Rapport energie-ambities incl aanbiedingsbrief
Tekst van het document
De ambities zijn in lijn met de regionale en (inter)nationale ambities rondom de energietransitie. In alle strategie- en visiedocumenten van de gemeente wordt de beleidscontext geschetst. De gemeente houdt rekening met internationale, nationale, regionale en lokale ambities en wet- en regelgeving. Zo staan in KODE onder meer de Klimaatwet, RES en Provinciale Omgevingsvisie benoemd. Als we de ambities uit verschillende documenten naast elkaar zetten, dan stellen we vast dat Venray hoge ambities heeft vastgesteld, zeker na bijstelling van de landelijke ambitie (Tabel 3). Tabel 3. Vergelijking energie- en klimaatdoelstellingen.
Venray
Energieakkoord
Klimaatakkoord
2013
2019
EU-doel12
Tussen-
2030 CO2-neutraal met
16% hernieuwbare
49% reductie broeikas-
55% reductie broei-
doel
compensatie
energieopwek in 2023.
gassen 2030 t.o.v. 1990
kasgassen 2030
Einddoel
Energieneutraal 2050
Energievoorziening
95% reductie broeikas-
Klimaatneutraal in
klimaatneutraal 2050.
gassen t.o.v. 1990; 100%
2050
t.o.v. 1990
CO2-neutrale productie van elektriciteit Energieneutraal 2050? Bespa-
Besparing 37,5% t.o.v.
1,5% besparing per jaar
1,5% besparing per jaar
36% energiebespa-
ringsdoel
2013 in 2030 van totaal
van het finale energiege-
van het finale energiege-
ring in 2030 (was
energieverbruik
bruik.
bruik.
32,5%)
Opwek-
45% resterende ener-
40% hernieuwbare
doel
giebehoefte schoon
energie in 2030 (was
(met zon, bio en aard-
32%)
warmte) in 2030
12
Zie o.m. het Klimaatplan 2021-2030 en de aanscherping van Europese doelen in het plan ‘Fit for 55’.
Dialogic innovatie ● interactie
30
Ook CE Delft stelt in haar recente onderzoek vast dat de ambitie van Venray hoog is, en niet in de pas loopt met de nationale en internationale ambities. Daarom wordt voorgesteld de ambities te laten aansluiten bij de Europese ambities.
De rolopvatting van de gemeente past bij (wetenschappelijke) literatuur over de sturing van de energietransitie. De gemeente heeft een goed begrip van het sturen van de transitie in Venray. Sturing in transities is complex, maar wel nodig. Het einddoel is vaak helder gedefinieerd, maar ligt tientallen jaren vooruit in de tijd. De wegen naar dat einddoel zijn echter nog onbekend, onder meer omdat technologische ontwikkeling plaatsvindt. Onbekend is welke veranderingen zullen plaatsvinden en of er, gezien de veelomvattendheid van de energietransitie, onbekende interacties (zullen) zijn tussen sectoren en systemen. Ook is niet volledig helder welk instrumentarium hierbij past, en hoe overheidsorganisaties hun rollen dienen in te kleden in de verschillende fases van een transitie. Uit (wetenschappelijke) literatuur zijn principes af te leiden die richting kunnen geven aan rollen voor gemeenten. Daarbij zijn studies gedaan naar de concretisering hiervan. In dit rapport willen we ons niet verliezen in de (boeiende) achtergronden en discussies, maar benoemen we enkele aspecten die relevant zijn voor gemeentelijke sturing in de energietransitie13: 1. Structurele samenwerking/gezamenlijkheid, zowel in beleidsvorming als -uitvoering. Er ontstaan hierbij nieuwe relaties tussen overheid, markt en burger. 2.
Een gediversifieerde (doelgroepgerichte) aanpak, zodat breed draagvlak wordt verkregen voor veranderingen. Iedere burger en ondernemer zal uiteindelijk mee moeten doen om einddoelen te behalen. 3. Overheidsrollen variëren per onderwerp en per fase van de energietransitie. De rolkeuze hangt daarnaast samen met lokale omstandigheden. De ene keer ligt een regierol voor de hand, terwijl op een ander moment of onderwerp een stimulerende rol gekozen kan worden. Sturing en rolkeuze dient dus (continue) aangepast te worden aan de meest recente inzichten, voortgang en verwachtingen op de dossiers. 4. De continue ontwikkeling van beleid en uitvoering maakt lerend vermogen belangrijk. Beleid (m.n. de uitvoering) dient continu gemonitord te worden, zodat helder is of de juiste wegen worden ingeslagen.
13
Bronnen zijn o.m. Drift / NSOB (2020). Sturing in transities – een raamwerk voor strategiebepaling & PBL (2019). Gemeentelijke bestuurskracht en de energietransitie.
31
Dialogic innovatie ● interactie
5. Er zijn korte, middellange en lange termijn doelen en activiteiten, die op elkaar aan dienen te sluiten. 6. Openheid in beleidsvorming en uitvoering. Er moet ruimte gegeven worden voor een ‘nieuw’ geluid; oude contraproductie praktijken en instituties dienen afgebroken te worden. We noemen een aantal punten die Venray in haar beleid heeft weergegeven, en passen bij principes van transitiesturing: •
Venray heeft ambitie en in haar strategie in 2013 al een stip op de horizon gezet. Deze aanpak, om als gemeente ‘missies’ te benoemen en te omarmen, past binnen transitiesturing.
•
Venray heeft de einddoelen gesplitst in subdoelen voor de middellange en korte termijn. Hierbij zijn concrete activiteiten benoemd. Deze opzet past bij een gefaseerde aanpak, omdat de einddoelen ‘groots en meeslepend’ zijn, maar niemand precies weet hoe daar te komen. In welke mate Venray zeer bewust deze transitiepaden mee vormgeeft in de gemeente, is niet duidelijk. Voldoende flexibiliteit is daarnaast nodig, om de aanpak te kunnen wijzigen naar behoefte.
•
De rol van de gemeente kan verschillen. Dat de gemeente dit begrijpt, blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat ze voor eventuele windparken een regierol willen, terwijl voor zonneparken een faciliterende c.q. stimulerende rol het uitgangspunt is.
•
Venray heeft ervoor gekozen het gehele duurzaamheidsproject te organiseren als proces. Dit is de constante, waarbinnen voor de drie thema’s uitvoeringsprogramma’s worden gedefinieerd. Dit is een belangrijk gegeven, zodat helder is dat er een langdurend transitieproces doorlopen kan worden dat intern geborgd is.
•
De gemeente benoemt de relevantie van het vormgeven van de energietransitie met en/of door de samenleving. Dit is van belang, want hoewel de gemeente een opdracht heeft meegekregen vanuit het Klimaatakkoord, is ze voor de uitvoering veelal afhankelijk van andere partijen.
•
Venray combineert een aanpak van ‘grote klappen’ en kleine initiatieven met groeipotentie. Met name dit laatste is kenmerkend voor deze fase van de transitie. Proberen wat werkt en dat daarna opschalen. Dit biedt echter geen garantie dat inwoners en bedrijven zich gestimuleerd voelen door aanpakken die elders positieve resultaten opleveren.
•
In de vormgeving van beleid staat de gemeente open voor geluiden uit de samenleving, met name vanuit Beepower. Bij het opstellen van beleid worden stakeholders actief benaderd (middels bijeenkomsten, enquêtes, e.d.) om mee te denken of te reageren op plannen van de gemeente. Wel ervaren sommige stakeholders dat hun geluid niet voldoende wordt gehoord door de gemeente, bijvoorbeeld als het gaat om de relevantie van biogas. De gemeente erkent dat er verzoeken zijn om biomassa mee te tellen bij de duurzame opwek van energie en geeft aan hiernaar te kijken bij de herijking van de Energiestrategie.
Dialogic innovatie ● interactie
32
•
Hoewel uit interviews blijkt dat er geleerd wordt, is er geen monitoring opgezet op output-indicatoren (wat is het resultaat van een activiteit?) en outcome-indicatoren (wat is de bijdrage van een activiteit aan een tussendoel?). Dat zou de transitieaanpak kunnen versterken.
De gekozen rollen en verantwoordelijkheden sluiten aan bij de benodigde interventies om ambities te realiseren. Het uitvoeringsplan sluit aan bij de ambities. Er is een heldere beleidslegitimatie. Er is gekozen voor een (overwegend) faciliterende rol door de gemeente. De overheid is een gelijkwaardige partner die faciliteert en waar mogelijk de samenwerking opzoekt. De betrokkenheid van de overheid zorgt voor het aanjagen en versnellen van de gewenste ontwikkelingen. Hierbij gaat de voorkeur uit naar het stimuleren en ondersteunen van koplopers, en het handhaven van de wettelijke normen bij achterblijvers. Vanuit dit perspectief richt Venray haar strategie op: •
Het zichtbaar maken van economische kansen waardoor deze ten volle benut kunnen worden;
•
Het mobiliseren van de samenleving door partijen bij elkaar te brengen en netwerkvorming te realiseren;
•
Het faciliteren van initiatieven van onderop, zodat draagvlak in de samenleving gewaarborgd wordt.
In haar keuze voor de bovengenoemde strategie heeft de gemeente de wensen van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties meegewogen. Aangezien de transitie gezamenlijk doorgemaakt moet worden, lijkt de gekozen rol passend. Het is ten slotte belangrijk om aan te sluiten bij de ambities en de behoeften die buiten het gemeentehuis leven. Wel is het zo dat de rollen van de gemeente nog sterker ingevuld kunnen worden; in hoofdstuk 3 bespreken we dat er nog veel kansen zijn om meer ‘van onderop’ te laten komen, of in samenwerking met de samenleving.14 Tegelijk wil dat niet zeggen dat dit over een paar jaar nog een goede rol is; zo wordt t.a.v. de circulaire economie gevraagd om een sterkere regierol van de Rijksoverheid, nadat eerst de rol overwegend faciliterend was.15 Waarom bepaalde activiteiten worden uitgevoerd (beleidslegitimatie) komt iets minder helder naar voren in de beleidsdocumentatie. Dit komt ten dele doordat grotere acties alleen opgezet kunnen worden als er geld van het Rijk beschikbaar komt. En daarvoor heeft het
14
In termen van de sturingsfilosofieën van NSOB kan de ‘netwerkende’ en ‘responsieve’ rol concreter invulling krijgen.
15
33
PBL (2021) Integrale Circulaire Economie Rapportage 2021
Dialogic innovatie ● interactie
Rijk (als het goed is) al een beleidslegitimatie. Voor de ‘kleinere’, maar niet minder belangrijke,
activiteiten
(zoals
groenestrijders.nl,
overlegavonden,
uitzetten
tender
voor
zonnepark, etc.) is niet altijd een expliciete legitimatie. In welke mate, en op welke manier dergelijke acties bijdragen aan het behalen van (tussen)doelen, wordt dan ook niet expliciet gemaakt. Overigens kan ook niet altijd verwacht worden dat iedere (relatief kleine) actie voorzien wordt van een opgeschreven legitimatie.
De ambities zijn mee vormgegeven door de gemeenteraad. De ambities zijn door de gemeenteraad vastgesteld. Voor het moment van vaststelling heeft de gemeente haar inbreng kunnen leveren, bijvoorbeeld op een georganiseerde middag waarin de Energiestrategie ter sprake kwam. Daarnaast zijn er raadswerkgroepen geweest. De ambities zijn verder met 22 stemmen vóór en 3 stemmen tegen vastgesteld door de raad; uit interviews blijkt dat de raad positief staat tegenover de mogelijkheden die geboden zijn om inbreng te leveren t.a.v. de energie-ambities.16
16
Bron: https://venray.raadsinformatie.nl/vergadering/47847#ai_679210
Dialogic innovatie ● interactie
34
35
Dialogic innovatie ● interactie
2 Uitvoering Hoofdlijnen van de uitvoering Tijdlijn van de uitvoering De gemeente Venray heeft naar aanleiding van de Energiestrategie 2030 twee uitvoeringsprogramma’s
opgesteld
voor
de
periode
2014-2017
en
2018-2021.
Deze
uitvoeringsprogramma’s schetsen de kaders waarbinnen projecten worden opgepakt en uitgevoerd, met de doelstellingen uit de Energietransitie 2030 als uitgangspunt.17 In de periode 2014-2017 werd het energietransitie dossier opgepakt door één senior beleidsmedewerker die hier drie dagen per week aan werkte. In 2018 is duurzaamheid als belangrijk speerpunt opgenomen in het collegeprogramma, waarbij specifiek wordt ingezet op de energietransitie,
klimaatadaptatie
en
circulaire
economie
als
deelopdrachten.
Omdat
duurzaamheid een grote opgave is die veel onderdelen binnen de gemeente raakt, is het concernmanagementteam (CMT) gevraagd hier extra aandacht aan te besteden. In 2019 heeft het CMT besloten een duurzaamheidsprogramma op te stellen voor de gemeente Venray, genaamd ‘Venray Vergroent’. Het procesplan voor Venray Vergroent omschrijft de duurzaamheidsopgave, de doelstellingen voor de gemeente en het beoogde eindresultaat. De gemeente wil de noodzakelijke omslag ten aanzien van haar duurzaamheidsopgaven faciliteren door visie, beleid, expertise en stimuleringsmaatregelen te formuleren en door het goede voorbeeld te geven met zaken waar de gemeente rechtstreeks invloed op heeft. 18 Hiertoe concentreert het procesplan zich op de interne organisatie van de gemeente en het binnen de gemeente slim organiseren van het thema duurzaamheid. Organisatie van de uitvoering Behalve de afbakening van het duurzaamheidsprogramma, bevat het procesplan informatie over de organisatie van Venray Vergroent (zie Figuur 5). Vanuit het CMT is één ambtelijk opdrachtgever aangewezen die contact onderhoudt met het bestuur. Omdat Venray Vergroent een langlopend programma is, zijn twee ambtelijk opdrachtnemers aangewezen waarvan één zich buigt over het proces en de ander over de inhoud van het programma.
Om dezelfde reden is een stuurgroep aangewezen die van buitenaf meekijkt, kritische vragen stelt, opdrachten formuleert en besluiten neemt. De opdrachtnemer op het proces onderhoudt het contact met deze stuurgroep.
17
Gemeente Venray (2014) – Uitvoeringsprogramma Energie Venray 2014-2017.
18
Gemeente Venray (2019) – Procesplan Duurzaamheid: Venray Vergroent.
Dialogic innovatie ● interactie
36
De uitvoering van Venray Vergroent wordt overzien door het kernteam. Het kernteam bestaat uit de ambtelijk opdrachtnemers, een communicatieadviseur, de kartrekkers van diverse deelopdrachten en een projectassistent.19 De karttrekkers van de deelopdrachten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van hun eigen deelopdracht en het betrekken van de juiste stakeholders. Per deelopdracht is een uitvoeringsprogramma opgesteld. Voor de energietransitie wordt gewerkt met een update van en aanvullingen op het reeds bestaande uitvoeringsprogramma voor 2018-2021.20 De samenhang tussen de deelopdrachten is opgenomen in de integrale duurzaamheidsvisie van Venray.
Deelopdracht Duurzaamheidsvisie
Stuurgroep
• Bestuurlijk opdrachtgever • Ambtelijk opdrachtgever (voorzitter) • Gedelegeerd opdrachtgever • Ambtelijk opdrachtnemers • Vertegenwoordiger concerncontrol • Projectassistentie
Kernteam
• Ambtelijk opdrachtnemer proces (voorzitter) • Ambtelijk opdrachtnemer inhoud • Communicatieadviseur • Kartrekkers deelopdrachten • Projectassistentie
Deelopdracht Energietransitie
Deelopdracht Klimaatadaptatie
Deelopdracht Circulaire Economie
Deelopdracht Praktijk in huis
Figuur 5. Organisatie Venray Vergroent
Op basis van het collegeprogramma is een meerjarenbegroting opgesteld voor Venray Vergroent. Van 2019 tot 2023 is jaarlijks tussen €407.000 en €473.000 beschikbaar als voorbereidings- en uitvoeringsgeld. Circa 60% van dit budget gaat naar de deelopdracht ‘energietransitie’ en wordt besteed aan de formatie, de warmtevisie, de verkenning voor warmteplannen, een pilot project in Noord-West Venray, ondersteuning van initiatieven en aan communicatie. Het resterende budget wordt verdeeld over de deelopdrachten ‘klimaatadaptatie’ en ‘circulaire economie’.
37
19
Gemeente Venray (2019) – Procesplan Duurzaamheid: Venray Vergroent.
20
Gemeente Venray (2019) – Deelopdracht Energietransitie.
Dialogic innovatie ● interactie
Normenkader De uitvoering van de ambities is vastgelegd in een uitvoeringsplan. De uitvoering van ambities is vastgelegd in twee opeenvolgende uitvoeringsprogramma’s. Het eerste uitvoeringsprogramma 2014–2017 is gericht op de opstartfase van de energietransitie in Venray. De doelstellingen voor dit uitvoeringsprogramma
zijn
daarom
niet
zozeer
gericht
op
concrete
hoeveelheden energiebesparing en opwek, maar juist op het uitvoeren van voorbereidende maatregelen. Naast een jaarlijkse toename in energiebesparing en duurzame opwek van 1%, beoogt het eerste uitvoeringsprogramma met name hogere bewustwording en verantwoordelijkheid van inwoners en bedrijven, intensievere communicatie, en meer netwerkactiviteiten te realiseren. In het tweede uitvoeringsprogramma 2018–2021 en de bijbehorende
update
wordt
het
eerste
uitvoeringsprogramma
geëvalueerd,
aangescherpt,
geïntensiveerd en uitgebreid.21 22 Enkele belangrijke veranderingen in het tweede uitvoeringsprogramma ten opzichte van het eerste programma zijn als volgt: •
De aandacht rondom loketten verschuift van het opstarten naar het onderhouden hiervan;
•
Er worden nieuwe prestatieafspraken opgesteld met WonenLimburg;
•
Eisen voor duurzame nieuwbouw zijn aangescherpt door de gemeente;
•
Energiecontroles sluiten aan op strengere regelgeving;
•
Er is geen project dat expliciet is gericht op het aanbod van duurzame producten en diensten, hoewel hier nog wel aandacht voor was (zie pagina 50);
•
Aandacht verschuift van het Provinciaal Omgevingsplan Limburg (POL) naar de Regionale Energie Strategie (RES);
•
De gemeente gaat niet actief op zoek naar wijkinitiatieven (maar blijft deze nog wel ondersteunen);
•
De gemeente adviseert bedrijven niet meer expliciet over gebiedsontwikkeling;23
•
Er aandacht geen aandacht meer voor covergisting en houtverbranding.24
21
Gemeente Venray (2017) – Uitvoeringsprogramma Energie Venray 2014-2017.
22
Gemeente Venray (2019) – Deelopdracht Energietransitie.
23
In het eerste uitvoeringsprogramma wilde de gemeente duurzame gebiedsontwikkeling stimuleren zodat duurzame bedrijven gemotiveerd zouden raken om op deze locaties te vestigen. Tijdens de uitvoering bleek dat het bestuur geen profilerende rol wilde vervullen, waarna is besloten om dit project niet voort te zetten.
24
In 2017 en 2018 is landelijke wet- en regelgeving doorgevoerd (waaronder de SDE++ subsidie) waardoor lokale stimulering van covergisting en houtverbranding niet meer nodig was. Bovendien veranderen inzichten t.a.v. covergisting en houtverbranding waardoor deze hoogstwaarschijnlijk niet meer als duurzaam aangemerkt worden.
Dialogic innovatie ● interactie
38
Het uitvoeringsprogramma beschrijft de geplande activiteiten, verantwoordelijkheden, beoogde resultaten en middelen (tijd en/of budget) die daarvoor ingezet worden. De ambities zijn gedetailleerd uitgewerkt in twee opeenvolgende uitvoeringsprogramma’s, al is niet concreet gemaakt hoe activiteiten bijdragen aan het behalen van (sub-)doelen. De uitvoeringsprogramma’s bevatten projecten met betrekking tot een aantal thema’s, namelijk: woningen en bewoners, grootschalige duurzame opwek, bedrijven en instellingen, verkeer en vervoer, gemeente als bedrijf, en programma-ondersteuning (zie Figuur 6).25 Aangezien de gemeente actie in de samenleving niet kan afdwingen, hoopt de gemeente de samenleving te inspireren door belemmeringen weg te nemen, initiatieven te ondersteunen, en het goede voorbeeld te geven. De programma’s zijn daarom specifiek gericht op activiteiten die de gemeente zelf kan uitvoeren of waarbij de gemeente een aanzienlijke bijdrage kan leveren qua financiering of capaciteit.
Programmaondersteuning
Gemeente als bedrijf
Woningen & bewoners
Grootschalige duurzame opwek
Bedrijven & instellingen
Verkeer & vervoer
Figuur 6. Thema's binnen de uitvoeringsprogramma's.
Het uitvoeringsprogramma van 2014-2017 bevat 28 projecten. Ieder project is gekoppeld aan één van de bovengenoemde thema’s. Aangezien deze thema’s overeenkomen met de sectoren uit de Energiestrategie 2030, wordt de suggestie gewerkt dat de projecten bijdragen aan de energieambities van de betreffende sectoren. Hoé de projecten bijdragen aan deze ambities wordt echter niet expliciet genoemd in het uitvoeringsprogramma. Het uitvoeringsprogramma omschrijft wel op hoofdlijnen welke activiteiten worden beoogd per project en op welke termijn deze worden uitgevoerd. Welke samenwerkingsverbanden nodig zijn voor diverse projecten wordt niet aangegeven, hoewel het programma wel het belang van samenwerking benadrukt. In de bijlagen van het uitvoeringprogramma is beschreven hoe middelen van de gemeente worden besteed. Voor de jaren 2014 en 2015 is €35.000 beschikbaar voor ondersteuning, onderzoek, bijeenkomsten, communicatie, lidmaatschappen en enkele kleine projecten. Het is niet duidelijk hoeveel is begroot voor de jaren 2016 en 2017. In aanvulling op de programmagelden is bovendien ca. 700 uur per jaar beschikbaar vanuit de verschillende afdelingen aan reguliere capaciteit voor programmanagement, monitoring, analyse, communicatie, en regie over projecten.
25
39
‘Verkeer en vervoer’ en ‘gemeente als bedrijf’ vallen buiten de scope van dit onderzoek.
Dialogic innovatie ● interactie
Uitvoeringsprogramma 2014-2017
Verkeer en vervoer
Woningen en bewoners
•
•
Regionale ondersteuningsstructuur verduurzaming particuliere woningen (Regionaal Energieloket)
•
voor elektrische auto’s in openbare ruimte •
Energieprestatieafspraken energiecorporatie 20142017 uitvoeren (o.a. bestaand naar label B)
•
Diverse bouwprojecten en gebiedsontwikkelingen
•
Buurtinitiatieven gericht op zonnepanelen en isola-
Gemeente als bedrijf •
•
POL-uitwerking energie Regio Venlo
•
Collectieve inkoop zonnepanelen huishoudens
•
Uitbreiding covergisting en houtverbrandingscapaciteit
Bedrijven en instellingen •
Bedrijvenplatform oprichten en daarbij bijv. een Milieu-barometer voor bedrijven inzetten (Stimular)
•
Energie prioriteit bij controles Wet milieubeheer/Wabo
•
Aanbod duurzame diensten en producten in beeld en vergroten (zoals Energieplan Woning Vez)
•
Samen besparen: lagere energiekosten voor gemeenschapshuizen, wijkcentra en sportverenigingen (Vez)
•
Diverse bouwprojecten en gebiedsontwikkelingen
Verduurzaming gemeentelijke gebouwen en scholen, en energiebesparing gemeentehuis
•
Duurzaam inkopen, waaronder inkoop 100% groene energie. Duurzaamheid vast onderdeel
tie Grootschalige opwek
Fietsen stimuleren, verbeteren openbaar vervoer en verminderen autoverkeer
I.s.m. Venray Energiezuinig: stimuleren vraagkant door communicatie en loket
•
Aardgasvulpunt bij tankstations en laadpunten
bij andere beleidskaders en projecten. •
Verduurzamen wagenpark
•
Anders verlicht, Openbare Verlichting op maat
•
Energiemanagement gemeentelijke aansluitingen
•
Duurzame mobiliteit in gemeentelijke organisatie
Programma-ondersteuning •
Programmamanagement
•
Communicatie (plan maken, inrichten, uitvoeren o.a. website & social media)
•
Monitoring
•
Financieringsmogelijkheden (zoeken en toepassen)
•
Projectenbibliotheek inrichten
•
Deelname aan netwerken zoals Duurzaamheidsnetwerk Limburg
•
Zon-Atlas Limburg
Het uitvoeringsprogramma van 2018-2021 bevat 21 projecten, waarvan 17 inhoudelijk (zie verderop voor een samenvatting van dit programma). Het tweede uitvoeringsprogramma bevat een meer gedetailleerde beschrijving van de projecten. Per project een korte toelichting gegeven van de beoogde activiteiten. In het geval dat een activiteit samenwerking vereist, wordt dit genoemd in de beschrijving. De looptijd van de diverse projecten wordt gespecificeerd in de bijlagen van het uitvoeringsprogramma. De uitvoering van het tweede uitvoeringsprogramma wordt gecoördineerd door de beleidsmedewerker Milieu en duurzaamheid, die voor 0,5 fte als programmacoördinator optreedt.
Dialogic innovatie ● interactie
40
In aanvulling hierop is binnen diverse afdelingen van de gemeente capaciteit beschikbaar gemaakt en zijn budgetten opgesteld voor de uitvoering van de diverse projecten. In de periode 2018 tot 2021 is jaarlijks respectievelijk 2.325, 1.780, 1.875 en 1.680 uur aan capaciteit beschikbaar binnen diverse afdelingen van de gemeente. Voor externe kosten is achtereenvolgens jaarlijks bovendien €59.000, €41.500, €37.000 en €34.500 begroot. De bijlagen van het uitvoeringsprogramma bevatten een uitgebreide tabel waarin de verantwoordelijke afdeling, uren per afdeling, en externe kosten voor ieder project wordt toegelicht.26 Circa 26% van de beschikbare uren en 59% van de financiële middelen worden ingezet op het thema wonen en bewoners. De relatief uitgebreide inzet is deels het gevolg van het hoge aantal projecten binnen dit thema, maar heeft ook te maken met nodige inspanningen voor het opstellen van een transitievisie warmte. Binnen het thema wonen en bewoners worden circa 30% van de uren en 40% van de financiële middelen besteed aan het opstellen van de transitievisie warmte. Verder besteedt de gemeente relatief veel aandacht aan het thema bedrijven en instellingen (21% van de uren en 14% van de middelen) en het thema grootschalige duurzame opwek (15% van de uren en 17% van de middelen). De genoemde middelen zijn allemaal ramingen vooraf.
Vanwege tussentijdse ontwikkelingen zullen verschuivingen te zien zijn. De gemeente benadrukt het belang om flexibel te zijn en in te spelen op voorbijkomende kansen en urgente zaken. Wijzigingen worden gerapporteerd in de voortgangsrapportages en zo nodig wordt hierover een nota opgesteld. Naar aanleiding van het procesplan Venray Vergroent is de energietransitie als deelopdracht verder uitgewerkt. De activiteiten uit het tweede uitvoeringsprogramma worden voor een groot deel gecontinueerd. In aanvulling hierop zijn enkele nieuwe acties toegevoegd, waaronder het uitwerken van KODE Venray, het opstellen van de Regionale Energie Strategie, en het opstellen van een warmtevisie en -plan.27 Ook voor deze aanvullende projecten is aangegeven welke externe partijen betrokken worden, hoeveel budget hiertoe beschikbaar is, en hoeveel capaciteit beschikbaar is binnen diverse afdelingen van de gemeente. Om te voldoen aan deze norm is het van belang dat de beoogde resultaten van projecten expliciet benoemd worden in het uitvoeringsprogramma. Dit is in geen van beide uitvoeringsprogramma’s het geval. De acties worden op hoofdlijnen omschreven maar de beoogde resultaten zijn niet altijd duidelijk.
Doordat de resultaten niet expliciet genoemd worden is het bovendien niet duidelijk hoe projecten bijdragen aan de bredere ambities van de gemeente en aan de transitiestappen die zij hiervoor moet doorlopen. In de bijlagen van het tweede uitvoeringsprogramma wordt met behulp van een Likertschaal wél aangegeven hoe groot de verwachte bijdrage is van diverse projecten aan de gemeentelijke doelstellingen. Deze verwachtingen worden echter niet verder toegelicht of onderbouwd.
41
26
Gemeente Venray (2017) – Uitvoeringsprogramma Energie 2018-2021, Bijlage III.
27
Gemeente Venray (2019) – Deelopdracht energietransitie.
Dialogic innovatie ● interactie
Uitvoeringsprogramma 2018-2021
•
Woningen en bewoners •
Stimuleren verduurzaming particuliere woningvoorraad: •
Faciliteren bedrijvenalliantie(s)
•
Faciliteren collectieve inkoopacties
•
Faciliteren Regionaal Energieloket en Regio-
dere EED •
Klimaatroute scans
•
Stimuleren zon-PV op bedrijfsdaken (100.000m2)
Verkeer en vervoer •
Tegemoetkoming in kosten duurzaamheidsadviezen voor 100 woningeigenaren (label D of slechter)
•
Verkenning gemeentelijke stimuleringsregeling verduurzaming door woningeigenaren
•
Concretisering en monitoring prestatieafspraken woningcorporatie
•
Projecten duurzame nieuwbouw (nul-op-de-beter, aardgasloos)
•
Opstellen warmteplan, voorbereiding projecten
•
Verkennen regeling t.b.v. voorkomen en bestrij-
Uitvoeren projecten duurzame mobiliteit (Trendsportal)
nale coördinatie •
Toezicht wettelijke energieverplichting onder an-
Gemeente als bedrijf •
Uitvoeren actieplan verduurzaming gemeentelijk vastgoed en verankering MJOP’s
•
Verbeteren duurzaam en maatschappelijk verantwoord inkopen
•
Monitoren energiegebruik/energiemanagement
•
Uitvoeren actieplan verduurzaming gemeentelijke mobiliteit
•
Uitvoeren beleidsplan Openbare Verlichting
Programma-ondersteuning
den energiearmoede Grootschalige opwek •
Stimuleren en initiëren van grootschalige (collec-
•
Organisatie
•
Monitoring
•
Communicatie: interne bewustwordingscampagne
tieve) opwek met multidisciplinaire aanpak en door opstellen parapluplan voor kleinere initiatieven •
•
Communicatie: bewustwordingsacties huishoudens / bedrijven / organisaties
Faciliteren lokale energiecoöperatie
Bedrijven en instellingen •
Stimuleringsproject energiebewust ondernemers
•
Stimuleringsproject duurzame sportaccommodaties (ledverlichting)
De rollen en verantwoordelijkheden voor de gemeente en externe partijen zijn helder beschreven. De rol van de gemeente wordt in beide uitvoeringsprogramma’s gedefinieerd; voor externe partijen is dat nauwelijks het geval. De rol van de gemeente in de energietransitie is anders dan de traditionele rol van de gemeente. Ze richt
Dialogic innovatie ● interactie
42
haar aanpak op het wegnemen van belemmeringen, het faciliteren van bedrijven en inwoners, en het goede voorbeeld geven. Deze rol is zichtbaar in de uitvoeringsprogramma’s, aangezien deze activiteiten direct door de gemeente uitvoerbaar zijn of een aanzienlijke bijdrage van de gemeente vergen qua capaciteit of geld. De gemeente is afhankelijk van andere partijen in de samenleving om haar energieambities te realiseren. Hoewel vrijwel iedereen het eens lijkt te zijn over de transitieopgave, is de concretisering van samenwerking rond deze opgave lastig.28 De gemeente is niet in staat om inwoners en bedrijven te dwingen om actie te ondernemen. Tegelijk zou de gemeente wel duidelijker kunnen aangeven wat ze van de verschillende groepen in de samenleving verwacht; uit gesprekken blijkt dat (potentieel interessante) gesprekspartners van de gemeente geen helder beeld hebben van de verwachtingen van de gemeente. Deze verwachtingen zijn dus beschreven noch uitgesproken.
Regierollen voor grootschalige opwek 29 In het voortraject voor grootschalige zonneparken neemt de gemeente een faciliterende, toetsende en/of regisserende rol in. De gemeente nodigt commerciële of coöperatieve initiatiefnemers uit om projecten te ontwikkelen. De gemeente faciliteert initiatiefnemers om inspanningen te leveren ten aanzien van ruimtelijke inpassing en betrokkenheid van de omgeving in de planvorming, en toetst in hoeverre de inspanningen aansluiten bij de ambities van de gemeente. In sommige gevallen neemt de gemeente een meer regisserende rol, bijvoorbeeld bij het tenderen van zonneparken. Een regisserende rol is wenselijk wanneer de gemeente nadrukkelijk betrokken wil zijn en een vinger aan de pols wil houden. Anders dan bij zonprojecten neemt de gemeente zelf de regie in handen als het gaat om windprojecten. De gemeente is daarmee verantwoordelijk voor het nader onderzoeken van mogelijkheden voor windenergie. Indien gewenst kan de gemeente met externe partijen optrekken. Wanneer concrete plannen voor een windpark tot stand komen kan de gemeente ervoor kiezen om direct of indirect hieraan deel te nemen.
De verantwoordelijkheid voor individuele projecten is bij diverse personen en afdelingen binnen de gemeente belegd. In het eerste uitvoeringsprogramma is aangegeven dat projecten en processen een eigen structuur, projectleider en opdrachtgever hebben, hoewel dit niet verder worden toegelicht. Het tweede uitvoeringsprogramma bevat daarentegen wel een
28
Bron: interviews.
29
Gemeente Venray (2019) – Samen werken aan de energie van morgen: Kader voor opwekking duurzame energie.
43
Dialogic innovatie ● interactie
overzicht van de verantwoordelijke afdelingen en het aantal begrote uren per afdeling. De projecten zijn geformuleerd als activiteiten die de gemeente alleen of in samenwerking kan uitvoeren. Hoewel de gemeente benoemt welke samenwerkingsverbanden zij voor ogen heeft, wordt de rol van externe partijen in verschillende projecten niet nader toegelicht.
Het uitvoeringsplan heeft aandacht voor aansluiting van de doelen en activiteiten voor korte, middellange en lange termijn. De energiestrategie voor 2030 bevat een roadmap die mogelijke stappen schetst om de ambities voor 2030 te realiseren. De roadmap beschrijft de geleidelijke transitie per sector door aan te geven welke activiteiten op korte, middellange en lange termijn kunnen bijdragen aan het realiseren van de doelstellingen. 30 Uit interviews blijkt dat er tijdens het opstellen van de uitvoeringspogramma’s ook aandacht is besteed aan benodigde activiteiten op de korte, middellange en lange termijn. Het doel van het eerste uitvoeringsprogramma is onder andere ook om voorbereidende maatregelen te treffen zodat de transitie over 10 á 15 jaar een hoge vlucht kan nemen. Geen van beide uitvoeringsprogramma’s gaat echter expliciet in op de aansluiting van de doelen en activiteiten voor korte, middellange en lange termijn. Hoewel de aansluiting van doelen en activiteiten niet wordt geëxpliciteerd, komen de projecten in beide uitvoeringsprogramma’s wel gedeeltelijk overeen met de voorgestelde activiteiten uit de roadmap. De uitvoeringsprogramma’s bouwen daardoor gedeeltelijk voort op het onderzoek van Ecofys.
31 Sommige suggesties uit de roadmap krijgen echter geen of weinig aandacht in de uitvoeringsprogramma’s, terwijl andersom sommige projecten in de uitvoeringsprogramma’s niet worden genoemd in de roadmap. Zo wordt in het tweede uitvoeringsprogramma bijvoorbeeld geen aandacht meer besteed aan covergisting, biomassa en restwarmte, terwijl deze thema’s op de middellange termijn wel een rol hebben in de roadmap. Bovendien worden diverse maatregelen ten aanzien van transport en opleidingen genoemd in de roadmap, terwijl deze maatregelen beperkt of niet terugkomen in de uitvoeringspogramma’s. Daarentegen besteden de uitvoeringsprogramma’s wel meer aandacht aan stimuleringsmaatregelen voor verduurzaming van woningen en bedrijven.
De gekozen uitvoering is naar verwachting (het meest) effectief voor realisering van de ambities. In dit onderzoek is het beleid van de gemeente niet inhoudelijk getoetst. Het is wel mogelijk om op basis van eerder onderzoek een oordeel te geven over de verwachte effectiviteit van de uitvoeringsprogramma’s. CE Delft heeft in
30
Ecofys (2013) – Energie voor groene groei: Energiestrategie 2030 voor de gemeenten Beesel, Venlo en Venray.
31
Idem.
Dialogic innovatie ● interactie
44
2021 een onderzoek uitgevoerd naar de ontwikkelingen in de CO 2-uitstoot en het energieverbruik in Venray van 2010 tot 2019, en de verwachte ontwikkelingen in de toekomst. Op basis van deze gegevens geeft CE Delft een advies over het beleid van de gemeente Venray. De CO2-uitstoot in Venray is in 2019 15% gedaald ten opzichte van 2013. Hoewel deze daling bovengemiddeld is in Nederland, is de daling niet voldoende om CO 2-neutraal te worden in 2030.32 Ook het energieverbruik in Venray neemt met 2,8% sterker af dan het landelijk gemiddelde, maar lang niet genoeg om in 2030 het besparingsdoel van 37,5% te halen ten opzichte van 2013. Als de nog niet uitgevoerde SDE-projecten voor duurzame opwek allemaal gerealiseerd worden kan Venray, afhankelijk van haar energiebesparing, wel het doel halen om 45% van haar energie duurzaam op te wekken. Gezien een tekort aan netcapaciteit is het echter niet aannemelijk dat alle SDE-projecten gerealiseerd worden. CE Delft merkt op dat dat de energieambities niet meer in lijn zijn met de landelijke ambitie om in 2050 CO2-neutraal te zijn. De gemeente wil haar doelstelling 20 jaar eerder behalen, terwijl zij wel afhankelijk is van dezelfde overheid. CE Delft raadt de gemeente aan om de Europese doelstelling over te nemen.
Deze was tot najaar 2021 ambitieuzer dan de Nederlandse doelstelling, maar in het Coalitieakkoord 2021-2025 zijn deze Europese doelstellingen benoemd.33 Bovendien raadt CE Delft aan om naast CO2 ook andere broeikasgassen mee te nemen in het beleid van Venray. CE Delft geeft ook advies over het beleid van de gemeente in diverse sectoren. De gemeente kan in haar beleid meer nadruk leggen op de sectoren ‘werken’ en ‘mobiliteit’, die een relatief hoge uitstoot hebben. Zo kan de gemeente bijvoorbeeld het instrumentarium van stimuleringsmaatregelen voor landbouwbedrijven verrijken en kan de gemeente meer sturen op duurzamere vervoersopties, zoals fietsen. Strenger toezicht op de uitvoering van energiebesparingsplicht voor bedrijven is ook een kosteneffectief instrument om CO 2-emissies te reduceren. Uit contact met de gemeente blijkt echter dat deze plicht nog in de kinderschoenen staat en dat het oppakken en op niveau brengen van de energiecontroles in samenspraak met regionale en landelijke overheden moet gebeuren. Tot slot raadt CE Delft de gemeente aan om de uitvoeringscapaciteit met 9 tot 17 fte uit te breiden, zowel binnen het gemeentehuis als voor de handhaving. Kortom, uit het rapport van CE Delft blijkt dat de gekozen uitvoering slechts gedeeltelijk effectief is in het behalen van de Venrayse energieambitie.
Op het gebied van duurzame opwek is geplande uitvoering effectief, hoewel de realisatie van de uitvoering niet volledig mogelijk lijkt. Op het gebied van energiebesparing en het beperken van de uitstoot is de uitvoering vooralsnog niet toereikend en zijn mogelijk aanvullende maatregelen nodig.
45
32
CE Delft (2021) – Voortgang energiebeleid gemeente Venray.
33
Coalitieakkoord 2021 – 2025 ‘Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst.’
Dialogic innovatie ● interactie
Bovendien bieden de uitvoeringsprogramma’s op voorhand beperkt inzicht in exacte invulling en verwachte output van diverse activiteiten. De projecten worden veelal op hoofdlijnen geschetst, waardoor het onduidelijk is welke transitiestappen ondernomen worden door de gemeente en wat deze opleveren (bijvoorbeeld het meekrijgen van de bevolking). Het is bovendien niet altijd duidelijk of de gemeente heeft onderzocht of de gekozen transitiepaden het meest veelbelovend zijn.
Activiteiten zijn conform planning gestart en passen qua uitvoering bij het vastgestelde beleid. Aan deze norm wordt gedeeltelijk voldaan. Op basis van deskstudie, interviews en contact met de gemeente is nagegaan hoe de gemeente Venray invulling heeft gegeven aan haar uitvoeringsplannen. 34 Hierbij is gekeken welke activiteiten conform de plannen zijn uitgevoerd en waar is afgeweken van het beleid. Deze paragraaf zal per sector antwoord geven op de vraag of projecten conform planning zijn uitgevoerd, waarbij enkele voorbeelden worden uitgelicht. De verduurzamende maatregelen binnen de sector ‘gemeente als bedrijf’ en ‘verkeer en vervoer’ vallen buiten de scope van dit onderzoek en worden daarom niet behandeld in deze paragraaf. Wonen en bewoners Het Uitvoeringsprogramma 2018-2021 bevat vijf projecten ter verduurzaming van de sector ‘wonen en bewoners’. Tabel 4 toont de status van de projecten zoals deze zijn geformuleerd in het Uitvoeringsprogramma 2018-2021. Tabel 4. Status van projecten t.a.v. wonen en bewoners uit het uitvoeringsplan 2018-2021. 35
#
Project
6
Versnellen verduurzaming particuliere woningvoorraad
7
8
34
Concretisering en monitoring prestatieafspraken woningcorporatie rondom duurzaamheid Projecten duurzame nieuwbouw (nul-op-demeter, aardgasvrij)
Geplande activiteiten • Onderhouden digitaal loket www.bespaarenergieinlimburg.nl • Deelname duurzame huizenroute • Faciliteren bedrijvenallianties • Herhalen Zonnig Zeker • Onderzoeken lokale stimuleringsregeling • Uitvoeren en monitoren prestatieafspraken prestatie • Samenwerking WonenLimburg t.b.v. aardgasvrije wijk
? x x x
✓ ✓ ✓
• Faciliteren, stimuleren en adviseren
?
• Enkel aardgasvrije en energie-neutrale nieuwbouw
✓
Voor deze paragraaf is nadrukkelijk gekeken naar het uitvoeringsplan van 2018-2021. Dit omdat het programma voortbouwt op het uitvoeringsprogramma van 2014-2017 en de gemeente de uitvoering daarvan zelf al heeft geëvalueerd.
35
De status van een project wordt weergegeven met een ‘✓’, ‘x’ of een ‘?’. Een ‘✓’ betekent dat een project loopt of is voltooid, een ‘x’ betekent dat een project niet is gestart of is gestopt, en ‘?’ betekent dat de status (vooralsnog) onduidelijk is.
Dialogic innovatie ● interactie
46
9
Opstellen warmteplan incl. projecten afkoppelen bestaande woningbouw
10
Verkennen regeling ter voorkoming en bestrijden energiearmoede
✓ • Opstellen warmteplan met Enexis
• Onderzoeken energiebank of fonds • Programma tegemoetkoming energielasten bij besparingsmaatregelen
✓ x
In de periode sinds 2018 is de gemeente er niet in geslaagd alle geplande maatregelen te nemen ter versnelling van de verduurzaming van de particuliere woningvoorraad (project 6). De gemeente Venray heeft met name ingezet op stimuleringsregelingen. De website van Venray Vergroent bevat onder andere een pagina waarop huizenbezitters en huurders worden doorverwezen naar informatie over regionale en landelijke leningen en subsidies. 36 Bovendien geeft de website informatie over de duurzaamheidscampagne van de gemeente, Venray Bespaart 2021-2022. De gemeente is er niet aan toe gekomen om bedrijvenallianties te faciliteren. In 2011 heeft de gemeente de bedrijvenalliantie Venray Energiezuinig opgericht. Samen met Venray Energiezuinig heeft de gemeente goede evenementen opgezet en uitgevoerd, maar na bijna 8 jaar is de bedrijvenalliantie opgeheven omdat de resultaten beperkt bleven en het lastig was voor concurrerende bedrijven om samen de regie over te nemen en een verdienmodel te realiseren. Sinds 2018 zijn geen nieuwe bedrijvenallianties gevormd.
Venray Bespaart 2021-202237 Venray heeft voor 2021 en 2022 een Regeling Reductie Energiegebruik (RRE) subsidie gekregen van het Rijk waarmee Venray diverse acties kan ondernemen om het energieverbruik van haar inwoners te verminderen. Venray heeft onder anderen waardebonnen uit van maximaal €90,voor energiebesparende artikelen uitgedeeld. Deze vouchers werden tijdelijk fysiek uitgedeeld bij de Gamma en Praxis en worden eind 2021 ook online beschikbaar gemaakt via een digitaal declaratieloket. Deze vouchers zelf zullen maar beperkt bijdragen aan de energiebesparing, een belangrijke ‘bijvangst’ is echter dat een voucher ook bewustwording realiseert bij bewoners over de (on)duurzaamheid van hun woning.
47
36
Bron: https://www.venray.nl/leningen-en-subsidies
37
Bron: https://www.venray.nl/venray-bespaart-2021-2022
Dialogic innovatie ● interactie
Bovendien wordt de RRE-subsidie gebruikt om warmtescans aan te bieden en om inwoners te voorzien van een energiebesparingsadvies via het programma Plus-je-Huis van Volta Limburg. De getroffen maatregelen binnen het stimuleringsprogramma Venray Bespaart sluiten aan bij het beleid van de gemeente om faciliterende en stimulerende rol te vervullen in de energietransitie.
WonenLimburg en de gemeente Venray formuleren jaarlijks prestatieafspraken (project 7). Deze prestatieafspraken kunnen zowel kwantitatieve of procesmatige afspraken zijn. Kwantitatieve afspraken gaan bijvoorbeeld over het aantal gerenoveerde woningen en het aantal energiecoaches dat door Wonen Limburg wordt ingezet. Zo heeft WonenLimburg tussen 2010 en 2019 in totaal 2.424 woningen in Venray verduurzaamd en 23 keer een energiecoach ingezet in de gemeente Venray. Procesmatige afspraken gaan daarentegen over de betrokkenheid van WonenLimburg bij het opstellen van de transitievisie warmte of de vertaling van de RES voor de gemeente Venray. WonenLimburg heeft als huidig commitment dat het actief blijft bijdragen aan het opstellen en uitvoeren van de transitievisie warmte. De gemeente heeft in de periode 2018-2021 als doel om stimulerend, faciliterend en adviserend te acteren rondom projecten voor duurzame nieuwbouw (project 8). Voor projecten waar de gemeente haar eigen grond heeft verkocht, is een informatieavond gehouden waarbij kopers zijn geïnformeerd over belangrijke aspecten van duurzame nieuwbouw. Bovendien bood deze avond een kans voor kopers om gezamenlijk op te trekken in dit proces.
Het is niet duidelijk hoe de gemeente verder stimulerend heeft opgetreden ten aanzien van nieuwbouwprojecten, alleen dat het belang van de stimulerende rol is afgenomen sinds het invoeren van de nieuwe BENG-norm (Bijna Energieneutrale Gebouwen) in januari 2021.38 De BENG-norm stelt eisen aan de maximale energiebehoefte, het maximale primair fossiele energiegebruik, en een minimaal aandeel hernieuwbare energie voor nieuwbouw. Als gevolg van deze nieuwe norm hoeft de gemeente Venray minder actief te sturen op duurzame nieuwbouw, hoewel zij wel nog informatie aanbiedt via haar website. Project 9 is in volle gang. Een concept transitievisie warmte is opgesteld door Driven by Values en is op 2 november vastgesteld door de gemeenteraad. Inwoners zijn tijdens een informatieavond geïnformeerd over de transitievisie warmte. Bovendien is de houding van
38
Bron: https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/gebouwen/wetten-en-regels/nieuwbouw/energieprestatie-beng/indicatoren
Dialogic innovatie ● interactie
48
bewoners ten aanzien van de warmtetransitie gepeild middels een enquête.39 Andere partijen die betrokken zijn bij het opstellen van de transitievisie warmte zijn Enexis, WonenLimburg, VvE’s en de bredere regio. Vanaf 2022 worden de eerste maatregelen getroffen om de aardgasvraag van de bestaande bouw te reduceren. Tot slot heeft de gemeente voor project 10 een onderzoek uitgevoerd naar mogelijke regelingen ter bestrijding van energiearmoede. De gemeente is tot de conclusie gekomen dat er voldoende regelingen zijn op regionaal niveau. De gemeente biedt daarom ook geen tegemoetkoming voor energielasten wanneer huishoudens in de sociale huur energiebesparende maatregelen doorvoeren. De energiebesparende maatregelen zelf worden wel deels vergoed middels de vouchers van het programma Venray Bespaart. Bedrijven en instellingen Het Uitvoeringsprogramma 2018-2021 bevat 4 projecten ter verduurzaming van de sector ‘bedrijven en instellingen’. Tabel 5 toont de status van de projecten zoals deze zijn geformuleerd in het Uitvoeringsprogramma 2018-2021. Tabel 5. Status van projecten t.a.v. bedrijven en instellingen uit het uitvoeringsplan 2018-2021.
#
Project
11
Stimuleringsproject energiebewust ondernemen
12
Stimuleringsproject duurzame sportaccommodaties en scholen
13
Toezicht wettelijke energieverplichtingen
14
Stimuleren zon-PV op bedrijfsdaken
Geplande activiteiten • Community of practice opzetten • Informatiebijeenkomsten bedrijventerreinen • Kennis en stimuleringsvouchers, energiescans en samenwerkingsprojecten • Onderzoek naar duurzame maatregelen (voorinvestering, subsidie, collectieve inkoop) • Prestatie afspraken • Duurzaamheidsmaatregelen i.h.k.v. Frisse Scholen • Toezichtsprojecten op lokaal niveau • Regionale samenwerking met RUD t.b.v. energiebesparing bij bedrijven • Tools energiebesparing agrarische sector • Project 100.000 m2 zon • Aanjaagteam 'Zon op daken' • nieuwbouw geschikt voor zon-PV
✓ ✓ ✓ ✓ ? ✓ ? ✓ x
✓ ? ✓
Venray heeft in de afgelopen periode veel aandacht besteed aan het stimuleringsproject energiebewust ondernemen (project 11). De gemeente heeft conform de planning een community of practice opgezet onder de naam Groene Strijders, waar particulieren, ondernemers, sportverenigingen en wijkcentra hun duurzame initiatieven kunnen delen (zie volgende pagina). Verder heeft de gemeente voor ondernemers diverse informatiebijeenkomsten gehad en een energiebesparingsconvenant opgesteld waar ondernemers van het bedrijventerrein Smakterheide aan deel konden nemen. Ondanks de initiële positieve reactie
39
Driven by Values (2021) – Concept Transitievisie Warmte Gemeente Venray 2022-2030 (Bijlage VI: Uitslag enquête).
49
Dialogic innovatie ● interactie
op dit convenant hebben slechts zes bedrijven deze uiteindelijk ondertekend. Naar aanleiding hiervan heeft de gemeente besloten om een energiebesparingsadvies te combineren met reguliere energiecontroles die door de Regionale Uitvoeringsdienst worden uitgevoerd in opdracht van de gemeente. Het uitvoeringsprogramma 2018-2021 bevat geen projecten die expliciet zijn gericht op het vergroten van het aanbod van duurzame producten en diensten. In het uitvoeringsprogramma 2014-2017 werd hier wel expliciet aandacht aan besteed in samenwerking met bedrijvenalliantie Venray energiezuinig.40 Uit een ambtelijke reactie blijkt dat er sindsdien nog wel aandacht is voor het aanbod van duurzame producten en diensten. De gratis energieadviezen die de gemeente en Volta Limburg aanbieden via het Plus-je-Huis programma zijn hier een voorbeeld van. Bovendien is de gemeente met ingang van 2022 aangesloten bij het Duurzaam Bouwloket, waar inwoners advies kunnen vragen en waar lokale bedrijven zich bij kunnen aansluiten met hun aanbod. Beide initiatieven bieden lokale bedrijven de mogelijkheid om inwoners in Venray te helpen bij de energietransitie.
Groene Strijders 41 Het Platform Groene Strijders is een website waarop inwoners, verenigingen en ondernemers kunnen delen hoe zij bijdragen een de verduurzaming van gemeente Venray. Door verhalen te delen inspireren de Groene Strijders anderen om te verduurzamen en hun verhalen te delen. Het is een website voor en door inwoners. Groene Strijders is op 8 oktober gelanceerd en heeft zowel binnen als buiten de gemeente goede reacties opgeleverd.
Voor het project voor duurzame sportaccommodaties en scholen (project 12) heeft de gemeente enkele informerende en stimulerende maatregelen getroffen. In 2018 en 2019 heeft de gemeente conform het uitvoeringsprogramma energiescans aangeboden aan sportverengingen. Enkele hiervan hebben op basis van deze energiescans investeringen gedaan in Ledverlichting of PV-installaties. Qua subsidies zijn sportverenigingen met name afhankelijk van landelijke regelingen.
40
Gemeente Venray (2017) – Uitvoeringsprogramma Energie Venray 2014-2017.
41
Bron: https://groenestrijders.nl/
Dialogic innovatie ● interactie
50
Dorpshuizen en wijkcentra kunnen voor moderniserende maatregelen gebruik maken van de gemeentelijke subsidie Schoon door de Poort, waarbij een deel van de verbouwingskosten vergoed worden door de gemeente. Deze dorpshuizen en wijkcentra maken regelmatig gebruik van de adviesdiensten van de gemeentelijke energieconsulent bij het verduurzamen van de accommodatie. Scholen zijn zelf verantwoordelijk voor hun beheersstichting, maar kunnen wel gebruik maken van budget wat de gemeente beschikbaar heeft gesteld voor het project ‘frisse scholen’. Vanwege dit project hebben 11 scholen duurzame ventilatiesystemen geplaatst en kwamen 4 scholen in aanmerking voor een regionale subsidie waarmee zonnepanelen zijn aangeschaft.
Energiebesparingsconvenant Het energiebesparingsconvenant is een initiatief van de gemeente om energiebesparing bij bedrijven te stimuleren. De gemeente heeft op het bedrijventerrein Smakterheide een informatieavond gehouden waar de gemeente de voordelen van diverse energiebesparende maatregelen heeft toegelicht. De gemeente heeft een convenant opgesteld waarin afspraken staan over de uitvoering van deze maatregelen. De gemeente biedt een gratis energiescan aan onder de voorwaarde dat de bedrijven hierna energiebesparende maatregelen treffen en de mogelijkheden voor duurzame opwek onderzoeken. 42 Hiertegenover staat dat de gemeente gedurende de looptijd van het convenant de toezichtsdruk vermindert en handhaving op het gebied van energiebesparing achterwege laat. Bovendien ondersteunt de gemeente de ondernemer waar mogelijk, indien er geen concurrentie is met commerciële adviesbureaus. Hoewel de gemeente positieve reacties ontving ten aanzien van de informatieavond, hebben slechts zes bedrijven het convenant ondertekend, en dat blijken bedrijven te zijn die toch al voorop lopen t.a.v. verduurzaming van hun bedrijfsvoering.
De gemeente is verantwoordelijk voor toezicht op wettelijke energieverplichtingen (Project 13). De meeste agrariërs zijn milieuvergunningsplichtig (categorie C en IPPC) en zijn daardoor wettelijk verplicht energiebesparende maatregelen te nemen. Bovendien zijn ondernemers die jaarlijks 50.000 kWh of 25.000 m3 aardgas of een equivalent daarvan verbruiken (categorie A en B) verplicht om een aantal erkende energiebesparende maatregelen te nemen (EML).43 Om deze verplichtingen te handhaven laat de gemeente Venray
42
Gemeente Venray (2019) – Convenant Energiebesparing.
43
Bron: https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/energie-besparen/informatieplichtenergiebesparing/energiebesparingsplicht
51
Dialogic innovatie ● interactie
energiecontroles uitvoeren door de Regionale Uitvoeringsdienst. Vooralsnog lopen de energiecontroles niet vlekkeloos, aangezien de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) weinig of slechte gebruikscijfers beschikbaar heeft en omdat de lijst EML-plichtige bedrijven niet klopt. Het oppakken en op niveau brengen van deze energiecontroles vergt regionale samenwerking. De gemeente heeft als doel om de energiecontroles in de toekomst combineren met additionele energieadvisering voor ondernemers om zo extra maatregelen te stimuleren. De gemeente heeft een beroep gedaan op de expertise van Soltonergy ten aanzien van haar stimuleringsproject om 100.000 m2 aan zonnepanelen op daken van bedrijven te realiseren (project 14). Naar aanleiding hiervan is het pilot project ‘Zon op bedrijven’ gestart bij zes bedrijven in de regio van Venray.44 Bovendien heeft Venray afspraken over de aanleg van zonnepanelen opgenomen in het energiebesparingsconvenant.45 Het is vooralsnog onduidelijk in hoeverre Venray haar doel van 100.000 m2 aan zonnepanelen heeft bereikt. Op de website groenestijders.nl zijn voorbeelden te vinden van bedrijven die zonnepanelen op hun dak hebben aangelegd. Zo heeft Timmerfabriek Verhoeven bijvoorbeeld 5.000 m2 aan zonnepanelen aangelegd.
In de nieuwe omgevingswet wordt het verplicht voor nieuwe bedrijfsgebouwen om zonnepanelen aan te leggen op de daken.46 Grootschalige duurzame energie Het Uitvoeringsprogramma 2018-2021 bevat twee projecten voor de sector ‘grootschalige duurzame energie’. Tabel 6 toont de status van de projecten zoals deze zijn geformuleerd in het Uitvoeringsprogramma 2018-2021. Tabel 6. Status van projecten t.a.v. grootschalige duurzame energie uit het uitvoeringsplan 2018-2021.
# 16 17
Project Stimuleren en initiëren van grootschalige (collectieve) opwekking Faciliteren lokale energiecoöperatie
Geplande activiteiten • Initiëren en faciliteren duurzame opwekking a.d.h.v. KODE
✓
• Ondersteunen opstart energiecoöperatie • Onderzoeken rol energiecoöperatie
✓ ✓
De gemeente heeft als doelstelling om grootschalige opwek te initiëren en faciliteren binnen het Kader voor Opwekking Duurzame Energie (KODE). KODE is in 2019 geschreven en bevat kaders en criteria op het vlak van ruimtelijke mogelijkheden, economische voordelen en burgerparticipatie voor projecten omtrent grootschalige opwek. Naar aanleiding van KODE heeft een verkenning plaatsgevonden naar de mogelijkheden voor een windpark in Venray. Momenteel is Venray niet voornemens een windpark te realiseren gezien de bezwaren van
44
Bron: https://soltronergy.eu/zon-op-bedrijven-project-gemeente-venray/
45
Gemeente Venray (2019) – Convenant Energiebesparing.
46
Bron: www.omgevingsvisie.venray.nl/werkgebieden-1
Dialogic innovatie ● interactie
52
inwoners en grondeigenaren.47 De gemeente heeft wel een tender opgesteld voor zonneparken, waarmee de gemeente partijen uitlokt om zonneparken te ontwikkelen. Hieruit volgden acht initiatieven, waarvan twee zijn toegelaten tot de vergunningsaanvraag, namelijk het Solarfields Zonnepark aan de Beemdweg en het LC Energy Zonnepark Wüsterveld nabij Castenray.48 Andere voorbeelden van initiatieven die tot stand zijn gekomen in Venray zijn het Naga Solar Zonnepark Blakt en het Zonnepark Kronos. De box op de volgende pagina's bevat meer informatie over de status van deze initiatieven. Deze lijst met initiatieven is niet uitputtend, maar bevat voorbeelden die tijdens de interviews herhaaldelijk aan bod kwamen. De gemeente werkt samen met de lokale energiecoöperatie BeePower (project 17). Conform het uitvoeringsprogramma heeft de gemeente BeePower financieel ondersteund tijdens haar oprichting in 2018. BeePower heeft €7.000 ontvangen voor het opstarten van de coöperatie. Dit bedrag was binnen de doelstelling van BeePower vrij besteedbaar en is onder anderen besteed aan notariële kosten en het creëren van een website. Aanvullend heeft BeePower €3.000 ontvangen voor het uitvoeren van een project. Na een eerste formele openingsdag heeft BeePower samen met circa 50 mensen ervoor gekozen om een Postcoderoos uit te voeren.
BeePower ziet zichzelf als een kennisnetwerk voor particulieren, ondernemers en de gemeente, en is inmiddels hoofdzakelijk bezig met het initiëren, stimuleren en faciliteren van projecten. Bovendien heeft BeePower de gemeente ondersteund met het opstellen van KODE en bij het benaderen van inwoners.
53
47
Gemeente Venray (2021) – Windpark Venray: Verkenning 2020-2021.
48
Bron: https://www.venray.nl/veel-gestelde-vragen-zonne-energie
Dialogic innovatie ● interactie
Kader voor Opwekking Duurzame Energie (KODE) Venray Begin 2019 is de gemeente Venray gestart met het verkennen van kaders voor duurzame opwek in de gemeente. De hieruit volgende uitgangspunten en principes zijn vervolgens gedeeld met de raad en met stakeholders als Enexis, BeePower, Limburgse Land- en Tuinbouwbond (LLTB), toeristisch platform, IVN en diverse initiatiefnemers. 49 De gemeente heeft de inbreng van deze partijen zoveel als mogelijk meegenomen in het kader. Tot slot zijn de dorps- en wijkraden betrokken bij de dialoog, met name wat betreft hun mogelijke rol in de energietransitie. Het resulterende kader voor opwekking van duurzame energie is op 29 oktober 2019, met vier amendementen, ingestemd door de gemeenteraad. Met de ontwikkeling van dit kader liep de gemeente Venray vóór op andere gemeenten in de regio; veel partijen waarderen dát KODE is opgesteld, daarnaast wordt KODE gebruikt als template in de RESplanvorming. Met behulp van KODE wil de gemeente inhoud geven aan de energietransitie en daarbinnen specifiek op de lokale opwekking van duurzame energie. KODE omschrijft mogelijke locaties voor duurzame opwek, de manier waarop inwoners meegenomen kunnen worden in het ontwikkelproces, en welke mogelijkheden er zijn voor participatie. Daarmee biedt KODE handvatten om de kwaliteit van initiatieven in een vroeg stadium te toetsen.
Hoewel het coalitieakkoord geen energiebronnen uitsluit, wordt in KODE uitsluitend gekeken naar zonne- en windenergie. Deze energiebronnen zijn bewezen effectief, zijn maatschappelijk breed geaccepteerd, en kennen veel subsidiemogelijkheden. Bovendien vergen oplossingen als vergisting en biomassacentrales maatwerk, wat kaderstelling bemoeilijkt. Problematisch is daarbij wel dat, als er met name vanuit KODE gewerkt wordt aan duurzame opwek, andere energiebronnen niet meer op het netvlies staan. Initiatieven
voor zonne-
en
windenergie
worden
getoetst aan
de
hand
van
10
uitgangspunten. Deze uitgangspunten zijn gebaseerd op vier pijlers met bijbehorende doelen waaraan initiatieven moeten voldoen: 1)
Ruimte – zuinig en zorgvuldig gebruik van de ruimte
2)
Inwoners – samen werken aan een acceptabel plan
3)
Locatie – estetica, inpassing, verbetering kwaliteit en ecologie
4) Eigernaarschap – eerlijk verdelen van de lasten en lusten
49
Gemeente Venray (2019) – Samen werken aan de energie van morgen: Kader voor opwekking duurzame energie.
Dialogic innovatie ● interactie
54
Initiatieven voor Zonneparken Kronos Zonnepark (Smakt) In 2018 heeft Kronos een initiatief voor een zonnepark van 24,9 hectare aangekondigd ten zuiden van Smakt. 50 Het zonnepark zou circa 7.700 huishoudens kunnen voorzien van groene stroom. Hoewel BeePower door de gemeente is gevraagd om dit project te begeleiden, heeft BeePower hiervan afgezien vanwege een gebrek
aan
aandacht
voor
burgerparticipatie
en
adequate
informatievoorziening. Uit interviews blijkt dat het draagvlak voor dit initiatief beperkt was en dat er weerstand ontstond in de samenleving. Mede hierdoor zouden CDA, Venray Lokaal en Samenwerking Venray een amendement hebben voorgesteld voor afstandseis die is geformuleerd in KODE. Het voorstel luidde dat zonneparken groter dan 5 hectaren minimaal 500 meter (in plaats van 150 meter) van de dorpsrand moeten liggen, tenzij omwonenden unaniem akkoord gaan in het geval dat het zonnepark dichterbij ligt. 51 Dit amendement is aangenomen door de gemeenteraad, waardoor het Zonnepark Smakt – dat binnen 500 meter van de dorpsrand zou liggen – uiteindelijk niet is gerealiseerd.52 Naga Solar Zonnepark Blakt (Oirlo) Het Naga Solar Zonnepark Blakt in Oirlo betreft een zonnepark van 4,4 hectare. 53 Sinds 2018 is het bestuur van BeePower in contact met Naga Solar, en treed zij op als intermediair tussen Naga Solar en omwonenden. 54 Er is een samenwerkingsovereenkomst gesloten waarbij Naga Solar een eenmalige bijdrage levert aan het duurzaamheids- en leefbaarheidsfonds. Het project ligt op dit moment stil omdat er een rechtszaak is aangespannen tegen de komst.
50
Bron: https://www.zonnepark-venray.nl/
51
CDA, Venray Lokaal & Samenwerking Venray (2019) – Amendement KODE Venray (afstandscriteria).
52
Bron: http://hallo-venray.nl/Article/Details/2846
53
Bron: https://nagasolar.com/projects/venray/
54