Rapport energie-ambities incl aanbiedingsbrief
Tekst van het document
Rekenkamer
Aan: Gemeenteraad Cc aan: Griffier, College van B&W, Gemeentesecretaris, MT
Datum: Behandeld: Bijlage(n):
12 mei 2022 Jolanda de Kreij 1
Kenmerk uw brief: Ons kenmerk:
niet van toepassing 2022-003
Onderwerp: Eindrapport ‘Onderzoek Energieambities Venray’
Geachte leden van de gemeenteraad, De rekenkamer Venray biedt u hierbij het eindrapport aan van het ‘Onderzoek Energieambities Venray’. Dit onderzoek richt zich op de energieambities van de gemeente Venray in relatie tot de samenleving (inwoners, bedrijven, andere partners). Het onderzoek is uitgevoerd door Dialogic (met aansturing door de rekenkamer). De rekenkamer heeft de conclusies en aanbevelingen uit het onderzoek alle onverkort overgenomen (zie pagina 13 tot en met 19). Bestuurlijke reactie Op verzoek van de rekenkamer heeft het college van B&W van Venray een bestuurlijke reactie op het rapport gegeven (zie bijlage 3 in het rapport). Kortweg geeft het college hierin aan dat de uitkomsten van het onderzoek en de daaraan verbonden conclusies herkenbaar zijn en dat de gedane aanbevelingen ter harte worden genomen en worden meegenomen bij toekomstige ontwikkelingen, eventueel nieuw op te stellen beleid, maar ook, indien van toepassing, bij de uitvoering daarvan. Een aantal aanbevelingen (9 tot en met 13) zijn gericht aan u als raad. Het college heeft aangeboden, bij een verzoek daartoe van de raad, dat zij hier een bijdrage aan kan leveren. Nawoord rekenkamer De bestuurlijke reactie van het college toont, naar de mening van de rekenkamer, duidelijk aan dat het college aan de slag gaat met de conclusies en aanbevelingen uit het rapport.
Het college heeft hiertoe in haar bestuurlijke reactie reeds een link gelegd met een drietal toekomstige ontwikkelingen: 1. Herijking ambitie energietransitie 2. Komen tot concretere doelen en betere monitoring 3. Inwonerscommunicatie
Rekenkamer
Daarnaast blikt het college vooruit op de wijze waarop zij de aanbevelingen 1 tot en met 8 concreet op wil pakken. De rekenkamer constateert dat de inhoud van haar rapport direct praktisch hanteerbaar is voor het college en is verheugd dat het college de inhoud direct door vertaalt in haar energie-aanpak. De rekenkamer is te allen tijde bereid om hier in mee te denken. Vervolgproces De rekenkamer stelt u voor om het rapport, indien gewenst in haar aanwezigheid, te bespreken in uw commissievergadering en in de raad. Hiertoe wordt door de Griffie een raadsvoorstel opgesteld, waarbij uw raad wordt voorgesteld om de conclusies te onderschrijven en de aanbevelingen over te nemen en in uitvoering te nemen. De rekenkamer heeft bij haar meest recente onderzoeksrapporten goede ervaringen opgedaan met het verzorgen van een digitale toelichting op het onderzoeksrapport. De rekenkamer biedt u daarom ook nu weer aan om in een digitale het rapport toe te lichten voorafgaand aan uw commissievergaderingen. U heeft daarbij gelegenheid om al uw vragen te stellen. Met vriendelijke groet, namens de rekenkamer Venray,
Judith Hendrickx voorzitter rekenkamer gemeente Venray
Pagina 2
Energieambities Venray
In opdracht van Rekenkamer Venray Publicatienummer 2021.142-2210 Datum Utrecht, 4 mei 2022 Auteurs ir. Pieter Jan de Boer Marenne Massop Msc.
Dialogic innovatie ● interactie
2
Inhoudsopgave Bestuurlijke nota Aanleiding en onderzoeksopzet
5
Resultaten - normenkader
5
Conclusies
13
Aanbevelingen
15
Nota van bevindingen
21
1
22
2
3
3
4
Introductie Aanleiding
22
Doelstelling, onderzoeksvragen en normenkader
22
Afbakening
23
Onderzoeksmethode
23
Leeswijzer
24
Hoofdlijnen van de ambities
26
Normenkader
27
Uitvoering
36
Hoofdlijnen van de uitvoering
36
Normenkader
38
Rol Gemeenteraad
63
Hoofdlijnen rol gemeenteraad
63
Normenkader
64
Gesprekspartners
70
Rollen in transities
71
Bestuurlijke reactie
72
Dialogic innovatie ● interactie
Bestuurlijke nota
Dialogic innovatie ● interactie
4
Aanleiding en onderzoeksopzet In het Coalitieakkoord en –programma 2018 – 2020 is het speerpunt duurzaamheid opgenomen en zijn onder meer voor de energietransitie concrete doelen gedefinieerd. Het belang van dit onderwerp neemt toe gezien de taken en verantwoordelijkheden die gemeenten vanuit het Klimaatakkoord toebedeeld hebben gekregen. Daarmee wordt ook de rol van de gemeenteraad in dit dossier belangrijker. Om de kaderstellende en controlerende taak van de gemeenteraad te versterken, is door het Presidium besloten een onderzoek te laten uitvoeren naar de energieambities van de gemeente Venray. Onderzoeksbureau Dialogic heeft dit onderzoek in opdracht van Rekenkamer Venray uitgevoerd. De doelstelling van dit onderzoek is drieledig. Het dient de gemeenteraad inzicht te geven in: 1. Hoe invulling wordt gegeven aan de geformuleerde energieambities van de gemeente Venray; 2. Hoe inwoners, bedrijven en andere partners worden betrokken bij de aanpak; 3. Waar aanvullende kansen liggen voor de gemeente zelf en/of voor marktpartijen (los van de RES). Voor dit onderzoek is een deskstudie uitgevoerd naar het gemeentelijk beleid rond de energietransitie. Ook is de bredere context (regionaal en nationaal) in kaart gebracht. Interviews (zowel intern als extern) zijn gehouden om verdieping aan te brengen in de analyse van de opzet en uitvoering van het energiebeleid.
Er zijn 9 interviews gehouden met in totaal 23 gesprekspartners. Daarnaast is schriftelijke input opgehaald bij de dorps- en wijkraden.
Resultaten - normenkader Voor dit onderzoek is een normenkader opgesteld, die we inzetten om het beleid van de gemeente Venray te analyseren en tot oordeelsvorming te komen. Dit normenkader bespreekt het beleid vanuit drie invalshoeken, namelijk a. ambities, b. uitvoering en c. verantwoording. We bespreken de onderzoeksresultaten aan de hand van deze normen. In groen, oranje en rood is weergegeven in welke mate de gemeente Venray tot op heden voldoet aan deze norm.
Ambities Sinds 2012 houdt de gemeente Venray zich direct bezig met het thema ‘energietransitie’. In 2013 heeft de gemeente Venray, samen met Venlo en Beesel, een energiestrategie opgesteld. In deze strategie staan een aantal ambities, en wordt beschreven langs welke weg sectoren bij zouden moeten dragen aan het behalen van deze ambities. Met de Energiestrategie als basis zijn er twee opvolgende uitvoeringsprogramma’s opgesteld voor specifiek de gemeente Venray. Het eerste programma (2014-2017) is met name gericht op voorbereidende maatregelen om de transitie in gang te zetten. In het tweede programma (2018 –
5
Dialogic innovatie ● interactie
2021) is de inzet geïntensiveerd. Onderstaande Figuur 1 geeft een overzicht van het beleid dat relateert aan de energietransitie. Figuur 1. Beleid t.a.v. energietransitie Venray. Plan van Aanpak Omgevingsvisie Venray Collegeprogramma 2018-2022
Energiestrategie ‘Energie voor Groene Groei’
Coalitieakkoord 2018-2022
KODE
Venray Vergroent
Transitie Visie Warmte
Omgevingsvisie
Uitvoeringsprogramma Energie Venray 2018-2021
Uitvoeringsprogramma Energie Venray 2014-2017
beleid 2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2021
2020
2022
De ambities zijn helder omschreven, en de haalbaarheid is onderzocht en onderbouwd. In de Energiestrategie 2030 zijn de ambities helder omschreven,
en
kwantitatief
onderbouwd
middels
een
verbruiks-
en
potentieelanalyse. De ambitie luidt: “Het doel is om in 2030 CO2-neutraal te zijn met compensatie. Dit willen we bereiken door een besparing te realiseren op het totale energieverbruik van 37,5% ten opzichte van 2013 van 7.358 TJ naar 4.598 TJ), waarbij 45% van onze resterende energiebehoefte (de 4.598 TJ) in onze gemeente geproduceerd wordt met schone technieken zoals zon, biomassa en aardwarmte.1 De volgende stap is volledig energieneutraal in 2050.” De ambities bieden handelingsperspectief. De ambities, in combinatie met de vertaling naar de doelen in sectoren, zijn voldoende helder en specifiek gedefinieerd om op te acteren. Bijvoorbeeld dat 50% van de woningen in 2030 voorziet in 100% van de eigen energievraag. Op basis van deze doelen is ook een roadmap ontwikkeld, waarin de stapsgewijze realisatie van de doelen wordt toegelicht. Deze roadmap bevat concrete acties en benodigdheden om deze doelen te bereiken, en is weer een verdere concretisering van de streefbeelden en bijbehorende doelen. In interviews wordt de waardering uitgesproken voor de concreetheid van de ambities. De ambities zijn in lijn met de regionale en (inter)nationale ambities rondom de energietransitie. In alle strategie- en visiedocumenten van de gemeente wordt de beleidscontext geschetst. De gemeente houdt rekening met internationale, nationale, regionale en lokale ambities en wet- en regelgeving.
Als we de ambities uit verschillende documenten naast elkaar zetten, dan stellen we
1
De resterende energiebehoefte zou dan gecompenseerd worden voor CO 2-uitstoot, zodat de gemeente in 2030 geheel CO2-neutraal zou zijn.
Dialogic innovatie ● interactie
6
vast dat Venray hoge ambities heeft vastgesteld, zeker na bijstelling van de landelijke ambitie. Dit wordt ook bevestigd door recent onderzoek van CE Delft. De rolopvatting van de gemeente past bij (wetenschappelijke) literatuur over de sturing van de energietransitie. De gemeente heeft een goed begrip van het sturen van de transitie in Venray. Sturing in transities is complex, maar wel nodig. Het einddoel is vaak helder gedefinieerd, maar ligt tientallen jaren vooruit in de tijd. Vanwege onbekende (technologische) ontwikkelingen en interacties tussen systemen en sectoren is de weg naar dit einddoel grotendeels onbekend. Bovendien is niet volledig helder welk instrumentarium hierbij past, en hoe overheidsorganisaties hun rollen dienen in te kleden in de verschillende fases van een transitie. Uit (wetenschappelijke) literatuur zijn principes af te leiden die richting kunnen geven aan de inkleding van de rollen die een gemeente kan innemen. Dit zijn principes als: a. het belang van structurele samenwerking doorheen de gehele maatschappij, b. een gediversifieerde aanpak t.a.v. verschillende groepen, c. overheidsrollen variëren per onderwerp en fase in de transitie, d. beleid en uitvoering ontwikkelt continue, e. roadmap-aanpak met doelen en activiteiten voor de korte, middellange en lange termijn, en f. openheid voor nieuwe praktijken.
We stellen vast dat de gemeente Venray deze principes ten dele ook in haar beleid heeft verwerkt. Dit betreft de stevige ambitie die in 2013 is neergezet, de roadmap-aanpak, bewuste keuzes voor verschillende rolinvullingen, de procesorganisatie rond Venray Vergroent en de mentaliteit van ‘proberen wat werkt’. De gemeente zet in op samenwerking, maar hier is ruimte voor verbetering. Daarnaast lijkt monitoring niet afdoende georganiseerd, wat nodig is om beleid en uitvoering te evalueren en zo nodig aan te passen De gekozen rollen en verantwoordelijkheden sluiten aan bij de benodigde interventies om ambities te realiseren. Het uitvoeringsplan sluit aan bij de ambities. Er is een heldere beleidslegitimatie. Er is gekozen voor een (overwegend) faciliterende rol door de gemeente. De overheid is een gelijkwaardige partner die faciliteert en waar mogelijk de samenwerking opzoekt. De betrokkenheid van de overheid zorgt voor het aanjagen en versnellen van de gewenste ontwikkelingen. Hierbij gaat de voorkeur uit naar het stimuleren en ondersteunen van koplopers, en het handhaven van de wettelijke normen bij achterblijvers. Waarom bepaalde activiteiten worden uitgevoerd (beleidslegitimatie) komt iets minder helder naar voren in de beleidsdocumentatie. Dit komt ten dele doordat grotere acties alleen opgezet kunnen worden als er geld van het Rijk beschikbaar komt.
En daarvoor heeft het Rijk (als het goed is) al een beleidslegitimatie. Voor de ‘kleinere’, maar niet minder belangrijke, activiteiten (zoals groenestrijders.nl, overlegavonden, uitzetten tender voor een zonnepark, etc.) is niet altijd duidelijk op welke manier en in welke mate dergelijke acties bijdragen aan het behalen van (tussen)doelen.
7
Dialogic innovatie ● interactie
De ambities zijn mee vormgegeven door de gemeenteraad. De ambities zijn door de gemeenteraad vastgesteld. Voor het moment van vaststelling heeft de gemeente haar inbreng kunnen leveren, bijvoorbeeld op een georganiseerde middag waarin de Energiestrategie ter sprake kwam. Daarnaast zijn er raadswerkgroepen geweest. De ambities zijn met 22 stemmen vóór en 3 stemmen tegen vastgesteld door de raad; uit interviews blijkt dat de raad positief staat tegenover de mogelijkheden die geboden zijn om inbreng te leveren t.a.v. de energie-ambities.
Uitvoering De gemeente Venray heeft naar aanleiding van de Energiestrategie 2030 twee uitvoeringsprogramma’s opgesteld voor de periode 2014-2017 en 2018-2021. In 2019 heeft het CMT besloten een duurzaamheidsprogramma op te stellen voor de gemeente Venray, genaamd ‘Venray Vergroent’. Het procesplan voor Venray Vergroent bevat verschillende deelopdrachten, waaronder de energietransitie. Voor de energietransitie wordt gewerkt met een update van en aanvullingen op het reeds bestaande uitvoeringsprogramma voor 2018-2021. Voor de uitvoering hiervan is structureel €110.000 per jaar beschikbaar, conform het Coalitieprogramma 2018-2022. De uitvoering van de ambities is vastgelegd in een uitvoeringsplan. De uitvoering van ambities is vastgelegd in twee opeenvolgende uitvoeringsprogramma’s. Het eerste uitvoeringsprogramma 2014 – 2017 is gericht op de opstartfase van de energietransitie in Venray. De doelstellingen voor dit uitvoeringsprogramma
zijn
daarom
niet
zozeer
gericht
op
concrete
hoeveelheden
energiebesparing en opwek, maar juist op het uitvoeren van voorbereidende maatregelen. In het tweede uitvoeringsprogramma 2018 – 2021 en de bijbehorende update wordt het eerste uitvoeringsprogramma geëvalueerd, aangescherpt, geïntensiveerd en uitgebreid. Het uitvoeringsprogramma beschrijft de geplande activiteiten, verantwoordelijkheden, beoogde resultaten en de middelen (tijd en/of budget) die daarvoor ingezet worden. De uitvoeringsprogramma’s zijn specifiek gericht op activiteiten die de gemeente zelf kan uitvoeren of waarbij de gemeente een aanzienlijke bijdrage kan leveren qua financiering of capaciteit. Zo hoopt de gemeente de samenleving te inspireren, belemmeringen weg te nemen, initiatieven te ondersteunen en het goede voorbeeld te geven. In de uitvoeringsprogramma’s worden enkele tientallen projecten beschreven. Ook wordt aangegeven waar verantwoordelijkheden liggen, en hoe acties in de tijd gepland worden. In onderstaande Tabel 1 is weergegeven hoe uren en middelen verdeeld zijn over verschillende thema’s.
Dialogic innovatie ● interactie
8
Tabel 1. Verdeling uren en middelen over thema's.
Wonen & be-
Bedrijven & in-
Grootschalige duurzame
woners
stellingen
opwek
Uren
26%
21%
15%
Middelen
59%
14%
17%
De beoogde resultaten worden niet altijd expliciet benoemd, waardoor het onduidelijk is hoe de projecten bijdragen aan het realiseren van de ambities van de gemeente Venray. Wél geeft de gemeente een inschatting van de verwachte bijdrage van diverse projecten aan de gemeentelijke doelstellingen. Deze verwachtingen worden echter niet verder toegelicht of onderbouwd. De rollen en verantwoordelijkheden voor de gemeente en externe partijen zijn helder beschreven. De rol van de gemeente wordt in beide uitvoeringsprogramma’s gedefinieerd; voor externe partijen is dat nauwelijks het geval. De gemeente richt haar aanpak op het wegnemen van belemmeringen, het faciliteren van bedrijven en inwoners, en het goede voorbeeld geven. Deze rol is zichtbaar in de uitvoeringsprogramma’s, aangezien deze activiteiten direct door de gemeente uitvoerbaar zijn of een aanzienlijke bijdrage van de gemeente vergen qua capaciteit of geld. De gemeente is afhankelijk van andere partijen in de samenleving om haar energieambities te realiseren. Tegelijk zou de gemeente wel helderder kunnen aangeven wat ze van de verschillende groepen in de samenleving verwacht; uit gesprekken blijkt dat (potentieel interessante) gesprekspartners van de gemeente geen helder beeld hebben van de verwachtingen van de gemeente. Deze verwachtingen zijn dus beschreven noch uitgesproken.
Het uitvoeringsplan heeft aandacht voor aansluiting van de doelen en activiteiten voor korte, middellange en lange termijn. De energiestrategie voor 2030 bevat een roadmap die mogelijke stappen schetst om de ambities voor 2030 te realiseren. De roadmap beschrijft de geleidelijke transitie per sector door aan te geven welke activiteiten op korte, middellange en lange termijn kunnen bijdragen aan het realiseren van de doelstellingen. Uit interviews blijkt dat er tijdens het opstellen van de uitvoeringspogramma’s ook aandacht is besteed aan benodigde activiteiten
op
de
korte,
middellange
en
lange
termijn,
hoewel
geen
van
beide
uitvoeringsprogramma’s hier expliciet op in gaat. De gekozen uitvoering is naar verwachting (het meest) effectief voor realisering van de ambities. In dit rapport wordt het beleid van de gemeente niet inhoudelijk getoetst. Het is wel mogelijk om op basis van eerder onderzoek een oordeel te geven over de verwachte effectiviteit van de uitvoeringsprogramma’s. CE Delft heeft in 2021 een onderzoek uitgevoerd naar de
9
Dialogic innovatie ● interactie
ontwikkelingen in de CO2-uitstoot en het energieverbruik in Venray van 2010 tot 2019, en de verwachte ontwikkelingen in de toekomst. Op basis van het rapport van CE Delft is het mogelijk om te concluderen dat de gekozen uitvoering slechts gedeeltelijk effectief is in het behalen van de Venrayse energieambitie. Op het gebied van duurzame opwek is geplande uitvoering effectief, hoewel de realisatie van de uitvoering niet volledig mogelijk lijkt. Op het gebied van energiebesparing en het beperken van de uitstoot is de uitvoering vooralsnog niet toereikend en zijn mogelijk aanvullende maatregelen nodig. Bovendien bieden de uitvoeringsprogramma op voorhand beperkt inzicht in exacte invulling en verwachte output van diverse activiteiten. De projecten worden veelal op hoofdlijnen geschetst, waardoor het onduidelijk is welke transitiestappen ondernomen worden door de gemeente en wat deze opleveren (bijvoorbeeld het meekrijgen van de bevolking). Het is bovendien niet altijd duidelijk of de gemeente heeft onderzocht of de gekozen transitiepaden het meest veelbelovend zijn. Activiteiten zijn conform planning gestart en passen qua uitvoering bij het vastgestelde beleid. De meeste activiteiten zijn opgepakt en worden uitgevoerd. Deze activiteiten sluiten aan bij het beleid.
In de Nota van Bevindingen wordt uitgebreid ingegaan op deze activiteiten, en ten dele ook de voortgang op deze activiteiten benoemd. Een aantal geplande activiteiten zijn niet verder opgepakt, of bewust gestopt. Het gaat onder meer om het faciliteren van bedrijvenallianties, herhalen van Zonnig Zeker of aandacht voor duurzaam ondernemen. De betrokkenheid vanuit bewoners, bedrijven, etc. is representatief voor die groepen. Ambities en de uitvoering prikkelen de betrokkenheid van externe partijen, en stimuleren actiebereidheid. Zoals eerder aangegeven is de gemeente voor de realisatie van de energieambities grotendeels afhankelijk van de samenleving. Als het bevoegd gezag van de bouw- en milieuweten regelgeving kan de gemeente sommige acties afdwingen, maar is zij veelal afhankelijk van de krachtdadigheid van anderen. De gemeente heeft daarom als rol ervoor gekozen om vooral initiatieven van de samenleving te stimuleren en faciliteren. Voor verschillende groepen stellen we het volgende vast: •
Bewoners & organisaties: Venray heeft relatief veel beleid gericht op het verduurzamen van de woningvoorraad. Dit beleid is gericht op diverse partijen, waaronder particuliere woningeigenaren, huurders en de wooncorporatie Wonen Limburg. De stimulerende en faciliterende maatregelen voor energiebesparing zijn met name gericht op koplopers in de energietransitie. Uit interviews met bewoners blijkt echter dat er bredere animo is voor het uitvoeren van energiebesparende maatregelen. Hoewel de gemeente een informatieloket heeft en op diverse manieren adviezen aanbiedt, lijkt het erop dat deze maatregelen het ‘peloton’ onvoldoende bereiken. De gemeente ervaart juist beperkte bereidheid van inwoners om mee te denken aan
Dialogic innovatie ● interactie
10
onderwerpen als de warmtetransitie, wat blijkt uit de beperkte participatie bij digitale informatiebijeenkomsten. Voor wat betreft grootschalige opwek horen we in interviews dat bewoners onvoldoende betrokken worden bij planvorming. De gemeente erkent dat er verbeterpunten te noemen zijn op het gebied van communicatie, maar geeft aan dat haar pogingen tot constructieve gesprekken veelal onsuccesvol waren als gevolg van een ‘not in my backyard’ mentaliteit. •
Bedrijven: Er is relatief weinig beleid gericht op het verduurzamen van bedrijvigheid in de gemeente. De relatief bescheiden betrokkenheid van bedrijven in de energietransitie is niet alleen een gevolg van het beleid, maar wellicht ook van de beperkte actiebereidheid onder ondernemers. Partijen die in Venray mede uitvoering geven aan de energieambities, zijn tevreden over de rollen die de gemeente zelf oppakt en verantwoordelijkheden die ze neerlegt bij deze partijen. Er zijn verschillende partijen die de energietransitie in Venray mee realiseren, zoals Beepower
(energiecoöperatie), WonenLimburg (woningcoöperatie) ondernemersvereniging Smakterheide en Vereniging Innovatief Platteland. We constateren dat de gemeente enkele afspraken heeft gemaakt met Beepower en WonenLimburg over hun bijdragen in de energietransitie. De houding van de gemeente is vooral vragend: wat kan en wil een partij bijdragen aan de energietransitie in Venray? Het lijkt erop dat de gemeente nog niet goed inzichtelijk heeft hoe álle partijen, groeperingen en individuen in de samenleving kunnen of moeten bijdragen. Veel meer dan nu het geval is, kan de gemeente overleg met al deze partijen organiseren en activiteiten orkestreren. Daarvoor is het van belang dat de gemeente weet welke partijen er zijn, hoe ze aankijken tegen de doelstellingen van de gemeente, en welke bijdrage ze kunnen leveren aan het realiseren van deze doelstellingen. De partijen die wij gesproken hebben, zijn overwegend tevreden over de manier waarop de gemeente met hen omgaat. Vooral de ruimte die de partijen wordt geboden, wordt gewaardeerd, bijvoorbeeld om als WonenLimburg innovatieve energieprojecten te organiseren. Verder heeft de gemeente Beepower financieel ondersteund om een coöperatie op te zetten. Met een partij als Vereniging Innovatief Platteland is minder afstemming.
Verantwoording In de gemeente Venray is er geen op voorhand afgesproken rol van de gemeenteraad. Er zijn een aantal zaken waar de gemeenteraad zich nadrukkelijk mee heeft beziggehouden: 1. Opstellen / vaststellen van de energiestrategie 2013 en de bijbehorende uitvoeringsprogramma’s; 2. Opstellen / vaststellen van KODE; 3. Besluitvorming over initiatieven voor zonneparken; 4. Toekenning status majeur project aan duurzaamheid.
11
Dialogic innovatie ● interactie
Het valt op dat de gemeenteraad zich met name richt op het thema energieopwekking. Gezien de aandacht voor grootschalige opwekking in de maatschappij is dit niet onlogisch. Tegelijk zijn energiebesparing en aardgasvrij wonen ook belangrijke thema’s, waar de gemeenteraad (meer dan nu) haar aandacht aan kan besteden. Er vindt monitoring plaats op de uitvoering, in lijn met de beleidsdoelstellingen.
Er
vindt
monitoring
plaats
op
de
voortgang
van
het
uitvoeringsproces en, eens in de zoveel tijd, op de einddoelen via een evaluatie. Daarnaast presenteert de nationale Klimaatmonitor informatie over de voortgang,
hoewel
deze
data
enkele
jaren
achter
loopt.
Echter,
het
ontbreekt aan monitoring op de uitkomsten van activiteiten en de voortgang van de energietransitie in Venray (systeemveranderingen). Dat maakt dat er geen integraal en actueel beeld is van de staat van de transitie (met knelpunten en katalysatoren), waarop gestuurd zou kunnen worden. Er zijn afspraken vastgelegd over de verantwoording aan de raad. Aangezien ‘Venray Vergroent’ een majeur project is, zijn er verantwoordingsafspraken vastgelegd. Ook wordt de gemeenteraad op de hoogte gehouden van de budgettaire aspecten van de uitvoering. Hierop zijn geen aanvullende afspraken vastgelegd. Wel is er overleg gaande over op te zetten monitoring, maar onduidelijk is wat de status hiervan is en of deze monitoring onderdeel vormt van de verantwoording aan de raad. Er wordt periodiek verslag uitgebracht over de beleidsmatige ontwikkelingen en uitvoering. Deze informatie is hanteerbaar voor de raad. Het eerste deel van deze norm hangt samen met de status van ‘majeur project’. Zo wordt periodiek verslag uitgebracht over het proces. Daarnaast wordt de raad in detail op de hoogte gebracht voor besluitvorming t.a.v. initiatieven die opgestart worden voor grootschalige duurzame opwek, bijvoorbeeld projecten voor zonneparken. Uit de interviews blijkt dat de raad zelf tevreden is over de informatieverstrekking.
Anderzijds horen we dat de raad niet altijd op de hoogte is van wat er concreet speelt, of ziet hoeveel activiteiten er worden uitgevoerd. Dat duidt er vooral op dat wat betreft de uitvoering informatie niet verstrekt, óf niet (goed genoeg) gelezen wordt. De raad heeft haar kaderstellende en controlerende rol goed kunnen uitoefenen in de afgelopen periode. De raad is goed in staat om haar controlerende taak uit te voeren; ze geeft zelf aan dit afdoende gedaan te hebben in de afgelopen periode. De raad krijgt, zo zegt ze zelf, voldoende informatie vanuit de gemeente en anderen. Ambtenaren zijn behulpzaam om complexe informatie verder uit te leggen. De raad blijkt overigens niet van alles op de hoogte, m.n. qua uitvoering en het betrekken van de maatschappij. Meer openheid t.a.v. omgevingsdialogen vindt de raad waardevol. Dit is, zoals hierboven opgemerkt, dus vooral gericht op de grootschalige opwek (waar omgevingsdialogen onderdeel zijn van de planvormingsfase).
Dialogic innovatie ● interactie
12
De raad heeft duidelijk aangegeven de energietransitie belangrijk te vinden. Coalitiepartijen hebben dit benoemd in het collegeprogramma, de visie op de energietransitie is met ruime meerderheid van stemmen aangenomen en daarnaast zijn vanuit de raad middelen vrijgemaakt om het proces Venray Vergroent inhoud te geven. Het College betrekt de raad actief, bijvoorbeeld op raadsavonden en in raadswerkgroepen. Wel wordt vanuit de raad aangegeven dat ze (nog) meer aan de voorkant betrokken wil worden bij beleids- en planvorming, zodat ze meer mee kan sturen en niet alleen voor of tegen kan stemmen.
Conclusies 1. De gemeente Venray werkt proactief aan de energietransitie, zowel in planvorming als in uitvoering. De gemeente Venray heeft al in 2013 een actieve houding aangenomen t.a.v. het energiedossier, en dit in opvolgende uitvoeringsprogramma’s doorgezet. De wijze waarop de subsidie vanuit de ‘Regeling Reductie Energiegebruik’ is uitgezet (door fysiek aanwezig te zijn bij bouwmarkten, met ambtenaren en de wethouder) en tenders worden uitgeschreven voor zonneparken, zijn exemplarische voorbeelden van de proactieve houding van de gemeente. Deze actieve houding blijft ook in de toekomst nodig om de energietransitie verder te krijgen. 2. De gemeente Venray heeft ambitieuze doelstellingen omarmd. Zeker na bijstelling van de nationale ambities in het Klimaatakkoord (2019) zijn de Venrayse doelstellingen ambitieus te noemen. Deze ambities lijkt Venray dan ook niet te kunnen waarmaken. Net als CE Delft in haar onderzoeksrapport, concluderen we dat het past om voor de nieuwe collegeperiode de doelstellingen te laten aansluiten bij de Europese doelstellingen. 3. In de gemeente Venray wordt planmatig en gestructureerd, en met een langere termijnperspectief vorm gegeven aan de gestelde ambities. Dat blijkt uit de twee opvolgende uitvoeringsprogramma’s die grotendeels op elkaar aansluiten, en hun relatie met de onderliggende roadmap.
Het planmatige werken wordt ook zichtbaar in het stapsgewijze wijzigen van aandachtsgebieden (waarbij in het eerste uitvoeringsprogramma gekozen is om een fundament te leggen, en in het tweede programma getracht wordt meer vaart te maken met het realiseren van besparing en opwekking). 4. Er is gekozen om actief te zoeken naar ‘wat werkt’ en de energietransitie verder brengt; deze rolopvatting en houding is positief, aangezien in deze transitie niet is uitgekristalliseerd wat nu precies de rol van de gemeente zou kunnen of moeten zijn. Het nadeel van deze manier van werken is wel dat voor acties soms de beleidslegitimatie ontbreekt. In deze fase van de transitie is de scheidslijn tussen ‘doen’ en ‘zomaar wat doen’ op vlakken dun. 5. De keuze om de energietransitie intern als proces te organiseren, is verstandig. De transitie is een doorgaande ontwikkeling van tientallen jaren, met verschillende fases, onderwerpen en rollen voor de gemeente. Op deze manier kan ingespeeld worden op deze transitiedynamiek, terwijl er toch een structuur staat. Daarnaast is de energietransitie via
13
Dialogic innovatie ● interactie
het proces Venray Vergroent ook degelijk bestuurlijk én ambtelijk geborgd. In dit onderzoek is gebleken dat betrokkenen positief zijn over de werking van dit proces. 6. In de ambities wordt aandacht gegeven aan alle sectoren en thema’s, in de uitvoering blijkt echter dat deze aandacht vooral op enkele sectoren en thema’s gericht is geweest. Bedrijven hebben bijvoorbeeld een grote bijdrage in het energieverbruik, maar de aandacht voor bedrijven is relatief beperkt geweest (en lijkt vooral ook minder geworden). Deze beperkte aandacht geldt ook voor (kleinschalige) opwek anders dan wind en zon, met name agrarische biomassa. 7. De energietransitie krijgt vorm in en vanuit de samenleving; dat kan de gemeente nog beter uitwerken. Bewoners, bedrijven en instellingen staan centraal in deze transitie. Hiervan is de gemeente Venray zich bewust, en hierop worden ook acties ondernomen. Koplopers (zowel burgers als bedrijven) zetten stappen. Tegelijk blijkt dit (nog) niet genoeg om een brede groep burgers en bedrijven zover te krijgen maatregelen te nemen. We zien namelijk het volgende: a) Het betrekken van de samenleving is vooral nog op een ad hoc basis. Er is niet in gezamenlijkheid vastgesteld welke rol eenieder bekleed of kan bekleden in de energietransitie, waarbij ook duidelijk zou worden wat de samenleving van de gemeente verwacht en andersom.
b) Een goede communicatie en open houding richting de samenleving zijn van belang om draagvlak te creëren en houden voor energiemaatregelen. Ondanks goede voornemens van de gemeente op dit vlak, blijkt het bij de verkenning voor een windpark mis te zijn gelopen. Het is waardevol dat de toen kritische geluiden vanuit bewoners sindsdien constructief-kritisch van aard zijn; deze ‘critical friends’ kunnen lokale ambassadeurs zijn van de energietransitie. Samenwerking met bestaande en nieuwe partijen wordt dus steeds belangrijker. 8. De gemeenteraad wordt goed betrokken bij de energietransitie, al kan de informatievoorziening nog beter. Vier keer per jaar wordt ze geïnformeerd over Venray Vergroent, ze heeft inspraak in de koers en ook initiatieven voor grootschalige opwek komen ruimschoots aan bod. Wel schiet de informatievoorziening ons inziens te kort op a. een integraal beeld van de stand van zaken van de energietransitie in Venray en b. meer detail over óf activiteiten bijdragen aan kwalitatieve en kwantitatieve tussen- of einddoelen. 9. De betrokkenheid van de gemeenteraad richt zich vooral op de grootschalige energieopwekking middels wind en zon. Dit is, gezien de impact t.a.v. de ruimtelijke inpassing, logisch. Tegelijk betreft de energietransitie veel meer dan alleen opwek, en doet de gemeente Venray in de uitvoering ook veel meer dan alleen dat.
Betrokkenheid op, en meedenken over andere onderwerpen (b.v. duurzame bedrijvigheid of energiebesparing) ligt voor de hand. 10. De gemeenteraad zelf neemt een enigszins dualistische houding aan ten aanzien van de energietransitie. Enerzijds staat ze achter deze transitie, en wordt ruimte
Dialogic innovatie ● interactie
14
gegeven om als gemeente hierop allerlei activiteiten te ontwikkelen. Anderzijds is ze een remmende factor gebleken bij de realisatie van enkele zonneparken. In de uitvoering kunnen initiatieven dus stranden in de gemeenteraad.
Aanbevelingen College & Raad – beleid en uitvoering Onderstaande aanbevelingen zijn bedoeld voor het versterken van de uitvoering van het beleid. Daarmee zijn deze aanbevelingen zowel bedoeld voor het College (om te implementeren) als voor de Gemeenteraad (om in te brengen tijdens vergaderingen). 1. Blijf ruimte geven aan initiatieven vanuit de samenleving en benut het vermogen dat in de maatschappij zelf aanwezig is, individueel en via groepen. Om dat te doen, geven we enkele suggesties: •
Identificeer groepen en organisaties in de samenleving die mee uitvoering kunnen geven aan de energietransitie, zoals Beepower of WonenLimburg. Beschrijf op welke wijze zij invulling (kunnen) geven aan de doelen van de gemeente. Sommige groepen willen alleen meepraten, anderen ook mee uitvoeren; maak daar onderscheid tussen.
•
Beleg met regelmaat een overleg in de samenleving, waarbij burgers en bedrijven elkaar ontmoeten en spreken over de energietransitie in Venray.
•
Zet voor het individueel niveau actievere campagnes en communicatietrajecten op. Groene Strijders is hiervoor ingezet, maar dit loopt te kort om daar zinvolle uitspraken over te doen; mogelijk is deze vorm van communicatie nog steeds te passief. Heb hierbij oog voor alle inwoners in de gemeente. Pas de communicatie aan wanneer doelgroepen niet worden bereikt via traditionele informatiebronnen (denk aan jongeren, bijvoorbeeld door het inzetten van lokale influencers of het gebruiken van apps die jongeren aanspreken).
•
Schakel ook de actieve groepen en organisaties binnen de gemeente in om individuen te benaderen; actieve informatievoorziening op dorpsniveau is aan te raden. Denk hierbij aan een plek van waaruit energieadvies wordt gegeven, dat bemenst wordt door zowel WonenLimburg als de gemeente (en eventueel anderen). Zorg dat communicatie van die partijen eenduidig is, zodat een eenduidige boodschap bij de burger terecht komt.
•
Denk na over het ontwikkelen van een lokaal klimaatakkoord, te sluiten tussen de relevante spelers in de Venrayse samenleving.
2. Betrek de maatschappij eerder bij initiatieven die vanuit de gemeente komen, met name wat betreft de opwek van energie. Overweeg het gebruik van zoek-/voorkeursgebieden en kom samen met bewoners en bedrijven tot een passende invulling binnen bepaalde kaders. Maak duidelijke afspraken over hoe de lusten en lasten verdeeld worden.
15
Dialogic innovatie ● interactie
Spreek hierbij verwachtingen duidelijk uit; de gemeente is er niet alleen vóór de burgers, maar de samenleving maak je samen mét de burgers. 3. Coöperaties zullen een belangrijke rol gaan spelen in de energietransitie; bedenk hoe de gemeente haar rol inkleedt ten aanzien van coöperaties. Coöperaties worden relevant, niet alleen bij (grootschalige) opwek, maar ook bij massale inkoop, of het aanbieden van regelbaar vermogen op het net (in Virtual Power Plants). Daarom bevelen wij aan dat de gemeente zich bezint op de rol die ze zal innemen t.a.v. coöperaties, zoals eerder bij Beepower gedaan is.2 Dan wordt richting eventueel te vormen coöperaties duidelijk wat zij van de gemeente mogen verwachten. Aspecten die in een kader voor coöperaties meegenomen kunnen worden, zijn: •
De rol die de gemeente speelt in het vormen van coöperaties; neemt ze daarin ook het initiatief, of wacht ze af wat er uit de maatschappij ontstaat?
•
Eisen die gesteld worden aan een coöperatie (qua professionaliteit, aantal leden, en dergelijke), die natuurlijk samenhangen met de activiteiten die uitgevoerd worden.
•
De mate waarin verwacht wordt dat coöperaties samenwerken met andere coöperaties en organisaties of bedrijven; voorkomen moet worden dat er autarkische organisaties ontstaan die daardoor de kans op bredere impact niet pakken.3
•
De manier waarop coöperaties betrokken worden bij het vormen en uitvoeren van het energietransitie beleid. Welke rol kunnen coöperaties innemen?
•
De mate van inhoudelijke ondersteuning door de gemeente (overdracht van kennis en vaardigheden, maar ook het verbinden met andere partijen en het creëren van draagvlak voor een coöperatie).
•
De mate van financiële ondersteuning voor de opzet van de coöperatie en / of uitvoering van activiteiten door de coöperaties. Hierbij kan ook benoemd worden welke activiteiten wel of niet in aanmerking komen voor financiële ondersteuning.
•
Uitsplitsing naar te verwachten gebieden waarop coöperaties zich gaan vormen. Krijgen coöperaties met een hogere beleidsrelevantie meer/andere ondersteuning van de gemeente?
•
Afspraken over samenwerking en communicatie tussen de gemeente, coöperaties en de bredere samenleving.
Dit kader kan vorm gegeven worden met groepen die nu in de samenleving hun bijdrage willen of kunnen leveren. Voorbeelden hiervan zijn Beepower, GroenGeijsteren, Vereniging
2
Let op, niet alle coöperaties die mogelijk ontstaan, kunnen zichzelf bedruipen volgens het model van Beepower. Beepower levert feitelijk betaalde diensten aan marktpartijen; coöperaties die zich richten op burgers zullen hier geen (of minder) betaling voor kunnen vragen.
3
Denk hierbij bijvoorbeeld aan coöperaties die alles in eigen hand en beheer willen houden, en daarom niet willen samenwerken met de markt.
Dialogic innovatie ● interactie
16
Innovatief Platteland, Leefbare Dorpen, de Wijk- en Dorpsraden en ondernemersverenigingen als in Smakterheide. Daarnaast zullen er inhoudelijke aspecten relevant zijn bij initiatieven die coöperaties ontwikkelen. KODE geeft hieraan invulling voor grootschalige opwek. Iets dergelijks is ook nodig voor eventuele warmtenetten, en kan evenzeer van belang zijn voor het aanbieden van regelbaar vermogen. 4. Laat de beleidsuitvoering niet afhangen van beschikbare Rijksmiddelen. In haar uitvoering is de gemeente afhankelijk van Rijksmiddelen (b.v. de RRE, of subsidiemiddelen die via RVO verstrekt worden direct aan burgers zoals de SEEH) om groots beleid te kunnen opzetten. Van die (incidentele en niet te plannen) middelen moet de voortgang van de Venrayse uitvoeringsstrategie niet afhangen. Daarom zijn veel lokale activiteiten gericht op het verstrekken van informatie en het activeren van gedrag. Laat dat zo blijven en laat middelen gericht blijven op het proces. Rijksmiddelen als de SDE++, SEEH, het verwachte Nationale Isolatieprogramma en andere regelingen kunnen dan de daadwerkelijke technologie financieren. Breng deze kansen nadrukkelijk onder de aandacht van burgers, neem waar mogelijk (met of door coöperaties) hordes weg voor burgers om deze subsidiemaatregelen te benutten. 5. Betrek allerlei vormen van energietechnologie in de uitvoering van het beleid.
Sommige onderdelen van de energietransitie (zelfs in KODE beschreven) lijken in de uitvoering minder aandacht te krijgen, zoals biogas. Dit komt doordat andere technieken veelal bedrijfsgebonden zijn en maatwerk vereisen. Dit betekent niet dat de gemeente geen rol zou kunnen spelen in het stimuleren en faciliteren hiervan. De agrarische sector is verantwoordelijk voor 11,3% van het energieverbruik en 12,4% van de CO 2-uitstoot (CE Delft). Onderzoek welke kansen er wél liggen in deze sector met de inzet van (duurzame en circulaire) technieken. Ook de opslag van energie is een onderwerp dat meer aandacht kan krijgen (zodat het transportknelpunt in Venray geen belemmering is voor verduurzaming van het energieverbruik). 6. Zorg voor een zorgvuldige evaluatie van KODE. Deze dient zo ingericht te worden dat de belangen van zowel initiatieven als burgers worden gewaarborgd. Geef een toelichting over hoe deze belangen gewogen worden. Dit voorkomt dat initiatieven stuklopen op weerstand vanuit een kleine minderheid. 7. Realiseer een betere monitoring, zodat sturing op de transitie beter (gerichter) kan plaatsvinden. Er is nu monitoring op het opstarten van activiteiten (zowel in beleid als uitvoering). Deze monitoring kan op twee manieren aangevuld worden: •
Kwalitatief en kwantitatief bijhouden wat activiteiten opleveren, direct (b.v. in aantal benaderde ondernemers) en in de uiteindelijke bijdrage aan einddoelen (wat deze ondernemers t.a.v. de energietransitie hebben ondernomen).
•
Een meer integraal beeld van de energietransitie in de gemeente. Op kwalitatieve wijze kan in kaart worden gebracht hoe de energietransitie in Venray zich ontvouwt.
17
Dialogic innovatie ● interactie
Op basis van dit integrale beeld op hoofdlijnen (bijvoorbeeld jaarlijks beschikbaar), kan bijgestuurd worden in zowel beleid als uitvoering. 4 Zie hiervoor de aanbevelingen voor de Gemeenteraad. 8. We benoemen hier een aantal concrete uitvoeringsaspecten die op (zeer) korte termijn opgepakt kunnen worden: •
Realiseer meer handen ‘in het veld’, dus als de formatie onder Venray Vergroent uitbreidt, dan zijn aanjagers nodig én handhavers (die toezicht houden op EML-regelgeving) nodig. Realiseer dit zelf, en via coöperaties of andere groepen.
•
Zorg voor een betere terugkoppeling van omgevingsdialogen; de Raad kan ook zélf betrokken zijn bij (en deelnemen aan) dergelijke dialogen.
•
Communiceer over het voorbeeld dat de gemeente zelf geeft in de energietransitie. Door actiever te communiceren over het beleid en de prestaties van de gemeente kun je bewoners enthousiasmeren.
Gemeenteraad 9. Net als veel andere dossiers, is ook het energiedossier complex. Organiseer in de Gemeenteraad voldoende kennis om een goede inhoudelijke inbreng in dit dossier te kunnen hebben. Dit is zeker nu relevant, nu er zoveel belangrijke uitvoeringskeuzes voorliggen (bijvoorbeeld ten aanzien van de Transitievisie Warmte en de RES). De energietransitie is deels een technisch dossier, waar technische kennis voor vereist is om besluitvorming adequaat te laten verlopen. Concreet kán dit via een nieuwe werkgroep of commissie, expertmeetings, leersessies met andere gemeenten, etc., alhoewel raadsleden dit mogelijk gezien de tijdsdruk niet wenselijk vinden. 10. Verbreed de inbreng (van met name grootschalige opwek) naar alle onderwerpen die raken aan de energietransitie, waaronder de Transitievisie Warmte. De Transitievisie Warmte is opgesteld, waarin op hoofdlijnen een visie is neergelegd om de transitie naar aardgasvrij wonen te gaan maken. In de komende tijd zal deze visie geconcretiseerd worden in de uitvoering. Wees hier nadrukkelijk bij betrokken bij het leveren van input op de mechanismes waarlangs de TVW gerealiseerd kan worden. Mochten warmtenetten gerealiseerd worden, dan is een regierol van de gemeente van belang. Er zijn nl. veel belangen in de markt, die niet noodzakelijkerwijs samenlopen met het belang van de burger.
Dat wil overigens niet zeggen dat de markt iets dergelijks niet zou moeten uitvoeren, integendeel, aangezien juist daar de kennis en kunde aanwezig is. 11. Bespreek met het College op welke manier de informatievoorziening verder verbeterd kan worden. Een suggestie is, om naast de informatie vanuit Venray Vergroent, ieder jaar een kwalitatief beeld te schetsen van de stand van de energietransitie in Venray.
4
Op nationaal niveau is in het klimaatbeleid gekozen om de uitvoering jaarlijks aan te scherpen, en het beleid eens in de twee jaar.
Dialogic innovatie ● interactie
18
De verschillende thema’s (Grootschalige duurzame opwek, Woningen & bewoners, Bedrijven & Instellingen, Verkeer & Vervoer en Gemeente als bedrijf) kunnen daarbij als uitgangspunt genomen worden. Vraag voor ieder thema een beschrijving van de stand van zaken, fase in het transitieproces, ervaren en verwachte inhoudelijke/financiële knelpunten/risico’s en mogelijke nieuwe beleidsacties of rol van de gemeente. 12. De Gemeenteraad vertegenwoordigt de samenleving; benut als Gemeenteraad dan ook de binding met de samenleving om zaken in gang te zetten met betrekking tot de energietransitie. Wees aanwezig op burgeravonden en het sprekersplein, activeer organiserend vermogen, wees een goed voorbeeld, etc. Dat er zonnepanelen zijn geplaatst op het gemeentehuis, en daar door partijen uit de raad ruchtbaarheid aan is gegeven, is een (eerste beperkte) voorbeeld. 13. Maak bij het opstellen van kaders (zoals KODE) duidelijke principe-afspraken om te voorkomen dat projecten vastlopen zodra ze concreet worden. Zo’n duidelijke afspraak kan zijn dat de hoofdlijn van beleid vastgehouden wordt, ook als zaken politiek worden.
19
Dialogic innovatie ● interactie
Dialogic innovatie ● interactie
20
Nota van bevindingen
21
Dialogic innovatie ● interactie
1 Introductie Aanleiding De Rekenkamer Venray is in samenwerking met onderzoeksbureau Dialogic een onderzoek gestart naar de energietransitie in de gemeente
Venray. In het Coalitieakkoord
en -programma 2018–2020 is het speerpunt duurzaamheid opgenomen en zijn onder meer voor de energietransitie concrete doelen gedefinieerd. Het belang van dit onderwerp neemt toe vanwege de taken en verantwoordelijkheden die gemeenten vanuit het Klimaatakkoord toebedeeld hebben gekregen. Daarmee wordt ook de rol van de gemeenteraad in dit dossier belangrijker. Om de kaderstellende en controlerende taak van de gemeenteraad te versterken, is door het Presidium en de fractievoorzitters besloten onderzoek te laten uitvoeren naar de energieambities van de gemeente Venray.
Doelstelling, onderzoeksvragen en normenkader Het doel van dit onderzoek is om de gemeenteraad inzicht te geven in: 1. Hoe invulling wordt gegeven aan de geformuleerde energieambities van de gemeente Venray; 2. Hoe inwoners, bedrijven en andere partners worden betrokken bij de aanpak; 3. Waar aanvullende kansen liggen voor de gemeente zelf en/of voor marktpartijen (los van de RES). Hiertoe zijn vijf onderzoeksvragen geformuleerd: 1. Wat zijn de energieambities van de gemeente Venray? 2. Hoe heeft de gemeente haar aanpak georganiseerd, en wordt hier adequaat invulling aan gegeven? 3. Hoe worden inwoners, bedrijven en andere partners betrokken bij de aanpak? 4. Waar liggen aanvullende kansen, en ligt hier een rol voor de gemeente zelf en/of voor marktpartijen? 5. Wanneer en hoe is de gemeenteraad geïnformeerd over de stand van zaken van de aanpak van de energieambities? Om dit onderzoek verder te richten, zijn een aantal normen opgesteld voor a. de ambities, b. de uitvoering en c. de verantwoording. Deze normen vormen de basis van dit onderzoek. Daarnaast hebben we gebruik gemaakt van het denkkader van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) t.a.v. rollen en bijbehorende invulling voor overheden, dat is toegepast op transities en transitiesturing (Bijlage 2).
Dialogic innovatie ● interactie
22
Afbakening Het onderwerp ‘energietransitie’ is een breed onderwerp, en in Venray ingebed in een nog breder duurzaamheidsprogramma, namelijk Venray Vergroent.5 We richten ons voornamelijk
op
de
thema’s
‘duurzaam
wonen’,
‘duurzaam
ondernemen’
en
‘duurzame
energieopwekking’ uit het duurzaamheidsprogramma Venray Vergroent. Duurzame mobiliteit raken we zijdelings, waar mobiliteit raakvlakken heeft met elektriciteit (voornamelijk laadpalen) (Figuur 2). Venray Vergroent
Integraal duurzaamheidsprogramma
Deelprojecten
Sectoren
Duurzaam wonen
*Deze onderwerpen vallen buiten de scope van het onderzoek
Energietransitie
Klimaatadaptatie*
Circulaire economie*
Duurzaam ondernemen
Duurzame energieopwekking
Duurzame mobiliteit*
Duurzame overheid*
Figuur 2. Venray Vergroent, gekozen afbakening in kleur.
Verder zijn er nog een aantal aspecten die onze afbakening bepalen: •
Een belangrijk aandachtspunt in dit onderzoek is de relatie tussen de gemeente en de samenleving (inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties).
•
We geven een overzicht van de ontwikkelingen vanaf 2013, het jaar waarin de Energiestrategie 2030 is vastgesteld. Daarbij gaan we vooral in op de ontwikkelingen in de afgelopen periode van 2018 tot heden.
•
Een inhoudelijke analyse van de uitvoering valt buiten beschouwing; een cijfermatige onderbouwing van de mate waarin de aanpak van de gemeente bijdraagt aan haar doelstellingen, is dus geen onderdeel van dit onderzoek.
Onderzoeksmethode Voor dit onderzoek zijn verschillende methoden gebruikt: deskstudie, interviews en feedbacksessies. 6 In de deskstudie is het gemeentelijk beleid t.a.v. de energietransitie
5
In dit rapport gaan we uitgebreid in op Venray Vergroent.
6
Daarnaast zal dit onderzoek, conform de werkwijze van de Rekenkamer, voorzien worden van een ambtelijke en bestuurlijke reactie.
23
Dialogic innovatie ● interactie
geanalyseerd en gestructureerd samengevat. Daarnaast is de bredere context in kaart gebracht in documentatie van (semi-)publieke organisaties op landelijk, provinciaal en plaatselijk niveau. De interviews zijn gehouden om kwalitatieve inzichten te krijgen in de opzet en uitvoering van de energiestrategie. Er zijn negen interviews gehouden met in totaal 23 gesprekspartners. Ook is input opgehaald vanuit de dorps- en wijkraden. Zowel op ambtelijk als bestuurlijk niveau zijn er gesprekken gevoerd. Daarnaast zijn gesprekken gevoerd met partijen buiten de gemeentelijke organisatie, aangezien ook zij (en anderen) een belangrijke rol (zullen) spelen in het realiseren van de energietransitie. Een volledige lijst met namen is opgenomen in Bijlage 1. Alle inzichten zijn verwerkt in voorliggend rapport. We geven een reflectie op de normen, aan de hand van drie beoordelingsmogelijkheden:
Er wordt volledig aan de norm voldaan.
Er wordt gedeeltelijk aan de norm voldaan.
Er wordt niet aan de norm voldaan.
Leeswijzer Deze nota van bevindingen bevat verder drie hoofdstukken. In Hoofdstuk 2 komen ambities (beleid) aan bod, de uitvoering hiervan in Hoofdstuk 2 en de rol van de gemeenteraad komt in Hoofdstuk 3 aan bod. Ieder hoofdstuk start met een introducerende paragraaf, waarin een overkoepelend beeld wordt geschetst. Daarna komen de normen aan bod die behoren bij de verschillende onderwerpen in ieder hoofdstuk. De beschreven empirie bij deze normen vormt de basis voor de beoordeling van de normen in de bestuurlijke nota.
Dialogic innovatie ● interactie
24
25
Dialogic innovatie ● interactie
Ambities energietransitie
Hoofdlijnen van de ambities Sinds 2012 houdt de gemeente Venray zich direct bezig met het thema ‘energietransitie’. Drie dagen per week mocht een ambtenaar besteden aan dit dossier. Sindsdien is beleid en uitvoering betreffende de energietransitie in de gemeente in een versnelling gekomen (Figuur 3). In 2013 heeft de gemeente Venray, samen met Venlo en Beesel, een energiestrategie opgesteld. In deze strategie zijn een aantal ambities benoemd, en wordt beschreven langs welke weg sectoren zouden moeten bijdragen aan het behalen van deze ambities. Plan van Aanpak Omgevingsvisie Venray Collegeprogramma 2018-2022
Energiestrategie ‘Energie voor Groene Groei’
Coalitieakkoord 2018-2022
KODE
Venray Vergroent
Transitie Visie Warmte
Omgevingsvisie
Uitvoeringsprogramma Energie Venray 2018-2021
Uitvoeringsprogramma Energie Venray 2014-2017
beleid 2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
uitvoering PlusJeHuis
Venray Energiezuinig
Zonnig Zeker
Deelname duurzame huizen route
Convenant Energiebesparing
Groenestijders.nl
Actiezaterdag energiebesparing
Figuur 3. Tijdlijn beleid (in blauw) en uitvoering (in groen, enkele voorbeelden).
Met de Energiestrategie als basis zijn er twee opvolgende uitvoeringsprogramma’s opgesteld voor specifiek de gemeente Venray. Het eerste programma (2014-2017) is met name gericht op voorbereidende maatregelen om de transitie in gang te zetten. In het tweede programma (2018 – 2021) is de inzet geïntensiveerd, mede doordat duurzaamheid, en daarmee de energietransitie, een belangrijke plaats kreeg in het Coalitieakkoord van 2018. In het bijbehorende collegeprogramma zijn op basis daarvan activiteiten benoemd als het faciliteren van projecten voor grootschalige duurzame energieopwekking, het inzetten op energiebesparing met exploitanten van scholen en accommodaties en het opstellen van warmteplannen (verplichting van het Rijk). In het collegeprogramma 2018-2022 zijn middelen gereserveerd voor het gehele duurzaamheidsprogramma, waaronder voor de energie- en warmtetransitie. Deze middelen zijn onder te verdelen in middelen voor het uitbreiden van de formatie en voor de uitvoering van taken in de uitvoeringsprogramma’s. Voor nieuwe thema’s zoals de warmtetransitie waren nog geen budgetten opgenomen in het collegeprogramma, omdat hier nog beleid voor moest
Dialogic innovatie ● interactie
26
worden opgesteld. Tabel 2 toont de verdeling van middelen in 2019 conform de begroting uit het collegeprogramma. Nu de formatie is ingevuld is structureel €110.000 per jaar beschikbaar voor de energie- en warmtetransitie. Tabel 2. Begroting collegeprogramma 2019
Structureel
Formatie
FTE
Energie- en warmtetransitie
€ 110.000
€ 158.791
2
Klimaatadaptatie
€ 30.000
€ 39.597
0,5
Circulaire economie
€ 20.000
€ 79.194
1
In 2019 is heeft het duurzaamheidsprogramma van de gemeente Venray een nieuwe naam gekregen, namelijk Venray Vergroent.
Venray Vergroent – deelproject energietransitie Venray Vergroent is het bestuurlijk en ambtelijk proces waarin gewerkt wordt aan duurzaamheid in de gemeente Venray. Venray Vergroent is georganiseerd als proces, waarbij verantwoordelijkheden en afstemmingslijnen zijn vastgelegd. Dit proces kent drie deelprojecten, namelijk 1) energietransitie, 2) klimaatadaptatie en 3) circulaire economie. Voor elk van de deelprojecten is of wordt een inhoudelijk plan opgesteld. Voor de energietransitie zijn dit de Energiestrategie en het bijbehorende uitvoeringsprogramma. Venray Vergroent is benoemd tot majeur project, wat onder meer wil zeggen dat het één van de projecten is die structureel besproken worden in de gemeenteraad. In hoofdstuk 2 wordt de organisatie en uitvoering van Venray Vergroent verder toegelicht.
Sinds enkele jaren sijpelt het energietransitiebeleid breder door naar andere beleidsdomeinen. Dit heeft onder meer te maken met de manier waarop het majeure project is georganiseerd; vanuit verschillende afdelingen zijn ambtenaren betrokken bij het overkoepelende Venray Vergroent. Door contacten en afstemming tussen de deelthema’s wordt gewerkt aan een integrale aanpak (juist in de uitvoering) van de energietransitie.
Normenkader In deze paragraaf beschrijven wij de normen ten aanzien van de energieambities van de gemeente Venray.
27
Dialogic innovatie ● interactie
De ambities zijn helder omschreven, en de haalbaarheid is onderzocht en onderbouwd. De energieambities zijn helder omschreven in de Energiestrategie 2030 en de doelen zijn kwantitatief onderbouwd middels een verbruiks- en potentieelanalyse.7 De ambitie van de gemeente is als volgt8: “Het doel is om in 2030 CO2-neutraal te zijn met compensatie. Dit willen we bereiken door een besparing te realiseren op het totale energieverbruik van 37,5% ten opzichte van 2013 van 7.358 TJ naar 4.598 TJ), waarbij 45% van onze resterende energiebehoefte (de 4.598 TJ) in onze gemeente geproduceerd wordt met schone technieken zoals zon, biomassa en aardwarmte.9 De volgende stap is volledig energieneutraal in 2050.” Het streefbeeld voor 2030 wordt geschetst en aangevuld met kwantitatieve doelen. Dit is uitgesplitst naar sectoren, waarbij duidelijk wordt hoe iedere sector dient bij te dragen aan het realiseren van de ambitie (Figuur 4).
Duurzaam ondernemen
Duurzame energieopwekking
•
50% van de bedrijven heeft in 2030 een verbetertraject lopen om energieverbruik te halveren
•
•
25% van de bedrijven heeft in 2030 duurzame producten/ diensten als core business
Op alle geschikte daken (50%) liggen 7m2 zonnepanelen en eenzelfde totale hoeveelheid op bedrijfsdaken
•
10 kiloton biogene stoffen wordt ingezet als biomassa
•
20 MW warmtepomp
•
15 MW extra duurzame opwekking
Duurzaam wonen •
50% van de bestaande woningen & gebouwen zijn in 2030 50% energiezuiniger
•
50% van de woningen voorziet in 2030 in 100% van eigen energievraag
Figuur 4. Doelen per sector. ‘Duurzame mobiliteit’ en ‘duurzame overheid’ worden hier niet getoond. (Bron: Energiestrategie 2030 ‘Energie voor groene groei’)
De doelen komen voort uit een scenariostudie die is uitgevoerd door adviesbureau Ecofys. Op basis van een verbruiks- en potentieelanalyse zijn vier scenario’s doorgerekend: 1) de gemeente neemt geen maatregelen, 2) de gemeente beoogt CO 2-neutraliteit in 2030, 3) de
7
Venray (2013) – Energiestrategie 2030 ‘Energie voor groene groei’
8
Gemeente Venray (2019) – Procesplan Duurzaamheid: Venray Vergroent. Vergelijkbare woorden zijn gebruikt in het Uitvoeringsprogramma Energie Venray 2014 – 2017.
9
De resterende energiebehoefte zou dan gecompenseerd worden voor CO 2-uitstoot, zodat de gemeente in 2030 geheel CO2-neutraal zou zijn.
Dialogic innovatie ● interactie
28
gemeente beoogt energieneutraliteit in 2030 en 4) de gemeente is energieleverend in 2030. Voor scenario 2 is de beoogde energiebesparing en duurzame opwek gelijk aan het theoretisch praktisch potentieel dat is berekend in de potentieelanalyse. Het theoretisch praktisch potentieel is de maximaal mogelijke besparing en opwek gebaseerd op de regionale beschikbaarheid van duurzame energiebronnen, de stand van huidige techniek, de verwachte technologische ontwikkeling (en de penetratietijd hiervan), en conservatieve aannames over de beschikbare fysieke ruimte en de maatschappelijke acceptatie. Scenario’s 3 en 4 werden niet als realistisch geacht, aangezien hiervoor een grote hoeveelheid windenergie nodig zou zijn. Om de haalbaarheid van, en het draagvlak voor de ambities te testen, is de uitgewerkte strategie getoetst in een bijeenkomst met de drie gemeenteraden (van Venlo, Beesel en Venray) en met stakeholders. De gemeente Venray heeft gekozen voor het tweede scenario, waarbij de gemeente in 2030 netto geen CO2 uitstoot bij activiteiten die plaatsvinden binnen de gemeentelijke grenzen. Naast de inzet op energiebesparing, duurzame opwek, en verhoogde efficiency van fossiel energiegebruik, is het ook mogelijk het resterende gebruik van fossiele brandstoffen te compenseren.10 Deze doelstellingen zijn sinds 2013 niet gewijzigd.
Wel hebben ze doorwerking gekregen in ambities en visies die een relatie hebben met de energietransitie (zoals de woonvisie, omgevingsvisie, toekomstvisie of transitievisie warmte). Waar deze visies betrekking hebben op de energietransitie worden de Energiestrategie 2030 en de bijbehorende uitvoeringsprogramma’s als uitgangspunt gebruikt. Verder bevatten deze visies aanvullende ambities voor de gemeente Venray. Eind 2021 heeft CE Delft in opdracht van de gemeente Venray een onderzoek gedaan naar de voortgang van het energiebeleid van de gemeente Venray. Hiermee wil de gemeente haar energieambities die stammen uit 2013 herijken. CE Delft heeft de gemeente aangeraden om haar ambities bij te stellen in lijn met landelijke en Europese ambities. Dit zal in een advies over de herijking van de Energiestrategie aan de gemeenteraad worden voorgesteld, nadat ook de brede dialoog met de inwoners over de energietransitie heeft plaatsgevonden (planning 2022).11
10
Compensatiemaatregelen kunnen zijn: duurzame energieproductie buiten de gemeentegrens, inkoop van groene stroom en/of groen gas, duurzaam beheer van bossen maar ook geld storten in een regionaal fonds waarmee lokale energieprojecten kunnen worden gefinancierd.
11
Een uitgebreidere bespreking van dit onderzoek vindt plaats onder de norm ‘de gekozen uitvoering is naar verwachting (het meest) effectief voor realisering van de ambities’ op pagina 48.
29
Dialogic innovatie ● interactie
De ambities bieden handelingsperspectief. De ambities, in combinatie met de vertaling naar de doelen in sectoren, zijn voldoende helder en specifiek gedefinieerd om op te acteren. De uitsplitsing naar sectoren en het benoemen van groepen (bijvoorbeeld ‘50% van de bestaande woningen’ of ‘op alle geschikte daken’) maken helder in welke richting uitvoeringsmaatregelen genomen moeten worden. Op basis van deze doelen is ook een roadmap ontwikkeld, waarin de stapsgewijze realisatie van de doelen wordt toegelicht. Deze roadmap bevat concrete acties en benodigdheden om deze doelen te bereiken, en is weer een verdere concretisering van de streefbeelden en bijbehorende doelen. Uit de interviews blijkt ook waardering voor de concreetheid van de ambities. In de jaren na 2013 is ook vastgehouden aan de indeling in sectoren (in de opvolgende uitvoeringsplannen), waaruit blijkt dat de ambities prima uitgangspunten zijn voor een langere periode.