1. MRA_Verstedelijkingsconcept EINDVERSIE
Tekst van het document
ontwikkelingslocaties. Daarbij wordt rekening
al wel met redelijke zekerheid stellen wat er zal gaan
elektrificatie en daarbij een stabiele energievoorziening
gehouden met de verwachte omslag naar een
gebeuren. Die projecten zijn nu immers al in voorbereiding
en gezonde leefomgeving waarborgt. Deze aanpassingen
‘geïntegreerd hybride energiesysteem’ dat meerdere
en als ze dat niet zijn, is de kans op realisatie voor 2030
zijn nodig om onze energievoorziening betrouwbaar te
duurzame energiebronnen en -modaliteiten
heel klein. We noemen dat het basispad. Hierin zien we
houden en om functies zoals vervoer en industrie in staat
(elektriciteit, waterstof, warmte en CO2) benut en
projecten terug die zijn opgenomen in stukken zoals de
te stellen om de uitstoot terug te dringen.
vraag en aanbod ook op wijk- en buurtniveau koppelt.
Regionale Energiestrategieën (RES), investeringsplannen
Met name grote energieverbruikers worden
van TenneT, Gasunie en Liander en de Cluster
De komende jaren moet de ombouw naar dit
•
gesitueerd in de buurt van locaties waar
Energiestrategie van het Noordzeekanaalgebied.
geïntegreerde, hybride systeem van de toekomst vorm
duurzame energie gewonnen wordt en nabij de
Voorbeelden zijn:
krijgen, in samenwerking met alle betrokken partijen
hoofdverbindingen in het energienet tussen het
•
en in samenhang met keuzes die voor het nationale
MRA-gebied en de rest van Nederland (voor
schaalniveau worden gemaakt. Dat zijn bijvoorbeeld
elektriciteit en mogelijk ook voor waterstof, als de
keuzes over de capaciteit van de aanlandingspunten
huidige aardgasleidingen deels worden omgevormd
opgenomen in de RES van Noord-Holland Noord,
voor windenergie afkomstig van de Noordzee, of over
tot waterstofleiding).
Noord-Holland Zuid en Flevoland
de inzet op waterstof en warmte als energiemodaliteiten.
•
Op plekken en in gebieden die een rol spelen in
De ombouw van het energiesysteem als geheel krijgt op
het toekomstige energiesysteem of daarvoor (na
lange termijn gestalte.
integrale afweging) in aanmerking komen, kunnen
Aanlanding 2,1 gigawatt windenergie in de IJmond zoals vastgelegd in de inpassingsplannen
•
•
Zoekgebieden wind- en zonne-energie zoals
Nationale waterstofbackbone, HyWay27. En de Regional Integrated Backbone NZKG
•
Realisatie groene waterstoffabriek, opslag en
strategische ruimtereserveringen worden gemaakt.
bunkerplaats bij Lelystad als stap richting de
Aan de keuzes voor het energiesysteem op lange termijn
De aanwezige milieuruimte blijft daar in stand en
ontwikkeling van een multimodaal energieknooppunt
zijn ruimtelijke consequenties verbonden, niet alleen
wordt, indien nodig en acceptabel, uitgebreid. Bij
vanwege het ruimtebeslag van de energie-infrastructuur
eventuele uitbreiding moet het belang van een
uitbreiding van 150/380 kV-leidingen naar Noord-
zelf, maar ook omdat het energiesysteem in toenemende
gezonde leefomgeving integraal onderdeel van de
Holland Noord danwel door Flevoland, en het
afweging zijn.
uitbreiden en bijbouwen van onderstations. Een
mate sturend wordt in de keuze en inrichting van
•
Versterken van het elektriciteitsnetwerk door de
stedelijke en economische ontwikkelingslocaties. De
Daarnaast hangt de in ontwikkeling zijnde
goede inpassing (ruimtelijke, landschappelijk en
huidige praktijk waarin het energiesysteem volgend is op
datacenterstrategie (hoofdstuk 2) nauw samen met de
wat betreft leefbaarheid/gezondheid) is hierbij van
ruimtelijke ontwikkelingen, is op de lange termijn niet vol
ontwikkeling van het energiesysteem, vanwege de grote
belang
te houden. Met de keuzes voor de verstedelijking in de
vraag naar energie die van datacenters uitgaat.
MRA willen we daar, voor zover mogelijk, op anticiperen.
66
Ontwikkelrichting 2050
er in 2050 uit kan zien, uitgaande van sterk verschillende
Rond 2030 zal een kantelpunt in het energiesysteem
infrastructuurbehoeften. Uit die verschillende
import, opslag en conversie van energie. Ongeacht
ontstaan, onder meer door de sluiting van
ontwikkelrichtingen volgt ook welke de no regret-
in welke richting het energiesysteem zich gaat
energiecentrales Velsen Cluster, de ontwikkeling van
maatregelen voor het energiesysteem zijn. Dit zijn
ontwikkelen, blijft het Noordzeekanaalgebied
windparken op de Noordzee en de uitvoering van de
ontwikkelingen bovenop de verwachte ontwikkelingen
belangrijk in het energiesysteem. Daarvoor is ruimte
RES’sen. De energievoorziening zal in de periode 2030-
voor 2030 (het Basispad). Het gaat om de volgende no
nodig. Als bij ruimtereserveringen sprake is van
2050 drastisch gaan veranderen. Dat is onvermijdelijk,
regret-maatregelen:
uitbreiding van milieuruimte, moet het belang van
willen we de gestelde klimaatdoelen behalen. Maar hoe
•
Het aanleggen van nieuwe onderstations. Zowel
een gezonde leefomgeving een zwaarwegend en
precies, is nu nog onduidelijk. Het is bijvoorbeeld nog
voor 2030 als 2050 is door een toenemende vraag
integraal onderdeel van de afweging zijn.
onzeker:
en teruglevering van elektriciteit versterking van het
•
Waar, hoeveel en in welke vorm energie van wind op
netwerk nodig. Welke onderstations na 2030 moeten
ondergronds als bovengronds, zodat de uitvoering
zee gaat aanlanden
worden bijgebouwd en uitgebreid, is op dit moment
van de verschillende werkzaamheden op elkaar kan
De mate waarin zoekgebieden uit de RES Noord-
nog niet bekend. Dat hangt af van de ontwikkelingen
worden afgestemd en werk met werk kan worden
Holland Zuid en de RES Flevoland worden
in het elektriciteitsnet. Bij ontwikkelingen in de buurt
gemaakt.
gerealiseerd
van onderstations kan rekening worden gehouden
Welke rol de strategische locaties rond de bestaande
met een toekomstige toenemende ruimtevraag van
gebied. Er zijn meerdere (rest)warmtebronnen
•
•
centrales Velsen, Hemweg, Diemen en Lelystad
•
•
Ruimte reserveren in de MRA voor aanlanding,
Het maken van integrale uitvoeringsplannen, zowel
Het ontwikkelen van warmtenetten in het stedelijk
deze onderstations.
aanwezig in de MRA. Door de ontwikkeling
Het plaatsen van lokale (wijk)opslag voor elektriciteit
van warmtenetten vermindert de behoefte aan
– deze locaties aan de hoofdverbindingen in het
om het netwerk te ontlasten. Wanneer elektriciteit
elektrische verwarming en kan het toekomstige
energienet lijken geschikt voor de vestiging grote
lokaal (voor korte tijd) wordt opgeslagen in
elektriciteitsnet worden ontlast.
energievragers vanuit het principe om vraag en
batterijen kan dit zorgen voor een ontlasting van het
aanbod van energie bij elkaar te brengen
elektriciteitsnetwerk.
Impact op de gezondheid en leefkwaliteit in IJmond
De ontwikkeling van de regionale waterstofbackbone
De ruimtelijke indeling van de MRA is zodanig dat de
en de aansluiting op de nationale waterstofbackbone
IJmond een knooppunt is voor industrie (als grote
zullen innemen in het toekomstige energiesysteem
•
•
Hoe de ontwikkeling rondom waterstof en het bijbehorend netwerk verloopt
•
•
(opgenomen in het basispad) zijn cruciaal om te
energievrager) en energie (aanbod en transport). Dat
Om meer houvast te hebben voor de periode na
kunnen voldoen aan de waterstofvraag in de regio.
heeft impact op de gezondheid en leefkwaliteit in
2030, is op basis van de scenario’s uit de Integrale
Daarnaast is het van belang om op de strategische
IJmond. In de gezondheidsscan die het RIVM voor de
Infrastructuurverkenning 2030-2050 onderzocht welke
locaties Velsen en Hemweg koppelingen te maken
Verstedelijkingsstrategie heeft uitgevoerd (hoofdstuk
maatregelen in ieder geval genomen kunnen worden. De
tussen het waterstof- en elektriciteitsnetwerk. Via
2; ‘Zorgen voor een gezonde leefomgeving’) komt
zogenaamde ‘no regret-maatregelen’: maatregelen die in
deze energiehubs kan het elektriciteitsnetwerk
IJmond naar voren als een gebied waar de omgeving
alle scenario’s voorkomen. Centrale vraag in dit onderzoek
worden ontlast en energie kan worden opgeslagen.
ongezond is, en waar bovendien relatief veel mensen
is hoeveel ruimte (waar en wanneer) in de Metropoolregio
Dit gaat zowel om elektrolyzers die elektriciteit
wonen die kwetsbaar zijn voor fysieke en mentale
Amsterdam gereserveerd moet worden voor het
naar waterstof omzetten als centrales die waterstof
gezondheidsrisico’s. Andere recente RIVM-rapporten
toekomstige energiesysteem en wat de effecten daarvan
omzetten in elektriciteit. Ook import van waterstof
geven eveneens aan dat de belastbaarheid van een
zijn. Het resultaat laat verschillende ontwikkelrichtingen
per schip kan bijdragen aan de beschikbaarheid.
deel van de IJmond als gevolg van industrie, mobiliteit
zien, die beschrijven hoe een duurzaam energiesysteem
(over land, lucht en water) en energie-infrastructuur
67
reeds is overschreden. Ieder nieuw onderdeel van de energievoorziening draagt bij aan die druk, in ieder geval vanwege de ruimtelijke impact en de gevolgen voor de gezondheid en leefkwaliteit. Het precieze effect is afhankelijk van de ontwikkeling. Daar staat tegenover dat maatregelen gericht op verduurzaming van mobiliteit en industrie ook bijdragen aan een betere leefomgevingskwaliteit.9 Zonder aanvoer van groene energie kan de industrie haar uitstoot niet terugdringen. Klimaatverandering en gezondheid maken aanpassingen aan de energie-infrastructuur noodzakelijk. Voor nieuwe energieprojecten in de IJmond is de belastbaarheid van de omgeving en de inwoners bepalend en richtinggevend. De energievoorzieningen binnen de IJmond zijn daarmee afgestemd op de vraag binnen het gebied en het belang van de inwoners van de IJmond.
afbeelding 15 9
https://www.rivm.nl/nieuws/gezamenlijk-overzicht-
IJmond als nautische toegangspoort van de MRA
op-effecten-van-klimaatbeleid
68
4. Integraal te ontwikkelen gebieden Alle ambities in dit Verstedelijkingsconcept landen uiteindelijk in de landschappen, steden en economische centra van de MRA. Om de kansen, consequenties en potentiële dilemma’s zichtbaar te maken, zetten we een vergrootglas op zeven samenhangende deelgebieden. Deelgebieden kennen geen harde grenzen. Daarin onderscheiden ze zich van de deelregio’s in de MRA. Ze zijn bepaald op basis van de ruimtelijke samenhang en ze overlappen. Zo hoort bij vrijwel elk deelgebied een deel van het grondgebied van de gemeente Amsterdam. Het deelgebied ‘Amsterdam’ zelf is in dit hoofdstuk gereserveerd voor ontwikkelingen met regionale betekenis binnen die gemeente zelf. De integrale ontwikkeling van deze deelgebieden vraagt op onderdelen gezamenlijke inzet van Rijk en regio, en op onderdelen inzet op regionaal niveau. In veel gevallen kan worden aangesloten op lopende beleidsprogramma’s. Het op te stellen Verstedelijkingsakkoord van Rijk en regio maakt die inzet concreet. 4.1
Noordzeekanaalgebied
4.2
IJmond, Noord- en Zuid-Kennemerland
4.3
Zaanstreek, Waterland, corridor Amsterdam-Hoorn
4.4
Oostflank en Markermeer/IJmeer
4.5
Gooi en Vechtstreek
4.6
Zuidflank MRA
4.7
Amsterdam
69
4.1
Noordzeekanaalgebied Ontwikkeling en verduurzaming Rijk en regio hebben in 2013 in de Visie
Voor het Verstedelijkingsconcept MRA is een
Noordzeekanaalgebied 2040 keuzes gemaakt voor de
verkenning uitgevoerd naar de ontwikkelrichting van
ontwikkeling van het Noordzeekanaalgebied. In deze visie
het Noordzeekanaalgebied.10 De resultaten hiervan
komen ruimtelijke functies op het gebied van haven en
staan mede aan de basis van de samenwerking in het
havenlogistiek, industrie, wonen, bereikbaarheid, natuur
NOVI-gebied. Op zeven punten maken Rijk en regio nu
en recreatie samen. In aanvulling daarop liggen er nu ook
al een keuze, waardoor duidelijkheid ontstaat over de te
nieuwe grote opgaven ten aanzien van de energietransitie,
volgen koers. Op zes andere punten ligt er een concrete
circulaire economie, vergrote en versnelde
uitwerkingsopgave voor het NOVI-gebied.
woningbouwopgaven en stedelijke vernieuwing, de gezondheid van de leefomgeving, het watersysteem
Op basis van deze verkenning en in navolging en
en klimaatadaptiviteit. De ruimteclaims die uit deze
aanvulling op de Visie Noordzeekanaalgebied
opgaven volgen, wijzen niet automatisch dezelfde kant
2040 maken (c.q. bevestigen) we met dit
op. Om deze complexe opgaven te beantwoorden en de
Verstedelijkingsconcept de volgende keuzes:
verbinding met het schaalniveau van MRA en daarbuiten te borgen is het Noordzeekanaalgebied aangewezen
Voor de ontwikkeling van het havencomplex:
als NOVI-gebied. Bestuursplatform NZKG, waarin alle
•
Steel
gemeenten rond het NZKG vertegenwoordigd zijn, is samen met het Rijk bestuurlijk opdrachtgever van deze NOVI-gebiedsaanpak voor het NZKG. Voor vraagstukken
Verduurzaming, waaronder verduurzaming van Tata
•
Aansluiten op waterstofbackbone en overige in het CES-traject besloten onderdelen
die niet in het NOVI-gebied kunnen worden opgelost of een bredere reikwijdte hebben, wordt de afweging gemaakt op het schaalniveau van MRA en daarbuiten.
10
Advies Ontwikkelrichting Noordzeekanaalgebied, Breen Stedenbouw, 9 september 2021. De gezonde leefomgeving als
randvoorwaarde en uit te werken punt is een aanvulling ten opzichte van het advies.
70
Noordzeekanaalgebied Ontwikkeling en verduurzaming
afbeelding 16 Een zoektocht naar ruimte voor het faciliteren van de huidige economie, transitie naar circulaire economie, energietransitie, tijdelijke waterbuffers in een aantrekkelijk en gezondlandschap
71
Voor de ontwikkeling van de woon- en leefomgeving: •
Ontwikkeling van transformatiegebieden onder de
Voor de ontwikkeling van de woon- en leefomgeving:
(inclusief milieuzones) is sterk afhankelijk van keuzes
Verbeteren van de gezondheid en de leefkwaliteit
over het nationale energiesysteem. Aanleg van een
•
waterstofleiding met regionale vertakking is onmisbaar.
voorwaarden van de Visie NZKG 2040 •
Het niet inzetten van de Wijkermeerpolder voor
Voor de ontwikkeling van het groenblauwe netwerk:
Door conversie van elektriciteit naar waterstof en vice
droge bedrijventerreinen inclusief de acceptatie
•
Locatiekeuze, omvang en inrichting van de tijdelijke
versa kan het stroomnet worden ontlast en ontstaat een
piekwaterbuffering in het Oer-IJ
alternatief voor processen die hoge temperatuur nodig
consequentie dat ruimte voor uitbreiding zal moeten
hebben en niet kunnen elektrificeren. We kiezen daarom
worden gezocht op andere locaties. Mogelijke
•
locaties: Boekelermeer in Alkmaar, Baanstee Noord
In onderstaande tekst worden deze keuzes en
voor aansluiting op de nationale waterstofbackbone
Purmerend, De Vaart Almere en Flevokust Lelystad
uitwerkingspunten toegelicht, met een aantal daarmee
(vanaf 2028).
Verbeteren gezondheid en leefkwaliteit als
samenhangende opgaven, achtereenvolgens voor
randvoorwaarde voor toekomstige ontwikkelingen
de ontwikkeling van het havencomplex, de woon- en
In de CES (de Cluster Energie Strategie voor het
leefomgeving en het groenblauwe netwerk.
Noordzeekanaalgebied) is een aantal andere maatregelen
Voor de ontwikkeling van het groenblauwe raamwerk:
ten behoeve van de energietransitie benoemd. In
•
Borgen en ontwikkelen natuur- en recreatiegebieden
Ontwikkeling van het havencomplex
•
Identificeren van een zoekgebied voor tijdelijke
Het Noordzeekanaalgebied geldt als cluster van
onder het MIEK (het nationale Meerjarenprogramma
piekwaterberging in het Oer-IJ
stuwende, industriële economie en werkgelegenheid,
Infrastructuur Energie en Klimaat) zullen vallen. Met
Behoud van de status van Unesco-werelderfgoed
kennis- en energiehotspot aan zee, nautische
dat voorbehoud gaat het om de volgende benodigde
voor de Stelling van Amsterdam als randvoorwaarde
toegangspoort van de MRA en proeftuin voor toegepaste
energie-infrastructuurprojecten van nationaal belang:
voor toekomstige ontwikkelingen
innovatie op het gebied van duurzaamheid en circulaire
•
Een verzwaring van het elektriciteitsnet
economie. We willen dat het havencomplex zijn sterke
•
Een ‘Regional Integrated Backbone’ (RIB) voor
•
november wordt besloten welke projecten definitief
Een aantal punten werken we verder uit, voordat
internationale concurrentiepositie behoudt en bijdraagt
we keuzes kunnen maken. Deze uitwerking vindt
aan een duurzame economische ontwikkeling. Daarvoor,
en van regionaal belang:
waterstof
plaats in het kader van de NOVI-gebiedsaanpak
en om de gezondheid en leefkwaliteit in de MRA te
•
Een stoomnet in de haven
Noordzeekanaalgebied in afstemming met de
verbeteren, is verduurzaming noodzakelijk. Dat gaat met
•
Een lokaal waterstofnet in de haven (H2avennet)
Verstedelijkingsstrategie MRA. Naar aanleiding van
name om de energie-infrastructuur, de verduurzaming
•
Een waterstofnet voor Zaandam (ZaannetH2)
de ruimtelijke verkenning, agenderen we vanuit het
van de industrie (waaronder de omslag naar een
•
Een regionale verzwaring van het elektriciteitsnet.
Verstedelijkingsconcept de volgende uitwerkingspunten
circulaire economie) en het aanbod aan geschikte
voor het NOVI-gebied:
bedrijventerreinen.
Voor de ontwikkeling van het havencomplex:
Energietransitie
om met name de CO2-uitstoot van Tata Steel te
•
Transitie haven naar hub voor duurzame brandstof en
In de Havennota 2020-2030 zet het Rijk in op een
reduceren. Tata heeft echter gekozen voor een andere
goederenstromen
sterke offshore windhaven, een (inter)nationale
route om te verduurzamen (eerst staalproductie middels
•
Ruimte voor circulaire economie
waterstofhub, CO2 als grondstof, schone brandstoffen
aardgas, daarna via waterstof). CO2-afvang wordt daarbij
•
Ruimte voor bedrijventerreinen
met sterke focus op ontwikkeling van synthetische
nog steeds voorzien, maar op een zoveel kleinere schaal
•
Uitwerking strategische reservering Houtrakpolder
kerosine op basis van groene waterstof en groene CO2
dat Athos is gestaakt. Bezien moet worden hoe in de
en (rest)warmte. Omvang en aard van het ruimtebeslag
resterende CO2-afvang en opslag voorzien kan worden.
In de CES is daarnaast sprake van een systeem voor afvang en distributie van CO2 (Athos). Dit was voorzien
72
Aanlanding van extra op zee opgewekte windenergie
een circulaire economie houden we rekening met de
De bedrijventerreinen in het Noordzeekanaalgebied
is niet mogelijk voor 2030, omdat eerst ruimte moet
mogelijkheid van een tijdelijk extra ruimtebeslag, waarin
spelen een grote rol als bron van werkgelegenheid
worden vrijgemaakt. Voor de periode daarna zijn nog
voorzieningen zowel voor de ‘oude’ als de circulaire
voor praktisch, middelbaar en theoretisch
keuzes te maken. Als niet gekozen wordt voor extra
economie nodig zijn. In het NOVI-gebied zijn vragen aan
geschoolden. Het heeft de voorkeur deze banen
aanlandingscapaciteit in de IJmond, kunnen extra
de orde rond de ruimtelijk impact van de reststromen,
parallel te laten groeien met de woningbouwopgave
380 kV-hoogspanningsleidingen nodig blijken om
de bedrijven die in het Noordzeekanaalgebied
in het Noordzeekanaalgebied. Vier locaties buiten
de elektriciteit van de aanlandingspunten naar het
moeten worden geaccommodeerd en welke elders
het Noordzeekanaalgebied worden onderzocht op
Noordzeekanaalgebied te brengen. Als wel gekozen
gevestigd kunnen worden, wat de beste plek in het
de vraag of ze in een deel van de behoefte aan droge
wordt voor extra aanlanding in de IJmond, dan vraagt dit
Noordzeekanaalgebied is voor deze bedrijven en of dat
en/of natte bedrijventerreinen kunnen voorzien: de
ruimte.
ten koste gaat van het havenareaal. Uitwijk naar Lelystad
Baanstee (Purmerend / Edam-Volendam), Flevokust
of Almere, in aansluiting op de ‘circulaire as’ die daar
Haven (Lelystad), De Vaart (Almere) en buiten de MRA
Verduurzaming en circulaire economie
in ontwikkeling is, kan een optie zijn voor bedrijven die
Boekelermeer (Alkmaar). Dit is een belangrijk onderdeel
Nauw verbonden aan de energietransitie is de keuze
niet gebonden zijn aan korte ketenrelaties binnen het
van de regionale bedrijventerreinenstrategie die wordt
om Tata Steel en de rest van het Noordzeekanaalgebied
Noordzeekanaalgebied en niet diepgeworteld zijn in het
opgesteld in MRA-verband in samenwerking met de
te verduurzamen. Dat is een randvoorwaarde voor het
Noordzeekanaalgebied.
NOVI-gebied-samenwerking.
de IJmond en voor het behalen van de klimaatdoelen.
Ruimte voor bedrijventerreinen
Voor de Houtrakpolder is in de Visie NZKG 2040 een
Projecten uit de CES zijn randvoorwaardelijk voor de
De transitie naar duurzame energie, de hubfunctie
strategische reservering gemaakt voor havengerelateerde
gewenste transitie van Tata Steel en de overige industrie in
voor duurzame brandstof en goederenstromen en de
bedrijven. De Visie is vastgesteld door de gemeenteraden
het Noordzeekanaalgebied.
omslag naar een circulaire economie brengen allemaal
in het Noordzeekanaalgebied, Provinciale Staten
een ruimtebehoefte met zich mee, al dan niet in de
van Noord-Holland en het Rijk, en opgenomen in de
Andere opgaven rond verduurzaming worden uitgewerkt
overgangsfase van de oude naar de nieuwe economie.
Provinciale Omgevingsvisie, maar wordt op dit punt niet
in het NOVI-gebied Noordzeekanaalgebied. Dat gaat om
Daarnaast kent de dynamiek van het bedrijfsleven in de
onderschreven door de gemeente Haarlemmermeer. In
de transitie van de haven naar een hub voor duurzame
haven zijn eigen ruimtebehoefte en leidt de transformatie
de Visie zijn ook procedurele afspraken gemaakt over de
productie en brandstof- en goederenstromen. Deze en
van bedrijventerreinen naar gemengde stedelijke
wijze waarop gekomen wordt tot een besluit over het al
de andere transities vragen alle om inpassing in de fysieke
gebieden (in en buiten het Noordzeekanaalgebied)
dan niet inzetten van deze strategische reservering. De
ruimte, milieuruimte, veiligheidscontouren en ruimte voor
tot een ruimtebehoefte voor bedrijven. De
voorwaarden en procedurele afspraken die in de Visie
ondergrondse infrastructuur.
verplaatsingsbehoeften kunnen worden beperkt
NZKG 2040 zijn gesteld aan het benutten van deze
door maatregelen en innovaties die de milieuhinder
strategische reservering, blijven van kracht. Een van
In de context van een omslag naar een circulaire
beperken, aan de zijde van de bron en/of de ontvanger.
die voorwaarden luidt dat het huidige havenareaal in
economie gaat de transitie wat betreft goederenstromen
Niet iedere kavel is echter geschikt voor elk bedrijf, met
voldoende mate is geïntensiveerd.
met name om installaties voor opslag en bewerking van
name in de hogere milieucategorieën. Sinds de Visie
te hergebruiken materialen met hun milieucontouren.
Noordzeekanaalgebied 2040 is de Wijkermeerpolder niet
In het NOVI-gebied wordt de strategische reservering
Transities als deze kennen geen lineair verloop, waardoor
meer in beeld als mogelijke locatie voor bedrijvigheid.
van de Houtrakpolder uitgewerkt. Het gaat om de vraag
verbeteren van de gezondheid en de leefkwaliteit in
onduidelijk is of hiervoor in de toekomst significante
wanneer er een noodzaak is om de Houtrakpolder te
additionele ruimte nodig is. In de overgangsperiode naar
transformeren (internationale concurrentiepositie,
73
energietransitie, circulaire economie), en of dit dan
maatregelen relatief eenvoudig te realiseren. In nieuwe
die op zichzelf een claim leggen op de leefomgeving,
ten koste gaat van het hele gereserveerde gebied of
gebiedsontwikkelingen moet met de maaiveldhoogte
maar het daarna mogelijk maken dat meer vervuilende
een deel. De Houtrakpolder maakt deel uit van het
rekening worden gehouden met de waterveiligheid.
installaties en voorzieningen kunnen worden vervangen.
Nationaal Natuurnetwerk (NNN). Indien (een deel van) de Houtrakpolder gebruikt zou worden voor havenuitbreiding, dan gaat dat ten koste van het NNN-
Ontwikkeling van woon- en leefomgeving
De vraag hoe we de verbetering van de gezondheid en het leefklimaat realiseren, wordt uitgewerkt in het NOVIgebied in afstemming met de Verstedelijkingsstrategie MRA.
gebied. Dit dient gepaard te gaan met compenserende maatregelen zoals omschreven in de Provinciale
Gezondheid en leefkwaliteit als randvoorwaarde
Omgevingsverordening van Noord-Holland.11
De bevolking van de IJmond heeft een
Woningbouw en transformatie naar woonwerkmilieus
bovengemiddeld kwetsbare gezondheid en leeft in
Op drie locaties is de transformatie naar woonwerkmilieus
Waterveiligheid
een bovengemiddeld ongezonde omgeving. Dit vraagt
aan de orde: de Spoorzone in Beverwijk, Hembrugterrein
Onze ambitie is dat elke ontwikkeling in de MRA
in het Noordzeekanaalgebied om prioritering van
/ Achtersluispolder in Zaandam en Haven-Stad in
bijdraagt aan een klimaatadaptieve regio (zie het
investeringen en ruimtelijke keuzes die deze situatie
Amsterdam. Voor de Achtersluispolder en Haven-
hoofdstuk ‘Ambities’). Zo ook de ontwikkeling van het
verbeteren. De bewoners van de IJmond hebben om deze
Stad loopt een onderzoek naar de mogelijkheid om de
havencomplex.
reden allereerst behoefte aan rijk-regioinvesteringen
woningbouw voor 2030 te versnellen. Transformatie kan
in gezondheidsbescherming tegen milieudruk van
plaatsvinden onder de voorwaarden die gesteld zijn in
Vanwege de concentratie van vitale en kwetsbare
vooral industrie (verduurzaming van Tata) en weg- en
de Visie NZKG 2040 en voorwaarden die voortkomen
infrastructuur nu en in de toekomst, is in het
vliegverkeer. Daarnaast vraagt de verbetering van de
uit de Verstedelijkingsstrategie: de aansluiting op het
Noordzeekanaalgebied extra aandacht nodig voor
leefkwaliteit en gezonde leefomgeving om prioritering
energiesysteem en op de infrastructuur, voldoende
waterveiligheid. Wateroverlast en overstromingen
van ruimtelijke reserveringen en investeringen in
maaiveldhoogte om overstromingen te voorkomen,
uit zee zouden leiden tot grote schade, gevaar voor
gezondheidsbevorderende maatregelen (onder andere in
natuurinclusief ontwikkelen en maatwerkoplossingen
volksgezondheid en een ontwrichting van een gebied dat
bereikbaar groen, recreatie en gezonde mobiliteit) boven
daar waar woningbouw en bedrijvigheid niet vanzelf
veel groter is dan het Noordzeekanaalgebied alleen. Door
andere ruimtevragers, met name die ruimtevragers die
samengaan.
de toepassing van ruimtelijke maatregelen en een goede
een extra belasting zijn op de gezonde leefomgeving. In
Behalve met de te transformeren bedrijventerreinen,
rampenstrategie zijn de risico’s sterk te verminderen.
voorkomende gevallen kunnen duurzaamheidstransities
ligt er ook een relatie tussen de ontwikkeling in het
Door de vrij hoge ligging van het havengebied zijn
betekenen dat installaties of voorzieningen nodig zijn
Noordzeekanaalgebied en de stedelijke vernieuwing
11
Conform de Ontwerp Omgevingsverordening NH2022 geldt dat de fysieke maatregelen ter compensatie van de aantasting van het Natuurnetwerk Nederland:
a. Plaatsvinden buiten het werkingsgebied Natuurnetwerk Nederland op een locatie die bijdraagt aan de versterking van de samenhang van het netwerk, of, indien aannemelijk is dat fysieke maatregelen buiten het Natuurnetwerk Nederland niet mogelijk zijn, in nog niet gerealiseerde delen van het Natuurnetwerk Nederland; b. Plaatsvinden in de nabijheid van het aangetaste gebied tenzij aantoonbaar is dat dit niet mogelijk is; c. Plaatsvinden in een gebied dat minimaal gelijk is aan de oppervlakte van het aangetaste gebied; d. De aangetaste wezenlijke kenmerken en waarden compenseren; en e. Tenminste de inrichting van het gebied ten behoeve van de ontwikkeling van de gewenste natuur en ontwikkelingsbeheer van die natuur voor een duur van tenminste 5 jaar, en in geval van bos 10 jaar, omvatten.”
74
in met name Zaandam-Oost en Amsterdam-Nieuw
Werelderfgoedstatus Stelling van Amsterdam als
locatie, de benodigde omvang en de mogelijkheden
West. Deze heeft te maken met de functie van het
randvoorwaarde
voor combinaties met andere functies. Ook de gevolgen
havencomplex en gemengde woonwerkgebieden als
Een deel van het open landschap (globaal het westelijke
voor de waterkwaliteit in het gebied moeten nog
bron van werkgelegenheid voor praktisch, middelbaar
deel van het Oer-IJ) is onderdeel van de Stelling van
onderzocht worden. Deze buffercapaciteit is nodig om
en theoretisch geschoolden. Met name voor praktisch
Amsterdam. Dit militair-historische landschap staat op
grote wateroverlast en overstromingen te voorkomen in
geschoolden zijn korte en betaalbare woonwerkritten van
de Werelderfgoedlijst van Unesco. Deze zomer is die
periodes dat extreme neerslag niet of maar beperkt kan
belang, om vervoersarmoede te voorkomen. Dat betekent
status herbevestigd met het besluit van Unesco om dit
worden afgevoerd naar zee, het Markermeer-IJmeer
dat er voldoende passende woningbouw moet zijn op een
werelderfgoed uit te breiden met de Nieuwe Hollandse
of de Lek. Daarnaast wordt tijdelijke peilverhoging in
voor deze groepen bereisbare afstand tot de werkplekken
Waterlinie tot het werelderfgoed Hollandse Waterlinies.
het Noordzeekanaal (en in het Amsterdam-Rijnkanaal)
in het Noordzeekanaalgebied. Ook vraagstukken op het
Dat maakt instandhouding van de Outstanding
onderzocht. Hiervoor zal dan het waterpeil tijdelijk
gebied van gezondheid en leefkwaliteit zijn hier aan de
Universal Value (OUV) van het werelderfgoed
moeten worden opgezet. Dat heeft gevolgen voor de
orde.
randvoorwaardelijk. Die OUV is geoperationaliseerd
aanleghoogtes en nieuwe maaiveldhoogtes langs het
in kernkwaliteiten van het militair-historische systeem,
kanaal en het stelt hogere eisen aan een klimaatadaptieve
opgebouwd uit het strategisch landschap (met onder
inrichting van het gebied. Verder wordt onderzoek
meer de inundatievelden), waterstaatkundige werken
gedaan naar extra afvoer naar het Markermeer, de Lek en
en militaire versterkingen met hun schootsvelden.
alternatieve afvoerroutes naar zee. Hoogstwaarschijnlijk
Natuur en recreatie
Bij landschappelijke ontwikkelingen (in combinatie
zal een combinatie van deze maatregelen nodig zijn. Elk
inherent aan de ambitie van de meerkernige
met tijdelijke piekwaterbuffering) is de openheid van
van deze oplossingen kent echter eigen bezwaren en
ontwikkeling is dat bebouwde gebieden niet aan
belang en het aansluiten bij het historische systeem van
belemmeringen.
elkaar groeien. Het Noordzeekanaalgebied is deel van
inunderen. Grootschalige stedelijke ontwikkelingen
aaneengesloten landschappelijke verbindingen tussen
binnen de begrenzing zijn in beginsel uitgesloten.
Verzilting
de veenweidegebieden in de Zaanstreek, het Oer-IJ,
Kleinschaliger ontwikkelingen vragen om een zorgvuldige
Er zijn grote publieke investeringen gedaan in een nieuwe
Spaarnwoude en de westkant van Haarlemmermeer, en
inpassing. Het toevoegen van infrastructuur (wegen,
zeesluis om verdere ontwikkeling van de haven mogelijk
langs de kust. Het strand, de duinen, de binnenduinrand,
spoorlijnen, hoogspanningsverbindingen) wordt liefst
te maken. Een voorziening voor ‘selectieve onttrekking’
de Wijkermeerpolder, Spaarnwoude, de Houtrakpolder,
voorkomen en vraagt minimaal om uiterst zorgvuldige
beperkt de toevoer van zout water via deze sluis. Dat is van
de Brettenzone en de Noorder IJplas vormen belangrijke
inpassing.
belang voor de waterwinning ten behoeve van drinkwater,
Ontwikkeling van het groenblauwe netwerk
landbouw en natuur. Verdere ontwikkeling van de
elementen die de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van de MRA mede bepalen. Deze gebieden hebben
Zoekgebied tijdelijke piekwaterbuffer
haveneconomie kan leiden tot meer scheepvaartverkeer,
zowel een recreatieve als een ecologische betekenis en
Het Oer-IJ is zoekgebied voor tijdelijke
en daardoor een grotere zoutindringing. De toenemende
bevatten goede landbouwgronden. We maken in de
piekwaterbuffering ten behoeve van een
droogte zal dit verergeren. Deze verzilting kan via de
Verstedelijkingsstrategie de keuze om deze natuur- en
klimaatadaptieve en waterrobuuste regio. In de
Oranjesluizen ook de waterkwaliteit van Markermeer-
recreatiegebieden te borgen en verder te ontwikkelen.
Verstedelijkingsstrategie identificeren we het zoekgebied
IJmeer beïnvloeden, zeker als een toename van de
De Houtrakpolder kan een uitzondering zijn volgens
voor tijdelijke piekwaterbuffering. In het NOVI-
binnenvaart op die route tot meer schutbewegingen
de hierboven genoemde voorwaarden, waaronder
gebied werken we deze opgave verder uit samen met
leiden. De omvang van dit effect is onbekend en moet
natuurcompensatie.
het programma Toekomstbestendig Watersysteem
worden onderzocht.
Amsterdam-Rijnkanaal/Noordzeekanaal: de exacte
75
Agendering vanuit het Verstedelijkingsconcept voor het NOVI-gebied Noordzeekanaalgebied Transitie haven naar hub voor duurzame brandstof en goederenstromen •
In relatie tot de inpassing in de fysieke ruimte, milieuruimte, veiligheidscontouren en
Verbeteren van de gezondheid en de leefkwaliteit
ruimte voor ondergrondse infrastructuur.
Gegeven de keuze om de gezondheid en de leefkwaliteit in en om het Noordzeekanaalgebied te verbeteren, moet worden onderzocht wat dat betekent voor
Ruimte voor circulaire economie •
ruimtelijke reserveringen en prioriteringen in het gebied.
Circulair specialisten moeten reststromen in beeld brengen zodat ruimtelijke impact kan worden ingeschat.
Locatiekeuze, omvang en inrichting van de tijdelijke piekwaterbuffering in het Oer-
Welke bedrijven met betrekking tot circulaire economie moeten we in het
IJ
Noordzeekanaalgebied accommoderen en welke kunnen elders in MRA?
Gegeven de keuze om een zoekgebied voor tijdelijke waterbuffering te identificeren in
•
Wat is de beste plek in het Noordzeekanaalgebied voor deze bedrijven?
het Oer-IJ moet worden onderzocht:
•
Gaat deze ruimte ten koste van havenareaal?
•
•
Wat de voor- en nadelen zijn van een inrichting voor de opvang van een dergelijke hoeveelheid water in het aangewezen zoekgebied (landbouw, cultureel erfgoed,
Ruimte voor bedrijventerreinen Als het niet mogelijk is voldoende ruimte in het Noordzeekanaalgebied te realiseren,
bereikbaarheid, bodemdaling, natuurontwikkeling, recreatie etc). •
wat zijn dan de mogelijkheden en voor- en nadelen in Alkmaar, Purmerend, Almere en
andere mogelijke maatregelen zoals tijdelijke peilverhoging in Noordzeekanaal en
Lelystad (ruimtelijk, bereikbaarheid, milieuruimte, sociaal-maatschappelijk etc) – uit te werken in samenhang met de regionale bedrijventerreinstrategie.
Wat de benodigde omvang is van de tijdelijke piekwaterbuffering in samenhang met Amsterdam-Rijnkanaal, extra gemalen en alternatieve afvoerroutes naar zee.
•
Wat binnen het zoekgebied de beste plek(ken) is/zijn voor de tijdelijke buffering van water en wat de waterkwaliteit is van het te bufferen water.
Uitwerking strategische reservering Houtrakpolder •
Wanneer ontstaat de noodzaak om de Houtrakpolder te transformeren (in relatie tot de intensiveringsmogelijkheden van het bedrijfsareaal en de internationale concurrentiepositie, energietransitie, circulaire economie)?
•
Gaat dit ten koste van het hele gereserveerde gebied of een deel?
76
afbeelding 17 - Noordzeekanaalgebied
77
4.2
IJmond, Noord- en Zuid Kennemerland
Wonen, werken en recreeren bij kust en duin Meerkernige ontwikkeling met menselijke maat
verdelen, is onder meer bedoeld om die mismatch terug
In het kustgebied van de metropoolregio is ruimte voor de
beroepsbevolking te laten toenemen. Om uitvoering te
bouw van zo’n 40.000 woningen en ligt het accent van de
geven aan deze ambitie zet Zuid-Kennemerland zich
meerkernige ontwikkeling op de stadshartontwikkeling in
in om de bestaande werkgelegenheid te behouden
Haarlem en de intensieve verstedelijking rondom station
en om meer kennisintensieve werkfuncties te creëren.
Beverwijk.
Kansen hiervoor liggen in de stadshartontwikkelingen
te dringen door het aantal banen ten opzichte van de
rondom de OV-knooppunten Haarlem Centraal, Haarlem Het deelgebied heeft over de hele linie een divers
station Spaarnwoude (Oostpoort) en Haarlem Nieuw-
economisch profiel met werk voor zowel praktisch
Zuid. Op de lijn van Haarlem Centraal en Oostpoort is
geschoolden als kenniswerkers. Het havengebied van
een economische corridor in ontwikkeling, waarin ook
de IJmond ontwikkelt zich als nautische toegangspoort
het voormalige gevangeniscomplex De Koepel en het
tot de MRA, als ‘groene stekker’ voor de aanlanding
C-district zijn gelegen. De Koepel wordt ontwikkeld tot
van op zee opgewekte windenergie en als ‘Techport’
een academische campus gericht op business studies
voor hoogwaardige maak- en onderhoudsindustrie. De
met de pijlers ondernemerschap, circulaire economie en
toekomstige ontwikkeling van dit economische complex,
digitalisering & robotisering, met een mkb-innovatiehub,
in samenhang met andere waarden en kwaliteiten, wordt
studentenwoningen, sociale woningbouw voor jongeren
uitgewerkt in het NOVI-gebied Noordzeekanaalgebied
en diverse culturele en maatschappelijke functies.
(zie hiervoor de paragraaf ‘Noordzeekanaalgebied’).
Deze ontwikkelingen geven kans om het Haarlemse
Daarbij zijn verbetering van de gezondheid en
economisch profiel van digitalisering, gezondheid
leefbaarheid een belangrijke randvoorwaarde.
en circulariteit, met name in de sfeer van toegepaste innovaties en proeftuinfuncties/living labs, te versterken.
Opvallend is dat Haarlem voor een stedelijke economie juist relatief veel werk voor praktisch geschoolden
De kustplaatsen hebben een sterk toeristisch profiel.
heeft, en dat veel theoretisch geschoolden uit Zuid-
Onder de noemer Amsterdam Beach wordt dit profiel
Kennemerland juist buiten die deelregio werken. Gevolg
versterkt. De grootste badplaats is Zandvoort. Hier wordt
is veel pendel van en naar Haarlem. De ambitie om
ingezet op het jaarrond-toerisme, het ‘werken aan zee’
de economische groei evenwichtig over de MRA te
en het versterken van het recreatie- en sportcluster,
78
IJmond, Noord- en Zuid Kennemerland
in samenhang met onderzoek naar de waterveiligheid
Wonen, werken en recreeren bij kust en duin
recreatieve jaarrond-voorzieningen ontwikkeld. Voor
van de kustregio. Ook in IJmuiden aan Zee worden een kwaliteitsimpuls aan de kust is het belangrijk dat de verscheidenheid van de kustplaatsen behouden blijft. Dit is van belang voor de leefkwaliteit in de regio en de verschillende doelgroepen die de Noordzeekust bedient. De economische kansen hangen sterk samen met de bereikbaarheid. Onderdeel van het onderzoek naar het wegennet (voor het ‘Multimodaal Toekomstbeeld 2040’) is de belasting van de A9 en A22, en de invloed daarop van maatregelen in het wegennet om bij te dragen aan de doorstroming op de ringwegen rond Amsterdam.
Groenblauw netwerk in en om de stad Met de kust, de duinen en de binnenduinrand beschikt dit deelgebied over een aantal drukbezochte landschappen. Hetzelfde geldt voor Spaarnwoude, het recreatiegebied dat deels beschermd wordt als onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland en deels als onderdeel van het werelderfgoed Stelling van Amsterdam. Toch kan het landschap in dit deelgebied nog beter bijdragen aan de leefkwaliteit van de MRA. De recreatieve druk op Nationaal Park Zuid-Kennemerland is groot. “De ambitie is om – in lijn met de benadering van Nationale Parken Nieuwe Stijl – de samenhang van het Nationaal Park met de strandvlakte en de binnenduinrand te versterken, verbonden aan een transitie naar natuurinclusieve landbouw en een klimaatadaptieve inrichting. Recreatief bezoek kan zich dan meer verspreiden. Met een natuurinclusieve ontwikkeling in de directe omgeving afbeelding 18 Evenwichtig recreatief aantrekkelijk landschap aan de west- en oostkant van de met groen dooraderde verstedelijkingsband Heemskerk - Hoofddorp
van de natuurkern in het Nationaal Park wordt ook de ecologische potentie van het kwelwater beter benut. Om de recreatieve druk te verlichten, wordt samengewerkt
79
recreatie- en natuurgebied zijn afspraken gemaakt in de
Onderwerpen voor gebiedsgerichte afspraken
Visie Spaarnwoude Park 2040, onder meer gericht op het
De meest urgente gebiedsgerichte opgaven en
ontvangen van een groter aantal bezoekers.
vraagstukken die om rijk-regio inzet vragen:
met Spaarnwoude. Voor de doorontwikkeling van dit
•
•
Het versterken van de regionale aantrekkelijkheid van de Haarlemse binnenstad op gebied van retail, horeca en cultuur
•
Landschappelijke ontwikkeling en recreatieve
De uitwerking van de ontwikkeling en verduurzaming
ontsluiting van het Oer-IJ, in samenhang met de
Om het landschap van strand, duinen en binnenduinrand
van het Noordzeekanaalgebied (zie de paragraaf
wateropgave
goed te verbinden met het achterland en in te
4.1), nauw verbonden aan dit deelgebied IJmond en
bedden in een regio-brede recreatieve structuur, is
Noord- en Zuid-Kennemerland
Kennemerland met Spaarnwoude en PARK21 en
Maatregelen in het wegennet met aandacht
verlichten van recreatieve druk op Nationaal Park
van het Noordzeekanaal de verbindingen met het
voor onder meer de belasting van de A9 en A22
Zuid-Kennemerland, in lijn met het programma
polderlandschap te versterken, zowel voor de natuur als
(onderdeel van het Multimodaal Toekomstbeeld
Nationale Parken Nieuwe Stijl
meer nodig. Het is van belang om aan beide zijden
•
2040, SBaB)
voor de recreatie. Grote infrastructuurlijnen, stedelijk gebied en de huidige inrichting van landbouwgebieden
•
•
De integrale ontwikkeling van stadshart Haarlem met drie ov-knooppunten
maken die landschappelijke verbindingen in de huidige
•
Het verbinden van Nationaal Park Zuid-
Verbeteren recreatief profiel Spaarnwoude op basis van vastgestelde gebiedsvisie
•
Kwaliteitsimpuls Noordzeekust (‘Amsterdam Beach’): een kwaliteitsslag van Zandvoort en IJmuiden
situatie ontoereikend. Ook het landschap van het Oer-IJ kan daar een functie in hebben, in de context van de
Om regionale inzet vragen:
aan Zee, ontwikkeling jaarrond-voorzieningen,
keuzes die voor het Noordzeekanaalgebied als geheel
•
Economische ontwikkeling IJmond en Zuid-
werken aan zee en bereikbaarheid van de kust, in
moeten worden gemaakt. De keuze voor een zoekgebied
Kennemerland op basis van het economische profiel
samenhang met onderzoek naar de waterveiligheid
voor tijdelijke piekwaterbuffering past daar goed bij.
en in aansluiting op de beroepsbevolking in de
van de kustregio op lange termijn met een versnelde
deelregio’s (met het oog op o.a. een evenwichtigere
zeespiegelstijging
Het landschap in Kennemerland wordt doorsneden
woonwerkbalans en het voorkómen van
•
door het Noordzeekanaal. Om de continuïteit van
vervoersarmoede)
In de duinen en de binnenduinrand ruimte zoeken om schoon kwelwater in het gebied vast te houden
De ontwikkeling van Haarlem als creatieve stad
en beter te benutten, met mogelijk beperking of
barrièrewerking van het Noordzeekanaal te verminderen
en Zuid-Kennemerland als regio van toegepaste
aanpassing van agrarische functies tot gevolg, in
wordt ingezet op het verhogen van de belevingswaarde
innovatie op het gebied van circulaire economie,
samenhang met de ontwikkeling van Natuurnetwerk
van het kanaal en het aan weerszijden van het kanaal
duurzaamheid, gezondheid en de creatieve en
herkenbaar maken van het landschap van het Oer-IJ.
digitale sector als verbindende sectoren
de landschappelijke structuur te versterken en de
•
•
Nederland en de stikstofaanpak van de provincie •
Landschappelijke verbindingen tussen de kust en
De ontwikkeling van de Koepel in Haarlem als anker
het achterland, waaronder door versterking van het
voor universitair onderwijs in combinatie met een
fietsnetwerk.
MKB-innovatiehub
80
4.3
Zaanstreek, Waterland, corridor Amsterdam - Hoorn Inclusieve steden in een eigentijds Hollands landschap Meerkernige ontwikkeling met menselijke maat
profiteren van de vraag naar bedrijventerrein die niet in
De stedelijke gebieden ten noorden van het IJ groeien
ontwikkeling van woonwerkmilieus in de ZaanIJ-corridor
de komende decennia door tot een totaal van 500.000
(Hembrugterrein, Achtersluispolder) en de ontwikkeling
tot 600.000 inwoners. Die groei zetten we in om
van de Noorder IJplas als landschapspark dragen bij aan
economische en sociaal-maatschappelijke waarde toe
de sociaal-maatschappelijke versterking in dit deelgebied.
te voegen en zo meer evenwicht in de metropoolregio
Deze laatste ontwikkelingen hangen samen met de
te creëren. Dat betekent dat het omvangrijke
keuzesituatie in het Noordzeekanaalgebied. Voor de
woningbouwprogramma (circa 30.000 woningen tot
Achtersluispolder wordt onderzocht of de ontwikkeling
2030 inclusief Amsterdam-Noord) gepaard moet gaan
versneld kan plaatsvinden.
het Noordzeekanaalgebied kan worden opgevangen. De
met investeringen in werkgelegenheid, voorzieningen en bereikbaarheid. De pendelstromen vanuit dit deelgebied
Ook is aandacht nodig voor bestaande kernen,
zijn buitenproportioneel groot en eenzijdig op Amsterdam
wijken en bedrijventerreinen. Woningbouw bij
gericht. Zaanstad en Amsterdam-Noord kennen relatief
kleine kernen en dorpslinten kan wenselijk zijn om
veel sociaaleconomisch zwakke wijken met ruimte voor
de leefbaarheid in die kernen en linten te behouden.
nieuwe economische ontwikkeling.
Binnen de geldende regimes is dat mogelijk. In wijken
Er wordt ingezet op stadshartontwikkeling in Zaanstad en
met een sociaaleconomische problematiek zijn
Purmerend. De omgeving van het Buikslotermeerplein
kwaliteitsverbeteringen nodig. In de Regio Deal ZaanIJ
in Amsterdam-Noord functioneert als derde regionaal
werken Rijk en regio samen aan meer werk, beter
centrum. Met een HOV-verbinding ontstaat in de ZaanIJ-
onderwijs en een groene en veilige leefomgeving in
corridor een tweede backbone tussen Amsterdam en
vooral Amsterdam Molenwijk en Tuindorp Oostzaan en
de Zaanstreek. De omgeving van Station Kogerveld
Zaandam Peldersveld en Poelenburg, waarbij de laatste
kan worden ontwikkeld als onderdeel van die corridor.
ook onderdeel is van het interbestuurlijke Programma
In Purmerend ligt er een relatie met de economische
Leefbaarheid en Veiligheid. Bestaande bedrijventerreinen
ontwikkeling in het noorden van de stad, met onder
hebben een rol in de herhuisvesting van bedrijven op te
meer bedrijventerrein Baanstee, en de H20-campus
transformeren terreinen. Op nieuwe bedrijventerreinen
voor e-sports als uithangbord voor het Purmerendse
(Baanstee-Noord en HoogTij zijn nu in ontwikkeling) is
IT- en e-sportscluster. Baanstee-Noord kan daarbij
een slim en zorgvuldig ruimtegebruik nodig.
81
Zaanstreek, Waterland, corridor Amsterdam-Hoorn Inclusieve steden in een eigentijds Hollands landschap
Aanpak van de filedruk ondersteunt de aanpak van deze opgaven. Verbetering van de hoofdinfrastructuur gaat vooral om de verbinding tussen de A8 en A9, en de corridor Amsterdam-Hoorn. Die corridor vormt een as voor geclusterde economische ontwikkeling, ook buiten de MRA op locaties als de Poort van Hoorn.
Groenblauw netwerk in en om de stad Het landschap in dit deelgebied is hoog gewaardeerd vanwege het typische Hollandse karakter en de erfgoedwaarden die erin vervat zijn. De veenweidegebieden, de droogmakerijen en de Zaanoever zijn waardevolle landschappen. De Beemster heeft als agrarische droogmakerij de status van Unesco Werelderfgoed. Deze landschappen hebben een grote recreatieve betekenis. Die recreatiefunctie kan nog verder doorontwikkeld worden, onder meer door de bereikbaarheid van deze landschappen te verbeteren. Dit landschap staat onder druk. Voornaamste oorzaak is de daling van de veenbodem. Die hangt samen met het lage grondwaterpeil dat nodig is voor het huidige agrarische gebruik. Verhoging van de grondwaterstand vraagt echter veel van de landbouw, zeker in combinatie met het terugdringen van de stikstofemissies. Het vraagt van de landbouw om zich opnieuw te oriënteren, op zoek te gaan naar nieuwe teelten of nieuwe markten waarover nu nog weinig bekend is. Tegelijk kan het andere ambities dichterbij brengen; bijvoorbeeld om de ecologische waarde van het landschap te vergroten of het toegankelijker te maken voor recreatief bezoek. De verbindende functie van Zaanstreek en Waterland in het afbeelding 19
landschap (voor zowel recreatie als natuur) kan worden
Het uitbreiden van het Amsterdamse HOV-netwerk de regio in,
versterkt.
waardoor de omliggende steden gaan werken als agglomeratie
82
gebiedsgebonden. De situatie verschilt per gebied, en
Onderwerpen voor gebiedsgerichte afspraken
daarmee ook de mogelijkheden en oplossingsrichtingen.
De meest urgente gebiedsgerichte opgaven en
Het is daarom van belang om de aanpak van onderop
vraagstukken die om rijk-regio inzet vragen:
te formuleren en het gesprek aan te gaan met alle
•
De aanpak van de veenweideproblematiek is sterk
•
De bereikbaarheid op de corridor AmsterdamHoorn (spoor en A7) conform de afgesloten bestuursovereenkomst
Integraal gebiedsproces voor de toekomst van de
Om regionale inzet vragen:
betrokken partijen, vanuit wederzijdse erkenning van
veenweidegebieden, aangestuurd van onderop,
•
de maatschappelijke urgentie en de belangen van de
in de context van het interbestuurlijke programma
aan de ontwikkeling van woningbouw in de
agrarische ondernemers. Doel van zo’n gesprek is om
Veenweide en het gebiedsproces in Laag-Holland
Achtersluispolder en Amsterdam-Noord, en
gezamenlijk toe te groeien naar een nieuwe toekomst,
(met aandacht voor de bodemdalings- en de
stedelijke vernieuwing in Zaandam-Oost
waarbij ook het tijdpad en het instrumentarium aan de
stikstofproblematiek, de transitie van en innovatie
orde kunnen komen. Een transitie als deze neemt vele
in de landbouw, natuurontwikkeling, recreatieve
(waaronder de bereikbaarheid van de belangrijkste
ontwikkeling)
groene gebieden zoals ’t Twiske, Purmerbos en
Integrale ontwikkeling van de stadsharten Zaanstad
wandel- en fietsroutes in veenweidegebieden, in
en Purmerend
samenhang met de integrale gebiedsuitwerking over
jaren in beslag. • Een gebiedsproces over een nieuwe toekomst van het veenweidelandschap in Zaanstreek en Waterland
•
elektriciteitsnet naar Noord-Nederland: onderzoek
voortgeborduurd op onderzoek elders in het land, zoals
naar tracé-alternatief 380 kV-hoogspanningsleiding
bij het Veenweide Innovatie Centrum, en op lopende
via Noord-Holland Noord •
Opgaven die raken aan de ontwikkeling en
Werken aan doorontwikkeling recreatieve structuur
de toekomst van de veenweidegebieden)
Bij gebleken noodzaak voor versterking van het
kan zich van vele kanten laten voeden. Er kan worden
pilots in Laag-Holland. In Noord-Holland wordt gewerkt
•
De HOV-verbinding ZaanIJ, verbonden
•
De verbinding A8-A9 en de inpassing in het landschap van het Unesco-werelderfgoed Stelling van Amsterdam (landschappelijk onderzoek loopt)
•
Behoud en ontwikkeling van Unesco-
aan een Regionale Veenweidestrategie voor de hele
verduurzaming van het Noordzeekanaalgebied
werelderfgoederen Stelling van Amsterdam
provincie, en de Regiegroep Laag-Holland werkt samen
(NOVI-gebied), met name de ontwikkeling van
en Beemster (in samenhang met de integrale
met de provincie, gemeenten, het hoogheemraadschap
ZaanIJ/Achtersluispolder (woonwerkmilieu) en
gebiedsuitwerking over de toekomst van de
en natuur- en landbouworganisaties aan een integraal
ruimte voor bedrijven afkomstig van te transformeren
gebiedsprogramma voor het landschap van Laag-Holland.
bedrijventerreinen
•
Ontwikkeling landschapspark Noorder- IJplas
Versnelling van de ontwikkeling van
•
Verstevigen economisch profiel (in de vorm van
•
veenweidegebieden)
Achtersluispolder in samenhang met de
bijvoorbeeld de complementaire ontwikkeling van
noodzakelijke randvoorwaarden
regionale centra en een slim gebruik van de ruimte op bedrijventerrein Baanstee-Noord/Noordoost in
Rijk-regio inzet op basis van bestaande afspraken: •
•
Stedelijke vernieuwingsopgave in Zaandam Oost
Purmerend/Edam-Volendam) •
Inpassing opwek energie (via RES) en energie-
(onderdeel van het Programma Leefbaarheid en
infrastructuur, mede in relatie tot eventueel tracé 380
Veiligheid)
kV-hoogspanningsleiding
Regio Deal ZaanIJ
83
4.4
Oostflank en Markermeer/IJmeer Ontwikkelen van complete steden aan het water Meerkernige ontwikkeling met menselijke maat
waaronder met bedrijven uit het Noordzeekanaalgebied
De Oostflank biedt in belangrijke mate ruimte voor
sterk ingezet op de clusters ICT-tech en Energietransitie,
de groeiopgave van de regio. De Oostflank biedt een
met kansen voor Medium en High Tech industrie. De
gezonde leefomgeving, de woningmarkt is relatief
verstedelijkingsopgave in Almere wordt onder andere
betaalbaar en in dit deel van de MRA kunnen ruim
ingezet om de profilering in deze clusters verder uit te
100.000 woningen worden toegevoegd en is er nog
bouwen en de daarvoor benodigde kennisinfrastructuur
volop ruimte voor bedrijvigheid. Belangrijk is daarbij
te versterken. Belangrijk onderdeel daarbij is de
wel dat groei van Almere en Lelystad bijdraagt aan de
ontwikkeling van hoger (technisch) onderwijs. Dat is
ontwikkeling van complete steden en dat de momenteel
een voorwaarde voor een volwaardige economische
scheve woon-werkbalans verbetert. Voor de ambitie
clustervorming en ondersteunt de veerkracht van de
van complete steden en een evenwichtige, meerkernige
samenleving. De prioriteit voor wonen en werken in
ontwikkeling van de MRA, is de stadshartontwikkeling en
een gemengd milieu bij het stadshart schept daar een
het versterken van het economisch profiel van Almere en
stedelijke context voor.
als die een nieuwe vestigingslocatie zoeken. Ook wordt
Lelystad een belangrijke voorwaarde. De combinatie met de bouwopgave biedt kansen om Het economische profiel van Almere is volop in
stevig in te zetten op een circulaire bouweconomie
ontwikkeling. Als jongste stad in de regio beschikt
en circulaire gebiedsontwikkeling. In combinatie met
Almere over veel mogelijkheden voor woningbouw
bedrijven werkzaam in de energietransitie die ook in
en ruimtelijk-economische ontwikkeling, maar de
Almere gevestigd zijn, lijkt een economisch profiel op
economische activiteit is divers en verdient een impuls
het snijvlak van hoogwaardige technologie en transitie
om de groei van de bevolking beter bij te houden. Het
(energie en circulair) hier heel passend.
logistieke cluster is in Almere een sterk cluster dat relatief veel werkgelegenheid biedt en vooralsnog groeiende
Lelystad groeit toe naar een economisch profiel als
is. Met het oog op de maatschappelijke opgaven
multimodaal bereikbare hub, mede dankzij Lelystad
en verstedelijkingsvraagstukken is in het afgelopen
Airport, de haven, de wind- en zonne-energie in de polder,
decennium gebouwd aan een cluster circulaire economie.
de sterke agrifoodsector en de ligging aan een backbone
Dit cluster tekent zich af op bedrijventerreinen als De
voor elektriciteit en gas in het energienetwerk. Dit wordt
Vaart en De Steiger en kan nog verder doorgroeien,
versterkt met inzet op versterking van het onderwijs met
84
Oostflank en Markermeer/IJmeer Ontwikkelen van complete steden aan het water
afbeelding 20 Belang van de wisselwerking tussen water en land
85 85
opleidingen die aansluiten op het economisch profiel. Hier ontstaat een cluster waar andere werkgelegenheid omheen groeit. De circulaire economie kan binnen dit profiel groeien in samenhang met ontwikkelingen in het Noordzeekanaalgebied. Afhankelijk van de te kiezen ontwikkelingsrichting, kan uitwijk van watergebonden en circulaire economie naar de haven van Lelystad een optie zijn. Flevokust Haven heeft volop ruimte voor circulaire economie. Er ontstaat in dat geval zicht op de vorming van een ‘circulaire as’ tussen IJmuiden, Almere en Lelystad. Ontwikkeling van de economie met groei van circulaire bedrijvigheid en Lelystad Airport heeft een onmiskenbaar positief effect op de werkgelegenheid en het economisch vestigingsklimaat. Ook kan Lelystad Airport bijdragen aan het verminderen van het aantal nachtvluchten op Schiphol (zie ook paragraaf Leefkwaliteit Schiphol onder 3.1). T egelijkertijd hebben dergelijke ontwikkelingen ook een (plaatselijke) invloed op de leefomgeving. De
Onderzoek naar vierde hub voor hyperconnectiviteit Met het oog op de ontwikkeling van de data-infrastructuur in de regio is onderzoek gedaan naar een mogelijke locatie voor een vierde hub voor hyperconnectiviteit. Dit onderzoek spitste zich toe op ruimtelijke mogelijkheden, de aansluiting op het stroomnet en de kansen van restwarmte. Daaruit kwam als voorkeurslocatie een zoekgebied naar voren in Oosterwold, nabij Almere. Datacenters zijn grootverbruikers van energie en in dit gebied kan voor de stroomvoorziening worden aangesloten op een nieuw onderstation dat ook gebruikt zal worden om de groei van Almere te faciliteren en de windenergie uit de omgeving naar het net te brengen. In het te ontwikkelen datacenterbeleid van de provincie worden de uitkomsten van dit onderzoek meegenomen. Als eerste stap wordt nu onderzoek verricht naar de inpassingsmogelijkheden. Hierbij komen ook andere zaken aan de orde dan de beschikbare ruimte en de energievoorziening; het gaat bijvoorbeeld ook om de economische effecten (waaronder de werkgelegenheid) en de mogelijkheden van een klimaatadaptieve ontwikkeling (ten eerste risicobeperking bij overstromingen of wateroverlast en ten tweede de wijze van koeling en lozen – als voor de koeling een beroep op drink- of oppervlaktewater moet worden gedaan, is ook de beschikbaarheid daarvan een criterium, vooral in periodes van droogte).
Op basis van het te formuleren locatiebeleid en dit onderzoek beslissen de provincie en betreffende gemeenten of zij een locatie in het zoekgebied willen toewijzen. Als de genoemde partijen negatief beslissen, dan komt de vraag naar de mogelijkheid en wenselijkheid van een vierde hyperconnectiviteitshub terug bij de MRA..
gezonde leefomgeving van de Oostflank is een grote kwaliteit. In de verdere ontwikkeling van de Oostflank zal de balans tussen deze kwaliteit van de gezonde leefomgeving en economische belangen zorgvuldig bewaakt moeten worden. Doorgroei naar complete steden betekent verder een wenselijke groei in de voorzieningen voor cultuur, gezondheidszorg en sociale infrastructuur. De ligging in de natuurrijke omgeving van Nationaal Park Nieuw Land en het groene karakter van het stedelijke gebied geven richting en identiteit aan de stedelijke ontwikkeling van Almere en Lelystad, waarbij Lelystad zich profileert als hoofdstad van de nieuwe natuur. Daarnaast biedt het de aanleiding om ook de vrijetijdseconomie van Lelystad en Almere verder te ontwikkelen.
Groenblauw netwerk in en om de stad
lightrailverbinding een kansrijke oplossing vormt bij de
Het Markermeer en IJmeer behoren in veel opzichten
in Amsterdam Bay Area onderzochte programma’s voor
tot de grote ruimtelijke kwaliteiten van de MRA.
wonen en werken. Als nut en noodzaak vaststaan kunnen
Niet voor niets kiezen Almere en Lelystad in hun
tracévarianten worden uitgewerkt, al dan niet deels
stedenbouwkundige programma’s nadrukkelijk voor
ondergronds.
samenhang met het open water. Markermeer en IJmeer zijn, samen met hun oevers, deel van veel lopende
Ontwikkelingen en opgaven elders in de MRA kunnen
rijks-regionale programma’s. Die gaan onder meer over
op een aantal manieren invloed hebben op het IJmeer-
verbetering van het ecologische systeem, de betekenis
Markermeer en zijn oevers. Die liggen voor een belangrijk
voor het regionale watersysteem en de samenhang
deel aan de zuidoever van het IJmeer. Dit gebied is
met de stedelijke ontwikkeling in de Oostflank. Op
een schakel in de open landschappelijke structuur met
het raakvlak met de stedelijke ontwikkeling zal,
waterrijke natuur die loopt tussen de Vechtstreek, via
conform de afspraken in RRAAM, de inpassing van
het IJmeer, naar Waterland – deel van de Stelling van
een eventuele IJmeerverbinding zich tot een opgave
Amsterdam. Naar het westen gaat de zuidoever over
ontwikkelen, nu gebleken is dat deze in de vorm van een
in de Diemerscheg, een van de groene scheggen rond
86
Amsterdam. Door de verdere verstedelijking aan
de orde is en zo ja, hoe substantieel die effecten
de randen van de Diemerscheg wordt een groene
zijn, is nog niet duidelijk. Het kan gaan om het
Diemerscheg steeds belangrijker. De betrokken
verder versterken van de nu al belangrijke functie
partijen zetten in op een kwaliteitsverbetering
van het Markermeer en IJmeer als ‘regenton’:
van de Diemerscheg: landschappelijk, ecologisch,
buffer voor waterbeschikbaarheid en voor de
cultuurhistorisch en qua recreatieve voorzieningen.
piekwaterberging. De haven van Lelystad kan voor
Om toekomstbestendig te zijn wordt gedacht
een deel functioneren als uitwijkmogelijkheid
aan het ontwikkelen van klimaatbossen, met een
voor circulaire en watergebonden bedrijven uit
hogere grondwaterstand, opvangmogelijkheden
het Noordzeekanaalgebied. Dan zijn wel meer
van water en minder CO2-uitstoot. Ook moet er
schutbewegingen in de Oranjesluizen nodig en
ruimte zijn voor de energietransitie, mits deze goed
kan meer brak water het IJmeer-Markermeer
landschappelijk wordt ingepast. Voor de eventuele
binnendringen. De consequenties van een nog
aanleg van de IJmeerverbinding geldt ook dat deze
sterkere regentonfunctie, bijvoorbeeld voor de
landschapsinclusief moet worden uitgevoerd. Dat wil
fluctuatie van het waterpeil en de belasting van de
zeggen dat de landschappelijke kwaliteit deel uitmaakt
keringen, is deel van onderzoek dat geagendeerd
van de afweging en zo mogelijk geïntegreerd wordt in
wordt in de Verstedelijkingsstrategie. Het effect
de oplossing (zie paragraaf 3.2).