TAM-omgevingsplan Hoofdstuk 22h Bedrijventerrein Smakterheide Noord vastgesteld 1 Bijlagen bij de Motivering Bijlage 16 Vooronderzoek conflictperiode ontplofbare oorlogsresten

Inv. nr. 53

Jaar

Omschrijving

19451947

V t/m W

EODD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EODD tot oktober 2010. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Sinds eind 2010 worden de meldingen van geruimde OO rechtstreeks door de EODD aangeleverd.

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

25

Door de EODD wordt een lijst met MORA’s/UO’s verstrekt waaruit een voor het onderzoeksgebied relevante selectie is gemaakt. Door de EODD zijn de geselecteerde MORA’s/UO’s digitaal aangeleverd. De voor dit onderzoek beschikbare MORA’s/UO’s staan in paragraaf 3.10 beschreven. Mijnenveldkaarten met leg- en ruimrapporten zijn ook bij de EODD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden verspreid over heel Nederland mijnenvelden door Duitse en geallieerde militairen aangelegd. Alle informatie van die mijnenvelden (zoals ligging, hoeveelheid en type landmijnen) werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde van en na de Tweede Wereldoorlog zijn alle bekende mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden onderzocht. Dit werd vastgelegd in een zogenaamd ruimrapport. Hieruit blijkt dat soms, door diverse omstandigheden, niet alle gelegde landmijnen konden worden geruimd. De voor dit onderzoek beschikbare mijnenveldgegevens staan in paragraaf 3.9 beschreven. 2.4.7

Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn deze ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: •

•

•

•

•

De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is in oktober 2024 gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeente Venray in combinatie met de zoektermen ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’; De site https://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. In oktober 2024 is deze website geraadpleegd; Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor het onderzoeksgebied relevante crashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven.

Op 8 oktober 2024 is het verliesregister geraadpleegd met de zoekterm Venray; De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatiesysteem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag. Op 8 oktober 2024 is deze website geraadpleegd; Op de site https://www.tracesofwar.nl/ is onder meer informatie te vinden over oorlogsmonumenten en graven verspreid over Nederland. Op basis van deze

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

26

•

•

•

2.5

gegevens kan is sommige gevallen meer informatie verkregen worden over de locatie van een vliegtuigcrash. In oktober 2024 is deze website geraadpleegd; De site https://map.project44.ca/ is een initiatief van de Canadian Research and Mapping Association om de inzet van Canadese troepen inzichtelijk te maken. De site bevat een kaart van Europa waarop Duitse en geallieerde eenheden zijn weergegeven en waarop de geallieerde opmars vanaf 6 juni 1944 te volgen is. Achterliggende gegevens zoals War Diaries en luchtfoto’s zijn ook beschikbaar op de site. In oktober 2024 is deze website geraadpleegd; Op de site www.dinoloket.nl kunnen verschillende ondergrondgegevens ingezien worden. Het DINOloket van TNO, de Geologische Dienst Nederland, bevat namelijk de gegevens van verschillende bodem- en grondonderzoeken door heel Nederland. Voor dit historisch vooronderzoek zijn de geologische booronderzoeken en geotechnische sondeeronderzoeken geraadpleegd voor de verticale afbakening van verdachte gebieden. In oktober 2024 is deze website geraadpleegd. De site www.ahn.nl bevat het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN), dat een digitale hoogtekaart is voor heel Nederland. Het bevat gedetailleerde en precieze hoogtegegevens met gemiddeld acht hoogtemetingen per vierkante meter.

De hoogte wordt gemeten met laseraltimetrie: een techniek waarbij een vliegtuig of helikopter met een laserstraal het aardoppervlak aftast. De meting van de looptijd van de laserreflectie en van de stand en positie van het vliegtuig geven samen een heel nauwkeurig resultaat. In oktober 2024 is deze website geraadpleegd;

Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit Vooronderzoek Conflictperiode OO. Bombs Away beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives United Kingdom (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg (Duitsland), Bundesarchiv (BArch) te Berlijn-Lichterfelde, Library and Archives of Canada (LAC) te Ottawa en de National Archives and Record Administration II (NARA II te College Park te Maryland (VS)). In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1

The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK is een groot aantal documenten van eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd die betrekking hebben op de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog. Hier is gezocht naar informatie over de door de Royal Air Force (RAF) uitgevoerde luchtaanvallen in het onderzoeksgebied of de directe omgeving. Hierbij is de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945 bekeken en is onderzoek verricht naar relevante stukken van in ieder geval de volgende vier onderdelen van de RAF: • • • •

Bomber Command RAF; Coastal Command RAF; Fighter Command RAF/Air Defence Great Britain; 2nd Tactical Air Force (2nd TAF).

Indien noodzakelijk is ook gezocht in de stukken van de Fleet Air Arm, de luchtcomponent van de Royal Navy. Het onderzoek is gericht op het vaststellen van het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie en raketten die tijdens luchtaanvallen zijn ingezet en op de inslaglocaties daarvan. TNA UK geldt tevens als een aanvullende bron met betrekking tot onderzoek naar artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944. Wanneer uit overige bronnen indicaties zijn gebleken dat het onderzoeksgebied in deze periode is getroffen door artilleriebeschietingen, zijn de War Diaries van de relevante geallieerde eenheden 24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

27

geraadpleegd om detailinformatie aangaande deze beschietingen en beschietingen van andere eenheden te verzamelen. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken met betrekking tot de luchtoorlog en grondoorlog weergegeven. Toeg. nr. AIR14

Titel Air Ministry: Bomber Command: Registered Files

AIR27

Air Ministry: Squadrons

AIR37

Allied Expeditionary Air Force and 2nd Tactical Air Force

Inv. nr. 26642680

Jaar 1939-1945

Omschrijving Night Bomb Raid Sheets

33603368 1482 1109 1489 715

1939-1945

Day Bomb Raid Sheets

Okt 1944 Okt 1944 Okt 1944 Sep – Oct 1944

Squadron No. 245 Squadron No. 174 Squadron No.247 Daily Log

716

Nov – Dec 1944 Jan – Feb 1945 Mar – May 1945

Daily Log

717 718

2.5.2

Daily Log Daily Log

National Archives and Record Administration II (NARA II) In NARA II te College Park, Maryland (VS) is een groot aantal documenten van verschillende eenheden van de Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd waaronder o.a. Mission Reports van de United States Army Air Forces (USAAF) en After Action Reports van de grondstrijdkrachten. Wanneer er duidelijke indicaties zijn dat het onderzoeksgebied is getroffen door luchtaanvallen met afwerpmunitie uitgevoerd door de USAAF, is onderzoek in NARA II verricht om het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie die tijdens de luchtaanval is ingezet, en op de inslaglocaties daarvan, vast te stellen. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat het onderzoeksgebied is getroffen door Amerikaanse bombardementen of dat er in het onderzoeksgebied Amerikaanse grondtroepen hebben gevochten. Tevens zijn er geen aanwijzingen dat Amerikaanse vliegtuigen zijn neergestort in het onderzoeksgebied. Voor dit onderzoek zijn er daarom geen Mission Reports en gevechtsverslagen geraadpleegd.

2.5.3

Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa is de collectie Lageberichte van de Luftwaffenführungsstab Ic geraadpleegd, die meldingen bevat over bomafworpen en neergekomen vliegtuigen op Nederlands grondgebied gedurende de Tweede Wereldoorlog. De stukken beslaan de jaren 1940 tot en met 1943 en 1945, met enkele grote leemten in kennis in de jaren 1942, 1943 en 1945. Er zijn tevens geen stukken beschikbaar voor het jaar 1944. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL 2

2.5.4

Inv. nr. II-205 t/m II269

Jaar Mei 1940 november 1941

Omschrijving Kriegstagebuch Führungsstab Luftwaffe, Anlagen. Bd. 10-77

Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde In het BArch zijn stukken geraadpleegd van het Reichssicherheitshauptamt en de Reichsschatzmeister der NSDAP betreffende luchtaanvallen en vliegtuigcrashes die hebben plaatsgevonden in onder andere Nederland. De stukken hebben betrekking op

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

28

de periode augustus 1940-december 1944. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. R58

Titel

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving

Reichssicherheitshauptamt

3578

Mei december 1941 Mei december 1941 Januari september 1942 April - juli 1943 Augustus september 1940 Oktober december 1940 Januari maart 1941

Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 1

3579

3580

3581 NS1

Reichsschatzmeister der NSDAP

570

571

572

573

April - mei 1941

574

Juni 1941

575

Juli 1941

576

Augustus 1941

577

September 1941

578

Oktober 1941

579

November 1941

580

December 1941

581

Januari 1942

582

Februari 1942

583

Maart 1942

584

April 1942

274

April 1942 december 1943 Januari december 1944

585

Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 2 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 3 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 4 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 1 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 2 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 3 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 4 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 5 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 6 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 7 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 8 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 9 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 10 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 11 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 12 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 13 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 14 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 15 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 16 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 17

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

29

2.5.5

Imperial War Museum (IWM) Londen Het IWM beschikt over documentatie, afbeeldingen en films over de Tweede Wereldoorlog in Nederland De collectie is geraadpleegd via de site https://www.iwm.org.uk/. Er is gezocht in oktober 2024 op Smakterheide, Venray en Loobeek. Dit leverde relevante resultaten op. Beeldnummer B 11036

2.5.6

2.6

Datum 16-10-1944

Omschrijving A 5.5-inch gun of 77th (Duke of Lancashire's Own Yeomanry) Medium Regiment, Royal Artillery being manhandled into position to fire in support of 3rd Division advancing on Venray, 16 October 1944.

Bijzonderheden Geen

Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa In het LAC zijn de documenten van de Canadese strijdkrachten gearchiveerd. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat in het onderzoeksgebied Canadese troepen hebben gevochten tijdens de bevrijding. Er zijn derhalve geen stukken uit het LAC geraadpleegd.

Kaartmateriaal De Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa, de Laurier Military History Archive (LMH) Waterloo en het Kadaster (KAD) Zwolle beschikken over een grote collectie (historisch) kaartmateriaal. Zo bezit het LAC een groot aantal Defence Overprints, die gezamenlijk het gros van het Nederlandse grondgebied dekken. Ook bevatten de collecties geallieerde stafkaarten en historische topografische kaarten. In de volgende tabel zijn de uit het LAC, LMH en het Kadaster geraadpleegde kaarten weergegeven: Collectie KAD KAD LAC

2.7

Plaats IWM

Kaartnaam Topografische kaart 4Stafkaart_25000_632_Venray 4Stafkaart_25000_19_SW_Venraij_East_1943

Datum 1936 1934-1935 1943

Luchtfoto’s Een essentieel onderdeel van het Vooronderzoek Conflictperiode OO is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook werden hele militaire campagnes op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel is overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen UR (WAG) te Wageningen en het Kadaster (KAD) te Zwolle. Tevens bezit het Spoorwegmuseum te Utrecht enige relevante luchtfoto’s. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh, The National Archives and Records Administration (NARA) te College Park, Maryland (VS) en het Laurier Military History (LMH) Archive te Canada de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog.

Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit deze collecties geraadpleegd en zijn relevante luchtfoto’s (op basis van kwaliteit, schaal en beschikbaarheid van datum) besteld. Voor meer informatie over deze luchtfoto’s wordt verwezen naar paragraaf 3.8. 24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

30

3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1

Inleiding Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de inventarisatie en raadpleging van de bronnen zoals die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven. Op basis van de verzamelde gegevens is een chronologisch overzicht opgesteld van het verloop van de Tweede Wereldoorlog in en nabij het onderzoeksgebied. Bronverwijzingen en eventuele bijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten. Voor de vertaling naar een locatie in de huidige topografie zijn locatieverwijzingen uit bronnen ongewijzigd overgenomen in de gebeurtenissenlijst. GIS maakt de eventuele vertaling naar de huidige benaming en tekent de betreffende verwijzing in de kaart. Onduidelijke of onbetrouwbare locatieverwijzingen zijn gemeld in de gebeurtenissenlijst, maar niet in de kaart ingetekend. Oorlogshandelingen waarvan geen precieze locaties bekend zijn (bijvoorbeeld wel een straatnaam, maar geen huisnummer), zijn ingetekend als lijn of als vlak, afhankelijk van wat er van deze handeling bekend is. Indicaties met RAP-nummer en weergegeven op kaart Elke relevante gebeurtenis heeft een uniek nummer, een zogenaamd ‘RAP-nummer’ dat als volgt is opgebouwd: • • •

De aanduiding “RAP”; Een getal met zes cijfers: datum van de gebeurtenis (jj/mm/dd); Een letter: volgletter om verschillende gebeurtenissen op dezelfde datum te scheiden.

Dit RAP-nummer heeft als doel om de in de literatuur en archieven gevonden indicaties te kunnen herleiden naar de kaarten en andersom. Het RAP-nummer is om die reden ook weergegeven in het (digitale) kaartmateriaal. Mijnenvelden en MORA's/UO’s De MORA’s, UO's en de mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden krijgen geen RAPnummer, omdat deze indicaties in het EODD-archief al een eigen uniek nummer bezitten. De mijnenvelden zijn eveneens genummerd op basis van een eigen uniek nummer van de toenmalige MMOD. Het eerste gedeelte van het nummer correspondeert met het nummer van de stafkaart waarop het mijnenveld of het op landmijnen verdacht gebied is ingetekend, het tweede gedeelte betreft de aanduiding van het mijnenveld op de kaart. De letter G (German) of A (Allied) geeft aan of het een Duits of geallieerd mijnenveld/verdacht gebied betrof. MORA’s/UO’s hebben een eigen nummer dat is vastgesteld door de EODD, bestaande uit acht cijfers: de eerste vier zijn het jaar en de andere vier een volgnummer.

Coördinaten van het Modified British System Bij het intekenen van de indicaties van oorlogshandelingen aan de hand van informatie afkomstig uit The National Archives (TNA UK) in de inventarisatiekaart, is gebruik gemaakt van de coördinaten zoals deze werden vermeld in de geraadpleegde interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten. Bombs Away raadpleegt voor het onderzoek minimaal de stukken van de 2nd TAF en Fighter Command. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt gemaakt van het ‘Modified British System’ (MBS) voor het nauwkeurig lokaliseren van doelen in Europa, door zowel Britse als Amerikaanse troepen. West-Europa werd verdeeld in een aantal vlakken, waarbij Nederland werd ingedeeld in het gebied genaamd de ‘Nord de Guerre zone’. Binnen deze zone zijn de gebieden verdeeld aan de hand van vlakken van 500 vierkante kilometer, die de benaming krijgen van een letter. Deze vlakken zijn vervolgens opnieuw onderverdeeld in vlakken van 100

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

31

vierkante kilometer, die tevens een letter hebben. Binnen deze vakken zijn er afsluitend een xas (west-oost) en y-as (noord-zuid) die benoemd worden aan de hand van getallen. 3 De coördinaten van de relevante kaartvierkanten zien er dan als volgt uit: q.E7729, q.E7829, q.E.7830. De eerste (kleine) letter slaat op het vlak van 500 vierkante kilometer, de tweede (grote) letter slaat op het vlak van 100 vierkante kilometer en de vier cijfers zijn af te lezen aan de x-as en y-as. Dit punt ligt vervolgens in de onderste linkerhoek van een vlak van 1 vierkante kilometer. Dit vlak kan gezien worden als het doel van een operatie. In het geval dat een coördinaat zes cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 100 bij 100 meter aangeduid. In het geval dat een coördinaat acht cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 10 bij 10 meter aangeduid.

Afbeelding 4: De ligging van het onderzoeksgebied binnen het ‘Nord de Guerre zone’-grid.

Indicaties zonder RAP-nummer en niet weergegeven op kaart Indien een in de geraadpleegde bronnen aangetroffen indicatie van een oorlogshandeling niet kan worden ingetekend, is dit eveneens in de tekst aangegeven. In het onderstaande overzicht staan de redenen weergegeven voor het niet intekenen van indicaties van oorlogshandelingen: • • • •

3

[Locatie onbekend]. Op basis van de geraadpleegde bronnen kan de locatie van de oorlogshandeling niet (exact) worden vastgesteld; [Buiten onderzoeksgebied]. Op basis van de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat de oorlogshandeling buiten de contouren van (de 250 meter buffer rondom) het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden; [Historische context]. De indicatie betreft een uitleg van de historische context, zoals troepenverplaatsingen of de bezettings- en bevrijdingsdatum van een gemeente; [Niet OO gerelateerd]. Oorlogshandeling waarbij geen OO zijn ingezet.

https://www.echodelta.net/mbs geeft tekst en uitleg en beschikt over een coördinaten vertaler.

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

32

3.2

Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied In de geraadpleegde bronnen wordt de locatie van oorlogshandelingen omschreven aan de hand van lokale objecten en het landschap. In de onderstaande afbeelding is het onderzoeksgebied weergegeven op een (vooroorlogse) stafkaart, om de geografische en topografische ligging te kunnen vaststellen. Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in Smakterheide, ten noorden van de dorpskern Venray. De weg Spurkt liep in het zuiden door het onderzoeksgebied. Ten westen van het onderzoeksgebied liep de weg Venray-Overloon, ook wel de Overloonseweg genaamd. Ten noorden van het onderzoeksgebied lag de gemeentegrens met Vierlingsbeek.

Afbeelding 5: Onderzoeksgebied weergegeven op een stafkaart. Bron: Kadaster 1939-1935.

3.3

Mobilisatieperiode In de periode april 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten in verschillende fasen gemobiliseerd. Aanleiding was de dreigende oorlog in Europa. In deze periode werden de verschillende onderdelen van de Nederlandse krijgsmacht onder de wapenen geroepen en werd een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden, versperringen, etc. Voor deze periode zijn er in de geraadpleegde bronnen geen relevante gegevens gevonden die betrekking hebben op het onderzoeksgebied in relatie tot OO.

3.4

Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse grondeenheden vanuit het grensgebied Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en in het westen van Nederland vochten Nederlandse eenheden tegen de Duitse parachutisten. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. 10 mei 1940 24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

33

Omstreeks 19.30 uur arriveerden de eerste Duitse troepen in Venray. Het ging om infanterie en wielrijders.4 De gemeente Venray werd op 10 mei 1940 niet getroffen door luchtaanvallen, aldus de burgemeester.5 [Historische context] 3.5

Duitse bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op havens, infrastructuur, industriegebieden en vliegvelden. Vanaf 1943 – de geallieerde luchtmachten werden steeds sterker – vonden steeds meer grotere en zwaardere bombardementen plaats op vliegvelden, havens en industriegebieden in Nederland. Later werden veel bomaanvallen door jachtbommenwerpers uitgevoerd, onder andere door de Britse 2nd TAF, om de logistieke aanvoerlijnen van de Duitse bezetter te onderbreken. Voorts werd in opdracht van de Duitse bezetter in 1942 begonnen met de bouw van de Atlantikwall in het Nederlandse kustgebied. 19 juni 1940 Mededeling van de burgemeester dat in de gemeente Venray geen militaire barakken aanwezig waren.6 [Historische context] 29 juni 1940 Mededeling van de burgemeester dat de gemeente Venray sinds 10 mei 1940 niet getroffen was door luchtaanvallen.7 [Historische context] 20 juli 1940 Er werden drie blindgangers gevonden in een korenveld in Venray.8 [Locatie onbekend] Volgens de politierapporten werden er op deze datum ter plaatse van “de Oirloscheheide” in een roggeveld acht vliegtuigbommen gevonden. Deze lagen op 25 meter afstand van elkaar in een rechte lijn over het gehele veld. Het staartstuk bevond zich ongeveer 0,25 meter onder de grond.

Deze vondst werd de volgende dag doorgegeven aan de burgemeester en het veld werd afgebakend. Echter meldde een boer op 2 augustus 1940 dat een van de vliegtuigbommen vermoedelijk was uitgegraven en meegenomen. 9 Volgens andere gemeentearchieven werden er deze dag drie niet-ontplofte vliegtuigbommen gevonden met een gewicht van waarschijnlijk 50 kg. De bommen zaten met het staartstuk ongeveer 25 centimeter in de grond. De bommen lagen op circa 120 meter van de grens van Wanssum. Het uur van de inslag was onbekend. Ook de dag van afworp was onbekend.10 [Circa 5 kilometer buiten onderzoeksgebied] Noot: Waarschijnlijk kunnen de neergekomen bommen in de Orloscheheide gekoppeld worden aan de drie blindgangers in een korenveld in Venray. In dit geval liggen de blindgangers ver van het onderzoeksgebied. 16 augustus 1940 Om 00.05 uur sloegen drie bommen in een aardappelveld in. Alle drie kwamen tot ontploffing. Hierbij werd een elektriciteits- en een televisiekabel (mogelijke telefoonkabel) van de Wehrmacht beschadigd en ontstond glasschade aan een boerderij. 11 [Locatie onbekend] Volgens de burgemeester van Venray vond er om 00.05 uur deze nacht een bominslag plaats. Deze vond plaats in Castenray. Op circa 25 meter ten zuiden van provinciale weg Venlo-Venray ontploften twee bommen. Er was schade aan aardappelgewas. 12 Noot: Vermoedelijk gaat het om dezelfde bominslag.

Gehucht Castenray ligt op meer dan zeven kilometer van het onderzoeksgebied. [Circa 7 kilometer buiten onderzoeksgebied] Naast de twee ontplofte

4

NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 21. GAV, toeg. nr. 004, inv. nr. 3628. 6 GAV, toeg. nr. 004, inv. nr. 3696. 7 GAV, toeg. nr. 004, inv. nr. 3628. 8 BaMa, toeg. nr. RL2, inv. nr. II-205-II-269. 9 NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 47. 10 GAV, toeg. nr. 004, inv. nr. 3628. 11 BaMa, toeg. nr. RL2, inv. nr. II-205-II-269.; GAV, toeg. nr. 004, inv. nr. 3628 12 NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 47. 5

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

34

bommen was er sprake van een blindganger, vermoedelijk bij de grens van Venray en Horst. De plaats van inslag was onbekend.13 [Circa 8 kilometer buiten onderzoeksgebied] 1 september 1940 Op deze dag werden verschillende panden en percelen in beslag genomen door de Duitse Wehrmacht. Aan de Overloonseweg was dit een deel van Sectie C 5574, 5575 en 5573. 14 [Historische context] 1 oktober 1940 In aantekeningen van de Commissie van Proefneming is vastgelegd dat Venray reeds door Duitse militairen was bezocht in verband met het ruimen van achtergebleven munitie. Het is onduidelijk om welke soort munitie het gaat en waar deze vondsten gedaan werden. 15 [Historische context] 21 oktober 1940 In aantekeningen van de Commissie van Proefneming op deze datum werd vastgelegd dat er in Venray 90 landmijnen van type No. 2. tot vernietiging werden gebracht. 16 [Locatie onbekend] 31 oktober 1940 Mededeling van de burgemeester dat er in de gemeente Venray drie lichtkogels waren gevonden. Twee van deze lichtkogels werden in de buurtschap ‘’de Spurkt’’, op een afstand van ongeveer 3 kilometer ten noorden van Venray, gevonden.17 [RAP_401031A] November 1940 Volgens de Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen vonden er deze maand twaalf luchtaanvallen plaats op de provincie Limburg waaronder op Venray.

18 [Locatie onbekend] 25 november 1940 Mededeling van de Commissie van Proefneming dat de mijnenvelden in de gemeente Venray geruimd waren. De exacte locatie van de mijnenvelden is onbekend. 19 Op 27 november 1940 werd dit nogmaals bevestigd door Der Oberleutnant.20 [Historische context] 28 november 1940 Om 20.00 uur kwamen in het dorp Venray vier brisantbommen neer. Er vond ook een luchtgevecht met twee vliegtuigen en mitrailleurvuur plaats. Eén van de bommen kwam niet tot ontploffing en bleef achter als blindganger. De blindganger lag aan ‘de verkeersweg’. Elf burgers raakten gewond, waarvan twee kinderen ernstig. Daarnaast raakten acht woningen beschadigd, waarvan twee aanzienlijk. Er was sprake van glasschade aan vele woningen. 21 Volgens stukken uit het Nationaal Archief vond het bombardement plaats bij de Broekweg, een zijweg van de Overloonseweg. Er raakten elf mensen gewond. De niet ontplofte bom lag in een gat in het talud van de weg Venray-Overloon, ter hoogte van de Broekweg. Deze lag op circa 40 meter van een trechter waar een bom wel was ontploft. 22 Volgens de luchtbeschermingsdienst hadden de kraters een doorsnee van ongeveer 10 meter bij elkaar. De derde lag circa 50 meter verderop. 23 Volgens een melding van de burgemeester kwamen er aan de rand van de kom van de gemeente Venray om 20.00 uur vijf (niet vier) bommen neer. Eén van deze bommen was nog

13

NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 79 GAV, toeg. Nr. 004, inv. nr. 3801. NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 16 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 24. 17 GAV, toeg. nr. 004. Inv. nr. 3628. 18 NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 13. 19 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 24. 20 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 25. 21 NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 22 GAV, toeg. nr. 004, inv. nr. 3697; GAV, toeg. nr. 005, inv. nr. 6743.; NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 47. 23 NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 79. 14 15

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

35

niet ontploft. In totaal raakten veertien huizen beschadigd en elf personen gewond. 24 Volgens het gemeentearchief raakten 14 huizen beschadigd bij het bombardement op 28 november 1940. Het bombardement vond plaats nabij de Broekweg. De politie registreerde vier bomtrechters in de grond van ieder 5 á 6 meter in doorsnede en 1,40 á 1,50 meter diep. De beschadigde woningen lagen aan de Broekweg en aan de Overloonseweg. De drie ontplofte bommen lagen in een rechte lijn op een afstand van 100 meter. De vierde, die niet ontploft was, lag op twintig meter terzijde van de anderen. 25 [De Broekweg ligt op 1,5 kilometer ten zuidwesten van het onderzoeksgebied] Noot: Hoogstwaarschijnlijk gaat het in deze verschillende meldingen om hetzelfde bombardement. In de Day en Night Bomb Raid Sheets van Bomber Command is niets over deze specifieke aanval teruggevonden. Wel vielen er die dag en nacht Blenheims, Whitleys en Hampdens verschillende doelen in Nederland, Duitsland, Frankrijk en België aan. Deze doelen waren, Coxyde Bainx, Dusseldorf, Antwerpen, Vliegveld Eindhoven, Munchen, Zeebrugge, Neuss, Boulogne, Ludwigshafen, Coblenz, Mannheim, Stettin en Le Havre. Hierbij werden bommen van 10 lbs., 250 lbs. en 500 lbs. afgeworpen.26 Op 28 november 1940 werd er ook oorlogsschade gemeld aan verschillende percelen in Venray:27 (Oud) Adres

(Nieuw) Adres

Datum schade

Overloonscheweg 31

Onbekend. Vermoedelijk Overloonseweg 31 Onbekend. Vermoedelijk Overloonseweg 10 Onbekend. Vermoedelijk Overloonseweg 33 Onbekend. Vermoedelijk Overloonseweg 12 Onbekend. Vermoedelijk Overloonseweg 8 Onbekend. Vermoedelijk Overloonseweg 13 Onbekend. Vermoedelijk Overloonseweg 35 Onbekend. Vermoedelijk Overloonseweg 39 Onbekend. Vermoedelijk Overloonseweg 4 Onbekend. Vermoedelijk Overloonseweg 6

28 november 1940

Overloonscheweg 10

Overloonscheweg 33

Overloonscheweg 12

Overloonscheweg 8

Overloonscheweg 13

Overloonscheweg 35

Overloonscheweg 39

Overloonscheweg 4

Overloonscheweg 6

Aard en oorzaak schade Onbekend

Bijzonderheden

28 november 1940

Onbekend

Totale schade van: f. 118.[RAP_401128B]

28 november 1940

Onbekend

Totale schade van: f. 74.50.[RAP_401128C]

28 november 1940

Onbekend

Totale schade van: f. 13.20.[RAP_401128D]

28 november 1940

Onbekend

Totale schade van: f. 97.[RAP_401128E]

28 november 1940

Onbekend

Totale schade van: f. 2.70.[RAP_401128F]

28 november 1940

Onbekend

Totale schade van: f. 18.20.[RAP_401128G]

28 november 1940

Onbekend

Totale schade van: f. 7.20.[RAP_401128H]

28 november 1940

Onbekend

Totale schade van: f. 4.50.[RAP_401128I]

28 november 1940

In verband met de bominslag aan den Broekweg.

Totale schade van: f. 18.[RAP_401128J]

Totale schade van: f. 72.50.[RAP_401128A]

24

RHCL, toeg. nr. 04.05, inv. nr. 957. GAV, toeg. nr. 004. inv. nr. 3607. 26 TNA UK AIR 14/2669; TNA UK AIR14/3361. 27 GAV, toeg. nr. 004, inv. nr. 3696.; GAV, toeg. nr. 004, inv. nr. 3697. 25

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

36

11 december 1940 Aan de Overloonseweg (sectie C 5573 en 5574) waren loopgraven en een zoeklichtstelling. 28 [Historische context] 15 februari 1941 Om 21.30 uur kwamen in Venray twee brisantbommen in het vrije veld neer. Er werd geen schade aangericht. 29 [Locatie onbekend] Volgens de luchtbeschermingsdienst kwamen er twee vliegtuigbommen neer in de buurt van Lang Risbroek. Dit lag op circa duizend á vijftienhonderd meter van de grote weg Venray-Horst. De trechters waren 8 á 9 meter en 3 á 4 meter diep.30 [Locatie onbekend] Noot: Vermoedelijk gaat het om hetzelfde bombardement. In de Day en Night Bomb Raid Sheets van Bomber Command is niets over deze specifieke aanval teruggevonden. Wel vielen er die dag en nacht Blenheims, Wellingtons, Stirlings, Whitleys en Hampdens verschillende doelen in Nederland, Duitsland en Frankrijk aan. Deze doelen waren Borkum, Boulogne, Goedereede, Vught, Haamsteede, Dusselforf, Hamburg, Kregeld, Essen, vliegveld Eindhoven, Rotterdam, Rurhgebied, Duisburg, Harskamp, Vliegveld Oldebroek, vliegveld Ypenburg en Munchen. Hierbij werden bommen van 4 inc., 40 lbs., 250 lbs., 500 lbs. en 1000 lbs. afgeworpen.31 1 maart 1941 Op deze dag werden verschillende panden en percelen opnieuw in beslag genomen door de Duitse Wehrmacht. Aan de Overloonseweg was dit een deel van Sectie C 5574 en 5575.

32 [Locatie onbekend] 3 juni 1941 Om 02.00 uur werd er één brisantgranaat afgeworpen in een open terrein. Hierbij werd geen schade aangericht.33 [Locatie onbekend] Volgens een proces-verbaal kwamen er deze nacht bommen neer in de richting van Leunen. Er werden in een weiland in ‘de Breevennen’ vier bomtrechters waargenomen. 34 [Circa 4,5 km buiten onderzoeksgebied] 18 april 1941 In de nacht van 17 op 18 april 1941 werden omstreeks 02.30 uur door een vliegtuig brand- en brisantbommen afgeworpen in de dennenbossen ter hoogte van de Laagheide in de gemeente Venray. [De laagheide ligt op circa 2,4 km van het onderzoeksgebied] Tijdens nader onderzoek werden vier kraters ontdekt die ieder een doorsnede hadden van 7 tot 8 meter en een diepte van 1,90 tot 2,00 meter. De kraters waren 50 tot 60 meter van elkaar verwijderd. In de directe omgeving werden scherven van brisantbommen gevonden, evenals vijf grote brandbommen. Deze bommen hadden de vorm van een granaat en een lengte van 50 tot 55 centimeter en een doorsnede van ongeveer 12 centimeter. Daarnaast werden er zeskantige brandbommen gevonden die ook een lengte van 50 tot 55 centimeter hadden en een doorsnede van 3 centimeter. De brandbommen waren 1,50 tot 1,70 meter diep de grond in gedrongen. Op vijf plaatsen ontstond brand. Deze brand werd geblust door de brandweer met hulp van de Marechaussee.

Hulpdiensten zochten op het terrein naar blindgangers, deze werden echter niet gevonden. Volgens een inwoner van wijk N no.18, genaamd Martinus Kelders, was er sprake van meerdere vliegtuigen die met elkaar in gevecht waren. De bommen zouden op een afstand van 2 kilometer ten noorden van het gehucht Meerselo zijn neergekomen en vier kilometer ten noordwesten van het dorp Venray.35 [Buiten onderzoeksgebied]

28

GAV, toeg. Nr. 004, inv. nr. 3801. NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 79. 31 TNA UK AIR 14/3362; TNA UK AIR 14/2671. 32 GAV, toeg. Nr. 004, inv. nr. 3801. 33 BaMa, toeg. nr. RL2, inv. nr. II-205-II-269. 34 GAV, toeg. nr. 004, inv. nr. 3731. 35 NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 47.; NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 29 30

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

37

Tijdens nader onderzoek naar het bombardement dat plaatsvond in de nacht van 17 op 18 april 1941 werden vijftien kleine en vier grote brandbommen gevonden. Er werden vier kraters afkomstig van brisantbommen gevonden.36 [Buiten onderzoeksgebied] In de Day en Night Bomb Raid Sheets van Bomber Command is niets over deze specifieke aanval teruggevonden. Wel vielen er die dag en nacht Blenheims, Hampdens, Wellingtons, Stirlings en Whitleys verschillende doelen in Nederland, Frankrijk en Duitsland aan. Deze doelen waren Terneuzen, Heligoland, Cherbourg, Le Havre, Breskens, Wilhemlshaven, Rotterdam, Bremen, vliegveld Texel, Emden en Oldenburg. Hierbij werden bommen van 4 inc., 40 lbs., 250 lbs., 500 lbs. en 1000 lbs. afgeworpen.37 30/31 mei 1942 In de nacht van 30 op 31 mei 1942 vielen er brisantbommen in de gemeente Venray. Deze vielen in de weide van landbouwer ‘Westerhahn’ aan de Zwarte Klef. [De Zwarte Klef lag ten zuidwesten van het onderzoeksgebied] Er vielen twee gewonden. Verschillende panden raakten beschadigd. 38 Noot: In de gemeentearchieven worden sommige adressen van beschadigde panden aangeduid met zowel Spurkt als Spurkterweg. In de beschikbare omnummeringslijsten van 1950-1960 worden echter alleen panden aan de Spurkt genoemd die ook worden omgenummerd naar een nieuw adres aan de Spurkt. De Spurkt ligt op de grens van het huidige onderzoeksgebied.

De Spurkterweg loopt van de grens van het huidige onderzoeksgebied richting het zuiden. De genoemde panden zijn in het kader van het huidige onderzoek ingetekend op de Spurkt; het is echter mogelijk dat sommigen eerder aan de huidige Spurkterweg lagen. In de Night Bomb Raid Sheets is er niets over deze specifieke aanval teruggevonden. Wel vielen er die nacht Wellingtons, Blenheims, Stirlings, Whitleys, Halifax, Hampdens, Manchesters en Lancasters verschillende doelen in Duitsland, Nederland en Frankrijk aan. Deze doelen waren Cologne, Vechta, Juvincourt, Bonn, Venlo, St. Trond en Enschede Twente. Hierbij werden bommen van 9 lbs., 250 lbs., 500 lbs., 1000 lbs., 2000 h.c. en 4000 h.c. afgeworpen.39

(Oud) Adres Zwarte Klef A1 Zwarte Klef A2

(Nieuw) Adres Zwarte Klef A1

Aard en oorzaak schade Bominslag

Overloonseweg 95

Datum schade 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942

Zwarte A3

Klef

Overloonseweg 24

30 op 31 mei 1942

Bominslag

Zwarte A4 Zwarte A5 Zwarte A6 Zwarte A7 Zwarte A8

Klef

Klef

Onbekend

Klef

Zwarte Klef 1

30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942

Bominslag

Klef

Overloonseweg 26 Overloonseweg 28 Onbekend

30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942

Bominslag

Klef

Zwarte Klef A19 Spurkt B18

Onbekend

Spurkt B19A

Onbekend

Spurkt B20

Onbekend

Spurkt 11

Bominslag

Bominslag Bominslag Bominslag Bominslag

Bominslag Bominslag Bominslag

Bijzonderheden Schade van f. 121.88,[Locatie onbekend] Schade van f. 592.17,- [Op circa 380 meter van het onderzoeksgebied] Schade van f. 977.53,- [Op circa 380 meter van het onderzoeksgebied] Schade van f. 1031.90,[RAP_420530A] Schade van f. 434.61,[RAP_420530B] Schade van f. 295,[Locatie onbekend] Schade van f. 7.55,[Locatie onbekend] Schade van f. 8.36,- [Op meer dan 1 kilometer van het onderzoeksgebied] Schade van f. 1278.92,[Locatie onbekend] Schade van f. 5.83,[RAP_420530C] Schade van f. 121.55,[Locatie onbekend] Schade van f. 13.70,[Locatie onbekend]

36

NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 79. TNA UK AIR 14/3362; TNA UK AIR 14/2672. 38 GAV, toeg. nr. 005, inv. nr. 6137.; RHCL, toeg. nr. 04.07B, inv. nr. 502. 39 TNA UK AIR 14/2672. 37

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

38

(Oud) Adres Spurkt B21

(Nieuw) Adres Spurkt 7

Spurkt B22

Spurkt 6

Spurkt B22A

Spurkt 5

Spurkt B23

Onbekend

Spurkt B24

Spurkt 2

Spurkt B25

Spurkt 1

Smakt B17

Onbekend

Smakt B8

St. Josephlaan 52

Datum schade 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942 30 op 31 mei 1942

Aard en oorzaak schade Bominslag Bominslag Bominslag Bominslag Bominslag Bominslag Bominslag Bominslag

Bijzonderheden Schade van f. 12.31,[RAP_420530D] Schade van f. 11.50,[RAP_420530E] Schade van f. 445.02,[RAP_420530F] Schade van f. 587.70,[Locatie onbekend] Schade van f. 215.26,[RAP_420530G] Schade van f. 153.60,[RAP_420530H] Schade van f. 12.81,[Locatie onbekend] Schade van f. 5.23,[Locatie onbekend]

2 juni 1942 Op een afstand van circa 260 meter van de Loobeek, in het Venraysch Broek in de gemeente Venray, ontstond een brand. De oorzaak van de brand waren door een vliegtuig afgeworpen brandbommen. De exacte locatie van de brand is onbekend. 40 [Locatie onbekend] Noot: In de Day en Night Bomb Raid Sheets is er niets over deze specifieke aanval teruggevonden. Wel vielen er die dag en nacht Wellingtons, Blenheims, Stirlings, Whitleys, Halifax, Hampdens, Manchesters, Lancasters, Bostons en Mosquitos verschillende doelen in Duitsland, Nederland en Frankrijk aan. Deze doelen waren Essen, Vechta, Bonn, Twente, Juvibcourt, Venlo, Salrzbergen, St. Trond, Coulogne, Aken, Haamstede, Texel, Hengelo, ‘Hage’, Jever, Borkum, Wildeshausen, Oberhausen, Wesel, Gelden, Mulmheim, Emmerich, Vliegveld Katwijk, overflakee, ’s Gavengage, Vliegveld Den Haag, Bremerhaven, Cristiandsande, rensburg, brunsbuttel, Friedrichskoop, Pellworm, Tellingstedt, Terschelling en Norderney. Hierbij werden bommen van 4 lbs., 30 lbs., 40 g.p., 250 lbs., 250 s.a.p., 250 g.p., 500 lbs., 500 g.p., 1000 g.p., 2000 h.c., 4000 h.c. en 4000 lbs. afgeworpen. 41 15 februari 1943 Er kwamen brandbommen neer nabij de boerderij van P. Smits. Er was lichte schade. Verder was er geen brand en waren er geen slachtoffers.

42 [Locatie onbekend] Noot: In de Day en Night Bomb Raid Sheets is er niets over deze specifieke aanval teruggevonden. Wel vielen er die dag en nacht Mosquitos, Bostons, Stirlings, Halifax’, Lancasters en Wellingtons verschillende doelen in Duitsland, België, Nederland en Frankrijk aan. Deze doelen waren Dunkirk, St. Pierre des corps, Biscay, Lorient, Duitsburg, Essen, Milan, Coulogne, Spezia, Mayenne, Geilenkirchen, Roermong, Turnhout, St. Trond en Rheinhausen aan. Hierbij werde bommen van 250 lbs., 500 lbs., 500 M.C., 1000 lbs., 2000 H.C., 4000 H.C. en 8000 H.C. afgeworpen.43 22/23 Juni 1943 Om 02.12 uur werd een Britse Short Stirling Mk II, BK810 van 75 Squadron RAF neergeschoten door Hptm. H. Wholers van Stab. IV./NJG 4, gedetacheerd van 3./NJG 1. Het toestel was om 23.47 uur opgestegen vanaf Newmarket Engeland en had Mülheim Duitsland als doel. Het toestel stortte neer op een kilometer noord/noordoosten van Oostrum, in de buurt van Venray. 44 [Locatie onbekend] 24 november 1943 Omstreeks 15.43 uur kwam bij de brandweer van Venray een melding van brand in het buurtschap Spurkt binnen. Toen de brandweer ter plaatse aankwam bleek dat de boerderij van W. v.d. Ven in brand te staan. Door krachtig optreden van buurtbewoners en later door de 40

GAV, toeg. nr. 005, inv. nr. 5140. TNA UK AIR 14/3363; TNA UK AIR 14/2674. 42 RHCL, toeg. nr. 04.07B, inv. nr. 503. 43 TNA UK AIR 14/3365; TNA UK AIR 14/2676. 44 SGLO,T2556 (8-10-2024) 41

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

39

brandweer bleef het hele woongedeelte van de boerderij gespaard. De brand was ontstaan door luchtgevechten boven de gemeente waarbij met lichtspoormunitie geschoten was. De exacte locatie van de boerderij is onbekend.45 [Locatie onbekend] Noot: Volgens de AIR 37 Daily Logs vonden er op deze datum geen luchtaanvallen plaats in de buurt van Venray.46 3.6

Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Amerikaanse grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zuid-Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden ontzet, waarna kon worden begonnen met de verovering van het Ruhrgebied. Ook staken de geallieerde eenheden de Nederlandse grens in Zeeuws-Vlaanderen over. Operation Market Garden mislukte waardoor Noord-Brabant, Zeeland, Limburg en Gelderland frontgebied werden. Maanden van (grond)gevechten volgden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. In maart 1945 startte de bevrijding van de rest van Nederland waarbij de frontlinie in mei 1945 stil kwam te liggen. Het nog bezette deel van Nederland binnen de zogenaamde Festung Holland werd bevrijd van de Duitse strijdkrachten in Nederland op 5 mei 1945 (de algehele capitulatie).

Afbeelding 6: Verwoest Venray. Gezicht vanaf Jan Hensenpark. Afbeelding uit 1944-1945. Bron: Beeldnummer: 140683, https://beeldbankwo2.nl/

September 1944 In gebied ten noorden van Venray bevonden zich de troepen van Kampfgruppe Walther. Deze eenheid had weliswaar behoorlijke verliezen geleden tijdens operatie Market Garden, maar het moreel was uitstekend. De kern van de gevechtsgroep werd gevormd door de 107 . Panzerbrigade van majoor Maltzahn.47 [Historische context] September 1944 – Juni 1945 45

GAV, toeg. nr. 005, inv. nr. 5140. TNA UK AIR 37/711. 47 Didden en Swarts, Brabant bevrijd, 147. 46

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

40

Er werd in deze periode oorlogsschade aangericht aan verschillende panden in Venray:48 (Oud) Adres Weg van Overloonseweg naar Venrayse Broek (Venrays Broeksegrindweg en Laagheydseweg) Smakterweg

Weg VenrayOverloon

(Nieuw) Adres Overloonseweg

Datum schade September 1944 - maart 1945

Aard en oorzaak schade Schade aan onroerend goed ten gevolge van oorlogsomstandigheden.

Bijzonderheden Schade bedroeg f. 18840,- [RAP_4409A]

Deels overgegaan in Doktor Kortmannweg Overloonseweg

September 1944 - maart 1945

Schade aan onroerend goed ten gevolge van oorlogsomstandigheden.

September 1944- Juni 1945 Oktober 1944 – december 1944 September / oktober 1944

Weg beschadigd door zwaar militair vervoer.

Schade bedroeg f. 2872,[Smakterweg ligt op circa 500 meter van onderzoeksgebied] Schade bedroef f. 52.777,67,- [RAP_4409B]

Door granaatvuur.

[RAP_4409C]

De Duitse Weermacht blies deze brug op.

Schade besloeg f. 8000,[RAP_4409D]

Weg VenrayOverloon

Overloonseweg

Verkeersbrug in de weg VenrayOverloon over de Loobeek

Overloonseweg

24/25 september 1944 In de nacht van 24 op 25 september 1944 groef Kampfgruppe Walther zich in een brede boog, lopend van Boxmeer om Overloon en Venray, in. 49 [Historische context] 25 september 1944 Om 15.40 uur stortte een Britse Spitfire jachtbommenwerper van 421 Squadron in de omgeving van Venray neer. Het toestel was neergeschoten door jachtvliegtuigen van Jagd Geschwader 26.50 Het toestel kwam achter de boerderij van Pouwels aan de Ringweg in IJsselsteyn neer. 51 [Circa 4 km buiten onderzoeksgebied] 30 september 1944 Vanaf 30 september 1944 lag Venray geregeld onder granaatvuur. 52 Dit was de eerste dag van de Amerikaanse aanval op Overloon en Vortum. Ook na de bevrijding van Venray bleven er granaten neerkomen, alleen veranderde de richting waar ze vandaan kwamen. 53 [Historische context] 4 oktober 1944 Op 4 oktober 1944 stortte een Duits Messerschmitt Bf 110 jachtvliegtuig van Nacht Jagd Geschwader 1 in de gemeente Venray neer. De oorzaak en exacte locatie van de crash zijn onbekend.54 [Locatie onbekend] 10 oktober 1944 Oberst Goltzsch, bevelhebber van de 344. Infanteriedivision, kreeg orders het bevel over het frontgebied waar Kampfgruppe Walther zich bevond over te nemen. Vanaf dit moment kwamen de Duitse eenheden bij Overloon bekend te staan als Kampfgruppe Goltzsch. Kolonel Walther keerde met zijn staf terug in de reserve.55 [Historische context] 12 oktober 1944 48

GAV, toeg. nr. 005, inv. nr. 5235; GAV, toeg. nr. 005, inv. nr. 556. Weelen, Limburg bevrijd, 106. SGLO, T4352 (08-10-2024). 51 Groeneveld, Mayday.. Mayday.. Mayday!, 168. 52 GAV, toeg. nr. 005, inv. nr. 1949. 53 Dungen, De slag bij Overloon en de bevrijding van Venray, 89. 54 SGLO, T4457 (08-10-2024). 55 Didden en Swarts, Brabant bevrijd, 152. 49 50

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

41

Op 12 oktober 1944 ging operatie ‘Constellation’ van start. Een strijdmacht van 90.000 geallieerde militairen moest vanuit vier richtingen aanvallen, met als doel de Duitse bezetter uit de Peel te verdrijven. Het richtpunt van de aanvallen was Blerick bij Venlo, dat ten westen van de Maas lag. De 3rd Infantry Division zou via Overloon en Venray oprukken, de 11th Armoured Division vanuit Deurne, de 7th U.S. Armored Division vanuit Asten en de 15th (Scottish) Infantry Division vanuit de omgeving van Weert. Het eerste gedeelte van deze operatie kreeg de codenaam ‘Castor’. Dit gedeelte van de operatie was belangrijk, tijdens deze fase zou immers het zwaar verdedigde Overloon veroverd moeten worden. Het doel was tijdens deze fase zoveel mogelijk Duitse troepen naar het front bij Overloon te lokken, zodat de 7th U.S. Armored Division ondertussen een zwakke plek te oosten van Deurne kon zoeken en vanuit daar verder op kon rukken richting het dorp Amerika.56 [Buiten onderzoeksgebied/Historische context] Om 11.00 uur opende de Britse artillerie de aanval op Overloon. Het hele dorp veranderde in korte tijd in een ruïne. Een uur later kwam de artilleriebeschieting tot een einde en zetten twee bataljons van de Bataljon 8e Regiment Infanterie de aanval voort. De aanval begon voortvarend en na een uur was het front dan ook anderhalve kilometer opgeschoven.

Vanaf dat moment begonnen echter de problemen. De troepen van het 2nd East Yorkshire Regiment leden zware verliezen in het bos ten noorden van Overloon, maar slaagden er aan het einde van de middag wel in het bos ten zuidoosten van Overloon te bereiken. Ook het 1st Suffolk Regiment kreeg met tegenslagen te maken. Twee van de voorste Churchill-tanks werden in brand geschoten door een Panther-tank. Ook deze troepen bereikten in de loop van de middag echter hun doel, de steenfabriek ten zuidwesten van Overloon. Omstreeks 15.00 uur begonnen ook de troepen van de 1st South Lancashire Regiment aan de strijd deel te nemen. Zij hadden als doel de linkerflank van de brigade te beschermen en arriveerden zonder veel problemen in de bossen ten westen van de steenfabriek.57 [Buiten onderzoeksgebied/Historische context] Op 12 oktober 1944 begon het Britse leger met operatie ‘Aintree’. Het doel van deze operatie was de verovering van Overloon en Venray. Amerikaanse bommenwerpers voerden een zwaar bombardement uit, waarbij een groot gedeelte van het centrum van Venray verwoest werd. Onder andere de Paterstraat, de Grotestraat, de Draalstraat (thans Poststraat) en het Hensiusplein werden zwaar getroffen.58 [Buiten onderzoeksgebied] In de middag vielen de troepen vanuit het westen aan en ’s avonds was Overloon veroverd.

59 [Buiten onderzoeksgebied/Historische context] Venray werd gebombardeerd door zesendertig Amerikaanse Martin B-26 Marauder bommenwerpers van de 9th Air Force.60 [Locatie onbekend] Negenentwintig bommenwerpers bombardeerden een spoorwegknooppunt bij Venray. Er werd 49 ton brisant afgeworpen. Een gedeelte van de bommen viel in de stad. 61 [De dichtstbijzijnde spoorweg ligt 1.2 km buiten onderzoeksgebied] Zes Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 184 Squadron van 121 Wing vielen zeven mitrailleurstellingen op positie qE.755294 aan met 56 raketten. Er werden geen resultaten waargenomen.62 [Circa 1.5 km buiten onderzoeksgebied] 13 oktober 1944 Om de druk op de Duitse troepen te vergroten gingen ook de Britse troepen van de 185th Brigade deelnemen aan de strijd rondom Overloon. 63 [Historische context]

56

Klep en Schoenmaker, Oorlog op de flank, 203. Didden en Swarts, Brabant bevrijd, 153-154. Ummenthum, Tweede Wereldoorlog en bevrijding in Venray e.o.,31. 59 Klep en Schoenmaker, Oorlog op de flank, 204. 60 Korthals-Altes, Luchtgevaar, 259. 61 Zwanenburg, En nooit was het stil, 403-404. 62 TNA UK AIR 37/715. 63 Didden en Swarts, Brabant bevrijd, 154. 57 58

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

42

De Britse troepen van de 9th en 185th Brigade kregen opdracht met steun van tanks de bossen ten zuiden van Overloon te zuiveren. Er werden die dag zware gevechten gevoerd, waarbij de Britse troepen veel hinder ondervonden van de vele Duitse mijnen (zowel van Schu-minen als Riegelminen). Aan het einde van de dag hadden de troepen de Loobeek bijna bereikt. Door de vele neerslag was de doorgaans smalle beek veranderd in een kolkende stroom van bijna zes meter breed. 64. De troepen van Kampfgruppe Goltzsch hadden zich wat teruggetrokken achter de Loobeek, waar een verdedigingslinie was ingericht. De drassige oevers van de beek waren eveneens bezaaid met mijnen. De troepen van de 107. Panzerbrigade stelden zich bij Venray als reserve op omdat het terrein bij de Loobeek te weinig dekkingsmogelijkheden bood. 65 [Historische context/Een deel van de Loobeek loopt langs het onderzoeksgebied] Tussen 08.27 uur en 09.50 uur vuurden acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 245 Squadron van 121 Wing tien raketten op mitrailleurstellingen op positie qE.793293 af.

Er werden geen resultaten waargenomen volgens de Daily Logs, volgens de ORB’s kwamen alle raketten in het doelgebied terecht.66 [Circa 800 meter buiten onderzoeksgebied] Tussen 09.54 uur tot 14.38 uur werden acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 245 Squadron van 121 Wing naar positie qE.779315 gestuurd, waar 61 raketten en boordwapens werden afgevuurd op rode rook. Alle raketten kwamen in het doelgebied neer. Er was sprake van een zuil met zwarte rook en vuur. 67 [Circa 1.7 km buiten onderzoeksgebied] Vier Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 174 Squadron van 121 Wing namen rook waar op positie qE.755294. De rand van het bos werd aangevallen met 28 raketten en met boordwapens. Er werden geen resultaten waargenomen. 68 [Circa 1.5 km buiten onderzoeksgebied] Vier Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 174 Squadron van 121 Wing vuurden 32 raketten af op een huis op positie qE.781292 met troepen en gemotoriseerde voertuigen in de tuin. Alle raketten kwamen dicht bij het huis terecht, er waren echter geen voltreffers. Er kwam zwarte rook van het huis af.69 [RAP_441013A] 14 oktober 1944 De bevelhebber van het LXXXVIste Korps, Von Obstfelder, bracht een bezoek aan het hoofdkwartier van Fallschirmjägerregiment 21 in Oostrum. Von Obstfelder beval de commandant van dit regiment de oude verdedigingslinies bij Overloon te herstellen.

De commandant ging hier fel tegenin, want in het gebied voor de Loobeek was door hen tijdens de terugtocht haastig een mijnenveld aangelegd dat niet in kaart was gebracht. Door dit gebied trekken zou dus een gevaarlijke bezigheid worden. Nadat Von Obstfelder was vertrokken werd besloten wat patrouilles door het gebied heen te sturen, door het mijnenveld kwamen deze echter niet ver. Daarnaast hielden de Britse troepen inmiddels de velden onder vuur. Van een Duitse tegenaanval op Overloon kwam het hierdoor niet. 70 [Historische context] De aanval op de Loobeek werd ingezet door twee Britse bataljons. Ten westen van de weg Overloon-Venray werd gevochten door het 2nd Lincolnshire Regiment van de 9th Brigade en ten oosten van de weg door de Norfolks van de 185th Brigade. De Lincolnshires kregen met een regen van granaten te maken, waardoor zij nauwelijks vooruitkwamen. Aan de oostelijke zijde van de weg, bij de Norfolks, was ook sprake van redelijk wat Duitse weerstand, maar dankzij ondersteuning van de tanks van de Coldstream Guards, konden zij wel oprukken. Toen het echter tot een strijd tussen de geallieerde en vooruitgeschoven Duitse Panther tanks kwam,

64

Didden en Swarts, Brabant bevrijd, 155. Klep en Schoenmaker, Oorlog op de flank, 206. 66 TNA UK AIR 37/715; 27/1482. 67 TNA UK AIR 37/715; 27/1482. 68 TNA UK AIR 37/715. 69 TNA UK AIR 37/715; 27/1109. 70 Didden en Swarts, Brabant bevrijd, 157. 65

24P154 conceptrapport AVO OO AO Greenport Venlo Smakterheide versie 1.0 d.d. 18 november 2024

43

moesten de geallieerde tanks het afleggen. De Churchill tanks legden een rookgordijn en trokken zich terug.71 [RAP_441014A] In het midden van de weg Overloon-Venray woedde een kleine tankslag. Drie Panther tanks schakelden in korte tijd vier Churchill tanks van de Grenadier Guards uit. Snel legden de Guards een rookgordijn aan en trokken zich terug.72 Vier Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 247 Squadron van 124 Wing vuurden 32 raketten op positie qE.782292 af, waar zich vijandelijke troepen zouden bevinden. Alle raketten zouden in het doelgebied zijn neergekomen, er werd echter geen beweging waargenomen.73 [RAP_441014B] 15 oktober 1944 15 oktober 1944 werd gebruikt als rustdag. De Duitse troepen probeerden zich te herstellen en de Britse troepen stelden een plan op om de Loobeek over te steken. Besloten werd dat het tijd was voor fase 2 van operatie Constellation. Terwijl de Britse troepen bij Venray de Loobeek zouden oversteken, zouden de troepen van de 11th Armoured met een brigade het Peelkanaal oversteken. De Amerikaanse 7th Armored moest bij Griendtsveen hetzelfde doen. Het doel was opnieuw om zoveel mogelijk Duitse troepen naar het front te lokken.74 [Historische context] 16 oktober 1944 Op 16 oktober 1944 ging een nieuwe fase van operatie Constellation in.

Tijdens deze fase, genaamd ‘Pollux’, werd Venray niet alleen vanuit het noorden, maar ook vanuit het zuiden en westen aangevallen. De 11th Armoured Division viel vanuit het westen aan en de 7th U.S. Armored Division vanuit het zuiden. Met de steun vanuit het zuiden en westen in het vooruitzicht zetten twee bataljons van de 185th Brigade, de Norfolks en Warwicks, om 04.00 uur, op 400 meter afstand van elkaar, de aanval op de Loobeek in. 75 [Een deel van de Loobeek liep langs het onderzoeksgebied] Het doel was het vormen van een klein bruggenhoofd, zodat de cavalerie over kon steken. Deze eerste fase verliep voorspoedig. Via bootjes en drijvende voetbruggen staken de troepen omstreeks 05.00 uur de Loobeek op de plaats van de opgeblazen brug in de weg Overloon-Venray over. [Circa 250 meter buiten onderzoeksgebied] De beek lag onder continue beschietingen. Door de beschietingen en de Duitse mijnen op de oevers, weiden en zelfs in de loopgraven, vielen vele slachtoffers aan geallieerde zijde.76 De tanks kwamen door de drassige ondergrond slecht vooruit. Een brug die over de beek gelegd werd zakte bij het eerste gebruik door een tank meteen weg. Zonder steun van de tanks kwamen de infanteristen niet ver vooruit. De Norfolks kwamen onder sterk Duits artillerievuur te liggen, waarbij vele slachtoffers vielen.