gegroeid (Bron: LISA, PAR, IBI & BAG, bewerkt door Stec 2019). De groei van de werkgelegenheid komt voornamelijk uit de sectoren met over het algemeen banen waarbij een praktische opleiding nodig is, zoals bouw en industrie. Sectoren met doorgaans een hoger benodigd opleidingsniveau, zoals informatie, communicatie of financiële dienstverlening, kenden een krimp. Het aantal ZZP-ers nam in de afgelopen jaren toe, met name in de dienstverlening en het onderwijs We onderscheiden banen op en banen buiten bedrijventerreinen. De bedrijventerreinen zijn goed voor ongeveer 10.000 banen, waarbij de drie grootste sectoren handel (ca. 3.250 banen), industrie (ca. 1.900 banen) en vervoer en opslag (ca. 800 banen) zijn. Buiten de bedrijventerreinen zijn ongeveer 19.000 banen, waarbij ook handel de grootste werkgever vormt met ca. 3.300 banen, gevolgd door de gezondheidszorg (ca. 2.850 banen) en de bouwnijverheid (ca. 2.650 banen). De resterende banen (ca. 1.000) bevinden zich in de agrifood-sector. Deze sector is ruimtelijk prominent aanwezig vanwege het ruimtebeslag van de landbouwbedrijven (zie verderop beschreven), maar in economische zin een relatief bescheiden sector (Bron: bouwstenen voor een economische strategie regio A-V, Stec, juli 2020). De gemeente telt in totaal 5.600 bedrijfsvestigingen.

Meer dan de helft van de bedrijfsvestigingen behoren tot de sectoren Zakelijke dienstverlening, Nijverheid en energie en Handel en horeca. In vergelijking met het Nederlandse gemiddelde zijn hier meer bedrijven in de categorie Nijverheid en energie, namelijk 22% ten opzichte van 16% als Nederlands gemiddelde.

blad 63 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Figuur 5.22 Bedrijfsvestigingen Vijfheerenlanden (in %); bron: Allecijfers.nl, 21-10-2021; gegevens CBS 2020.

Het werkeloosheidspercentage ligt in Vijfheerenlanden iets lager dan gemiddeld in Nederland, namelijk 3,0% ten opzichte van 3,8% (CBS, 2016-2021, waarstaatjegemeente.nl). Het werkloosheidspercentage is, net als in heel Nederland, gedaald. De daling heeft ingezet vanaf 2014. Landbouw Qua werkgelegenheid heeft de landbouw relatief een beperkte betekenis, maar de agrarische sector omvat een groot deel van het grondgebruik in Vijfheerenlanden. In 2019 kende Vijfheerenlanden 310 landbouwbedrijven en in 2021 295 bedrijven (CBS Statline, 2022). Het totale agrarisch grondgebruik in Vijfheerenlanden omvat meer dan 9.000 hectare, waarvan ca. 86% in 2021 werd gebruikt voor grasland (Tabel 5.4). Dit is hoog in vergelijking met Nederland. Er is geen tuinbouw onder glas en ook nauwelijks akkerbouw en tuinbouw open grond. Het merendeel van de bedrijven behoort ook tot de activiteit grasland. Tabel 5.4 Agrarisch grondgebruik naar type gewassen in 2021 (CBS).

Nederland

Vijfheerenlanden

Totaal (in ha)

1.811.912

9.073

Akkerbouw

29%

1%

Tuinbouw open grond

5%

4%

Tuinbouw onder glas

1%

0%

Grasland

54%

86%

Groenvoedergewassen

11%

9%

Recreatie en toerisme De sector cultuur, recreatie en overige diensten omvat 10% van de bedrijfsvestigingen. Horecagelegenheden zijn vooral te vinden in Vianen en Leerdam. In Meerkerk, Ameide, Lexmond, Hei- en Boeicop, Schoonrewoerd, Zijderveld, Tienhoven, Everdingen zijn één of enkele (eet)cafés of restaurants te vinden. Langs de Lek zijn vier campings te vinden. Bij Vianen ligt camperplaats Ponthoeve. In de Middelwaard ligt een jachthaven waarin een watersportvereniging is gevestigd. In Leerdam en langs het Merwedekanaal in het centrum van Vianen ligt een passantenhaven. In het middengebied zijn circa 8 campings te vinden. Bij Meerkerk ligt het enige huisjespark van de gemeente. Langs de Linge zijn een hotel en twee camperplaatsen. Verder zijn er Bed & Breakfasts in de hele gemeente te vinden. Er zijn weinig recreatiemogelijkheden (horeca en wandelen) langs de rivieren. Werklandschappen In totaal zijn er in de gemeente elf werklandschappen. Het gaat om 355 ha bruto / 275 ha netto werklandschappen die gezamenlijk voor circa 33% van de werkgelegenheid in de gemeente zorgen. Bij Meerkerk, Vianen en Leerdam zijn de meeste bedrijventerreinen aanwezig (zie Figuur 5.23). Bij Vianen is een groot geluidgezoneerd

blad 64 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

bedrijventerrein aanwezig, namelijk de Hagen en de Biezen. Andere geluidgezoneerde bedrijventerreinen in de gemeente zijn te vinden bij Leerdam (glasfabriek) en Schoonrewoerd (kaasfabriek). Specifieke kantoorlocaties zijn alleen bij Vianen te vinden. De voorraad kantoorruimte bedroeg in totaal ca. 135.000 m2 in 2021 (NVM, 2021). Op de bedrijventerreinen is sprake van weinig leegstand. Het leegstandpercentage ligt ruim onder de landelijk gehanteerde voorraad van 5%. Zonder deze voorraad hebben lokale bedrijven geen mogelijkheid om door te groeien of zich te ontwikkelen.

Figuur 5.23 Werklocaties Vijfheerenlanden.

5.3.3

Referentiesituatie Werkgelegenheid Het aantal inwoners in Vijfheerenlanden en de regio neemt de komende periode toe. Naast de solitaire doorontwikkeling van bedrijven dragen nieuwe woningen bij aan de groei van de potentiële beroepsbevolking en dus behoefte aan meer ruimte om werken in de eigen gemeente/regio te faciliteren. Hiervoor is het noodzakelijk om voldoende arbeidsmogelijkheden te blijven bieden. De regio heeft een uitdaging om niet alleen voldoende banen te creëren die op de juiste plek liggen, maar ook een transitie vorm te geven naar een duurzame en circulaire economie. Tegelijkertijd zijn er ontwikkelingen waardoor de beroepsbevolking minder hard groeit, of zelfs kan afnemen. Dit is het gevolg van vergrijzing, doorzettende automatisering, digitalisering en robotisering. Dit vraagt ook om andere vaardigheden en omscholing. Aanvullend op het Integraal Regionaal Perspectief (IRP), de POVI en de provinciale economische visie 2020-2027 is in januari 2022 de Economische visie Vijfheerenlanden afgerond en op 9 juni 2022 door de gemeenteraad vastgesteld. Deze economische visie richt zich op het verkrijgen, behouden en versterken van de werkgelegenheid. Daarmee wordt verwacht dat de referentiesituatie gelijk of positiever is dan de huidige situatie.

Werklandschappen Als gevolg van de realisatie van 125.000 woningen in de regio Utrecht neemt de beroepsbevolking in Vijfheerenlanden toe. Hierdoor bestaat de behoefte aan nieuwe werklandschappen en voldoende mogelijkheden op bestaande werklandschappen door te intensiveren/verdichten.

blad 65 van 163

datum 30 oktober 2023 projectnummer 0472188.100 betreft Omgevingseffectrapportage - Omgevingsvisie Vijfheerenlanden

Binnen de regio zijn zoekgebieden aangewezen voor de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen om in de behoefte te voorzien. Vianen is één van deze zoekgebieden. Daarmee wordt een positieve ontwikkeling ten opzichte van de huidige situatie verwacht.

5.3.4

Beoordeling In de voorgaande paragrafen zijn de huidige situatie en de referentiesituatie geschetst. Deze informatie is verwerkt in onderstaande trendgrafiek.

Figuur 5.24 Beoordeling referentiesituatie 'economie'.

De economie van de gemeente Vijfheerenlanden is beoordeeld als goed. Dit komt doordat de arbeidsparticipatie hoger is dan het landelijk gemiddelde, de gemeente een gemiddeld aanbod van werkgelegenheid heeft in de provincie Utrecht en de leegstand op bedrijventerreinen laag is. De werkgelegenheid is de afgelopen jaren gegroeid en de verwachting is dat deze positieve trend de komende jaren doorzet. De gemeente staat echter voor een aantal economische uitdagingen die de economische groei kunnen afzwakken. Enerzijds kan beroepsbevolking groeien als gevolg van woningbouw in de regio Utrecht, anderzijds kunnen ontwikkelingen zoals vergrijzing en automatisering ervoor zorgen dat de beroepsbevolking krimpt. Dit vraagt om een goede balans tussen vraag en aanbod van werk. Met het IRP, de provinciale economische visie 2020-2027, en de vastgestelde economische visie Vijfheerenlanden wordt hierop ingespeeld. Over het algemeen wordt daarom een positieve ontwikkeling van de referentiesituatie ten opzichte van de huidige situatie verwacht.