Toelichting Bijlage 9 Vooronderzoek Conventionele explosieven

Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Geallieerde grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden ‘bevrijd’. Als dit plan zou slagen dan zouden geallieerde eenheden voor kerst 1944 Berlijn al hebben veroverd. Operation Market Garden werd een fiasco en NoordBrabant, Zeeland, Limburg en Gelderland werden frontgebied voor maanden waar zware (grond)gevechten plaatsvonden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. Datum onbekend De boerderij van P. Baeten, aan Spurkt 8 (oud: B20), raakte gedurende de oorlog beschadigd. De oorzaak van de schade is onbekend.26 [RAP_001A] De boerderij van W. Swinkels, aan de Overloonseweg B27a (geen nieuwe nummering bekend), raakte gedurende de oorlog beschadigd. De oorzaak van de schade is onbekend.27 [Locatie onbekend] De boerderij van P.H. Rongen, aan de Overloonseweg 99 (oud: B26), raakte gedurende de oorlog beschadigd. De oorzaak van de schade is onbekend.28 [Buiten onderzoeksgebied] Het pand van L.

Barendts, aan Spurkt 2 (oud: B24), raakte gedurende de oorlog beschadigd. De oorzaak van de schade is onbekend.29 [Locatie onbekend] Het pand van C. Barents, aan Spurkt 1 (oud: B25), raakte gedurende de oorlog beschadigd. De oorzaak van de schade is onbekend.30 [RAP_001B] De Britse troepen vuurden tijdens de strijd om Overloon en Venray op één dag maar liefst 90.000 granaten op beide dorpen af.31 [Historische context] De brug over de Loobeek, in de weg Overloon-Venray, was door Duitse militairen opgeblazen.32 [RAP_002A] De Smakterweg in de gemeente Venray raakte in de periode van september 1944 tot en met maart 1945 beschadigd als gevolg van oorlogshandelingen. 33 [Buiten onderzoeksgebied]

24

GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5140. GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5140. 26 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 6723. 27 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 6723. 28 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 6723. 29 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 6722. 30 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 6722. 31 Klep en Schoenmaker (1995), 338. 32 Giesbers en Dinnissen (2004), 49. 33 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5235. 25

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

24

De weg van Venray naar Overloon raakte beschadigd door granaatvuur in de periode oktoberdecember 1944 en later door zwaar militair vervoer over de weg. 34 [RAP_002B] Op bouwland bij het huis aan Spurkt 8 (oud; Spurkt B20), eigendom van P. Baten, lagen raketbommen.35 [RAP_003A] Achter het hof en op het land van weduwe Geurts, aan Spurkt 11 (oud: B18a), werden twee granaten, handgranaten en munitie gevonden. 36 [RAP_003B] Op bouwland van W. Swinkels, aan de Overloonseweg 95 (Oud: A2), aan de beek en achter perceel B27a, lagen nog verschillende soorten mijnen. Het land werd afgezet met lint. 37 [Buiten onderzoeksgebied] Op bouwland aan de Maasheescheweg, eigendom van weduwe M. Cuppen, wonende aan Smakt B4 (oud) in de gemeente Venray, lagen mijnen.38 [Locatie onbekend] Op bouwland aan de Overloonseweg, eigendom van W. Swinkels, aan de beek achter perceel B27a, lagen mijnen.39 [Buiten onderzoeksgebied] Op bouwland voor het huis van C. Swinkels aan Zwarte Klef B23, lagen mijnen. 40 [Locatie onbekend] Op bouwland voor het huis van C. Swinkels, eigendom van A. Cremers, aan Zwarte Klef B33, lagen mijnen.41 [Locatie onbekend] September 1944 In gebied ten noorden van Venray bevonden zich de troepen van Kampfgruppe Walther. Deze eenheid had weliswaar behoorlijke verliezen geleden tijdens operatie Market Garden, maar het moreel was uitstekend.

De kern van de gevechtsgroep werd gevormd door de 107 de Panzerbrigade van majoor Maltzahn.42[Historische context] 24/25 september 1944 In de nacht van 24 op 25 september 1944 groef Kampfgruppe Walther zich in een brede boog, lopend van Boxmeer om Overloon en Venray, in. 43 [Historische context] 25 september 1944 Om 15.40 uur is een Britse Spitfire jachtbommenwerper van 421 Squadron in de omgeving van Venray neergestort. Het toestel was neergeschoten door jachtvliegtuigen van Jagd Geschwader 26.44 Het toestel kwam achter de boerderij van Pouwels aan de Ringweg in IJsselsteyn neer. 45 [Buiten onderzoeksgebied] 30 september 1944 Vanaf 30 september 1944 lag Venray geregeld onder granaatvuur. 46 Dit was de eerste dag van de Amerikaanse aanval op Overloon en Vortum. Ook na de bevrijding van Venray bleven er granaten neerkomen, alleen veranderde de richting waar ze vandaan kwamen. 47 [Locatie onbekend] 34

GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5235. GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5118. 36 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5118. 37 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5118. 38 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5118. 39 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5118. 40 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5118. 41 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5118. 42 Didden en Swarts, 147. 43 Weelen (1995), 106. 44 SGLO, T4352. 45 Groeneveld (2012), 168. 46 Inventaris gemeentebestuur Venray (1942-1990), 19. 47 Dungen (2014), 89. 35

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

25

4 oktober 1944 Op 4 oktober 1944 is een Duits Messerschmitt Bf 110 jachtvliegtuig van Nacht Jagd Geschwader 1 in de gemeente Venray neergestort. De oorzaak en exacte locatie van de crash zijn onbekend.48 [Locatie onbekend] 10 oktober 1944 Oberst Goltzsch, bevelhebber van de 344ste Infanteriedivisie, kreeg orders het bevel over het frontgebied waar Kampfgruppe Walther zich bevond over te nemen. Vanaf dit moment kwamen de Duitse eenheden bij Overloon bekend te staan als Kampfgruppe Goltzsch. Kolonel Walther keerde met zijn staf terug in de reserve.49 [Historische context] 12 oktober 1944 Op 12 oktober 1944 ging operatie ‘Constellation’ van start. Een strijdmacht van 90.000 geallieerde militairen moest vanuit vier richtingen aanvallen, met als doel de Duitse bezetter uit de Peel te verdrijven. Het richtpunt van de aanvallen was Blerick bij Venlo, dat ten westen van de Maas lag. De 3rd Infantry Division zou via Overloon en Venray oprukken, de IIth Armoured Division vanuit Deurne, de 7th U.S. Armored Division vanuit Asten en de I5th (Scottish) Infantry Division vanuit de omgeving van Weert. Het eerste gedeelte van deze operatie kreeg de codenaam ‘Castor’. Dit gedeelte van de operatie was belangrijk, tijdens deze fase zou immers het zwaar verdedigde Overloon veroverd moeten worden.

Het doel was tijdens deze fase zoveel mogelijk Duitse troepen naar het front bij Overloon te lokken, zodat de 7th U.S. Armored Division ondertussen een zwakke plek te oosten van Deurne kon zoeken en vanuit daar verder op kon rukken richting het dorp Amerika.50 [Historische context] Om 11.00 uur opende de Britse artillerie de aanval op Overloon. Het hele dorp veranderde in korte tijd in een ruïne. Een uur later kwam de artilleriebeschieting tot een einde en zetten twee bataljons van de 8ste Infanteriebrigade de aanval voort. De aanval begon voortvarend en na een uur was het front dan ook anderhalve kilometer opgeschoven. Vanaf dat moment begonnen echter de problemen. De troepen van het 2nd East Yorkshire Regiment leden zware verliezen in het bos ten noorden van Overloon, maar slaagden er aan het einde van de middag wel in het bos ten zuidoosten van Overloon te bereiken. Ook het 1st Suffolk Regiment kreeg met tegenslagen te maken. Twee van de voorste Churchill-tanks werden in brand geschoten door een Panther-tank. Ook deze troepen bereikten in de loop van de middag echter hun doel, de steenfabriek ten zuidwesten van Overloon. Omstreeks 15.00 uur begonnen ook de troepen van de 1st South Lancashire Regiment aan de strijd deel te nemen.

Zij hadden als doel de linkerflank van de brigade te beschermen en arriveerden zonder veel problemen in de bossen ten westen van de steenfabriek.51 [Historische context] Op 12 oktober 1944 begon het Britse leger met operatie ‘Aintree’. Het doel van deze operatie was de verovering van Overloon en Venray. Amerikaanse bommenwerpers voerden een zwaar bombardement uit, waarbij een groot gedeelte van het centrum van Venray verwoest werd. Onder andere de Paterstraat, de Grotestraat, de Draalstraat (thans Poststraat) en het Hensiusplein werden zwaar getroffen. 52 Twee dagen later werd een tweede bombardement uitgevoerd.53 [Buiten onderzoeksgebied] In de middag vielen de troepen vanuit het westen aan en ’s avonds was Overloon veroverd. 54 [Historische context]

48

SGLO, T4457. Didden en Swarts, 152. 50 Klep en Schoenmaker (1995), 203. 51 Didden en Swarts, 153-154. 52 Ummenthum (1995), 31. 53 Inventaris gemeentebestuur Venray (1942-1990), 19. 54 Klep en Schoenmaker (1995), 204. 49

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

26

Venray werd gebombardeerd door zesendertig Amerikaanse Martin B-26 Marauder bommenwerpers van de 9de Luchtmacht.55 [Locatie onbekend] Negenentwintig bommenwerpers bombardeerden een spoorwegknooppunt bij Venray. Er werd 49 ton brisant afgeworpen. Een gedeelte van de bommen viel in de stad. 56 [Buiten onderzoeksgebied] Zes Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 184 Squadron van 121 Wing vielen zeven mitrailleurstellingen op positie qE.755294 aan met 56 raketten. Er werden geen resultaten waargenomen.57 [Buiten onderzoeksgebied] 13 oktober 1944 Om de druk op de Duitse troepen te vergroten gingen ook de Britse troepen van de 185th Brigade deelnemen aan de strijd rondom Overloon.58 [Historische context] De Britse troepen van de 9th en 185th Brigade kregen opdracht met steun van tanks de bossen ten zuiden van Overloon te zuiveren. Er werden die dag zware gevechten gevoerd, waarbij de Britse troepen veel hinder ondervonden van de vele Duitse mijnen (zowel van Schu-minen als Riegelminen). Aan het einde van de dag hadden de troepen de Loobeek bijna bereikt. Door de vele neerslag was de doorgaans smalle beek veranderd in een kolkende stroom van bijna zes meter breed. 59 De troepen van Kampfgruppe Goltzsch hadden zich wat teruggetrokken achter de Loobeek, waar een verdedigingslinie was ingericht. De drassige oevers van de beek waren eveneens bezaaid met mijnen.

De troepen van de 107. Panzerbrigade stelden zich bij Venray als reserve op omdat het terrein bij de Loobeek te weinig dekkingsmogelijkheden bood. 60 [Historische context] Acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 245 Squadron van 121 Wing vuurden tien raketten op mitrailleurstellingen op positie qE.793293 af. Er werden geen resultaten waargenomen.61 [Buiten onderzoeksgebied] Acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 245 Squadron van 121 Wing werden naar positie q.E779315 gestuurd, waar 61 raketten en een onbekend aantal granaten werden afgevuurd op rode rook. Alle raketten kwamen in het doelgebied neer. Er was sprake van een zuil met zwarte rook en vuur.62 [Buiten onderzoeksgebied] Vier Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 174 Squadron van 121 Wing namen rook waar op positie qE.755294. De rand van het bos werd aangevallen met 28 raketten en een onbekend aantal granaten. Er werden geen resultaten waargenomen. 63 [Buiten onderzoeksgebied] Vier Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 174 Squadron van 121 Wing vuurden 32 raketten af op een huis op positie qE.781292 met troepen en gemotoriseerde voertuigen in de tuin. Alle raketten kwamen dichtbij het huis terecht, er waren echter geen voltreffers. Er kwam zwarte rook van het huis af.64 [RAP_441013A]

55

Korthals-Altes (1984), 259. Zwanenburg deel 2 (1991-1993), 403-404. 57 TNA UK AIR 37/715. 58 Didden en Swarts, 154. 59 Didden en Swarts, 155. 60 Klep en Schoenmaker (1995), 206. 61 TNA UK AIR 37/715. 62 TNA UK AIR 37/715. 63 TNA UK AIR 37/715. 64 TNA UK AIR 37/715. 56

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

27

14 oktober 1944 De bevelhebber van het LXXXVIste Korps, Von Obstfelder, bracht een bezoek aan het hoofdkwartier van Fallschirmjägerregiment 21 in Oostrum. Von Obstfelder beval de commandant van dit regiment de oude verdedigingslinies bij Overloon te herstellen. De commandant ging hier fel tegenin, want in het gebied voor de Loobeek was door hen tijdens de terugtocht haastig een mijnenveld aangelegd dat niet in kaart was gebracht. Door dit gebied trekken zou dus een gevaarlijke bezigheid worden. Nadat Von Obstfelder was vertrokken werd besloten wat patrouilles door het gebied heen te sturen, door het mijnenveld kwamen deze echter niet ver. Daarnaast hielden de Britse troepen inmiddels de velden onder vuur. Van een Duitse tegenaanval op Overloon kwam het hierdoor niet. 65 [Historische context] De aanval op de Loobeek werd ingezet door twee Britse bataljons. Ten westen van de weg Overloon-Venray werd gevochten door het 2nd Lincolnshire Regiment van de 9th Brigade en ten oosten van de weg door de Norfolks van de 185th Brigade. De Lincolnshires kregen met een regen van granaten te maken, waardoor zij nauwelijks vooruit kwamen. Aan de oostelijke zijde van de weg, bij de Norfolks, was ook sprake van redelijk wat Duitse weerstand, maar dankzij ondersteuning van de tanks van de Coldstream Guards, konden zij wel oprukken.

Toen het echter tot een strijd tussen de geallieerde en vooruitgeschoven Duitse Panthertanks kwam, moesten de geallieerde tanks het afleggen. De Churchilltanks legden een rookgordijn en trokken zich terug.66 [RAP_441014A] In het midden op de weg Overloon-Venray woedde een kleine tankslag. Drie Panthertanks schakelden in korte tijd vier Churchilltanks van de Grenadier Guards uit. Snel legden de Guards een rookgordijn aan en trokken zich terug.67 [RAP_441014A] Vier Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 247 Squadron van 124 Wing vuurden 32 raketten op positie qE.782292 af. Er werden geen resultaten waargenomen. 68 [RAP_441014B] 15 oktober 1944 15 oktober 1944 werd gebruikt als rustdag. De Duitse troepen probeerden zich te herstellen en de Britse troepen stelden een plan op om de Loobeek over te steken. Besloten werd dat het tijd was voor fase 2 van operatie Constellation. Terwijl de Britse troepen bij Venray de Loobeek zouden oversteken, zouden de troepen van de 11th Armoured met een brigade het Peelkanaal oversteken. De Amerikaanse 7th Armored moest bij Griendtsveen hetzelfde doen. Het doel was opnieuw om zoveel mogelijk Duitse troepen naar het front te lokken. 69 [Historische context] 16 oktober 1944 Op 16 oktober 1944 ging een nieuwe fase van operatie Constellation in.

Tijdens deze fase, genaamd ‘Pollux’, werd Venray niet alleen vanuit het noorden, maar ook vanuit het zuiden en westen aangevallen. De 11th Armoured Division viel vanuit het westen aan en de 7th U.S. Armoured Division vanuit het zuiden. Met de steun vanuit het zuiden en westen in het vooruitzicht zetten twee bataljons van de 185th Brigade, de Norfolks en Warwicks, om 04.00 uur, op 400 meter afstand van elkaar, de aanval op de Loobeek in. 70 Het doel was het vormen van een klein bruggenhoofd, zodat de cavalerie over kon steken. Deze eerste fase verliep voorspoedig. Via bootjes en drijvende voetbruggen staken de troepen omstreeks 05.00 uur de Loobeek op de plaats van de opgeblazen brug in de weg Overloon-Venray over. De beek lag onder continue beschietingen. Door de beschietingen en de Duitse mijnen op de oevers, weiden en zelfs in de loopgraven, vielen vele slachtoffers aan geallieerde zijde. 71 De tanks kwamen door de drassige ondergrond slecht vooruit. Een brug die over de beek gelegd werd zakte bij 65

Didden en Swarts, 157. Giesbers en Dinnissen (2004), 48. 67 Didden en Swarts, 157. 68 TNA UK AIR 37/715. 69 Didden en Swarts, 158. 70 Giesbers en Dinnissen (2004), 53. 71 Giesbers en Dinnissen (2004), 55-56. 66

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

28

het eerste gebruik door een tank meteen weg. Zonder steun van de tanks kwamen de infanteristen niet ver vooruit. De Norfolks kwamen onder sterk Duits artillerievuur te liggen, waarbij vele slachtoffers vielen.72 Het duurde vier uur voordat de eerste tanks aan de overkant van de beek stonden. Toen de tanks aan de overkant stonden werd de aanval voortgezet. De 185th Brigade veroverde aan het einde van de dag het gehucht Brabander. Ook op andere plaatsen werd de Loobeek overgestoken. Eén bataljon slaagde erin Venray tot op 1 kilometer te naderen. De aanval op Venray werd de dag daarop vanuit drie kanten ingezet. 73 [Historische context] Enkele Churchilltanks die met de Norfolks meereden op de hoofdweg, bleven in de omgeving van de Loobeek in de modder hangen, waardoor ze niet op konden rukken. Deze tanks werden vervolgens beschoten door enkele strategisch opgestelde Duitse 8,8 cm kanonnen. De tanks legden een rookgordijn aan en trokken zich terug. 74 [Locatie onbekend] Om 04.30 uur begon het Warwicks bataljon aan de oversteek over de Loobeek. Er was een bruggenlegtank ingeschakeld, die door de drassige ondergrond van de dijk af gleed en op zijn kant terecht kwam. De Duitse militairen merkten al snel op dat de Britse troepen de beek probeerden over te steken en openden het vuur op de oversteekplaats.

Uiteindelijk lukte het een brug over de Loobeek aan te leggen en werd om 12.00 uur het buurtschap Brabander bereikt. Op de linkerflank van de Warwicks vocht het bataljon Norfolk. In eerste instantie had dit bataljon meer geluk, tijdens de oversteek werden zij niet beschoten. Toen de troepen aan de overkant waren, kwamen zij alsnog onder zwaar Duits vuur te liggen. Doordat tanks vastliepen in de modder was hiervan geen ondersteuning mogelijk. Tegen het middaguur lukte het meer eenheden de beek over te steken. Aan de overzijde van de beek was een mijnenveld gelegd. Tegen 07.00 uur werd er zowel door de Duitse als door de Britse troepen op elkaar geschoten. Gedurende drie-en-een-half-uur werden door honderd kanonnen granaten tegelijk afgevuurd op de strook tussen de Overloonseweg en de Maasheseweg. Volgens een Britse officier werden er in die uren 15.000 granaten op Venray afgeschoten.75 [RAP_441016A] De militairen van de B-compagnie van het Norfolk bataljon lagen in het vrije veld aan de overzijde van de Loobeek. De posities van de Britse militairen werden beschoten. Om 07.00 uur begon de Britse inleidende artilleriebeschieting. Om 07.10 uur rukten de Britse troepen na een teken te hebben gekregen op naar enkele boerderijen die het doel waren. Tussen de gebouwen renden Duitse militairen en werd een Duitse tank gezien.

Twintig Duitse soldaten werden gevangen genomen.76 [Historische context] 16/17 oktober 1944 In de nacht van 16 op 17 oktober 1944 slaagden de Britse troepen van de 253 Field C op de weg Overloon-Venray een brug te bouwen. De in de modder vastgereden tanks werden die nacht door bergingstroepen verwijderd. Rondom de Molenbeek werden ook mijnen verwijderd. Er lagen hier Richelminen.77 [Historische context] 17 oktober 1944 Na dagenlange verwoede strijd met zware verliezen aan beide kanten, bereikten de Britten op 17 oktober Venray. Daarna kwam het Britse offensief tot stilstand. 78 [Historische context] De W-compagnie van de 185th Infantry Brigade bereikte onder zwaar vuur de rand van het buurtschap Brabander. De verliezen waren echter zwaar.79 [Historische context]

72

Giesbers en Dinnissen (2004), 56. Klep en Schoenmaker (1995), 207. Giesbers en Dinnissen (2004), 56 & Didden en Swarts, 158. 75 Levels en Munnicks (2016), 198. 76 Levels en Munnicks (2016), 198. 77 Levels en Munnicks (2016), 206. 78 Bollen en Vroemen (1993), 57. 79 Levels en Munnicks (2016), 207. 73 74

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

29

De Britse troepen van de 3rd Division slaagden er op 17 oktober 1944 nog niet in Venray van de fel vechtende Fallschirmjäger te veroveren. Het plan was om de Duitse troepen de dag daarop vanuit de rug aan te vallen, dit plan werd echter niet uitgevoerd omdat de Duitse troepen zich in de nacht van 17 op 18 oktober 1944 terugtrokken achter de lijn Overbroek-LeunenOostrum (achter de spoorlijn). Venray kon daarmee ingenomen worden door de Britse troepen. Alleen aan de oostzijde van Venray, in de omgeving van de nieuwe verdedigingslinie, boden de Duitse troepen nog weerstand.80 [Historische context] Na een dagenlange strijd met zware verliezen aan beide kanten bereikten de Britse militairen op 17 oktober 1944 Venray. Daarna kwam het Britse offensief tot stilstand. 81 [Historische context] Vier Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 174 Squadron van 121 Wing vuurden 32 raketten op een bos op positie qE.789284 af. Er werd rode rook gezien. Alle raketten kwamen in het doelgebied terecht.82 [Buiten onderzoeksgebied] 18 oktober 1944 Op 18 oktober 1944 werd Venray bevrijd door de troepen van de 3 de Britse Infanterie Divisie.83 [Historische context] Na zware gevechten bereikten de Britse troepen het noordelijke gedeelte van Venray en werd het centrum op 18 oktober bevrijd.

Het duurde nog tot eind november voordat de gehele gemeente bevrijd was.84 [Historische context] Twaalf Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 184 Squadron van 121 Wing voerden aanvallen uit op de lijn qE.9018-qE.8030. Vele aken in de rivier ten noorden van Venlo werden aangevallen met 93 raketten. Er werden geen troepenverplaatsingen waargenomen op wegen.85 [Buiten onderzoeksgebied] Vier Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 181 Squadron van 124 Wing vuurden 32 raketten af op mortieren op positie qE.803301 af. Alle raketten kwamen in het doelgebied neer.86 [Buiten onderzoeksgebied] Vier Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 175 Squadron van 121 Wing vielen infanterie en mortieren op positie qE.801285 aan. Het doelwit werd gevonden en ongeveer acht tot tien mortierposities gezien en troepen in mangaten. Er werden 24 raketten en granaten afgevuurd.87 [Buiten onderzoeksgebied] Acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 174 Squadron van 121 Wing werden naar de versterkingen op positie qE.800283 geleid. Er werden 61 raketten en een onbekend aantal granaten afgevuurd op rode rook in het oosten.88 [Buiten onderzoeksgebied] 23 oktober 1944 Op de Smakterweg in Venray vielen verschillende slachtoffers door granaatvuur. 89

80

Klep en Schoenmaker (1995), 207. Bollen & Vroemen (1993), 57. 82 TNA UK AIR 37/715. 83 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 21 & 45. 84 Inventaris gemeentebestuur Venray (1942-1990), 19. 85 TNA UK AIR 37/715. 86 TNA UK AIR 37/715. 87 TNA UK AIR 37/715. 88 TNA UK AIR 37/715. 89 Didden en Swarts deel 1, 338. 81

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

30

25 oktober 1944 Venray-dorp en een aantal kerkdorpen in de omgeving werden geëvacueerd in verband met aanhoudende Duitse beschietingen. 90 [Historische context] 14 november 1944 Op 14 november 1944 trokken geallieerde troepen met drie divisies vanuit Wessem naar Nederweert terwijl tegelijkertijd een aanval vanuit Venray plaatsvond.91 [Historische context] 24 november 1944 Tot 24 november 1944 bleef de kom van Venray binnen het bereik van Duits granaatvuur liggen.92 [Historische context] 17/18 december 1944 In de nacht van 17 op 18 december 1944 is een Duitse Junker Ju 88 jachtbommenwerper van 3. Nacht Jagd Geschwader 10 in de Geysterse bossen in de gemeente Venray neergestort. De exacte locatie en oorzaak van de crash zijn onbekend. 93 [Locatie onbekend] 25 december 1944 Op 25 december 1944 is een Duitse Junker Ju 87 bommenwerper in de gemeente Venray neergestort. De exacte locatie en oorzaak van de crash zijn onbekend. 94 [Locatie onbekend] 1 januari 1945 Op 1 januari 1945 is een Duitse Messerschmitt Bf 109 jachtvliegtuig van Stan IV/Jagd Geschwader 27 in Smakt ten noordoosten van Venray neergestort. Het toestel was neergeschoten door luchtafweergeschut. 95 Het jachtvliegtuig kwam op het Smakterveld neer.96 [Buiten onderzoeksgebied] 7/8 januari 1945 In de nacht van 7 op 8 januari 1945 is een Britse Havilland Mosquito jachtbommenwerper van 162 Squadron in Venray neergestort.

Het toestel had technische problemen.97 Het toestel kwam bij de Bakelsedijk in Ysselsteyn neer. 98 [Buiten onderzoeksgebied] 11 maart 1945 Een Duits Messerschmitt Bf 109 jachtvliegtuig van 6 Jagd Geschwader 27 is neergestort bij Venray. De exacte locatie is onbekend.99 [Locatie onbekend] 3.6

Naoorlogse periode – heden Direct na de Tweede Wereldoorlog werd aangevangen met het opruimen van CE. Van 1971 – heden houdt de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) zich bezig met het ruimen van CE in Nederland en worden de munitievondsten systematisch (per gemeente) bijgehouden. Over de periode mei 1945 tot en met 1970 is informatie bekend over het aantreffen en ruimen van CE in de gemeente Datum onbekend Bij Kersten, aan de Loobeek in Smakt, bevonden zich nog mijnen. De exacte locatie is onbekend.100 [Locatie onbekend]

90

Inventaris gemeentebestuur Venray (1942-1990), 19. Bollen & Vroemen (1993), 57. RHCL, toeg. nr. 04.05., inv. nr. 93 SGLO, T4821 & Zwanenburg deel 2 (1991-1993), 481. 94 SGLO, T4853 & Zwanenburg deel 2 (1991-1993), 486. 95 SGLO, T5061. 96 Wildekamp (2015), 70. 97 SGLO, T5089. 98 Wildekamp (2015), 22. 99 Zwanenburg deel 2 (1991-1993), 580. 100 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5118. 91 92

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

31

25 juni-17 juli 1945 In Spurcht in de gemeente Venray werden 19 Riegelmijnen en 50 Schoenmijnen geruimd.101 [Locatie onbekend] 4 april 1946 Om 12.35 uur kwam bij de brandweer van Venray een melding van brand aan de Spurkterweg in de gemeente Venray binnen. Ter plaatse aangekomen bleek dat er tijdens het springen van munitie (bijeengebrachte bommen) brand was ontstaan. De exacte locatie van de vernietigingslocatie is onbekend.102 [Locatie onbekend] 20 mei 1946 Mededeling van de burgemeester van Venray dat aan de Maasheescheweg (zogenaamde Boschhuizerbergen) een mijnenveld lag. Tevens was een kist met mijnen in de grond begraven bij Custers in Boschhuizen.103 [Buiten onderzoeksgebied] 26 juli 1946 Mededeling van de burgemeester van Venray dat in zijn gemeente geen munitieopslagplaatsen meer waren.104 [Historische context] 13 maart 1948 Mededeling van de burgemeester van Venray dat in de beek aan de Overloonseweg zes mortiergranaten en één handgranaat werden gevonden. De exacte locatie van de vondsten is onbekend.105 [Locatie onbekend] 1970-heden UO-nummer 19710769

Ligplaats Spurkt 12

Plaats Venray

Datum 19-4-1971

CE 1 raketmotor (geallieerd)

Bijzonderheden Geen

19730463

Venray

15-3-1973

1 rookgranaat 25 pond leeg (geallieerd)

Geen

19760897

100m voorbij Spurkt 5 in akkerland Spurkt

Venray

7-4-1976

Geen

19761199

Spurkt 5

Venray

30-4-1976

19763237

Venray

29-9-1976

19763777

Spurkt (weiland) Spurkt

Venray

8-11-1976

19791733

Spurkt

Venray

26-6-1979

19800704

Nijverheidsstra at (waterzuiverin g) Metaalweg

Venray

15-3-1980

1 brisantgranaat van 3.7 inch met restant tijdbuis (geallieerd) 2 rookgranaten 25 pond leeg (geallieerd) 1 rookgranaat 25 pond leeg (geallieerd) 1 brisantgranaat van 25 pond met schokbuis (geallieerd) 1 rookgranaat 25 pond leeg (geallieerd) 2 rookgranaat 25 pond leeg (geallieerd)

Venray

19-3-1982

Geen

19830417

Metaalweg, firma Knoef

Venray

24-2-1983

19840779

Spurkt

Venray

24-3-1984

19860874

Spurkt

Venray

12-4-1986

1 brisantgranaat van 3.7 inch met tijdschokbuis (geallieerd) 1 brisantgranaat van 25 pond met schokbuis no.117 (geallieerd) 1 rookgranaat 25 pond met restant tijdschokbuis 221-serie leeg (geallieerd) 1 restant van raketmotor 15 cm (geallieerd)

19820684

Geen Geen Geen

Geen Geen

Geen

Geen

Geen

101

RHCL, toeg. nr. 07.09, inv. nr. 314. GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5140. 103 RHCL, toeg. nr. 06.22, inv. nr. 63. 104 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5118. 105 GAV, Archief van het gemeentebestuur Venray (1942-1990), inv. nr. 5118. 102

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

32

UO-nummer 19861639

Ligplaats Ambachtstraat

Plaats Venray

Datum 27-5-1986

19871158

Ambachtstraat

Venray

4-5-1987

19893554

Spurkt 12

Venray

2-11-1989

19901555

Spurkt

Venray

8-6-1990

19902605

Spurkt 5B

Venray

26-9-1990

19922158

Ambachtstraat

Venray

29-9-1992

19922254

Spurkt

Venray

9-10-1992

19922391

Spurkt

Venray

22-10-1992

19922612

Spurkt

Venray

24-11-1992

19930502

Spurkt 8

Venray

18-3-1993

19940364

Ambachtstraat

Venray

5-3-1994

19942627

Spurkt, De Smaht

Venray

6-12-1994

19960598

Spurkt 5

Venray

6-4-1996

19980739

Spurkt 8

Venray

17-4-1998

19981118

Metaalweg

Venray

27-5-1998

19990143

Spurkterweg

Venray

26-1-1999

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

CE 1 brisantgranaat van 3.7 inch met restant mechanische tijdbuis (geallieerd) 1 brisantgranaat van 3.7 inch met restant mechanische tijdbuis (geallieerd) 1 brisantgranaat van 3.7 inch met mechanische tijdbuis (geallieerd) 1 pantserbrisantgranaat van 2 cm verschoten (Duits) 1 brisantgranaat van 25 pond met schokbuis no.119 niet verschoten (geallieerd) 1 rookgranaat van 25 pond verschoten, leeg (geallieerd) 1 brisantgranaat van 3.7 inch met restant mechanische tijdbuis verschoten (geallieerd) 1 rookgranaat van 25 pond met tijdschokbuis no.221 verschoten (geallieerd) 1 rookgranaat van 25 pond met tijdschokbuis no.221 verschoten (geallieerd) 1 brisantpantsergranaat van 7,5 cm met Bd. Z. F. 7,5 cm pantsergranaat (Duits) 1 rookgranaat van 25 pond met restant tijdschokbuis no.221 verschoten, leeg (geallieerd) 1 brisantgranaat van 15 cm met Anschlag Zünder verschoten (Duits) 3 rookgranaten van 25 pond met tijdschokbuis no.221 verschoten (geallieerd) 1 rookgranaten 25 pond met restant ontsteker (verschoten) (leeg), circa 120 KKM, 1 oefen antipersoneelsmijn no.

24 C1 (geallieerd) 1 brisantpantsergranaat van 37 mm met bodembuis M58 verschoten (geallieerd), brisantgranaat van 3,7 cm (Frans) met schokbuis (niet verschoten), 1 restant schokbuis M48, 1 restant schokbuis, 1 bodembuis Boden Zünder van 15 cm (Duits), 1 staartstuk van 3 inch mortier (geallieerd) en 1 staartstuk van 8 cm mortier (Duits) 1 brisantgranaat van 3.7 inch met restant ontsteker verschoten en 1

Bijzonderheden Geen

In eerste instantie werd het explosief niet gevonden. Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Na controle is gebleken dat de granaten leeg waren Geen

Geen

Geen

33

UO-nummer

Ligplaats

Plaats

Datum

19990727

Spurkt 5a

Venray

28-4-1999

19991717

Spurkterweg thv Macrostraat

Venray

20-9-1999

19991813

Ambachtstraat

Venray

30-9-1999

19992002

Ambachtstraat (bouwter.)

Venray

25-10-1999

19992027

Spurkt

Venray

28-10-1999

19992039

Spurkt

Venray

29-10-1999

19992241

Spurkt

Venray

8-12-1999

19992285

Metaalweg

Venray

16-12-1999

20000212

Venray

10-2-2000

20020763

Spurkterweg, industrie terrein Spurkt, Venray

Venray

17-5-2002

20020528

Spurkt

Smakt

16-04-2002

20021029

Spurkt

Venray

30-6-2002

20030447

Spurkterweg thv lantaarnpaalnr 6493 Ambachtstraat

Venray

21-3-2003

Venray

28-10-2003

20040436

Ambachtweg Venray

Venray

5-4-2004

20041748

Ambachtsstr, thv 50

Venray

24-11-2004

20041815

Spurkterweg

Venray

10-12-2004

20050934

Spurkterweg

Venray

28-6-2005

20080064

Ambachtstraat , Venray

Venray

10-1-2008

20031776

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

CE rookgranaat van 25 pond leeg (geallieerd) 1 rookgranaat van 25 pond met restant tijdschokbuis no.221 verschoten (geallieerd) 1 rookgranaat van 25 pond met restant tijdschokbuis no.221 leeg (geallieerd) 1 brisantgranaat van 8 cm mortier zonder ontsteker (Duits) 1 rookgranaat van 25 pond met tijdbuis leeg (geallieerd) 1 rookgranaat van 25 pond met restant tijdbuis verschoten (geallieerd) 1 brisantgranaat van 7,5 cm met kleine Anschlag Zünder 23 verschoten (geallieerd) 1 brisantgranaat van 25 pond met schokbuis no.117 MK III verschoten (geallieerd) 1 staartstuk van 3 inch mortiergranaat (geallieerd) 1 brisantgranaat van 25 pond met schokbuis 119 verschoten (geallieerd) 1 rookgranaat van 25 pond met tijdschokbuis 221 verschoten, leeg (geallieerd) Geen

1 brisantgranaat van 10,5 cm met restant Anschlag Zünder 23 verschoten (Duits) 1 rookgranaat van 25 pond met restant tijdschokbuis no.221 serie (geallieerd) 1 brisantgranaatmortier met restant schokbuis 152/162 verschoten 1 rookgranaat van 25 pond met restant ontsteker verschoten (geallieerd)

1 rookgranaat van 25 pond met restant tijdschokbuis no.221 leeg, verschoten (geallieerd) 1 brisantgranaat van 25 pond met schokbuis no.117 verschoten (geallieerd) 1 brisantgranaat van 3.7 inch met restant ontsteker (geallieerd) 1 rookgranaat van 25 pond met tijdschokbuis

Bijzonderheden

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Naast staartstuk ook schroot aangetroffen Geen

Na controle bleek de granaat leeg te zijn Na telefonisch contact bleek de CE al eerder geruimd. Geen

Na controle bleek de granaat leeg te zijn Geen

Rookgranaat gecontroleerd op aanwezigheid rookpotten, deze waren niet meer aanwezig. Geen

Geen

Geen

Na identificatie en controle bleek de

34

3.7

UO-nummer

Ligplaats

Plaats

Datum

20121126001

Nijverheidsstra at

Venray

11-7-2012

20160838001

Nijverheidsstra at

Venray

17-5-2016

20170944001

Spurkt

Venray

24-5-2017

20131039001

Spurkt 1b

Venray

14-6-2013

20110296001

Spurkt 5C

Venray

24-2-2011

20140812001

Spurkt 5c

Venray

15-4-2014

20151615

Ambachtstraat

Venray

11-9-2015

20180854

Spurkt 5

Venray

20-4-2018

CE no.221 verschoten (geallieerd) Brisantgranaat; 3 inch mortier met restant schokbuis No152/162 verschoten (geallieerd) Brisantgranaat; 10,5 cm ROT met restant mechanische tijdschokbuis verschoten (Duits) Hand/geweergranaat; 30 verschoten (Duits) Rookgranaat; 25 pdr met restant tijdschokbuis No 221 verschoten (Duits) Rookgranaat; 25 pdr met tijdschokbuis No 221 verschoten (geallieerd) Rookgranaat; 25 pdr met tijdschokbuis No 221 verschoten (geallieerd) Rookgranaat; 25 pdr met restant tijdschokbuis No 221 serie verschoten (geallieerd) Rookgranaat; 25 pdr met restant tijdschokbuis No 221 verschoten (geallieerd)

Bijzonderheden rookgranaat leeg te zijn Geen

Geen

Geen Geen

Geen

Geen

Geen

Geen

Luchtfoto-analyse De geraadpleegde luchtfoto’s zijn gegeorefereerd in GIS en geanalyseerd op sporen van oorlogshandelingen, zoals onder andere kraters, loopgraven, mangaten, bunkers, verdedigingswerken, (geschut)stellingen, tankgrachten en mijnenvelden. Per dekkingsdatum wordt onderstaand een korte analyse gegeven. Op de geraadpleegde luchtfoto’s zijn sporen waargenomen van militaire activiteiten in en nabij het onderzoeksgebied: • • •

Er is sprake van militaire aanwezigheid in de vorm van enkele loopgraven, mangaten en mitrailleurstellingen in het onderzoeksgebied; Er zijn inslagen van geschutmunitie waargenomen in en nabij een groot gedeelte van het onderzoeksgebied; In en nabij het onderzoeksgebied is oorlogsschade waargenomen.

Verder zijn er op enkele plaatsen in het onderzoeksgebied verstoringen waargenomen waarvan de oorzaak op basis van de luchtfoto’s niet kon worden vastgesteld. Er is gekeken in literatuur en archieven naar een oorzaak, maar deze kon niet worden vastgesteld. De waargenomen verstoringen zijn aangemerkt als ‘niet definieerbaar’: het is duidelijk dat er een verstoring is, maar de oorzaak is niet bekend. Er zijn geen duidelijke aanwijzingen dat deze verstoringen veroorzaakt zijn door CE.

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

35

Afbeelding 2: Op de geraadpleegde luchtfoto van 26 november 1944 zijn kraters, loopgraven, mitrailleurstellingen en oorlogsschade waargenomen (bron: LMH, sortie ref. 4-1319, fotonr. 3083).

Afbeelding 3: Op de geraadpleegde luchtfoto van 26 november 1944 zijn mangaten, niet definieerbare verstoringen en kraters waargenomen (bron: LMH, sortie ref. 4-1319, fotonr. 3083).

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

36

3.8

Inventarisatiekaart Alle relevante gegevens met een geografisch component uit de geraadpleegde bronnen zijn ingetekend op een inventarisatiekaart in GIS. In de onderstaande afbeelding is de inventarisatiekaart weergegeven. De volgende indicaties zijn ingetekend: • Vondst explosief [RAP_003A en RAP_003B]; • Artilleriebeschieting [RAP_441014A en RAP_441016A]; • Oorlogsschade [RAP_001B en RAP_002B]; • Opgeblazen brug [RAP_002A]; • Raketaanvallen [RAP_441013A en RAP_441014B]; • Schade door bombardement [RAP_420531A]; • Mangaten; • Niet definieerbare verstoringen; • Mitrailleurstellingen; • Kraters; • MORA’s; • Loopgraven; • Mijnenvelden.

Afbeelding 4: Inventarisatiekaart onderzoeksgebied.

3.9

Leemten in kennis Op basis van de geraadpleegde bronnen zijn voorlopig nog enkele leemten in kennis. Deze leemten in kennis zijn: • • •

Het is onbekend of er in de periode 1940-1945 CE zijn geruimd binnen de grenzen van het onderzoeksgebied en/of in de directe omgeving hiervan; Het is onbekend of er in de periode 1945-1970 CE zijn geruimd binnen de grenzen van het onderzoeksgebied en/of in de directe omgeving hiervan; Van niet alle gebeurtenissen kon op basis van de geraadpleegde bronnen een exacte locatie bepaald worden;

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

37

•

•

Op enkele plaatsen in het onderzoeksgebied zijn verstoringen waargenomen waarvan de oorzaak op basis van de luchtfoto’s niet kon worden vastgesteld. Er is gekeken in literatuur en archieven naar een oorzaak, maar deze kon niet worden vastgesteld. De waargenomen verstoringen zijn aangemerkt als ‘niet definieerbaar’: het is duidelijk dat er een verstoring is, maar de oorzaak is niet bekend. Er zijn geen duidelijke aanwijzingen dat deze verstoringen veroorzaakt zijn door CE. In een klein gedeelte van het onderzoeksgebied waren ten tijde van de Tweede Wereldoorlog bossen. Door de aanwezigheid van bomen zijn sporen van oorlogshandelingen niet altijd zichtbaar om de luchtfoto’s.

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

38

4 ANALYSE GEGEVENS 4.1

Indicaties In de geraadpleegde bronnen zijn indicaties gevonden die erop wijzen dat binnen het onderzoeksgebied oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden tijdens de Tweede Wereldoorlog, waardoor CE in de bodem achtergebleven kunnen zijn. In de onderstaande tabel is voor het onderzoeksgebied een overzicht weergegeven van de indicaties van de oorlogshandelingen, waarin tevens de bron van de indicatie en de aan te treffen (sub)soort CE zijn weergegeven. • • •

In de geraadpleegde bronnen zijn in beperkte mate gegevens beschikbaar over de ingezette sub-soorten geschutmunitie; In de geraadpleegde bronnen zijn in beperkte mate gegevens beschikbaar over de ingezette kalibers; In de geraadpleegde bronnen zijn in beperkte mate gegevens beschikbaar over de ingezette ontstekingsinrichtingen.

De subsoorten en kalibers zijn om deze reden vastgesteld op basis van de MORA’s uit het archief van de EODD. In het gebied zijn voornamelijk geallieerde rook- en brisantgranaten van 25 pond en 3,7 inch met schokbuis no 117, 119 en 221 geruimd. Ook werden enkele geallieerde mortiergranaten van 3 inch gevonden. In gebied werden naast de geallieerde granaten ook enkele Duitse brisantgranaten van 7,5 cm, 10,5 cm en 15 cm met onder andere Anschlag Zunder 23 geruimd. Tevens werden op twee plaatsen (restanten) van raketmotoren aangetroffen en nog enkele andere soorten munitie zoals KKM en een oefenantipersoneelsmijn. Indicatie Artilleriebeschietingen Bron: • Literatuur • Gemeentearchief • Luchtfoto’s

Aan te treffen CE Geschutmunitie

Militaire aanwezigheid (in de vorm van loopgraven en mangaten) • Literatuur • Gemeentearchief • Luchtfoto’s

Kleinkalibermunitie Handgranaten

Geweergranaten

Munitie granaatwerpers Munitietoebehoren

Militaire aanwezigheid (in de vorm van mitrailleurstellingen) • Luchtfoto’s

voor

Kleinkalibermunitie Handgranaten

Geweergranaten

Munitie granaatwerpers Munitietoebehoren

Raketbeschietingen op 13 en 14 oktober 1944 Bron: • TNA UK

voor

Raketten

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

Sub-soort Brisant, antitankbrisant, pantser, rook, springrook, brisantpantser, brand Diversen Aanvals, verdedigings, rook, licht, rook WP, brand Brisant, antitankbrisant, rook, sein, rook WP Brisant, antitankbrisant Beschermkappen, verpakkingen, etc. (Duits) Diversen Aanvals, verdedigings, rook, licht, rook WP, brand Brisant, antitankbrisant, rook, sein, rook WP Brisant, antitankbrisant Beschermkappen, verpakkingen, etc. (Duits) Antitankbrisant (SAP)

Kaliber (nationaliteit) Tot en met 15 cm (Duits)/ 3,7’’(Brits)

Tot 2 cm (Duits/Brits) n.v.t. (Duits/Brits)

Onbekend (Duits/ Brits)

Onbekend (Duits/Brits) n.v.t. (Duits/Brits)

Tot 2 cm (Duits/Brits) n.v.t. (Duits/Brits)

Onbekend (Duits/Brits)

Onbekend (Duits/Brits) n.v.t. (Duits/Brits) 3’’ raket 60 lbs (Brits)

39

Indicatie • Luchtfoto’s

Aan te treffen CE

Sub-soort

Kaliber (nationaliteit)

In de volgende paragrafen komen de soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de aan te treffen CE aan bod, evenals de horizontale en verticale afbakening van de verdachte gebieden in het onderzoeksgebied. 4.1.1 Soort en hoeveelheid CE Naast de aan te treffen soorten en sub-soorten CE zijn de hoeveelheden CE per indicatie vastgesteld. Dit is gebeurd op basis van ervaringen met soortgelijke situaties. Artilleriebeschietingen Aan te treffen CE Geschutmunitie

Subsoort Brisant, antitankbrisant, pantser, rook, springrook, brisantpantser, brand

Kaliber (nationaliteit) Tot en met 15 cm (Duits)/ 3,7’’ (Brits)

Hoeveelheden Tientallen

Militaire aanwezigheid (loopgraven en mangaten) Aan te treffen CE Kleinkalibermunitie Handgranaten

Geweergranaten

Munitie voor granaatwerpers Munitietoebehoren

Subsoort Diversen Aanvals, verdedigings, rook, licht, rook WP, brand Brisant, antitankbrisant, rook, sein, rook WP Brisant, antitankbrisant n.v.t.

Kaliber (nationaliteit) Tot 2 cm (Duits/Brits) n.v.t. (Duits/Brits)

Hoeveelheden Honderdtallen Tientallen

n.v.t. (Duits/Brits)

Tientallen

n.v.t. (Duits/Brits)

Enkele

Beschermkappen, verpakkingen, etc. (Duits/Brits)

Tientallen

Militaire aanwezigheid (mitrailleurstellingen) Aan te treffen CE Kleinkalibermunitie Handgranaten

Geweergranaten

Munitie voor granaatwerpers Munitietoebehoren

Subsoort Diversen Aanvals, verdedigings, rook, licht, rook WP, brand Brisant, antitankbrisant, rook, sein, rook WP Brisant, antitankbrisant n.v.t.

Kaliber (nationaliteit) Tot 2 cm (Duits/Brits) n.v.t. (Duits/Brits)

Hoeveelheden Honderdtallen Tientallen

n.v.t. (Duits/Brits)

Tientallen

n.v.t. (Duits/Brits)

Enkele

Beschermkappen, verpakkingen, etc. (Duits/Brits)

Tientallen

Subsoort Antitankbrisant (SAP)

Kaliber (nationaliteit) 3’’ raket 60 lbs (Brits)

Hoeveelheden Enkele

Raketaanvallen Aan te treffen CE Raketten

4.1.2 Verschijningsvorm De verschijningsvorm van de aan te treffen CE in de verdachte gebieden zijn per indicatie vastgesteld. De verschijningsvorm houdt verband met de manier waarop de explosieven in de bodem terecht zijn gekomen.

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

40

Artilleriebeschietingen Aan te treffen CE Geschutmunitie

Subsoort Brisant, antitankbrisant, pantser, rook, springrook, brisantpantser, brand

Kaliber (nationaliteit) Tot en met 15 cm (Duits)/ 3,7’’ (geallieerd)

Verschijningsvorm Verschoten

Militaire aanwezigheid (loopgraven en mangaten) Aan te treffen CE Kleinkalibermunitie Handgranaten

Geweergranaten

Munitie voor granaatwerpers Munitietoebehoren

Subsoort Diversen Aanvals, verdedigings, rook, licht, rook WP, brand Brisant, antitankbrisant, rook, sein, rook WP Brisant, antitankbrisant n.v.t.

Kaliber (nationaliteit) Tot 2 cm (Duits/Brits) n.v.t. (Duits/Brits)

Verschijningsvorm Gedumpt Gedumpt

n.v.t. (Duits/Brits)

Gedumpt

n.v.t. (Duits/Brits)

Gedumpt

Beschermkappen, verpakkingen, (Duits/Brits)

Gedumpt etc.

Militaire aanwezigheid (mitrailleurstellingen) Aan te treffen CE Kleinkalibermunitie Handgranaten

Geweergranaten

Munitie voor granaatwerpers Munitietoebehoren

Subsoort Diversen Aanvals, verdedigings, rook, licht, rook WP, brand Brisant, antitankbrisant, rook, sein, rook WP Brisant, antitankbrisant n.v.t.

Kaliber (nationaliteit) Tot 2 cm (Duits/Brits) n.v.t. (Duits/Brits)

Verschijningsvorm Gedumpt Gedumpt

n.v.t. (Duits/Brits)

Gedumpt

n.v.t. (Duits/Brits)

Gedumpt

Beschermkappen, verpakkingen, (Duits/Brits)

Gedumpt etc.

Raketaanvallen Aan te treffen CE Raketten

4.2

Subsoort Antitankbrisant (SAP)

Kaliber (nationaliteit) 3’’ raket 60 lbs (Brits)

Verschijningsvorm Verschoten

Horizontale afbakening Op basis van de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat binnen het onderzoeksgebied oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden, waardoor het onderzoeksgebied verdacht is op de aanwezigheid van CE in de bodem. Per indicatie is een horizontale afbakening vastgesteld aan de hand van de richtlijnen van het WSCS-OCE. Aanvullend op de richtlijnen voor de horizontale afbakening in het WSCS-OCE is een extra buffer van 5 meter aan de afbakening toegevoegd. Dit is het gevolg van het gebruik van luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog. Luchtfoto’s wijken af van de daadwerkelijke situatie op de grond omdat een foto een vlakke weergave is van de bolling van de aarde en de cameralens niet altijd loodrecht op het aardoppervlakte was gericht. Om dit op te vangen is rondom de verdachte gebieden de bovengenoemde buffer van 5 meter toegevoegd. Bij de horizontale afbakening van de verdachte gebieden zullen de richtlijnen worden genoemd zoals die staan weergegeven in het WSCS-OCE, met daarachter tussen haakjes de afbakening inclusief de genoemde buffer.

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

41

Duitse en geallieerde artilleriebeschietingen Op 12 oktober 1944 ging operatie ‘Constellation’ van start. Een strijdmacht van 90.000 geallieerde militairen moest vanuit vier richtingen aanvallen, met als doel de Duitse bezetter uit de Peel te verdrijven. Het richtpunt van de aanvallen was Blerick bij Venlo, dat ten westen van de Maas ligt. De 3rd Infantry Division zou via Overloon en Venray oprukken, de IIth Armoured Division vanuit Deurne, de 7th U.S. Armored Division vanuit Asten en de I5th (Scottish) Infantry Division vanuit de omgeving van Weert. Het eerste gedeelte van deze operatie kreeg de codenaam ‘Castor’. Dit gedeelte van de operatie was belangrijk, tijdens deze fase moest het zwaar verdedigde Overloon veroverd worden. Het doel was tijdens deze fase zoveel mogelijk Duitse troepen naar het front bij Overloon te lokken, zodat de 7th U.S. Armored Division ondertussen een zwakke plek ten oosten van Deurne kon zoeken en vanuit daar verder op kon rukken richting het dorp Amerika. De aanval op Overloon werd om 11.00 uur geopend met een artilleriebeschieting en een uur later trokken twee bataljons van de 8 ste Infanteriebrigade richting het dorp. Na een voortvarend begin, begonnen de problemen na ongeveer anderhalve kilometer. De troepen kregen te maken met zware tegenslagen. In de loop van de middag bereikten ze echter alsnog hun doel net ten zuiden van Overloon.

De dag daarop kregen de Britse troepen van de 9th en 185th Brigade opdracht met steun van tanks de bossen ten zuiden van Overloon te zuiveren. Er werden die dag zware gevechten gevoerd, waarbij de Britse troepen veel hinder ondervonden van de vele Duitse mijnen die in het gebied gelegd waren. Aan het einde van de dag hadden de troepen de Loobeek, een watergang net ten noorden van Venray, bijna bereikt. Door de vele neerslag was de doorgaans smalle beek veranderd in een kolkende stroom van bijna zes meter breed. De troepen van Kampfgruppe Goltzsch hadden zich teruggetrokken achter deze beek, waar een verdedigingslinie was ingericht. Deze dag slaagden de Britse militairen er niet in de Loobeek over te steken. De dag daarna werd opnieuw een poging ondernomen. Hierbij trokken twee Britse bataljons op richting de Loobeek. Ten westen van de weg Overloon-Venray werd gevochten door de Lincolnshires van de 9th Brigade en ten oosten van de weg door de Norfolks van de 185th Brigade. De Lincolnshires kregen met een regen van granaten te maken, waardoor zij nauwelijks vooruit kwamen. Aan de oostelijke zijde van de weg, bij de Norfolks, was ook sprake van redelijk wat Duitse weerstand, maar dankzij ondersteuning van de tanks van de Coldstream Guards, kwamen zij wel vooruit.

Toen het echter tot een strijd tussen de geallieerde en vooruitgeschoven Duitse Panthertanks kwam, moesten de geallieerde tanks het afleggen. De Churchilltanks legden een rookgordijn en trokken zich terug. Na een dag van rust werd de aanval op de Loobeek op 16 oktober 1944 voortgezet. Een nieuwe fase van operatie Constellation ging daarmee in. Tijdens deze fase, genaamd ‘Pollux’, werd Venray niet alleen vanuit het noorden, maar ook vanuit het zuiden en westen aangevallen. De 11th Armoured Division viel vanuit het westen aan en de 7th U.S. Armoured Division vanuit het zuiden. Met de steun vanuit het zuiden en westen in het vooruitzicht zetten twee bataljons van de 185th Brigade; de Norfolks en Warwicks, om 04.00 uur, op een afstand van 400 meter van elkaar, de aanval op de Loobeek in. Het doel was het vormen van een klein bruggehoofd, zodat de cavalerie over kon steken. Deze eerste fase verliep voorspoedig. Via bootjes en drijvende voetbruggen staken de troepen omstreeks 05.00 uur de Loobeek (op de plaats van de opgeblazen brug in de weg Overloon-Venray) over. De beek lag onder continue beschietingen. Door de beschietingen en de Duitse mijnen op de oevers, weiden en zelfs in de loopgraven, vielen vele slachtoffers aan geallieerde zijde. De tanks kwamen door de drassige ondergrond slecht vooruit.

Een brug die over de beek gelegd werd zakte bij het eerste gebruik door een tank meteen weg. Zonder steun van de tanks kwamen de infanteristen niet ver vooruit. De Norfolks kwamen onder sterk Duits artillerievuur te liggen, waarbij vele slachtoffers vielen. Het duurde vier uur voordat de eerste tanks aan de overkant van de beek stonden. Toen de tanks aan de overkant stonden werd de aanval voortgezet. De 185th Brigade veroverde aan het einde van de dag het gehucht Brabander. Ook op andere plaatsen werd de Loobeek overgestoken. Eén bataljon slaagde erin Venray tot op 1 kilometer te naderen. De aanval op Venray werd de dag daarop vanuit drie kanten ingezet. Om de uitwerking van de artilleriebeschietingen gedurende de bevrijding van Venray te kunnen vaststellen zijn twee luchtfoto’s van 26 november 1944 besteld. Op deze luchtfoto’s zijn in en nabij een groot gedeelte van het onderzoeksgebied kraters afkomstig van geschutmunitie waargenomen. Daarnaast zijn op de foto’s verschillende plaatsen in en nabij het

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

42

onderzoeksgebied loopgraven, mangaten en mitrailleurstellingen waargenomen. Alle op de luchtfoto’s waargenomen kraters en verdedigingswerken zijn ingetekend op de inventarisatiekaart. In de periode vanaf 1970 tot heden zijn er door de EODD tientallen ruimingen van CE uitgevoerd. Het merendeel van de geruimde CE betrof geallieerde rook- en brisantgranaten 25 pond en 3.7 inch met schokbuis no 117, 119 en 221. Ook werden enkele geallieerde mortiergranaten van 3 inch gevonden en Duitse brisantgranaten van 7,5 cm, 10,5 cm en 15 cm met onder andere Anschlag Zünder 23. Van een deel van deze granaten is bekend dat de granaat verschoten en leeg was: de rookpotten waren niet meer aanwezig in de granaat. Niet van alle geruimde CE kon de exacte locatie bepaalde worden, door het ontbreken van een straatnaam met huisnummer. Bovendien is een aantal CE geruimd in een weiland achter een huis en werd vervolgens het huis als vindlocatie in de MORA genoteerd zonder de exacte locatie op het perceel. Het gehele onderzoeksgebied is verdacht verklaard op verschoten geschutmunitie. Tijdens de bevrijding trokken de Britse troepen vanuit Overloon naar Venray, waar men eerst de Loobeek over moest steken. Deze beek was door het slechte weer veranderd in een kolkende stroom waarachter verdedigingswerken waren aangelegd. Na twee dagen slaagden de Britse troepen erin de waterhindernis over te steken.

Op de geraadpleegde luchtfoto’s van 26 november 1944 zijn in en nabij het onderzoeksgebied tientallen inslagen van geschutmunitie waargenomen. Tevens zijn sinds 1970 tientallen geallieerde en Duitse granaten aangetroffen in en bij het onderzoeksgebied. De vele inslagen van geschutmunitie, de hevigheid van de gevechten rondom Venray en de vele (naoorlogse) ruimingen van CE tonen aan dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van verschoten geschutmunitie in de bodem. Om deze reden is het gehele onderzoeksgebied verdacht verklaard op verschoten geallieerde en Duitse geschutmunitie. Militaire aanwezigheid (loopgraven en mangaten) Op de geraadpleegde luchtfoto’s zijn in en nabij het onderzoeksgebied vele loopgraven en mangaten waargenomen. Deze verdedigingswerken zijn tijdens de bevrijding van Venray in eerste instantie gebruikt door de Duitse militairen van Kampfgruppe Goltzsch en vervolgens waarschijnlijk door de oprukkende Britse troepen. Mogelijk hebben de Duitse en Britse troepen CE achtergelaten/gedumpt in deze verdedigingswerken. Om deze reden zijn de contouren van de op de luchtfoto’s waargenomen loopgraven en mangaten plus 5 meter georeferentieafwijking verdacht verklaard op de aanwezigheid van gedumpte KKM, handgranaten, geweergranaten, munitie voor granaatwerpers en munitietoebehoren. Dit zijn de CE die militairen doorgaans bij zich hadden.

Militaire aanwezigheid (mitrailleurstellingen) Op de geraadpleegde luchtfoto’s zijn in het onderzoeksgebied vele mitrailleurstellingen waargenomen. De contouren van deze stellingen (plus 5 meter georeferentie-afwijking) zijn verdacht verklaard op de aanwezigheid van KKM, handgranaten, geweergranaten, munitie voor granaatwerpers en munitietoebehoren. Omdat er door het onderzoeksgebied zowel Duitse als Britse troepen zijn getrokken, kunnen zowel Duitse als Britse CE worden aangetroffen. Raketaanvallen Uit de Daily Logs en de Operation Record Books (ORB’s) van de 2nd Tactical Airforce blijkt dat op 13 en 14 oktober 1944 in de directe omgeving van het onderzoeksgebied twee raketaanvallen hebben plaatsgevonden. Op 13 oktober 1944 vuurden vier Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 174 Squadron van 121 Wing 32 raketten af op een huis op positie qE.781292 met troepen en gemotoriseerde voertuigen in de tuin. Alle raketten kwamen dichtbij het huis terecht, er waren echter geen voltreffers. Tijdens het vertrek werd gezien dat er zwarte rook van het huis afkwam. Een dag later werd opnieuw een raketaanval uitgevoerd. Dit keer vuurden vier Typhoons van 247 Squadron van 124 Wing 32 raketten op positie qE.782292 af. Er werden geen resultaten waargenomen. De doelwitten van de beide aanvallen lagen net ten zuiden van het onderzoeksgebied.

Het doelwit van de eerste aanval was een huis met troepen en gemotoriseerde voertuigen in de tuin. Naar alle waarschijnlijkheid was het doel van de tweede aanval een vergelijkbaar verdedigingswerk. De raketbeschietingen werden immers in de periode van de bevrijding van Venray uitgevoerd om de grondtroepen te ondersteunen. Tijdens de luchtfoto-analyse zijn alle

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

43

Duitse verdedigingswerken in en nabij het onderzoeksgebied in kaart gebracht. In meerdere gevallen was er sprake van een huis waar loopgraven, mangaten en mitrailleurstellingen omheen stonden. De coördinaten van de aanvallen zoals vastgelegd in de Daily Logs en de ORB’s weken in de praktijk vaak (enigszins) af van het daadwerkelijke doel. Om deze reden is extra aandacht besteed aan de locaties van de verdedigingswerken in de directe omgeving van de raketaanvallen. Daarnaast is gekeken naar (naoorlogse) munitieruimingen. Er zijn twee ruimrapporten van de EODD waarbij onderdelen van raketten in en nabij het onderzoeksgebied zijn geruimd. Het gaat om het ruimrapport met UO-nummer 19710769 en een rapport met UOnummer 19860874. De locatie van de eerstgenoemde ruiming lag bij een huis met verdedigingswerken.

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

44

De locaties van huizen met daarbij verdedigingswerken in de directe omgeving van de doelwitten zijn conform de regelgeving van het WSCS-OCE afgebakend als een raketbeschieting op een zogenaamd Pin Point Target. Dit houdt in dat een gebied dat is getroffen door een raketbeschieting uitgevoerd door jachtbommenwerpers, met als doel een bepaald object op het maaiveld te treffen. Vanuit het hart van het doel is een cirkel met een straal van 108 meter (plus 5 meter georeferentie-afwijking) getrokken. Deze afstand is afkomstig van een Britse studie (empirisch onderzoek) uit 1945 naar de accuratesse bij aanvallen door eenmotorige duikbommenwerpers gedurende de periode oktober 1944 – april 1945 (AIR 55/322). De genoemde afstand is de gemiddelde afstand t.o.v. het doel (gebouwen) waarbij opgemerkt moet worden dat de gemiddelde spreiding van de raketten t.o.v. het middelpunt van een salvo 69 meter was, en dat de gemiddelde afstand van het middelpunt van een salvo t.o.v. het doel 39 meter was. In de onderstaande afbeelding is de CE-bodembelastingkaart van het onderzoeksgebied weergegeven. Het gehele onderzoeksgebied is verdacht op verschoten geschutmunitie. Daarnaast zijn de locaties van de Duitse loopgraven, mangaten en mitrailleurstellingen verdacht op KKM, handgranaten, geweergranaten, munitie voor granaatwerpers en munitietoebehoren.

Twee locaties van huizen met daar omheen stellingen zijn verdacht verklaard op de aanwezigheid van raketten.

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

45

Afbeelding 5: CE-Bodembelastingkaart van het onderzoeksgebied.

Afbeelding 6: Uitsnede van de CE-Bodembelastingkaart met daarop de verschillende verdachte gebieden.

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

46

Afbeelding 7: Uitsnede van de CE-Bodembelastingkaart met daarop de verschillende verdachte gebieden.

Afbeelding 8: Uitsnede van de CE-Bodembelastingkaart met daarop de verschillende verdachte gebieden.

19P008 conceptrapport VO CE Klaver 15 Venray d.d. 15 maart 2019.

47

4.3

Verticale afbakening In deze paragraaf is de verticale afbakening van het verdacht gebied vastgesteld. De verticale afbakening van het op CE verdachte gebied bestaat uit een minimale en maximale diepteligging. De diepteligging is afhankelijk van het soort oorlogshandeling, de soort munitie en de opbouw van de bodem ter plaatse. 4.3.1 Diepteligging CE In onderstaande tabel is de minimale en maximale diepteligging van de aan te treffen CE ten opzichte van het maaiveld (situatie 1940-1945) in het verdacht gebied weergegeven. De diepteligging van de CE is als volgt vastgesteld: Artilleriebeschietingen Soort CE Geschutmunitie

Min. & max. diepteligging t.o.v. maaiveld106 De minimale diepteligging is net onder het maaiveld. De maximale diepteligging is op basis van ervaring vastgesteld op 2,5 meter minus maaiveld Tweede Wereldoorlog.

Sub-soort Diverse

Militaire aanwezigheid (loopgraven en mangaten) Soort CE Kleinkalibermunitie

Sub-soort Diversen

Handgranaten

Aanvals, verdedigings, licht, rook WP, brand Brisant, antitankbrisant, sein, rook WP Brisant, antitankbrisant

Geweergranaten Munitie voor granaatwerpers Munitietoebehoren

rook,

Min. & max. diepteligging t.o.v. maaiveld107 De minimale diepteligging is net onder het maaiveld. De maximale diepteligging is 2 meter minus maaiveld Tweede Wereldoorlog.

rook,

n.v.t.

Militaire aanwezigheid (mitrailleurstellingen) Soort CE Kleinkalibermunitie

Sub-soort Diversen

Handgranaten

Aanvals, verdedigings, licht, rook WP, brand Brisant, antitankbrisant, sein, rook WP Brisant, antitankbrisant

Geweergranaten Munitie voor granaatwerpers Munitietoebehoren

rook, rook,

Min. & max. diepteligging t.o.v. maaiveld108 De minimale diepteligging is net onder het maaiveld. De maximale diepteligging is 2 meter minus maaiveld Tweede Wereldoorlog. Dit was de maximale diepte van stellingen.

n.v.t.

Raketaanvallen Soort CE Raketten

4.4

Sub-soort Antitankbrisant (SAP)

Min. & max. diepteligging t.o.v. maaiveld109 De minimale diepteligging is net onder het maaiveld. De maximale diepteligging is op basis van ervaring vastgesteld op 2,5 meter minus maaiveld Tweede Wereldoorlog.