E12 Ontwerp Programma Gezondheid en Luchtkwaliteit en Visie Gezondheid en Luchtkwaliteit.pdf

Deze hoog gevoelige groepen hebben eerder en sterker last van geïrriteerde luchtwegen en slijmvliezen, kortademigheid, een verminderd concentratievermogen en een verminderde arbeidsproductiviteit. Ter bescherming van hoog blootgestelde groepen adviseert de raad extra maatregelen om emissies te verminderen rond zogenoemde hot spots: locaties met relatief veel luchtverontreiniging. Om specifiek de hoog gevoelige groepen te beschermen pleit de raad voor een ‘gevoelige bestemmingenbeleid’: geen voorzieningen voor kinderen en ouderen in de buurt van een hot spot. In de IJmond willen we extra inzetten op rekening houden met gevoelige bestemmingen bij drukke wegen en rondom (zware) industrie en daartoe beleid opstellen.

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 25

Bovengenoemde elementen zijn input voor een op te stellen Omgevingsvisie en omgevings­ plannen. 3. Pilot Gezondheidswinst in ruimtelijke ontwikkelingen In een pilot willen we zoeken naar creatieve oplossingen voor gezondheidswinst in ruimtelijke ontwikkelingen. Deze oplossingen moeten in de toekomst andere ruimtelijke ontwikkelingen inspireren om niet alleen de gezondheid van (toekomstige) inwoners zoveel mogelijk te beschermen, maar ook te bevorderen. Voorbeelden zijn: meer groen, beweging bevorderende omgeving, rookvrije terreinen. De pilot wordt vormgegeven rondom een concrete casus of meerdere casussen. Maar ook projecten in wijken waar veel gezondheidsproblematiek is, kunnen in aanmerking komen voor een dergelijke pilot. Gelijktijdig werken aan fysieke verbetering van de leefomgeving en een sociale aanpak is daarbij een van de mogelijkheden. Drukke wegen Geadviseerd wordt om nieuwe voorzieningen voor gevoelige groepen niet binnen 300 meter van een snelweg te bouwen, onafhankelijk van de vraag of aan de wettelijke grenswaarden wordt voldaan. Ook wordt geadviseerd gevoelige bestemmingen niet te realiseren op minder dan 100 meter van een snelweg en om niet te bouwen direct (in de eerstelijns bebouwing) langs drukke wegen, waarbij ‘druk’ is gedefinieerd als een verkeersintensiteit van meer dan 10.000 voertuigen per etmaal.

Ook in woningen verblijven kinderen, ouderen en mensen met een zwakke gezondheid. Kinderen brengen hier veel meer tijd door dan op school of in het kinderdagverblijf. De GGD’ en in Nederland vinden daarom dat naast scholen, kinderdagverblijven, bejaarden-, verzorgings- en verpleeghuizen ook woningen als gevoelige bestemming aangemerkt zouden moeten worden. Dit alles vraagt bij het tot stand komen van de gemeentelijke Omgevingsvisies om een bestuurlijk afweging. Daar waar deze adviezen onvermijdbaar in conflict komen met beoogde ontwikkelingen, kan ook de lijn gevolgd worden om de snelheid van het verkeer te verlagen of de intensiteit van het verkeer te doen laten afnemen. Zie hiervoor ook hoofdstuk 4. Industrie Voor industrie zijn landelijk nog geen voorbeelden beschikbaar voor beleid voor nieuwe gevoelige bestemmingen (wel voor veehouderijen). In de (GGD) kernwaarden voor een gezonde leefomgeving staat hierover het volgende vermeld: Houd overlast gevende bedrijven op afstand van woningen, scholen, etc.: Het gaat hierbij vooral om bedrijven met uitstoot van geluid, geur of stoffen, zoals industriële of agrarische bedrijven.

Mensen kunnen ziek worden van ziekteverwekkers die dieren in de veehouderij bij zich dragen (Ook grote dienstverlenende bedrijven kunnen leiden tot een onprettig leefklimaat met bijvoorbeeld een hoge parkeerdruk, eenzijdige voorzieningen (denk aan koffie- en lunchrooms) en weinig sociale controle ’s avonds of in het weekend. Mogelijke input: • Beschrijf in omgevingsvisie en -plannen de minimale afstand tussen grote bedrijven en gevoelige bestemmingen zoals woningen en scholen. Stel de ontwikkelruimte vast van bestaande bedrijven- en industrieterreinen. Doe dit samen met inwoners en bedrijven.

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 26

• Betrek bewoners en bedrijven bij vergunningverlening door het vroegtijdig opzetten van een maatschappelijke dialoog tussen de vergunningsaanvrager en omwonenden. Dit is een instrument om gezamenlijk tot een oplossing te komen in complexe vraagstukken. • Pas het principe van ‘inwaarts zoneren’ toe: bedrijven die het meeste geluid of andere uitstoot produceren liggen dan in het centrum van het bedrijventerrein, zo ver mogelijk van woningen en scholen, de stillere en schonere bedrijven liggen aan de randen. • Houd met verkeersstromen van- en naar het bedrijf rekening met omwonenden. Dit kan door middel van afspraken over bijvoorbeeld (voorkeurs)tijden, route of type vervoermiddel. 4. Actief informeren bij ongunstige omstandigheden van hoog gevoelige groepen In de IJmond is het rond industrieterreinen allereerst voor hoog gevoelige groepen van belang dat zij actief geïnformeerd worden over de dagelijkse luchtkwaliteitssituatie om klachten te beperken of te voorkomen met gedragsadviezen op dagen met hogere concentraties. Dit geldt bijvoorbeeld voor mensen met luchtwegaandoeningen of harten vaatziekten. Hiervoor is informatie beschikbaar via de website www.luchtmeetnet.nl. Deze website is nog vrij onbekend en kan beter onder de aandacht van bewoners worden gebracht. Hoe dat het beste gedaan kan worden moet nader worden uitgewerkt.

Hiertoe wordt voorgesteld een onderzoek uit te voeren. 5. Bevorderen gezondheid in de wijk (positieve gezondheid / wijkgerichte aanpak) In een milieu belast gebied als de IJmond is het van belang extra aandacht te besteden aan het bevorderen van de gezondheid, naast het beschermen van gezondheid. Positieve gezondheid kan daarbij het vertrekpunt van denken zijn. Samen met bewoners verkennen we dan integraal de mogelijkheden om hun gezondheid (en leefstijl) en de kwaliteit van hun leefomgeving te bevorderen. Daarbij kan ook aandacht worden gegeven aan de zorgen over gezondheid. Betrek (huis)artsen, andere zorgprofessionals en uit het sociale domein hierbij. Dit kan het beste in een wijkgerichte aanpak, om vanuit een integrale kijk op gezondheid te werken aan de onderwerpen gezonde leefomgeving, gezonde leefstijl en positieve gezondheid. Met name voor buurten waarin veel mensen met een lager inkomen wonen, geldt vaak dat de fysieke leefomgeving nog niet bijdraagt aan een gezonde leefstijl. Een leefomgeving die mensen uitnodigt tot vaker bewegen, gezonder eten en meer ontmoeting is belangrijk om een gezonde leefwijze in de dagelijkse routine in te bedden. Mensen met een laag inkomen zijn daarnaast veelal aangewezen op de goedkope, sociale woningbouwvoorraad die in bepaalde wijken of dorpsbuurten zijn geconcentreerd.

In fysiek en sociaal opzicht zijn deze wijken in het algemeen minder aantrekkelijk. In de IJmond kijken we daarnaast ook naar woongebieden waar gezondheid en leefbaarheid in belangrijke mate worden beïnvloed door de nabijheid van het Tata Steel-terrein. Voorgesteld wordt om in een woongebied in Beverwijk en Velsen een wijkgerichte aanpak te starten. Het is hiervoor ook nodig om voor dit onderwerp verbinding te leggen met de regionale nota gezondheidsbeleid en ander gezondheidsbeleid.

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 27

6 en 7. Campagne openhaarden en houtkachels | Houtstook en nieuwe wijken stookvrij via Omgevingsvisie De bijdrage van houtstook in en rond de woning is in Nederland 9% op het totaal aan luchtvervuiling5. Daarbij gaat in totaal jaarlijks 1.004 miljoen kilogram hout en 79 miljoen kilogram houtpallets (schatting Centraal Bureau voor de Statistiek) op in rook via open haard en houtkachel. Ook via vuurkorf en kampvuur wordt hout gestookt, bijvoorbeeld in de vorm van gedroogd haardhout, tuin- en afvalhout. Nederlanders hebben een verdeelde mening over houtrook en houtstook. Zo’n 50% staat er positief tegenover; ongeveer 20% van de Nederlandse huishoudens heeft een open haard of kachel. Maar tegelijkertijd zegt de helft van de Nederlanders wel een last te hebben van rook van houtkachels of vuurkorven. 10% van de bevolking wil een stookverbod6. Veel houtkachels zijn niet toegerust met technieken om emissies van bijvoorbeeld fijnstof te voorkomen. Open haarden en vuurtjes buiten kunnen zorgen voor veel fijnstof in en buitenshuis. Feit is dat houtstook de lucht vervuilt en gezondheidsklachten kan veroorzaken. De meeste hinder en gezondheidsschade levert houtrook op in dichtbevolkte gebieden, op dagen met ongunstig weer en door onjuist stookgedrag. Fijnstof dat in de lucht komt door houtverbranding is schadelijk.

Voor de gezondheid is het beter om uitstoot van stoffen door verbranding, uit welke bron dan ook, te beperken. Op het gebied van houtstook zijn er twee aanpakken opgenomen in dit programma. Ten eerste wordt ingezet op proactieve voorlichting van bewoners over verantwoord omgaan met stoken. Ook wordt de ‘stookalert’ actief gepromoot. Dit systeem, ontwikkeld door RIVM en KNMI, waarschuwt wanneer het weer ongunstig is om hout te stoken. Ten tweede wordt voorgesteld de mogelijkheid te onderzoeken om straks onder Omgevings­ wet nieuwe woningen / wijken houtstookvrij te houden. 8. Duurzaam alternatief voor kerstboomverbranding Bij het verbranden van kerstbomen ontstaat luchtverontreiniging. Naast fijnstof komen er ook PAKs en andere stoffen vrij tijdens vreugdevuren: 6% van de jaarlijkse uitstoot in Nederland7. Vooral wanneer met het branden wordt gestart komen deze stoffen vrij, doordat de temperatuur dan nog niet hoog genoeg is om een volledige verbranding te garanderen. Ook tijdens de verbranding is het mogelijk dat bijvoorbeeld door harde wind of mist problemen kunnen ontstaan door de rook en mensen in de omgeving hinder en luchtwegklachten krijgen. Voor weersomstandigheden worden echter wel voorschriften verbonden in de ontheffing.

Onder het Landelijk Afval Plan 3 wordt aangeven dat bij grof groenafval de voorkeur is voor recycling in de vorm van composteren, of vergisten met gebruik van het gevormde biogas als brandstof. Het verbranden van afvalstoffen (in dit geval kerstbomen) is niet wenselijk, omdat het nuttiger toegepast kan worden. De IJmond gemeenten gaan alternatieven uitproberen, waarbij onder andere gedacht kan worden aan het versnipperen van de kerstbomen.

5 Toelichting op het Schone Lucht Akkoord, 2020, https://www.rijksoverheid.nl/documenten/brochures/ 2020/01/13/toelichting-op-schone-lucht-akkoord 6 Bron: Joaquin’s Decisions Support Tool, 2021, http://joaquin.eu/Decision-Support-Tool/page.aspx/131 7 Bron: Emissies door vreugdevuren, 2021, http://www.emissieregistratie.nl/erpubliek/erpub/vreugdevuren.aspx DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 28

9. Extra inzet reinigen wegen en straten in belaste gebieden Door regelmatig de straten te vegen wordt voorkomen dat stofresten op het wegdek weer de lucht in waaien. Deze zogenaamde re-suspensie van grove deeltjes is het gevolg van turbulentie, veroorzaakt door verkeer of wind op het wegdek. De re-suspensie wordt verondersteld te verminderen wanneer de straten worden geveegd of afgespoten met water. Straatreiniging, in het bijzonder vegen, gevolgd door afspuiten, kan de concentraties fijn stof (PM10) langs de kant van de weg tijdelijk verlagen6. Verwacht wordt dat het regelmatig vegen van de straten ook een positief effect heeft op de re-suspensie van grof stof in de woonomgeving. Deze actie zal zich waarschijnlijk concentreren op de gemeenten Beverwijk en Velsen aangezien daar de meeste overlast wordt ervaren. 10. Stimulering rookvrije woonomgeving (rookvrije generatie) Jaarlijks overlijden in Nederland bijna 20.000 mensen (in de IJmond ongeveer 200 per jaar) aan de gevolgen van roken. In de IJmondgemeenten rookt 21% van de volwassenen. Rokers met een lage sociaal-economische positie roken doorgaans meer en zijn ernstiger verslaafd. Kinderen hebben geen keuze en roken mee. Dat is niet alleen slecht voor hun gezondheid, het verdubbelt ook de kans om zelf met roken te beginnen.

Een omgeving waarin wordt gerookt draagt zo dus bij aan het in stand houden van gezondheidsachterstanden over generaties heen. De IJmondgemeenten willen de ongunstige wisselwerking tussen generaties doorbreken door een rookvrije woonomgeving te stimuleren en kinderen de kans te geven rookvrij op te groeien. Op een positieve manier investeren we in een rookvrije omgeving waarbij rookvrij meer en meer zichtbaar wordt in de publieke ruimte. Door dit samen met inwoners en met respect voor rokers te doen wordt het thema bespreekbaar en draagt het daarmee bij aan een nieuwe, rookvrije, norm. 11. Stimulering groene leefomgeving Bewoners van een groene woonomgeving voelen zich gezonder en bezoeken minder vaak de huisarts. Ook zijn er aanwijzingen dat kinderen meer bewegen in een groene omgeving. Een gezonde leefwijze draagt in grote mate bij aan een langer leven en vooral aan meer gezonde levensjaren. De omschakeling naar een gezonder leven en het volhouden daarvan is echter niet gemakkelijk. Een leefomgeving die mensen uitnodigt tot vaker bewegen, gezonder eten en meer ontmoeten, is belangrijk om een gezonde leefwijze in de dagelijkse routine in te bedden. De IJmondgemeenten wil investeren in een gezonde leefomgeving en daarmee een gezonde leefwijze stimuleren.

Groen in de wijk, bij scholen, fiets- en wandelroutes die uitnodigen een ommetje te maken, schaduwrijke recreatieplekken, watertappunten, ruimte voor moestuinieren en plukbossen, als ook rustpunten die uitnodigen tot ontmoeting. Allemaal voorbeelden van een leefomgeving die gezond gedrag stimuleren. Door inbreng van en eigenaarschap bij de inwoners te beleggen, kan een omgeving ontstaan die uitgaat van de behoeftes van de mensen om wie het gaat en zo daadwerkelijk bijdragen aan een gezonde leefwijze en gezonde leefomgeving. Bij de aanleg van meer groen en (stilstaand) water moet rekening worden gehouden met negatieve bijeffecten zoals ongedierte en schadelijke insecten. Bewoners kunnen ook zelf bijdragen aan een groenere omgeving door hun tuin te vergroenen en te zorgen voor een goede afwatering.

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 29

Gemeente Velsen De gemeente Velsen heeft in haar groenbeleid de ambitie opgenomen om Velsen groener te maken. Deze ambitie is vertaald in het Groenstructuurplan. De volgende projecten en onderzoeken zijn hierin opgenomen: Wijziging huidig groenbeheer, vergoenen openbare ruimte, vergroenen tuinen, vergroenen schoolpleinen, vergroenen daken, onderzoek naar relatie groen en gezondheid, samenwerking met anderen, Green Deal Europese Unie. Het bestaande groen zal meer ecologisch beheerd worden om biodiversiteit te bevorderen en bestaand groen beter in te zetten om regenwater op te vangen bij extreme hoosbuien en verkoeling te geven in hete zomers. Bewoners worden betrokken om de meest verharde en versteende wijken te vergroenen. Daarnaast enthousiasmeren we ook bewoners om hun tuin te vergroenen (huur en koop). Uit onderzoek is gebleken dat de schoolomgevingen in de gemeente Velsen een hoge mate van verstening hebben. Er wordt prioriteit gegeven aan de meest versteende schoolpleinen in in Velsen-Noord, IJmuiden en Velserbroek. De laatste jaren is veel (wetenschappelijk) onderzoek uitgevoerd naar de impact van een groene leefomgeving / groen schoolplein voor kinderen. Alle onderzoeken tonen aan dat groen belangrijk is.

Daarnaast is een groen schoolplein ook van belang voor de opvang van regenwater en verminderen hittestress en een goede maatregel om de omgeving klimaatadaptief in te richten. Ook helpt een groen schoolplein om de biodiversiteit te verbeteren en het bijenlint te realiseren. De aanleg van groene daken is al vanaf 2015 als beleid geformuleerd (Milieubeleidsplan, echter is het niet geeffectueerd en zijn groene daken slechts mondjesmaat groene aangelegd of zijn bestaande daken vergroend. In de eerder genoemde klimaatatlas is een kansenkaart voor groene daken opgenomen. In het Groenstructuurplan (2019) is opgenomen dat Velsen streeft naar blauw-groene daken. Dit betekent dat het dak ook water kan opvangen en vasthouden. Relatie groen en gezondheid Velsen participeert in een driejarige wetenschappelijk onderzoek (“een groene tuin, een gezonde tuin”) van Wageningen University&Research naar het effect van groene tuinen op de gezondheid. De resultaten worden in 2022 verwacht. Daarnaast werkt gemeente Velsen bij de groene schoolpleinen samen met de Universiteit van Leiden, om kinderen te helpen bij het meten van de effecten van vergroening. Het gaat dan om metingen als temperatuur en vochtigheid. Het is wenselijk dat Velsen ook samenwerking zoekt met de VU Amsterdam. Zij doen veel onderzoek naar de sociale aspecten van groen.

Bijvoorbeeld door elk kind te voorzien van een polsbandje met een bewegingsmelder waarmee zij onderzoeken of kinderen actiever worden op groene schoolpleinen, en of alle kinderen meedoen (inclusiviteit).

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 30

Europese Green Deal Via de Green Deal maakt de Europese Unie op dit moment de concrete vertaling van o.a. het Klimaatakkoord van Parijs. De EU wil met de Green Deal als spoorboekje tempo maken in de aanpak van de klimaatwijziging. Onderdeel hiervan is het streven om het bosareaal in de EU sterk te vergroten. Er wordt een aantal van 3 miljard bomen genoemd dat nodig is en die tot 2030 aangeplant moeten worden. Dat wordt vanwege de CO2 vastlegging gedaan, maar ook ter bevordering van de biodiversiteit. Voor Velsen betekent dat ruim 42.000 bomen extra. In het collegeakkoord is opgenomen dat Velsen groener moet worden. De uitwerking daarvan in het Groenstructuurplan (2019), past dan ook goed bij deze Green Deal. Gemeente Heemskerk De gemeente Heemskerk zet met haar groenbeleid in op: • Openbaar groen is van goede kwaliteit en wordt vakkundig en natuurvriendelijk beheerd • Behouden en herstellen van historische beplanting (elzenhagen) in tuindersgebieden • Behouden en versterken groene identiteit van Heemskerk. • Behouden en versterken diversiteit (inrichting, soorten, vorm, seizoenbeleving). • Opvallende accenten door kleur of vorm op bijzondere locaties; zoals langs ontsluitingswegen, in het centrum en ontmoetingsplekken.

• Een sortimentskeuze dat rekening houdt met wat in Heemskerk van nature groeit. Heemskerk is aan de slag met het concept Tiny Forest. Dit is een dichtbegroeid, inheems bos(je) ter grootte van een tennisbaan. Deze kleine wildernissen dragen onder meer bij aan de luchtkwaliteit (opname CO2 en productie O2). In samenspraak met de GGD Kennemerland wordt gekeken waar in onze omliggende gemeenten Tiny Forest’s ontwikkeld kunnen worden. Gemeente Beverwijk Het bestande groenstructuurplan van de gemeente Beverwijk gaat uit van een samen­ hangende overkoepelende hoofdgroenstructuur (de groene ring) en grote groengebieden aan de westrand (Park Westerhout) en centraal (Park Overbos en sportvelden). In het beleidsstuk uit 2005 wordt niet expliciet de factor luchtkwaliteit meegewogen. Maar door de overkoepelende structuren kan groen en met name grote bomen bijdragen aan een betere luchtkwaliteit. Het groenbeleid wordt momenteel geactualiseerd. Hierin is aandacht voor groen als middel voor een gezonde(re) leefomgeving. 12. Vuurwerkverbod / vuurwerkzones Tijdens de jaarwisseling veroorzaakt vuurwerk in korte tijd forse luchtverontreiniging met onder andere sterk verhoogde niveaus van fijn stof (PM10)8.

8 Luchtverontreiniging tijdens de jaarwisseling 1994-2020, 2020, https://www.clo.nl/indicatoren/nl0570luchtverontreiniging-tijdens-de-jaarwisseling

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 31

Effecten voor de publieke gezondheid zijn9: • Verwondingen: Elke jaarwisseling belanden honderden mensen op de spoedeisende hulp (SEH) en huisartsenposten (HAP) met vuurwerkletsel. Helft slachtoffers met letsel is jonger dan 20 jaar. Een derde is jonger dan 15 jaar. • Gehoorschade: Gevallen van gehoorschade worden niet bijgehouden in de letsel­ registratie, omdat men zich soms pas weken later bij de huisarts meldt. • Overlast & stress: tweederde van de Nederlanders ervaart enige tot veel overlast tot vuurwerk. • Fijn stof & milieu: Vuurwerk brengt chemicaliën en zware metalen in de lucht, zoals barium en koper. Piekbelasting fijnstof tijdens jaarwisseling tot 40x hoger als op normale dag. De burgemeesters van de IJmondgemeenten zijn voorstander van een landelijk vuurwerk­ verbod. De Rijksoverheid bepaalt echter of dit gebeurt. In de APV Heemskerk wordt het bezit en het gebruik van vuurwerk beperkt. Heemskerk handhaaft de naleving van de regels. In Beverwijk worden vuurwerkvrije zones ingesteld om reden van openbare ordeverstoringen. In Velsen zijn een aantal vuurwerkvrije zones, zoals rondom kinderboerderijen en de molen in Santpoort. 13. Extra aandacht communicatie en informatie Onderzocht wordt welke mogelijkheden de gemeenten hebben om extra aandacht te besteden aan communicatie met inwoners over de thema’s in dit programma.

En waar bewoners informatie vinden over deze thema’s. Hierbij is ook aandacht voor bezorgdheid van inwoners als het gaat om hun gezondheid in relatie tot luchtkwaliteit en hoe maat­ schappelijke onrust te voorkomen. 14. Gezondheidsmonitor IJmond Dit is niet zozeer een maatregel ter verbetering van gezondheid, maar geeft input voor beleid en inzicht in hoe bewoners hun leefomgeving ervaren. Met de gezondheidsmonitor IJmond 2012 en 2016 is elke vier jaar door GGD Kennemerland en het RIVM onderzocht wat de gezondheidssituatie is in de IJmond. In de Gezondheidsmonitor IJmond wordt onderzocht of er, in vergelijking tot de rest van regio Kennemerland, meer of minder hinder, ongerustheid, chronische aandoeningen of medicijngebruik is, in verhouding met de luchtkwaliteit in de regio. Het belangrijkste doel van de Gezondheidsmonitor IJmond is het monitoren of de luchtverontreiniging in de woongebieden rondom de basismetaalindustrie op het Tata-Steelterrein eventueel gepaard gaat met een ongunstige gezondheidstoestand bij bewoners10. Door de onderzoeken te herhalen kunnen we mogelijke trends signaleren. De derde ronde van de huidige opzet is najaar 2020 gestart. De rapportage wordt begin 2022 verwacht. Hierna volgt een evaluatie.

9 De effecten van vuurwerk op de publieke gezondheid, 2018, https://ggdghor.nl/actueel-bericht/deeffecten-van-vuurwerk-op-de-publieke-gezondheid/ 10 Gezondheid in de IJmond 2016: Samenvattende Rapportage, GGD Kennemerland, 2018

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 32

4

Mobiliteit

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 33

4. Mobiliteit Mobiliteit is een thema waarbij maatregelen voor een betere luchtkwaliteit tegelijkertijd ook de gezondheid bevorderen. Maatregelen die tegemoet komen aan onze dubbele ambitie. Het gebruik van de fiets stimuleren boven de auto, leidt tot meer beweging. Als we de directe leefomgeving inrichten met voorrang voor voetgangers en fietsers, stimuleren we ontmoeting en participatie van bewoners. Een paar voorbeelden die van grote invloed zijn op de gezondheid van onze inwoners. Door ook met een gezondheidsblik naar nieuw verkeers- en vervoersbeleid te kijken, draag je bij aan zowel leefbaarheid en gezondheid in de leefomgeving. Elk vervoermiddel met een verbrandingsmotor is een bron van luchtverontreiniging. Ook hernieuwbare brandstoffen als bio of synthetische brandstoffen zorgen voor NOx wanneer ze verbrand worden. De grootste bron zijn oudere dieselvoertuigen, maar ook brommers en scooters zijn een belangrijke bron. Uitlaatgassen zorgen voor viezere lucht en daarmee heeft het een negatief effect op onze gezondheid. In Nederland is 36% van de (negatieve) gezondheidseffecten van binnenlandse bronnen te wijten aan het wegverkeer3. Niet voor niets zetten overheden zich in voor de overgang naar elektrische en waterstofvoertuigen. Die transitie zal geruime tijd in beslag nemen omdat auto’s lang mee gaan.

Daarom is op korte termijn gezondheidswinst vooral te halen door benzine- en dieselvoertuigen te vervangen door elektrische voertuigen, mensen stimuleren meer met de fiets te reizen, meer schoon openbaar vervoer en het weren van (vervuilende) voertuigen uit steden.

4.1 Regionale mobiliteitsvisie IJmond en het Mobiliteitsfonds De IJmondgemeenten werken succesvol samen op het thema mobiliteit. De regionale samenwerking op het gebied van mobiliteit loopt al bijna 10 jaar. Al in 2012 is deze samen­ werking voor het eerst beklonken in het convenant IJmond Bereikbaar 2012, welke na het verstrijken van de looptijd is vervangen door het convenant IJmond Bereikbaar 2014. In 2017 is aan dit convenant een addendum toegevoegd waarin de oprichting van het regionale mobiliteitsfonds is vastgelegd. Op basis van de Regionale Mobiliteitsvisie IJmond voeren de IJmondgemeenten maatregelen uit om de bereikbaarheid en leefbaarheid in de regio te verbeteren. In de mobiliteitsvisie staan maatregelen voor het oplossen van bestaande (infrastructurele) knelpunten en het voorkomen van toekomstige problemen. Doorstroming van verkeer, faciliteren van elektrisch rijden, stimuleren van gebruik van OV en fiets en schoon goederenvervoer zijn onderwerpen uit de Regionale Mobiliteitsvisie. Met behulp van een Regionaal Mobiliteitsfonds brengen de IJmondgemeenten gezamenlijk de financiële middelen bijeen om de maatregelen uit de visie te bekostigen. In 2021 wordt de visie herijkt tot een regionale mobiliteitsagenda.

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 34

4.2 IJmond Bereikbaar Het programma IJmond Bereikbaar, dat een van de voortvloeisels is uit de mobiliteitsvisie, coördineert, ondersteunt en initieert allerlei maatregelen en pilots op het gebied van duurzame en slimme mobiliteit. Denk daarbij aan allerlei (stimulerings)maatregelen op het gebied van woon/werkverkeer, zakelijk verkeer, logistiek & transport en infrastructuur. Samen zorgen zij voor ruim 3.500 actieve, fietsende medewerkers. Met uitzondering van kooldioxide, distikstofoxide en ammoniak zijn de emissies naar lucht door verkeer en vervoer van alle belangrijke stoffen in 2018 lager dan in 1990. Dit is met name te danken aan schonere motoren en brandstoffen. Daarnaast levert bij het wegverkeer de toepassing van katalysatoren en roetfilters een belangrijke bijdrage aan de vermindering van de emissies11.

11 Emissies naar lucht door verkeer en vervoer, 1990-2018, 2019, https://www.clo.nl/indicatoren/nl0128-emissies-naar-lucht-door-verkeer-en-vervoer-trend

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 35

4.3 Overzicht maatregelen Onderstaande tabel geeft het overzicht van maatregelen binnen het thema Mobiliteit. Daarna volgt per maatregel nadere uitleg. Nr.

Algemene beschrijving

Gewenste resulta(a)t(en)

Uitvoering door

Fase uitvoering

Benodigde partners ter consultatie, medewerking en/of samenwerking

Invloedsfeer

1

Stimuleren hernieuwbare energiedragers

30% emissiereductie bij deelnemende bedrijven in 2030. Doorbreken kip-ei verhaal.

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel moet nog uitgevoerd worden

Rijk

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

2

Werkgeversaanpak: verduurzamen woonwerkverkeer

50% emissie / CO2reductie bij deelnemende bedrijven in 2030.

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel is in uitvoering

Werkgevers en werknemers IJmond

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

3

Verminderen, veranderen verduurzamen transport kilometers

30% emissiereductie bij deelnemende bedrijven in 2030.

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel moet nog uitgevoerd worden

Vervoerders en verladers Topsector logistiek

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

4

Normering mobiliteit onder de omgevingswet

Uitvoering van Omgevings­wet

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel moet nog uitgevoerd worden

5

Digitale bereikbaarheid / thuiswerken

Thuiswerkfaciliteiten blijvend onder de aandacht van werkgevers. Vasthouden aan nieuwe werken.

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel is in uitvoering

Werkgevers IJmond

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

6

Stimulering plaatsing laadpunten elektrische fiets

Bijdragen aan doelstelling % emissie / CO2-reductie bij deelnemende bedrijven in 2030.

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel moet nog uitgevoerd worden

Bedrijfsleven

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

7

Stimulering deelvoer­ tuigen en samenrijden

Bijdragen aan doelstelling % emissie / CO2-reductie bij deelnemende bedrijven in 2030.

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel moet nog uitgevoerd worden

Bedrijfsleven

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

Gemeenten

8

Scholenaanpak – stimulering fietsgebruik richting scholen

Grotere veiligheids­ beleving. Afronden project 2021

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel is in uitvoering

Basisscholen IJmond

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

9

Stimuleren OV en terugkeer intercity

Terugkeer Intercity voor 2040.

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel is in voorbereiding

NS en Rijk

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 36

Nr.

Algemene beschrijving

Gewenste resulta(a)t(en)

Uitvoering door

Fase uitvoering

Benodigde partners ter consultatie, medewerking en/of samenwerking

Invloedsfeer

10

Versnellen en intensiveren e-laden

Uitvoering aan de Nationale Agenda Laad­ infrastructuur

IJmond Gemeenten

Maatregel is in voorbereiding

MRA

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

11

Fietsinfrastructuur: doorfietsroute

Hoofd Doorfietsroute gereed in 2022

Afhankelijk van grondgebied fietsroute

Maatregel is in uitvoering

Rijk en PNH

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

12

Fietsinfrastructuur: behoud 2e (elektrische) pont

Na opening Sluizenroute permanent een 2e electrische ponten bij Velsen. Elektrische ponten

IJmond Gemeenten

Maatregel is in uitvoering

RWS en PNH

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

13

HUB pakketvervoer / schone distributie

Haalbaarheidsonderzoek gereed 2021

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel is in uitvoering

Vervoerders en verladers

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

14

Zero emissie stads­ logistiek

Terugdringen vervoersbewegingen stadslogistiek

Omgevingsdienst IJmond

Nieuwe maatregel

Bedrijfsleven

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

15

Coördinatie van verkeerslichten / iVRI

Regionaal programma

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel is in uitvoering

16

Onderzoek naar de invloed van de A22

Inzicht in bijdrage A22

IJmondGemeenten

Maatregel is in uitvoering

Provincie, Rijk en RWS

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

17

Meten uitstoot weg­ verkeer

Plan van aanpak 2021

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel moet nog uitgevoerd worden

Rijk, GGD Amsterdam

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

18

Verduurzaming gemeentelijk wagenpark

Gemeenten maken beleid

IJmondGemeenten

Maatregel is in voorbereiding

19

Emissie-eisen opnemen bij inkoop of aanbestedingen van voertuigen of transportdiensten

Uitvoeren ambities SLA

Gemeenten

Maatregel moet nog uitgevoerd worden

20

Lokaal mobiliteitsbeleid

Opnemen in nieuwe Regio­nale Mobiliteit­ sagenda

Omgevingsdienst IJmond

Maatregel is in uitvoering

Buiten gemeentelijke invloedssfeer

Binnen gemeentelijke invloedssfeer Rijk

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 37

4.4 Uitleg per maatregel 1. Stimuleren hernieuwbare energiedragers (Big Mile Scan) Er is een transitie gaande in verkeer en vervoer naar hernieuwbare energiedragers. Dit betreft zowel de electrificering van verkeer als het gebruik van nieuwe vormen zoals waterstof. Deze dragen bij doordat erbij verbranding enkel sprake is van het vrijkomen van water(damp) én deze kan gemaakt worden uit water en (duurzame) elektriciteit. In de IJmond houden we de landelijke en regionale ontwikkelingen op het gebied van elektrisch vervoer en waterstof nauwgezet in de gaten. IJmond Bereikbaar maakt gebruik van de Big Mile Scan die inzicht geeft in de investeringsbereidheid van vervoerders en verladers is in de verschillende hernieuwbare energiedragers. 2. Werkgeversaanpak: Verduurzamen woon- werkverkeer Omgevingsdienst IJmond voert voor de IJmondgemeenten het regionale programma IJmond Bereikbaar uit. Het programma stimuleert, via verschillende acties, werkgevers om een bijdrage te leveren aan vermindering van het woon- werkverkeer door hun medewerkers. Het programma helpt meer dan 100 bedrijven in de IJmond hun mobiliteit te verduurzamen. De werkgeversaanpak kent de volgende elementen: Mobiliteitsscan Personenvervoer IJmond Bereikbaar heeft een mobiliteitsscan ontwikkeld voor personenvervoer.

IJmond Bereikbaar voert mobiliteitsscans op maat uit bij middelgrote en grote werkgevers op de bedrijventerreinen. De resultaten van de scans geven inzicht in de verduurzamingskansen op het thema mobiliteit en de randvoorwaarden die nodig zijn voor succesvolle implementatie. Het afnemen van de scan is de eerste stap in het aangaan van een meerjaren-relatie. IJmond Bereikbaar en het bedrijf maken hierbij afspraken over het percentage overstappers van auto naar fiets, de te behalen CO2-reductie en spitsmijdingen. Kleine(re) bedrijven/werkgevers worden waar mogelijk geclusterd en ontvangen een overkoepelend advies. Verduurzamen woon-werkverkeer In de IJmond zijn de woon- werkafstanden relatief kort; vaak binnen de 8 kilometer. Die afstand is prima te doen op de fiets. Met een e-bike zijn zelfs afstanden tot 15 kilometer goed te overbruggen. Het doel van IJmond Bereikbaar is om werknemers in de IJmond de overstap van auto naar fiets te laten maken en werknemers te stimuleren (wanneer zij de auto gebruiken) buiten de spits te reizen. Daarnaast stimuleert IJmond Bereikbaar bedrijven ook tot het verduurzamen van het eigen wagenpark en het samen rijden door medewerkers. Inzet is minder autokilometers waardoor er minder uitstoot is en de luchtkwaliteit verbetert.

De maatregelen worden gestimuleerd en uitgevoerd op de bedrijventerreinen in Beverwijk, Heemskerk en Velsen en dragen bij aan het verminderen, veranderen en verduurzamen van mobiliteit. 3. Verminderen/verduurzamen/veranderen transportkilometers IJmond Bereikbaar is de samenwerking aangegaan met de Topsector logistiek en maakt gebruik van het Programma Big Mile om de mobiliteitsbewegingen van vervoerders en verladers door te rekenen. IJmond Bereikbaar voert de scans goederenvervoer op maat uit bij middelgrote en grote transporteurs en verladers. De resultaten van de Big Mile geven

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 38

inzicht in de verduurzamingskansen en de randvoorwaarden die nodig zijn voor succes­ volle implementatie. Het afnemen van de scan is de eerste stap in het aangaan van een meerjaren-relatie. IJmond Bereikbaar en het bedrijf maken afspraken over de te behalen CO2-reductie en mogelijkheden voor een modal shift. 4. Normering mobiliteit onder Omgevingswet OD IJmond / IJmond Bereikbaar heeft in aanloop naar het klimaatakkoord met succes gelobbyd voor een normstelling vervoer. Hiermee komt er een wettelijk vastgelegde uitstoot benchmark voor bedrijven op het gebied van mobiliteit. ODIJ wordt bevoegd gezag en kan emissie reductieplannen opvragen. De normstelling voor personenvervoer gaat dit jaar nog in consultatie. Die voor goederenvervoer volgt 2021. Beiden worden actief onder de Omgevingswet als een apart hoofdstuk in het BAL. 5. Digitale bereikbaarheid, thuiswerken Veel bedrijven en hun medewerkers hebben door COVID-19 (vanaf maart 2020) nood­ gedwongen ervaring opgedaan met thuiswerken. Thuiswerken draagt zichtbaar bij aan een betere bereikbaarheid van de regio, een minder drukke spits, verkeersveiligheid en luchtkwaliteit. Via IJmond Bereikbaar worden werkgevers en werknemers in de IJmond geïnformeerd over de mogelijkheden bij thuiswerken en de winst op de leefbaarheid in de omgeving en gezondheidswinst die dat oplevert. 6.

Stimulering plaatsing laadpunten elektrische fiets De IJmondgemeenten en provincie bieden zelf geen fiets-oplaadpunten aan in de openbare ruimte; hier zijn veelal hoge kosten mee gemoeid. Wel hebben veel horeca- en stationslocaties oplaadpunten. Op de website www.fietsoplaadpunten.nl zijn oplaadpunten te vinden bij horeca- of stationslocaties. Via IJmond Bereikbaar wordt het bedrijfsleven in de IJmond gestimuleerd voorzieningen te treffen voor medewerkers die gebruikmaken van een elektrische fiets, zoals (afsluitbare) fietsenstallingen met oplaadgelegenheid. 7. Stimulering deelvoertuigen en samenrijden Via het programma IJmond Bereikbaar is een deelauto-programma opgezet waarbij bedrijven gemakkelijk kennis kunnen maken met deelauto-concepten. Gemeente Velsen werkt nauw samen met de lokale energiecoöperatie Energie Velsen. Energiek Velsen is een non-profit organisatie die al enkele jaren actief is voor de inwoners in Velsen bij de inkoop van zonnepanelen of het geven van energiebesparingsadviezen. Nieuw is onze samenwerking bij deelvervoer. Hiervoor is een eerste stap gezet, namelijk een MyWheels deelauto die zowel door medewerkers van de gemeente Velsen, als door buurtbewoners wordt gebruikt. Deze staat op het parkeerterrein van de gemeente. Zie ook: www.energiekvelsen.nl/elektrische-deelauto-velsen.

Ook wil de gemeente Velsen gaan experimenteren met deelauto’s bij nieuwbouwontwikkelingen. Het streven is nog meer deelautogebruik. Gesprekken met bedrijven op bedrijventerreinen zijn hierbij essentieel. Hierin speelt GreenBiz IJmond een belangrijke rol. Dit is een vereniging van ondernemers, met ondersteuning van de OD IJmond. Zie ook www.buurauto.nl/ijmond en www.greenbizijmond.nl.

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 39

Samen rijden is een andere manier om mobiliteit te verminderen; twee of meer personen rijden samen – in plaats van elk in de eigen auto. Samen rijden beperkt het aantal voertuigen (met één inzittende) op de wegen, dus ook de uitstoot van verontreinigende stoffen. Hierdoor kan de luchtkwaliteit verbeteren6. Samen met app-bouwer Toogethr, rolt IJmond Bereikbaar een autodeel-app uit onder de deelnemende bedrijven. 8. Scholenaanpak – stimulering fietsgebruik richting scholen De gemeente Beverwijk is in 2020 gestart met een specifieke aanpak voor basisscholen. Het project richt zich ten eerste op de verkeersveiligheid rondom scholen (door het aanleggen van schoolzones). Het heeft ook tot doel dat er onder ouders en kinderen een grotere bereidheid ontstaat tot het laten staan van de auto en het nemen van de fiets. Door deze aanpak te verbinden aan de aanpak Gezonde School willen we nog sterker de verbinding maken met het thema bewegen. 9. Stimuleren OV en terugkeer intercity De overstapt van de (eigen) auto naar OV, zal leiden tot minder vervoer en daardoor minder congestie. Om de overstap naar openbaar vervoer te vergemakkelijken en te stimuleren, moet het goed, aantrekkelijk, geïntegreerd, betrouwbaar, frequent en betaalbaar zijn6.

De IJmondgemeenten zetten zich, samen met IJmond Bereikbaar, in voor de terugkeer van de intercity op de Kennemerlijn in de richting Haarlem-Alkmaar en vv. Deze ambitie is opgenomen in het OV-toekomstbeeld. NS heeft zich hieraan gecommitteerd, mits de tegenspits voldoende is. Daarvoor wordt een campagne opgezet. 10. Versnellen en intensiveren e-laden Een van de Klimaatakkoord doelstellingen is dat per 2030 alleen nog elektrische personen­ auto’s nieuw te koop zijn. Naast batterij-elektrische personenauto’s rijden er dan ook voertuigen op waterstof of zonnecellen. Om dat de bereiken is het noodzakelijk de laad­ infrastructuur daarvoor tijdig aan te passen. Het streven is om in 2030 ongeveer 1,8 miljoen laadpalen beschikbaar te hebben in Nederland. De IJmondgemeenten werken binnen het project MRA-e samen met andere overheden aan de uitrol van e-laadpalen in de regio. 11. Fietsinfrastructuur: doorfietsroute De IJmondgemeenten willen er samen voor zorgen dat iedereen zich veilig en makkelijk door de regio kan verplaatsen. Daarom wordt er volop gewerkt aan een “doorfietsroute”. De route loopt vanaf de grens met Haarlem/Velsen, via Beverwijk en Heemskerk tot aan Uitgeest. Bij de aanleg van de doorfietsroute letten we op comfort, veiligheid en bewegwijzering. Speed pedelecs worden behandeld als bromfiets en rijden daarom op de weg.

Een goede OV- en fietsverbinding tussen kernen stimuleert ook het lopen en fietsen in de nabije omgeving. Zorg voor juiste infrastructuur, aandacht voor veiligheid en toe­ gankelijkheid, ook voor ouderen en mensen die minder goed ter been zijn, zodat lopen en fietsen makkelijk wordt. Meer bewegen heeft voor alle leeftijdsgroepen een positief effect op de gezondheid.

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 40

Legenda (d.d. 2020) groen: klaar voor gebruik geel: is in 2019 afgerond oranje: gepland tussen 2020 en 2022 blauw: start na 2022

12. Fietsinfrastructuur: behoud 2e (elektrische) pont Dagelijks maken meer dan 4.500 fietsers gebruik van de pont over het Noordzeekanaal. Voor fietsers is de oversteek met de pont gratis. Tussen 6.30 en 18.30 uur is er iedere 10 minuten een afvaart. Daarvoor zijn twee ponten nodig. Tot en met maart 2021 wordt de tweede pont betaald door Rijkswaterstaat. Dit omdat, door de werkzaamheden aan de grote zeesluis, de sluizenroute is afgesloten voor verkeer en de pont voor fietsers nu de enige manier is om het kanaal over te steken. De IJmondgemeenten, aangevoerd door gemeente Velsen, zijn in gesprek met de Provincie Noord-Holland en Rijkswaterstaat voor een structurele (financiële) oplossing om beide ponten in de vaart te houden. 13. HUB pakketvervoer / schone distributie Er komt een onderzoek naar de mogelijkheden voor een distributie-HUB. Op basis van de uitkomsten willen de gemeenten zo snel mogelijk met marktpartijen om tafel voor de realisatie. Het onderzoek moet inzicht geven in de meest kansrijke ontwikkelsporen voor realisatie van een regionale distributie-HUB in de IJmond, zowel voor pakketbezorging als stadsdistributie.

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 41

14. Zero Emissie Stadslogistiek Een goede stadslogistiek is, naast het realiseren van zo weinig mogelijk emissie (stikstof) in de binnenstad, belangrijk voor de economische vitaliteit en de aantrekkelijkheid van steden. We willen graag dat internetbestellingen thuis worden afgeleverd, winkels beleverd worden en verbouwingen en reparaties snel en probleemloos gedaan kunnen worden. Daarnaast is de laatste tien jaar het aantal vervoersbewegingen dat te maken heeft met stadslogistiek enorm toegenomen. Met een toenemende milieubelasting tot gevolg. Het is voor iedereen die in de stad woont, leeft en werkt belangrijk dat de omgeving bereikbaar en leefbaar blijft. Daarom nemen we maatregelen om vervoersbewegingen te bundelen en minder belastend te maken voor het milieu. In 2019 hebben de IJmondgemeenten, de OV IJmond en IJmond Bereikbaar de “GreenDeal Zero Emissie Stadslogistiek” ondertekend. De GreenDeal ZES draait vooral om samenwerking en kennis delen tussen overheden, bedrijven en kennisinstellingen. Denk hierbij aan nieuwe logistieke concepten en vrachtbundeling, distributie-HUBs, parkeerbeleid, venstertijden en voertuigen met minder uitstoot. 15. Coördinatie van verkeerslichten / iVRI De coördinatie van verkeerslichten is bedoeld om de verkeersstroom te verbeteren en zo verkeersopstoppingen, reistijden en luchtverontreiniging te beperken.

Er bestaan verschillende controlesystemen, namelijk statische en dynamische. Dynamisch gecontroleerde systemen optimaliseren de verkeersstroom aan de hand van real time verkeers­informatie, maar vereisen een geavanceerde controle. De coördinatie van verkeerslichten is doeltreffend gebleken om de reistijd en de geluids­ overlast te beperken. Het verlaagt de stroomdynamica en waarschijnlijk ook de emissie van verontreinigende stoffen6. 16. Onderzoek naar de invloed van de A22 De A22 loopt in Beverwijk door de stad, vlak langs het centrum, Broekpolder en de meubel­ boulevard, waardoor de weg milieuoverlast brengt voor de inwoners, werknemers en bezoekers. Het voornemen in deze visie is om beter inzicht te krijgen in de impact van de A22 op de woonwijken van Beverwijk. Met deze uitkomsten kunnen de IJmond gemeenten in gesprek gaan met relevante partners om de mogelijkheden te bespreken om de veroorzaakte luchtvervuiling terug te dringen. Gemeente Beverwijk en Velsen pleiten al geruime tijd voor een snelheidsverlaging op de A22 (van 100 naar 80 km/u of lager) tussen knooppunt Beverwijk en knooppunt Velsen. Deze zal leiden tot een verlaging van de uitstoot van luchtvervuilende stoffen, afname van geluidhinder en een betere doorstroming. Dit heeft een positief effect op gezondheid van omwonenden en werknemers.

Snelheidsverlaging maakt tevens een mogelijke extra aansluiting op A22 haalbaarder, wat een positief effect heeft op de verkeerscirculatie en (her)ontwikkelpotentie van de omliggende gebieden. Met een lobbytraject vanuit IJmondgemeenten naar Provincie en Rijk wordt het onderwerp blijvend onder de aandacht gehouden. De huidige discussie rondom snelheid en stikstofproblematiek biedt nieuwe openingen.

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 42

17. Meten concentratie uitstoot wegverkeer In de IJmond meten we sinds 2009 de uitstoot van fijnstof. De ambitie is om bij drukke verkeerpunten ook de concentratie van fijnstof door wegverkeer te meten. Op deze manier willen we input vergaren voor het verbeteren van doorstroming op drukke punten en beleid ontwikkelen ten aanzien van ruimtelijke ontwikkeling rondom drukke verkeersaders. In het algemeen geldt dat afstand houden van bebouwing tot de (drukke) wegen het beste criterium is gezondheidseffecten bij bestaande wegen zo klein mogelijk te houden. En verder nemen van bronmaatregelen als verminderen van intensiteit en snelheid. Hierbij kan gebruik gemaakt worden van de monitorings-tool. Hiernaast zijn er mogelijkheden om, met behulp van het RIVM, stikstofdioxide metingen te doen. De data van beide tools kan met elkaar vergeleken en hierdoor kan een goede afweging worden gemaakt tussen mogelijke maatregelen. 18. Verduurzamen gemeentelijk wagenpark De verduurzaming van het gemeentelijk wagenpark is nuttig omdat hiermee invulling wordt gegeven aan de voorbeeldfunctie van de overheid en hiermee de transitie naar duurzame mobiliteit versneld wordt. De Gemeenten Beverwijk, Heemskerk en Velsen houden rekening met het milieu bij de vervanging van hun wagenpark. Zoveel mogelijk wordt gekozen voor het verduurzamen van de mobiliteit door te kiezen voor elektrische voertuigen. 19.

Emissie-eisen opnemen bij inkoop of aanbestedingen van voertuigen of transport­ diensten In het SLA is opgenomen dat deelnemende overheden bij inkoop of aanbestedingen van voertuigen of transportdiensten emissie-eisen opnemen. Uiterlijk eind 2020 zijn afspraken gemaakt over concrete gunningscriteria en over de periodieke aanscherping tot 2030. Inzet is om zo snel mogelijk (oudere) dieselvoertuigen te vervangen door schonere (elektrische) alternatieven. 20. Lokaal Mobiliteitsbeleid In het SLA is opgenomen dat er op lokale schaal mobiliteitsbeleid wordt geformuleerd. Te denken valt aan een agenda fiets en het stimuleren van deelmobiliteit en de aanleg van beweegroutes. De IJmondgemeenten geven met de Mobiliteitsvisie en het programma IJmond Bereikbaar reeds uitvoering aan deze afspraak. Gezondheidsaspecten willen we hierbij ook meenemen.

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 43

5

Scheepvaart

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 44

5. Scheepvaart In 2017 is door het Rijk met een aantal Havenbeheerders, Rederijen en de Vereniging voor Transport en Logistiek Nederland een Green Deal afgesloten voor de scheepvaartsector12. Met de Green Deal wordt beoogd om zowel de schadelijke emissies naar de lucht als de emissie van broeikasgassen terug te dringen. De scheepvaartsector ondervindt problemen met de financiering van snellere vergroening van de vloot. In 2035 moet de sector binnen­ vaart een reductie van 35% tot 50% ten opzichte van 2015 aan milieu­verontreinigende stoffen hebben gerealiseerd. Daarnaast moet de zeescheepvaart in 2050 een absolute CO2reductie van 70% ten opzichte van 2008 hebben gerealiseerd. De meer­kosten van duurzame oplossingen zijn nog zo hoog dat de business case van een transitie of voorziening lastig of niet sluitend is binnen de huidige financierings­mogelijkheden. Ook in de IJmond lopen we ten aanzien van onder andere walstroom­voorzieningen tegen grenzen aan. Onderstaand zijn een aantal acties geschetst die kunnen leiden tot een mogelijke versnelling van het terugdringen van schadelijke emissies van de scheepvaart. Onderstaand zijn een aantal acties geschetst die kunnen leiden tot een mogelijke versnelling van het terugdringen van schadelijke emissies geur- en geluidhinder van de scheepvaart.

5. 1 Overzicht maatregelen Onderstaande tabel geeft het overzicht van maatregelen binnen het thema Scheepvaart. De tabel geeft een algemeen overzicht van de maatregel, waarna per maatregel nadere uitleg volgt.

Nr.

Algemene beschrijving

Gewenste resulta(a)t(en)

Uitvoering door

Fase uitvoering

Benodigde partners ter consultatie, medewerking en/of samenwerking

Invloedssfeer

1

In overleg met DFDS, zeehaven IJmuiden en KVSA (eigenaar en rederij) verkenning uitvoeren naar financiering walstroom voorziening ferryschepen IJmuiden Newcastle

Sluitende business case voor het realiseren van walstroom voor de ferry

IJmond Gemeenten

Maatregel is in voorbereiding

Scheepvaart en binnenvaart

Buiten gemeentelijke invloedssfeer

2

Onderzoek haalbaarheid walstroom op kades waar deze voorzieningen nog niet zijn aangebracht

Inzicht verkrijgen in gebruik en aanlegkosten

IJmond Gemeenten

Nieuwe maatregel

Havenbedrijven

Buiten gemeentelijke invloedssfeer

12 Green Deal Zeevaart, Binnenvaart en Havens, 2019, https://www.greendeals.nl/green-deals/green-dealzeevaart-binnenvaart-en-havens

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 45

Nr.

Algemene beschrijving

Gewenste resulta(a)t(en)

Uitvoering door

Fase uitvoering

Benodigde partners ter consultatie, medewerking en/of samenwerking

Invloedssfeer

3

Stimuleren toepassing LNG binnenvaartschepen; Verkenning uitvoeren met opdracht gevende partijen

Minder uitstoot schadelijke stoffen

IJmond Gemeenten

Maatregel is in uitvoering

Rederijen Opdrachtgevers vervoer over water

Buiten gemeentelijke invloedssfeer

4

Differentiatie haven­ gelden

Verkenning uitgevoerd in 2021

IJmond Gemeenten

Nieuwe maatregel

Havenbedrijven

Buiten gemeentelijke invloedssfeer

5

Werken op water duurzaam aanbesteden

Uitvoeren ambities SLA

IJmond Gemeenten

Maatregel is in uitvoering

Rijkwaterstaat, Havenbedrijven

Binnen gemeentelijke invloedssfeer

6

Nadere uitwerking eerste studie walstroom/waterstof-brandstofcel aggregaat t.b.v. Cruisevaart; Lobby KIMO Internatio­ naal bij International Maritime Organization voor wereldwijde standaard walstroom voor zeeschepen.

Ingrediënten verzamelen voor een mogelijke businesscase (afhankelijk van de ontwikkeling van de cruisevaart); Invloed uitoefenen op International Maritime Organization om te komen tot een internatio­ nale standaard walstroomaansluitingen voor zeeschepen

IJmond Gemeenten

Nieuwe maatregel

Havenbedrijf KIMO IMO

Buiten gemeentelijke invloedssfeer

5.2 Uitleg per maatregel 1. In overleg met DFDS, zeehaven IJmuiden en KVSA (eigenaar en rederij) verkenning uitvoeren naar financiering walstroom voorziening ferryschepen IJmuiden Newcastle Het aanbrengen van elektrische aansluitpunten op de kades ten behoeve van stroom­ voorziening van aangemeerde schepen de z.g. walstroomvoorzieningen is al jaren een punt van aandacht in de verschillende IJmond havens. Zonder walstroomvoorziening genereert het schip elektriciteit door de eigen dieselmotoren stroom op te laten wekken. In het kader van voorgaande programma’s zijn op verschillende kades in de IJmond walstroomvoorzieningen aangebracht. Reeds in 2017 heeft de gemeenteraad van Velsen een motie aangenomen om een haalbaarheidsonderzoek naar de toepassing van walstroom voor de schepen van DFDS (ferry IJmuiden – Newcastle) uit te voeren. Gemeenten is hierbij afhankelijk van de rederij en de eigenaar van de schepen die destijds aangaven de huidige schepen te gaan vervangen. Tot op heden is nog niet duidelijk binnen welk tijdsbestek de schepen worden vervangen. Het creëren van douanevoorzieningen als gevolg van de Brexit en aanpassing van kades vanwege de ambitie om met grotere schepen te gaan varen zijn mede vertragende factoren.

Om vaart te brengen in het proces en goed voorbereid te zijn op het moment dat de eigenaar overgaat tot het aanschaffen van nieuwe schepen is de gemeente Velsen een onderzoek gestart naar techniek en kosten ter voorbereiding op een walstroomvoorziening van de Ferry. Naar nu blijkt is voor het realiseren van walstroom niet

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 46

rendabel en zal actief op zoek moeten worden gegaan naar subsidiemogelijkheden en z.g. keerzijde middelen. 2. Onderzoek haalbaarheid walstroom op kades waar deze voorzieningen nog niet zijn aangebracht Er zijn nog een aantal kades waar geen walstroomvoorzieningen zijn aangebracht. Het betreft kades voor binnenvaart en visserijschepen. Onderzoek haalbaarheid walstroom op kades waar deze voorzieningen nog niet zijn aangebracht. Voor deze kades zal een onderzoek worden gedaan naar intensiteit van gebruik en het type schepen dat regulier aan deze kades afmeert om te komen tot een businesscase voor het toepassen van walstroom. 3. Stimuleren toepassing LNG binnenvaartschepen; Verkenning uitvoeren met opdracht gevende partijen Liquified Natural Gas (LNG) is een vloeibaar aardgas met een veel lagere CO2, fijnstof, zwavel- en stikstofoxiden uitstoot dan diesel of benzine. Eind 2019 is door gemeente Velsen, ODIJmond, Zeehaven IJmuiden, Titan LNG en Havenbedrijf Amsterdam het bunkeren/tanken van LNG in de haven van IJmuiden mogelijk gemaakt. Het gebruik van LNG door binnenvaart in Nederland is nog beperkt en verdere stimulering zal nodig te zijn om meer schepen op LNG te laten varen. 4. Differentiatie havengelden Om de verduurzaming van de schepen te stimuleren is het differentiëren van havengelden een sterke stimulans.

Het doel van deze maatregelen is om samen met Zeehaven IJmuiden een verkenning uit te voeren met betrekking tot het toepassen van gedifferentieerde havengelden in de IJmond. Deze maatregel is onder andere al toegepast in de havens van Zaanstad, Amsterdam en Rotterdam waar schepen tot 100% korting op de havengelden kunnen krijgen door te voldoen aan emissie-eisen en als zij in bezit te zijn van een certificaat van ‘Green Award’. 5. Werken op water duurzaam aanbesteden Een maatregel opgenomen in het Schone Lucht Akkoord (SLA) is het doel om luchtemissies als belangrijk criterium te hanteren bij de aanbesteding van infrastructurele werkzaamheden (baggeren en onderhoud vaarwegen en havenbekkens). Aannemers die dergelijke projecten met lagere emissies realiseren kunnen een preferente positie krijgen. Er zal een verkenning plaatsvinden op welke manier criteria gerelateerd aan luchtemissies kunnen worden toegepast in de IJmond. Hierbij zal gebruik worden gemaakt van de opgedane kennis door de deelnemers van het SLA op dit gebied. In het vervoer over water zijn er aanzienlijke stappen gezet in de IJmond; de pontverbinding over het Noordzeekanaal krijgt in 2021 volledige nieuwe en duurzame elektrische veerponten.

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 47

6. Nadere uitwerking eerste studie walstroom/waterstof-brandstofcel aggregaat t.b.v. Cruisevaart; Lobby KIMO Internationaal bij IMO voor wereldwijde standaard walstroom voor zeeschepen In 2020 (in opdracht van Omgevingsdienst IJmond namens de gemeente Velsen) is een haalbaarheidsstudie naar het gebruik van walstroom/waterstof-Brandstofcelaggregaat bij de Zeehaven IJmuiden uitgevoerd voor de Cruisevaart. In deze studie wordt onderzocht wat er nodig is om een haalbare businesscase te krijgen. Daarnaast is in het Noordzeekanaalgebied een onderzoek gedaan naar de verduurzaming van de Cruisevaart. De meest effectieve maatregel die die overheden zelf kunnen uitvoeren is het inzetten van Walstroom. De standaarden voor stroomvoorziening die wereldwijd voor cruiseschepen wordt gehanteerd zijn zeer verschillend. Voor een meer duurzame zeescheepvaart is het van belang dat er wereldwijd een standaard wordt geïntroduceerd. Een organisatie als het IMO (Internationale Maritieme Organisatie onder de vlag van de Verenigde Naties) is het orgaan die dit internationaal op de agenda kan zetten. De gemeente Velsen is voorzitter van KIMO Nederland België. KIMO is een internationale organisatie van 150 kustgemeenten in Europa die zich hard maken voor onder andere duurzame haven en scheepvaart. Vanuit KIMO Internationaal kan dit onderwerp aanhoudend bij het IMO worden aangekaart.

Er zal echter een lange adem nodig zijn, aangezien er overeenstemming moet worden gevonden op internationaal niveau. Ook de Rijksoverheid op basis van het maritiem akkoord 2015 – 2025 heeft hier aandacht voor.

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 48

6

Provincie Noord-Holland

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 49

6. Provincie Noord-Holland Hoofdstuk 6 van het programma Luchtkwaliteit en Gezondheid IJmond gaat over de inzet van de provincie Noord-Holland, die bijdraagt aan een gezondere leefomgeving. Dit hoofdstuk is opgenomen om een overzicht te geven van deze inzet, zoals het Programma Gezonde Leefomgeving, Hollandse Luchten en Perspectief Fiets. Het hoofdstuk maakt geen onderdeel uit van de formele context van het programma Luchtkwaliteit en gezondheid IJmond. Ook lichten we de rol toe die Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied (ODNZKG) heeft in onze regio. De onderstaande maatregelen zijn (onderdeel van) reeds vastgesteld beleid.

6.1 Overzicht maatregelen Nr.

Algemene beschrijving

Gewenste resulta(a)t(en)

Uitvoering door

Fase uitvoering

Benodigde partners ter consultatie, medewerking en/of samenwerking

Invloedsfeer

1

Programma Tata Steel 2020-2050

Een gezondere en veilige leefomgeving in de IJmond

Provincie

Maatregel is in uitvoering

IJmondgemeenten, ODNZKG, ODIJ, GGD Kennemerland

Binnen provinciale bevoegdheid

2

Omgevingsvisie NH2050

Een evenwichtige balans tussen economische groei en leefbaarheid

Provincie

Maatregel is in uitvoering

IJmondgemeenten, ODNZKG, ODIJ, GGD Kennemerland

Binnen provinciale bevoegdheid

3

SLA Uitvoerings­ programma

Een gezondere leef­ omgeving in de IJmond

Provincie

Maatregel is in uitvoering

ODNZKG

Binnen provinciale bevoegdheid

4

Pilot eNoses IJmond

Met verschillende instrumenten bronnen te kunnen duiden die geurhinder veroorzaken in de regio

Provincie

Maatregel is in uitvoering

ODIJ, GGD Kennemerland

Binnen provinciale bevoegdheid

5

Mobiliteit in de Omgevingsvisie en Agenda Mobiliteit

Effectieve, efficiënte en veilige verplaatsing

Provincie

Maatregel is in uitvoering

IJmondgemeenten

Binnen provinciale bevoegdheid

6

Perspectief Fiets

Het oplossen van knelpunten in het fietsnetwerk

Provincie

Maatregel is in uitvoering

IJmondgemeenten

Binnen provinciale bevoegdheid

7

Hollandse Luchten

Het in kaart brengen van de omgevingskwaliteit met gebruik van betaalbare sensoren

Provincie

Maatregel is in uitvoering

Inwoners

Binnen provinciale bevoegdheid

8

Programma Gezonde Leefomgeving

Een fysieke omgeving waar de druk op de gezondheid zo laag mogelijk is en die uitnodigt tot een gezonde leefstijl

Provincie

Maatregel is in uitvoering

IJmondgemeenten, GGD Kennemerland, inwoners

Binnen provinciale bevoegdheid

9

Zeer Zorgwekkende Stoffen

Inventarisatie naar Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS)

ODNZKG

Maatregel is in uitvoering

ODIJ

Binnen provinciale bevoegdheid

DEFINITIEF CONCEPT | Programma Gezondheid & Luchtkwaliteit IJmond 2021-2025

• 50

6.2 Uitleg per maatregel 1. Programma Tata Steel 2020-2050 De provincie Noord-Holland, de gemeente Beverwijk, de gemeente Heemskerk en de gemeente Velsen hebben gezamenlijk het Programma Tata Steel 2020-2050: Samenwerken aan een gezondere en veilige IJmond opgesteld. Het Programma Tata Steel 2020-2050 bestaat uit een samenhangend pakket van bestaande en nieuwe maatregelen, zowel voor de korte (periode 2020-2022) als voor de lange(re) termijn (2050). Voor een gezondere en veilige leefomgeving in de IJmond is een brede aanpak nodig. Het programma in een notendop: meer en intensiever toezicht, aangescherpte vergunningen, continu onderzoek naar de gezondheid en de leefomgeving, betere communicatie met de omwonenden en samenwerking tussen de verschillende overheden. En op de langere termijn de transitie naar een innovatieve en duurzame staalproductie. 2. Omgevingsvisie NH2050 Op 19 november 2018 heeft de provincie haar Omgevingsvisie NH2050 vastgesteld. Deze visie heeft als hoofdambitie dat de provincie streeft naar een evenwichtige balans tussen economische groei en leefbaarheid. Een economisch vitale provincie draagt bij aan het welzijn, en een leefbare provincie draagt bij aan economische vitaliteit. We staan voor een gezonde en veilige leefomgeving, goed voor mens, plant en dier, en daarmee ook goed voor het economisch vestigingsklimaat binnen de provincie.