13-03-03 Naslagwerk Regionale Structuur Warmte incl onderzoek groen gas

zienend kan zijn met groen gas als gebruik wordt gemaakt van de meest innovatieve

dat het aantal huishoudens zal afnemen.

technieken.

Voor inputgegevens zijn de gegevens van klimaatmonitor daarom geschikt.

Er zijn geen hoge temperatuurbronnen beschikbaar en de woningdichtheid leent

N.b. De gemeente Stadskanaal bevindt zich financieel in zwaar weer. Dit betekent dat

zich slecht voor LT/MT warmtenetten voor een haalbare en betaalbaar alternatief

de gemeente stevige keuzes moet maken. Er wordt voldaan aan datgene wat men

van aardgas. Hetzelfde geldt voor waterstof als vervanging van aardgas. Wel wordt

moet doen maar alle extra’s zoals proeftuinen worden bewust niet aangevraagd.

geëxperimenteerd met toevoeging van waterstof aan de vergistingsinstallatie voor een efficiëntere vergisting. Het waterstof kan dan worden geproduceerd met de

Beleidskader en plannen warmte

piekopbrengsten van de zonneparken.

Transitievisie warmte

De gemeente Pekela is in goed gesprek met Enexis om knelpunten in het elektriciteitsnet

Het plan van aanpak TVW zal naar verwachting in januari in college worden goedgekeurd.

te voorkomen.

Er wordt samengewerkt met het WTCG. De raad heeft aangegeven betrokken te willen zijn bij dit proces.

Verwachtingen RES ◆

informerend over nieuwe ontwikkelingen op het gebied van warmtetransitie

Planvorming en uitvoering

◆

mening vormend over verdeelvraagstuk groen gas.

Er zijn geen plannen in uitvoering en geen grote nieuwbouwwijken gepland. Kleinere

◆

mening vormend over de doelstellingen aardgasvrij (zou onze inspanning op de

inbreidingslocaties worden wel ontwikkeld. Alle nieuwbouw wordt aardgasvrij

middellange termijn niet beter gericht moeten zijn op wezenlijke besparings-

aangelegd; de gemeente heeft geen uitzonderingen op de wet vastgesteld. Wel heeft

mogelijkheden op het gebruik van aardgas ipv wijken geheel aardgasvrij maken).

woningbouwvereniging Lefier in het kader van de stroomversnelling Nul op de Meter in de wijk Maarswold van Stadskanaal 200 woningen aardgasvrij gemaakt.

Beleid besparing De gemeente Stadskanaal doet mee aan de SVn duurzaamheidslening. Op dit moment is de pot hiervoor uitgeput, aanvragen worden nu verwezen naar de energiebesparingslening. Stadskanaal doet mee aan het Energieloket en maakt gebruik van de RREW regeling. Zij is bezig met het opstellen van een nieuwe strategie voor het verduurzamen van haar eigen vastgoed. In de voorbereiding hier naar toe worden

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 23

Gemeente Veendam

al energiescans uitgevoerd. Daarnaast is men met concrete plannen bezig voor de renovatie en verduurzaming van de sporthal en twee scholen. Nieuwbouw is daarbij ook een optie die onderzocht wordt.

Interview op 14 december 2020

Beleid participatie

Basisgegevens

Voor de transitievisie warmte heeft een stakeholderanalyse plaatsgevonden en er is

Er zijn geen grote ontwikkelingen te verwachten. Gegevens uit klimaatmonitor zijn

een eerste ring (woningbouwcorporaties/Enexis) en tweede ring (dorps- en wijkraden,

van toepassing.

huurdersvereniging, vastgoedpartijen en bedrijvenverenigingen) vastgesteld. Een nader plan voor communicatie en participatie op basis hiervan wordt in januari verder

Beleidskader en plannen warmte

uitgewerkt. Hierbij wordt de eventuele samenloop met een pilot voor digitale participatie

Transitievisie Warmte

voor de omgevingsvisie onderzocht. In Stadskanaal is de ervaring dat bewoners

De gemeente heeft een concept Plan van aanpak voor TVW dat, naar verwachting,

liever al iets op papier hebben staan waar ze op kunnen reageren dan blanco in een

begin 2021 zal worden vastgesteld. Dit concept is mede tot stand gekomen met

discussie starten. In een eerder moment hebben medewerkers van de gemeente ook

de samenwerking met TCWG. Enige vertraging is ontstaan door de keuze van de

meegedaan aan de lerende aanpak.

gemeente Veendam en Pekela om de samenwerking tussen beide gemeenten te beëindigen.

Bronnen en infrastructuur In de keuzes voor de bronnen is betaalbaarheid door de raad als voorwaarde

Beleid besparing

meegegeven.

De gemeente Veendam doet mee aan het Regionaal Woon en Leefbaarheidsplan

Uit de eerste analyse die de gemeente heeft uitgevoerd wordt met name op groen

waar besparing en verduurzaming van de woningvoorraad onderdeel van zijn.

gas ingezet. All-electric wordt, gelet op de relatief veel oudere en slecht geïsoleerde

Zij doet mee aan het energieloket en aan de RRE en RREW regeling om huiseigenaren

woningen, nu als optie gezien voor slechts een beperkt aantal woningen. Daarnaast

te stimuleren en ondersteunen om energiebesparende maatregelen te nemen.

zijn het kanaal en de rioolwaterzuivering mogelijke bronnen van warmte (aquathermie).

Op het gebied van besparing van het eigen vastgoed wordt actie ondernomen als

De rol van restwarmte zal beperkt zijn. Er is wel enige industrie in Musselkanaal en

vervanging aan de orde is en besparingen zich terugverdienen.

Ter Apelkanaal. De gemeente Stadskanaal gaat dit verder verkennen en zal daarbij ook met de gemeente Westerwolde overleggen. Daarnaast is er nog een industriële

Participatie

restwarmte bron in Gasselternijveen die ook voor de gemeente Aa en Hunze

De gemeente werkt een nader plan voor de mate en wijze van participatie in de

interessant kan zijn.

Transitievisie Warmte verder uit (bijvoorbeeld werken met ambassadeurs, sprint-

De aanwezige biovergister levert op dit moment elektriciteit en restwarmte aan het

sessie en/of informatieavonden). Zij maakt gebruik van de Leerkring Participatie en

ziekenhuis. Enexis is goed aangehaakt bij de TVW. De gemeente verwacht na 2025

Communicatie om zich op de mogelijkheden te kunnen oriënteren.

geen knelpunten op het gebied van elektrische netcapaciteit.

Bronnen en infrastructuur Verwachtingen RES

Qua hoge temperatuurbronnen zou wellicht restwarmte van het bedrijf Nedmag een

◆

het in kaart brengen van bovengemeentelijke of bovenregionale warmtebronnen;

◆

delen van informatie en kennis en met name de leerpunten uit de proeftuinen.

mogelijkheid voor een warmtenet kunnen vormen. Betrouwbaarheid van de bron en

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 24

hoge kosten van een eventueel warmtenet zijn dan nog belangrijke aandachtspunten.

woningen. In het Westerkwartier heeft men nu de uitwerking opgepakt om in eerste

Geothermie en biomassa zijn op dit moment geen realistische opties voor de

instantie op beide sporen in te zetten. Isoleren is een stap waar alles mee zou moeten

gemeente Veendam.

beginnen en zal moeten worden opgepakt. Daarnaast gaat de gemeente Wester-

Ook voor lage/middeltemperatuur zijn, gelet op de ligging en ouderdom van de

kwartier aan de slag met wijkuitvoeringsplannen.

gebouwen, de mogelijkheden zeer beperkt. Met de productie van biogas heeft de gemeente geen goede ervaringen vanwege

Planvorming en uitvoering

één biovergister die veel stankoverlast veroorzaakte. De gemeente Veendam staat

◆

Vorig jaar is het voorstel vanuit Westerkwartier voor proeftuin aardgasvrije wijken

positief in de ontwikkelingen van de waterstofeconomie.

niet toegekend. De aanvraag die is ingediend is in feite het plan van de dorpen

Onderzoek naar mogelijke beperkingen in de infrastructuur moet nog plaatsvinden.

om te verduurzamen. De gemeente blijft het plan ondersteunen en gaat nu in de drie betreffende dorpen Midwolde, Oostwolde en Lettelbert starten met

Verwachtingen RES

besparingsvouchers (RREW).

De RES kan bijdragen : ◆

◆

informerend en mening vormend over regionaal ruimtegebruik voor grootschalige

Beleid besparing

warmteprojecten (bijvoorbeeld waterstof, groen gas);

In de gemeente Westerkwartier wordt een communicatietraject gestart (activatie en

informerend over regionale en bovengemeentelijke bronnen.

awareness-campagne) om besparing binnen de gemeente een extra impuls te geven. Ook dit is gekoppeld aan de RREW. In het duurzaamheidsbeleid 2020-2025 zijn de pijlers vastgesteld voor een duurzame

Gemeente Westerkwartier

leefomgeving. Daarnaast is het plan van aanpak voor de TVW vastgesteld door de raad. Hiermee is o.a. vastgelegd dat iedereen mee moet kunnen doen en dat de warmtetransitie betaalbaar moet zijn. Ook besparing valt hieronder. De RREW wordt

Interview op 16 december 2020

ingezet om hier een boost aan te kunnen geven.

Basisgegevens

In 2019 is het vastgoedbeleidsplan Steengoed Westerkwartier vastgesteld voor

Geen nieuwe ontwikkelingen te verwachten. Gegevens op basis van klimaatmonitor.

het eigen vastgoed van de gemeente. Medio 2019 is gestart met de uitvoering van diverse onderzoeken en inventarisaties. Er wordt onderzocht of wordt voldaan aan

Beleidskader en plannen warmte

de geldende wet- en regelgeving, welke maatregelen nodig zijn en wat hiervan de

Transitievisie Warmte

kosten en kostenbesparingen zijn. Doel van de onderzoeken is meerledig: het gaat

Het Plan van aanpak is door de raad in de zomer van 2020 vastgesteld. Er is een

om het verkrijgen van energie labels, het laten uitvoeren van haalbaarheidsstudies ten

sprintsessie uitgevoerd met gemeente, woningbouwcorporaties, Enexis en water-

aanzien van duurzaamheid (zonnepanelen en/of boilers, energieprestatie adviezen,

schappen gericht op technische mogelijkheden warmtetransitie. Met behulp van een

e.d.) en ten slotte het verwerken van de duurzaamheidsgegevens en investeringen in

story-map gaat de gemeente in het voorjaar de keuzes en kaders voorleggen aan

een duurzaam meerjarig onderhoudsplan (DMJOP’s).

haar inwoners. De reacties, commentaar en aanvullingen van haar inwoners worden

In oktober 2019 is gestart met het omzetten van de geïnventariseerde gegevens naar

verwerkt en naar verwachting zal dan de TVW na de zomer worden vastgesteld.

een advies verduurzamen vastgoed. Als eerste stap worden de vastgoedobjecten

Het streven van gemeentes voor 2030 is 20% aardgasvrij of 100% aardgasarme

geanalyseerd die gebruikt worden voor de eigen huisvesting (kantoren en werkplaatsen). De volgende stap is een adviestraject voor een geselecteerde groep vastgoedobjecten

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 25

uit de beleids- en strategische portefeuille.

Gemeente Westerwolde

Bronnen en infrastructuur Uit de tot nu toe gedane onderzoeken blijkt voor het Westerkwartier met name TEO (Thermische Energie uit Oppervlaktewater) een collectieve oplossing kan zijn vanwege

interview op 7 december 2020

de aanwezigheid van veel oppervlaktewater. Men verwacht in de warmtetransitie daarnaast dat er veel individuele oplossingen zullen worden gekozen en/of kleine

Basisgegevens

initiatieven met collectoren en warmtepompen.

Er zijn geen wezenlijke ontwikkelingen voorzien in Westerwolde. Er is wel een proces

In Marum staat een biomassa centrale (houtsnippers singelstructuur) die zorgt voor

gaande van vergrijzing en ontgroening onder de inwoners. Er is sprake van krimp en

de verwarming van een aantal publieke gebouwen.

uit een onderzoeksrapport naar krimpregio’s blijkt de verwachting dat het aantal

Een nader onderzoek naar de bronnen moet nog worden uitgevoerd onder andere

woningen en de bijbehorende warmtevraag kan afnemen. Getallen van klimaatmonitor

naar de restwarmte van de industrie in Leek.

zijn hiervoor geschikt.

Enexis is goed aangesloten bij het warmtetransitie traject. Op dit moment zijn er nog geen grote knelpunten in de netcapaciteit voor elektriciteit bekend wat betreft

Beleidskader en plannen warmte

warmte.

Transitievisie warmte Het plan van aanpak voor de Transitievisie Warmte is vastgesteld door het college

Verwachtingen richting RES

van Westerwolde en ter kennisname aangeboden aan de raad. Er wordt samen-

◆

Kennis delen;

gewerkt met de omliggende acht gemeenten en de provincie in het WTCG. In een

◆

Samen uitzoeken;

sprintsessie is een verkenning met stakeholders geweest. Binnenkort wordt ook de

◆

agenderen bij Rijk:

raad bijgepraat.

●

gasaansluitingen niet gelijk weghalen

●

looptijd RRE verlengen vanwege sluiting bouwmarkten.

Planvorming en uitvoering ◆

In Veelerveen hebben inwoners het proces duurzaam Veelerveen opgestart. Samen met GrEK wordt hier gewerkt aan een warmteplan om 240 woningen energieneutraal en aardgasvrij te krijgen. Het onderzoek wordt betaald door de gemeente en de provincie.

Beleid besparing De gemeente Westerwolde doet mee aan het energieloket Groningen. Zij participeert met diverse partijen in Oost-Groningen in het Regionaal Woon- en leefbaarheidsplan Oost Groningen. De gemeenten biedt de duurzaamheidslening van het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting aan haar bewoners. Daarnaast kent zij een aanjaagbudget voor

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 26

duurzame initiatieven voor groepen, verenigingen of maatschappelijke organisaties e.d.. Voor haar eigen vastgoed heeft zij een vastgoedplan opgesteld waarin onder andere de verduurzaming met bijbehorende middelen is vastgesteld voor de komende 10 jaar. Het gaat hierbij om een revolverend fonds.

Beleid participatie Stakeholders worden meegenomen in de ontwikkeling van de TVW. Er wordt op dit moment onderzocht op welke digitale wijze dit kan. Lokaal eigendom is voor de warmtetransitie nog niet uitgewerkt (wel voor zon en wind op land). Het zou interessant kunnen zijn voor groen gas, om na te gaan of er mogelijkheden zijn waarbij eerst aan de lokale behoefte kan worden voldaan.

Bronnen en infrastructuur Uit de warmte analyse voor de gemeente Westerwolde komen met name de opties all-electric en warmtenetten naar voren. De warmtenetten zijn veelal financieel niet haalbaar omdat er veel kleine kernen zijn met een lage bebouwingsdichtheid en veelal vrijstaande slecht tot matig geïsoleerde woningen. Daarbij komt nog de gemiddeld relatief lage inkomens van de inwoners. Daarnaast heeft Westerwolde geen voor de hand liggende hoge temperatuur bronnen. Waterstof is voor 2030 geen reële optie voor woningen, zoals aangegeven in meerdere onderzoeken naar waterstof. Voor Westerwolde zou de hybride oplossing (met groen-/biogas) het meest toegankelijk zijn voor de eerste 10 jaar (mogelijk iets langer) daarna aansluiten bij een toekomstige uitstekende/innovatieve oplossing.

Verwachtingen richting RES Energieneutraal uiterlijk in 2035 door veel ontwikkelingen en initiatieven in zonneweides.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 27

4

Regionale vraagstukken

In hoeverre draagt warmte tracé Eemsdelta bij aan regionale kansen?

De RES gaat over regionale en/of bovengemeentelijke vraagstukken. In de gesprekken met alle stakeholders hebben we vier regionale vraagstukken geïnventariseerd. De vraagstukken richten zich op

Restwarmte uit de Eemshaven en industrieterrein Oosthorn zou een belangrijke rol

geothermie, warmte tracé Eemsdelta-Stad, groen gas en samenwerking

kunnen spelen in de warmtevoorziening in de stad Groningen en Eemsdelta. Op dit

in het algemeen. Dit blijven ook de komende jaren belangrijke

moment werken Enexis/Enpuls, Gasunie, Gemeente Groningen, Gemeente Eemsdelta, gemeente Het Hogeland, Groningen Seaports, Provincie Groningen en Warmtestad

onderwerpen voor de regio

samen om deze optie verder te verkennen. Een eerste verkenning richtte zich met name op de (financiële) haalbaarheid. Een vervolgstudie zorgt voor een nadere detaillering van warmtevraag en -aanbod en verkent de mogelijkheden van koppel-

Onder welke voorwaarden is geothermie in de provincie Groningen aanvaardbaar?

kansen en de mogelijk toegevoegde waarde voor de rest van de regio. Dit onderzoek loopt nog. Daarnaast onderzoekt de gemeente Eemsdelta een eigen warmtenet op basis van de restwarmte uit Oosterhorn. Dit staat de regionale potentie niet in de weg.

De gaswinning is natuurlijk kenmerkend voor onze RES-regio. Naast dat de gevolgen

De RES-regio volgt dit proces en beschrijft op weg naar RES2.0 de verdere potentie.

hiervan merkbaar zijn in verschillende gemeenten zijn ook de risico’s die hierdoor ontstaan in combinatie met de exploitatie van geothermie in verschillende gemeenten aanwezig. Om de grootte van deze risico’s te bepalen is meer onderzoek nodig. Daarnaast is er een grote behoefte aan een risicokader dat aangeeft welke risico’s acceptabel worden geacht. Een gezamenlijke aanpak hierbij is noodzakelijk om inzicht

In hoeverre gaan we over de inzet van groen gas?

te krijgen in de daadwerkelijke potentie van geothermie voor de RES regio Groningen. Als gevolg van de gesprekken van de gemeenten en de provincie met het ministerie

Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat groen gas een belangrijke rol in onze regio kan

van Economische Zaken en Klimaat is nader onderzoek in 2020 door het ministerie

spelen voor de warmtetransitie. Voor de dun-bebouwde delen van onze provincie

toegezegd. De verwachting is dat dit onderzoek eind 2021 wordt afgerond. Daarnaast

en voor de gebouwen die lastig te isoleren zijn zoals monumenten is vooralsnog de

zijn afspraken gemaakt met EBN. Het is onduidelijk wanneer de resultaten van dit

hybride oplossing met inzet van groen gas samen met een warmtepomp (hybride) het

onderzoek bekend zullen worden.

meest gunstige alternatief. Het groen gas wordt echter nu niet op deze wijze verdeeld. Groen gas wordt in het

De RES-regio volgt dit proces en beschrijft in RES2.0 de eventuele potentie.

nationale gasnet ingevoed. Eigenaarschap van groen gas is geregeld via de koop garanties van oorsprong (GVO’s).

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 28

Daarnaast zal groen gas maar beperkt beschikbaar zijn als we geen biomassa willen importeren (vanuit buitenland, vanuit andere regio’s of vanuit andere gemeente). We hebben daarom een onderzoek samen met de regio Fryslân uitgevoerd om deze twee onderdelen nader te verkennen. Wij verwachten dat op basis hiervan de gemeenten in hun transitievisies warmte de dilemma’s en mogelijkheden rondom de inzet van groen gas scherper in beeld krijgen. Aan de hand hiervan kunnen we dan voor RES 2.0 nagaan of we verder gaande afspraken in de regio wenselijk en nodig zijn.

De RES werkgroep heeft onderzoek opgeleverd waarmee gemeenten in hun TVW dilemma’s en mogelijkheden van groen gas in beeld kunnen brengen. Op weg naar RES 2.0 gaan we na of verdere afspraken wenselijk of nodig zijn.

Op welke onderdelen van de warmtetransitie gaan we samenwerken? De komende dertig jaar zal de warmtetransitie een groot beslag leggen op de gemeentelijke organisaties. Door samen te werken kunnen gemeenten en provincie ook capaciteit en aanvullende financiering organiseren om deze transitie vorm te geven. Knelpunten worden geadresseerd en experimenteerruimte gecreëerd voor nieuwe oplossingen. De regio agendeert deze knelpunten bij onder andere het rijk en andere belanghebbenden zoals de netbeheerder, kennisinstellingen en woningcorporaties, zodat er gezamenlijk gewerkt kan worden aan oplossingen. Op deze manier ontwikkelen we een unieke kennispositie, leveren we schaalvoordeel en kunnen ook bovengemeentelijke oplossingen gerealiseerd worden. Wij verwachten dat een groot deel van deze regionale samenwerking plaatsvindt via het zojuist opgerichte Warmte Transitie Centrum Groningen (WTCG). Daarnaast zien we een belangrijke rol voor de RES weggelegd in de lobby agenda richting het Rijk en een aantal inhoudelijke thema’s waaronder het opstellen van een duurzaamheidsladder voor bronnen.

De RES zorgt voor actuele agendering richting het Rijk en stimuleert de samenwerking tussen partijen.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 29

5

Achtergrond Groningse bronnen

In onderstaande paragrafen gaan we verder in op de verschillende bronnen.

Geothermie Techniek Voor de onderbouwing van de concept-RES hebben we informatie

Bodemwarmte dieper dan 500 m wordt aardwarmte of geothermie genoemd. Vaak

verzameld over de verschillende bronnen. Welke bronnen zijn er,

wordt ondiepe bodemwarmte (ondieper dan 500 m) benoemd als warmte koude opslag

wat zijn voor- en nadelen en wat is de huidige- en potentiële betekenis

aardlagen. De mijnbouwwet regelt alle winningen beneden de 500 m, dus ook deze

(WKO). Aardwarmte of geothermie is het omhooghalen van warm water uit diepere aardwarmte. Voor de winning worden twee diepe boringen gemaakt; via de ene boring

van deze bron voor Groningen.

wordt het warme water omhooggehaald, bovengronds wordt de warmte met een warmtewisselaar gewonnen en vervolgens wordt het afgekoelde water via de tweede

Overzicht bronnen

boring op een andere plek in de ondergrond teruggebracht. De investeringskosten voor deze twee boringen (doublet) zijn hoog, mede vanwege de diepte van de boringen (in

In onderstaand overzicht hebben we verschillende bronnen gekoppeld aan de benodigde

Groningen rond de drie kilometer). Daarnaast blijft er een bepaalde onzekerheid over

infrastructuur. Veel duurzame warmtebronnen hebben een warmtenet nodig om de

de hoeveelheid beschikbare warmte op die diepte.

warmte naar de huizen te brengen. Voor lage en midden-temperatuur warmtenetten is de mogelijke transportafstand beperkt vanwege warmteverlies. Op de website

Huidige en/of potentiële bronnen

van het Expertise Centrum Warmte (www.expertisecentrumwarmte.nl) vindt u diverse

In de regio Groningen bevindt zich op drie kilometer diepte een laag zandsteen die geschikt

techniek-fact-sheets voor meer informatie over deze bronnen.

is voor geothermie met temperaturen van rond de 120 C. Dit is dezelfde zandlaag waar

o

zich onder een groot deel van de provincie ook het Groningen-gasveld in bevindt (in de Collectief Warmtebron

Individueel

Elektriciteitsnet

Gasnet Warmtenet >70 C Warmtenet <70 C Per gebouw

Geothermie Ondiepe bodemwarmte/WKO

*

Aquathermie

*

poriën van de zandlaag zit dan gas in plaats van heet water). Geothermie kan een relevante bijdrage leveren aan de warmtetransitie en is als bron zeer duurzaam en zeer betrouwbaar. In de Staat van de sector geothermie2 heeft SodM (Staatstoezicht op de Mijnen) haar vraagtekens over veiligheid en bescherming van het milieu gezet bij het ontwikkelen van geothermie projecten nabij gaswinningslocaties. Zij heeft terughoudendheid geadviseerd en aangegeven dat zij zeer hoge eisen stelt aan de ontwikkelingen van geothermie projecten nabij gasvelden.

Zonnewarmte (collectoren)

De gemeente Groningen was al begonnen met de voorbereidende werkzaamheden voor de aanbesteding van twee putten maar heeft eind 2017 besloten om deze werk-

Hernieuwbare gassen

zaamheden te staken. Vervolgens zijn de gemeente Groningen en provincie Groningen in gesprek met het ministerie van Economische Zaken en Klimaat om te zorgen dat zo

Restwarmte industrie

snel mogelijk duidelijkheid komt over de randvoorwaarden waaronder geothermie op

Voor gebruik warmtepomp

*

2

Staat van de sector Geothermie, Staatstoezicht op de Mijnen, 12 juli 2017

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 30

een verantwoorde wijze mogelijk is in onze provincie. Het ministerie van Economische

Bij open systemen wordt in de winter warm water opgepompt en op een bepaalde

Zaken en Klimaat heeft in 2020 toegezegd een nader onderzoek naar de kansen en

afstand wordt het afgekoelde water weer in de bodem gepompt. In de zomer wordt

knelpunten van geothermie in Groningen te laten uitvoeren door het Kennisplatform

juist warm water in de bodem gepompt, nadat het gebouw is gekoeld. Bij gesloten

Effecten Mijnbouw. Daarnaast wordt door de regio samengewerkt met Energiebeheer

systemen wordt een koelvloeistof in het systeem rondgepompt.

Nederland om meer duidelijkheid te creëren.

Afhankelijk van de diepte en de locatie verschilt de temperatuur in de ondergrond. Veelal worden de WKO systemen op een diepte van 80m a 100 m aangelegd en

In de modelberekeningen Groningen hebben we een scenario met geen geothermie

bedraagt de temperatuur van de gewonnen warmte tussen de tien en twintig graden.

(beperkt) en een scenario met ruim geothermie waarbij we het potentiegebied van

De gewonnen temperatuur kan verder worden opgewaardeerd door compressie.

7,5 kwH (Bron: Platform Geothermie) hebben aangehouden.

Daarnaast kan de temperatuur worden aangevuld met andere warmtebronnen zoals een warmtepomp die warmte uit de lucht of het oppervlaktewater haalt.

Naast de diepe laag bevindt zich binnen onze regio ook een ondiepere laag (Brussels

De benodigde ruimte in de ondergrond voor een WKO is relatief groot. Veelal wordt

zand, 500 m tot 1.200 m diepte) die potentie voor warmtewinning kan hebben. Verwacht

de ondergrondse ruimte van het buurtperceel geclaimd. Deze buurman zou dan niet

o

o

wordt dat hier temperaturen tussen 25 C en 80 C aanwezig kunnen zijn. Informatie over

zelf een WKO kunnen ontwikkelen. Dit noemen we interferentie gebied. Het is aan de

deze laag is nu nog te beperkt om na te gaan of winning van warmte hieruit rendabel is.

gemeenten om beleid te ontwikkelen waarin de ondergrondse ruimte wordt toebedeeld.

Beschrijving ontwikkelingen bronnen

Huidige en/of potentiële bronnen

Zowel de gemeente Groningen (vergaand) als de gemeente Oldambt (zeer verkennend)

WKO wordt in onze provincie al veelvuldig toegepast. In het verleden hoefden alleen

hebben verkenningen uitgevoerd naar de exploitatie van geothermie. Beide gemeenten

open systemen een melding te doen. Inmiddels geldt deze ook voor gesloten systemen.

wachten nu op duidelijkheid over de mogelijke risico’s en kansen af.

Op wkotool.nl. zijn de aangemelde WKO systemen te zien. Vanwege de wettelijke vereiste energiebalans van WKO’s fungeren zij meer als warmte opslag dan als

Meer weten?

energiebron. Deze opslag is van groot belang voor het in balans brengen van

Het platform Geothermie (geothermie.nl), Energie Beheer Nederland (EBN.nl) en Alles

de warmtetransitie. Meestal loopt het aanbod van warmte niet in de pas met de

over aardwarmte (allesoveraardwarmte.nl) geven veel technische informatie. Informatie

vraag aan warmte. Tijdelijke opslag is dan veelal nodig om vraag en aanbod weer op

over de potentie van geothermie vindt u op ThermoGIS.nl en de Warmteatlas.nl.

elkaar af te stemmen.

Aandachtspunten/belemmeringen

Ondiepe bodemwarmte en Warmte-Koude Opslag (WKO)

WKO-systemen kunnen niet te dicht op elkaar worden gezet en nemen een relatief

◆

grote ruimte in de ondergrond in.

Techniek

Er bestaat een risico dat het bodemenergie-evenwicht niet wordt hersteld, omdat

◆

de warmtevraag in de winter groter is dan de koeltevraag in de zomer.

Warmte uit de bodem tot 500 m noemen we ondiepe bodemwarmte. Deze warmte kan niet onbeperkt gewonnen worden. Wetgeving3 schrijft voor dat het evenwicht in de bodem binnen 5 jaar hersteld moet zijn. Dat wil dus zeggen dat er evenveel energie moet worden onttrokken in de winter als dat er moet worden teruggebracht in de zomer. Vandaar dat meestal ook gesproken wordt van warmte-koude opslag (WKO). 3

Wijzigingsbesluit bodemenergiesystemen (1 juli 2013 in werking)

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 31

Thermische Energie uit Afvalwater (TEA)

◆

Voorbeeld

Doormiddel van een warmtewisselaar kan energie uit afvalwater worden teruggewonnen. Dat kan decentraal in de woningen door middel van een warmte-

Warmtestad heeft meer dan 1.000 WKO klanten

terugwinsysteem maar de warmte kan ook centraal teruggewonnen worden bij waterzuiveringsinstallaties of uit riolering en rioolgemalen. Dan spreekt men ook wel over Riothermie.

Gemeente Groningen en Waterbedrijf Groningen hebben gezamenlijk Warmtestad opgericht. Het doel van Warmtestad is om een deel van de warmtetransitie van de gemeente Groningen bedrijfsmatig op te pakken.

Thermische Energie uit Drinkwater (TED)

◆

Zo exploiteert Warmtestad op de ontwikkellocatie Europark een WKO systeem met

Bij TED wordt gebruikgemaakt van de warmte uit drinkwater. Bij de afkoeling van

warmtenet waar naast het gemeentekantoor inmiddels ook een sportcomplex,

drinkwater komt warmte vrij die nuttig gebruikt kan worden voor woningen en

een seniorencomplex, diverse bedrijven en woningen en appartementen op zijn

gebouwen. Het gekoelde drinkwater kan vervolgens het waterleidingnet in.

aangesloten. In totaal heeft Warmtestad ruim 1.000 WKO klanten (januari 2020)

Huidige of potentiële bronnen

verspreid over drie locaties in de gemeente. .

De drie noordelijke provincies hebben samen met de waterschappen en Rijkswaterstaat een onderzoek laten uitvoeren waarmee inzicht is verkregen in de omvang van de bijdrage die oppervlaktewater kan leveren aan de transitie naar een duurzame

Meer weten?

energievoorziening. Hiervoor zijn het aanbod van deze verschillende energiebronnen

De aangemelde WKO systemen staan op WKOtool.nl. Op de factsheet van het RVO

en de vraag naar energie in kaart gebracht.

vind u kentallen over de aanleg- en beheerkosten. Theoretisch potentieel Warmte uit oppervlakte Friesland

Groningen

Drenthe

Overijssel

Warme TEO beschikbaar nabij geschikte wijken (PJ)

6,7

2,8

1,0

6,2

Warmtevraag vanuit geschikte wijken (PJ)

19,3

20,5

19,4

20,6

Bijdrage TEO aan warmtevraag wijken

34%

14%

6%

25%

Omgevingswarmte Water (aquathermie) Techniek Bij aquathermie wordt warmte onttrokken uit water. Er bestaan verschillende varianten van aquathermie4 : ◆

Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO) Bij winning van warmte uit oppervlaktewater wordt in de zomerperiode warmte onttrokken uit oppervlaktewater door middel van een warmtewisselaar. Omdat de warmte in de winter pas wordt gebruikt wordt deze opgeslagen in de bodem.

Theoretisch potentieel TEO/WKO-warmte in noordelijke provincies. 1 PJ = warmte voor 20.000 huishoudens.

In de meeste gevallen doormiddel van een WKO. In de winter wordt deze warmte

Onder het theoretisch potentieel valt de potentieel te winnen energie uit oppervlakte water nabij geschikte wijken. Geschikte wijken zijn wijken waar de warmtevraag een voldoende hoge dichtheid heeft op korte afstand van het water (< 1.000 m). De warmtevraag is de energiebehoefte van woningen t.b.v. ruimte verwarming en warm tapwater.

weer onttrokken aan de bodem en geleverd aan woningen waarbij de warmte gebruikt wordt voor warm tapwater en ruimteverwarming. Omdat het temperatuurniveau van het water te laag is om direct te gebruiken wordt door middel van een warmtepomp de warmte op een geschikt niveau gebracht.

Het technisch potentieel van de winning van warmte in combinatie met warmte-koude opslag (WKO) is groot omdat er in de Provincie Groningen veel hoofdwaterlopen liggen. Maar vanwege de kosten van transportleidingen (van en naar de te verwarmen

4

www.aquathermie.nl

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 32

gebouwen) zijn er met name in een zone van 500 meter rondom de hoofdwaterlopen

In dezelfde studie wordt geconcludeerd dat TED altijd een beperkte rol zal blijven

mogelijkheden voor haalbare TEO-projecten. Buiten deze haalbaarheidszone zijn de

spelen in de energietransitie.

kosten voor transportleidingen hoog en zijn projecten minder rendabel.

Beschrijving ontwikkeling bronnen (de potentie naar 2030) De plekken waar de vraag naar warmte en het aanbod van warmte uit oppervlakte-

Ondanks de potentie wordt er nog maar beperkt gebruik gemaakt van aquathermie

water samenkomen zijn daardoor de meest kansrijke locaties om op korte termijn

voor verwarming van de gebouwde omgeving. De techniek is relatief duur en alleen

TEO-projecten te realiseren. Renovatie van wijken met veel collectief woningbezit en

geschikt voor lage temperatuur warmtenetten. Daardoor is het energetisch voornamelijk

nieuwbouwprojecten nabij kanalen, plassen en meren bieden de beste mogelijkheden.

interessant voor goed geïsoleerde woningen. In de praktijk gaat het dan in de meeste

Uit het kaartmateriaal blijkt dat in Groningen veel oppervlakte water niet benut kan

gevallen om nieuwbouwwoningen. Daarnaast moet de techniek concurreren met

worden doordat er onvoldoende bebouwing in de omgeving staat. Desalniettemin

andere technieken die ook beschikbaar zijn zoals restwarmte en geothermie. Voor

komt het theoretisch potentieel van TEO in Groningen komt uit op 2,8 PJ wat gelijk

nieuwbouw komt ook al snel de all-electric variant met een lucht-warmtepompen aan

staat aan circa 50.000 woningen. Daarbij is gekeken naar potentie van TEO in de

de orde. Per locatie moet een afweging worden gemaakt. In sommige wijken kan het

nabijheid van geschikte wijken. Geschikte wijken zijn wijken waar de warmtevraag

praktischer en goedkoper zijn om restwarmte uit een datacentra te gebruiken.

een voldoende hoge dichtheid heeft op korte afstand van het water. Deze potentie

Op een warmtenet kunnen verschillende bronnen worden aangesloten. Door met

concentreert zich voornamelijk in stedelijk en dichtbevolkt gebied5.

meerdere bronnen te werken wordt de robuustheid en de leveringszekerheid van het

Wat betreft riothermie (TEA) is het technisch potentieel in kaart gebracht. Dat komt

net verhoogd. Daardoor is de verwachting dat aquathermie in de gehele energiemix

uit op 1,7 PJ in de provincie Groningen. Daarbij is nog geen rekening gehouden met

een belangrijke aanvulling zou kunnen zijn.

de ligging van de RWZI’s en de afstand tot de gebouwde omgeving6.

Aandachtspunten / belemmeringen Voorbeeld

◆

Aquathermie is een techniek welke op zichzelf onvoldoende warmte oplevert om zelfstandig de woningvoorraad te verwarmen. Warmte wordt voornamelijk in de

Openluchtzwembad wordt verwarmd met riothermie

zomer gegenereerd terwijl de warmtevraag piekt in de winter. De techniek moet

Het uit 1955 stammende Openluchtzwembad ‘De Papiermolen’ in Groningen

daarom altijd gecombineerd worden met andere technieken zoals WKO en

is een rijksmonument. Het krijgt een grote opknapbeurt. Om het zwembad

warmtepompen. Daardoor wordt aquathermie wat duurder in vergelijking met

energiezuiniger te maken, wordt de gasinstallatie vervangen door een warmte-

hoge temperatuur bronnen. Bovendien resulteert het gebruik van warmtepompen

pomp. Deze warmtepomp wordt gevoed vanuit een nabijgelegen persriool.

weer in een verhoging van de elektriciteitsvraag die tevens duurzaam dient te worden opgewekt. ◆

Aquathermie is alleen interessant wanneer vraag en aanbod dicht bij elkaar liggen.

De potentie van warmte uit drinkwater is erg beperkt. Er zijn geen regionale cijfers bekend ten aanzien van het potentieel van TED. Wel is er op landelijk niveau een over-

Meer weten?

zicht gemaakt van de thermische mogelijkheden van drinkwater. Uit dit overzicht

Landelijke ontwikkelingen en praktijkvoorbeelden vindt u op aquathermie.nl.

blijkt dat drinkwater een technisch potentieel heeft om circa 1,4% van de warmte-

Het onderzoek van de vier noordelijke provincies naar het warmtepotentieel van

vraag van de gebouwde omgeving in te vullen. Dit komt overeen met 4-6 PJ (KWR, 2018).

oppervlaktewater vindt u op energie uit oppervlaktewater (www.arcgis.com)

5

pov.maps.arcgis.com/apps/MapSeries/index.html?appid=4753396c44b64f27a5f8ca7e0314db4b

6

stowa.geoapps.nl/Overzichtskaart#e5e9ea2b-d5bf-e811-a2c0-00155d010457

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 33

Zonnewarmte

Aandachtspunten / belemmeringen ◆

Zonnewarmte levert energie afhankelijk van de hoeveelheid (zon)licht en moet

Techniek

daarom bij voorkeur gecombineerd worden met andere opwekkers of seizoens-

Een zonnecollector is een wisselaar dat direct en diffuus zonlicht omzet in warmte

buffers. Alhoewel zonnewarmte zeer hoge energie per m2 biedt, is er dakvlak of

(niet te verwarren met een zonnepaneel die voor omzetting van zonlicht naar

grondoppervlak benodigd.

elektriciteit wordt gebruikt). Het opgewarmde water in de buizen wordt verpompt

◆

en de warmte daarvan bewaard in een geïsoleerd voorraadvat: de boiler. Op deze

Zonnewarmte is er voornamelijk in de zomer en overdag, dus opslag voor ’s nachts en voor de winter is nodig.

manier is er een hoeveelheid warmte beschikbaar om gebruikt te worden op het

◆

gewenste moment, al schijnt de zon zwak of helemaal niet. Deze warmte kan gebruikt

Zowel collectoren als opslag vragen veel ruimte (maar er zijn ook opties in muren of in toplaag)

worden voor de verwarming van de woning. De geleverde warmte is 70-90o C (MT/HT

◆

Goede isolatie en vloerverwarming nodig (LT warmte)

warmte). De zonnecollector kan daarnaast ook grootschalig worden toegepast. Voor

◆

Relatief hoge kosten voor aanleg8

grootschalige toepassing is voldoende opslag zoals WKO nodig en een warmtenet om de warmte te transporteren.

Huidige en potentiële bronnen

Zonnewarmte verwarmd straks 2.500 huishoudens in Groningen

Er is één zonnecollectorpark in voorbereiding (2.500 woningen in Gemeente Groningen),

Door bedrijf Solarfield wordt in samenwerking met K3delta op baggerdepot

de vergunningaanvraag hiervoor loopt.

Dorkwerd een zonnethermiepark van 12 ha voorbereid. De warmte die wordt

De Tasmantoren is een mooi voorbeeld van een individuele toepassing. Circa 64 m2

geleverd bedraagt 70 tot 80o C en kan gebruikt worden voor het HT warmtenet

zonnecollectoren maken onderdeel uit van de duurzame energiemix voor de verwarming

van Paddepoel (Warmtestad) en 2.500 huishoudens jaarlijks van warmte voorzien.

van de 221 appartementen.

Gecombineerd is een WKO om de warmte in de zomer op te slaan zodat in de

Zonnewarmte is zeer breed en eenvoudig inzetbaar en wordt gecombineerd met

winter kan worden gebruikt.

andere opwekkers zoals warmtepompen, wko systemen, PV panelen en biomassa. De technische potentie is daarmee groot. De potentie voor heel Nederland wordt geschat op 39 PJ in 2030 en 94 PJ in 20507.

Meer weten? Beschrijving ontwikkeling bronnen

De provincie Zuid-Holland heeft recent onderzoek (november 2020) uit laten voeren

De gecombineerde zonnepanelen en collectoren (PVT panelen) worden steeds meer

door CE Delft naar de kansen voor zonthermie in haar provincie. Geeft een mooi

efficiënt. Een PVT paneel is een gecombineerd zonnepaneel met PV (elektra) en Zon

overzicht van de recente technische mogelijkheden. (https://www.zuid-holland.nl/

Thermisch (water/glycol). Deze panelen leveren tegelijkertijd elektrische- en thermische

overons/bestuur-zh/gedeputeerde-staten/besluiten/2020/december/15-december/

energie.

verkennend-onderzoek-zonthermie-zuid-holland-nov20).

Naast dat de zonnecollectoren steeds efficiënter worden is de verwachting ook dat de prijs per KWh verder zal dalen. Dit maakt zonnewarmte een betaalbare en maakbare duurzame warmtebron voor warmtenetten, maar ook voor industrie of tuinders.

7

Kansen voor zonnewarmte in het hart van de energietransitie, 16 november 2018, Berenschot

8

Luuk Beurskens, Jasper Lemmens, Hans Elzenga (2019), Conceptadvies SDE++ 2020 Zonne-energie, Den Haag: PBL.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 34

Hernieuwbare gassen

jaar.Het is niet duidelijk of niet getal ook eigen verbruik inhoudt of dat dit volledig op het gasnet ingevoed wordt.

Techniek

Attero produceert op haar locatie in de stad Groningen biogas uit organisch afval.

Met hernieuwbare gassen bedoelen we gassen die geschikt zijn om te verbranden.

Op deze locatie wordt restafval uit vrijwel de gehele provincie Groningen verwerkt.

Deze gassen bestaan voornamelijk uit methaan CH4 of waterstof H2.

Een deel van het biogas wordt gebruikt voor eigen gebruik en een deel wordt omgezet in groen gas dat wordt gevoed in het gasnet. De productiecapaciteit van de groen gas installatie is iets kleiner dan de groen gas installatie van Suikerunie.

Er zijn verschillende soorten hernieuwbare gassen9 : ◆

Biogas: ongezuiverd gasmengsel verkregen uit vergisting.

Volgens de klimaatmonitor is het Gasverbruik woningen 393,6 miljoen m3, wat gelijk

◆

Syngas of productgas: ongezuiverd gasmengsel verkregen uit vergassing, bevat

staat aan 13.030 TJ (2018).

hoofdzakelijk waterstof (H2) en koolmonoxide (CO). ◆

◆

◆

groen gas (met kleine letters): tot aardgaskwaliteit (Groningen-gas) opgewerkt

Waterstof

biogas of syngas.

Waterstof wordt op dit moment nog voornamelijk geproduceerd uit fossiele brand-

Power-to-Gas (P2G): gassen verkregen met behulp van elektriciteit (power),

stoffen. Bij de productie van die ‘grijze waterstof’, bijvoorbeeld uit aardgas, komt het

met name:

broeikasgas CO2 vrij. Als die CO2 wordt afgevangen en opgeslagen, spreken we van

●

Waterstofgas (H2) door elektrolyse van water.

‘blauwe waterstof’.

●

Methaan (CH4), waarbij H2 is gemethaniseerd met behulp van CO2. (Dit is

‘Groene waterstof’ wordt door elektrolyse gemaakt met duurzaam opgewekte

overigens alleen maar hernieuwbaar’ of ‘klimaatneutraal’ te noemen als niet

elektriciteit, bijvoorbeeld stroom uit zon of wind. Hierbij wordt water (H2O) gesplitst

alleen de elektriciteit, maar ook de CO2 voor methanisering uit hernieuwbare

in waterstof (H2) en zuurstof (O2).

bronnen afkomstig is.)

Waterstof is direct in te zetten als grondstof in de (chemische) industrie of kan weer

Hernieuwbaar gas of ook wel Groen Gas (met hoofdletters): verzamelbegrip voor

omgezet worden in energie (elektriciteit of warmte).

alle niet-fossiele gassen.

Waterstof zal, naar alle waarschijnlijkheid, in 2030 nog niet beschikbaar zijn voor de bebouwde omgeving. Ook is het daarna de vraag of en wanneer er voldoende

Biogas

beschikbaar komt om het op grote schaal in de gebouwde omgeving toe te passen.

Bij vergisting wordt biomassa door bacteriën (gisten) omgezet in methaan (CH4)

Bovendien is het gebruik van waterstof in de gebouwde omgeving energetisch

(ca. 55–50%) en verder hoofdzakelijk CO2 en H2O, en sporen van andere componenten

ongunstig omdat er veel extra duurzaam opgewekte elektriciteit nodig is. Het kan

waaronder H2S. Anorganische stoffen, zoals nitraten en fosfaten, blijven achter in het

echter een goede optie zijn voor nichetoepassingen zoals in monumentale panden,

digestaat (de reststof), waardoor dit digestaat als meststof gebruikt kan worden.

afgelegen gebieden of binnensteden.

Groen gas

Syngas

Er zijn twee locaties in de provincie Groningen waar biogas wordt omgezet in groen

Vergassing is een technologie waarbij vaste biomassa door sterke verhitting groten-

gas. Suiker Unie in de gemeente Groningen produceert biogas uit reststromen van

deels wordt omgezet in brandbaar gas. De herkomst van de biomassa is divers,

het productieproces. Een deel hiervan wordt voor het eigen productieproces gebruikt

bijvoorbeeld resten van maisplanten nadat de maiskolven zijn geoogst. Het ontstane

en een deel wordt omgezet in groen gas. Het groen gas wordt gevoed op het regionale

gas (syngas) kan men veel gemakkelijker dan de vaste biomassa reinigen, op kwaliteit

gasnet. Deze locatie heeft een productiecapaciteit van 10 miljoen m³ groen gas per

brengen, transporteren en toepassen in ketels, WKK’s of industriële processen. Ook al

9

Routekaart hernieuwbaar gas: Groen gas forum Green Gas Green deal (deal 33) juni 2014

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 35

moet een deel van de biomassa worden verbrand om de benodigde hoge temperatuur

Er is een potentieel in de provincie Groningen van 20.373 TJ/jaar aan biogas,

te krijgen, toch heeft vergassing een hoger rendement dan het veel bekendere

gebaseerd op gegevens van 2015. Dit is opgebouwd uit biogas geproduceerd op

vergisten10. Zonder extra kwaliteitsstappen is syngas niet geschikt voor het aardgasnet,

basis van GFT-afval, houtachtig snoeiafval, houtachtige biomassa bos, vloeibare

11

het bevat geen CH4 maar wel H2, CO en een beetje CO2 .

mest en reststromen akkerbouw14.

Huidige en/of potentiële bronnen

Aandachtspunten/belemmeringen

Alleen van biogas en groen gas is op dit moment de huidige productie bekend, en kan

Biogas/groen gas

een doorkijkje worden gegeven naar de potentiële productie. Zowel groene waterstof

Er komt steeds minder afval/het afval wordt op een andere wijze verwerkt. Daardoor

als groen syngas bevinden zich in de ontwikkelingsfase. Met de presentatie van de

zal de productie van stortgas in de toekomst minder worden. Aan te bevelen wordt

noordelijke regio als Hydrogen-valley kan worden verwacht dat de potentie van

om dit niet mee te nemen.

waterstof op termijn zal toenemen. Emissievrije waterstof kan een belangrijke rol

Er staat in de warmteatlas niet vermeld op welke aannames het potentieel van

spelen in de verduurzaming van de industrie, als schoon alternatief voor grondstoffen

biomassa beschikbaar voor vergisting is gestoeld, het is daarom niet duidelijk hoeveel

én als energiedrager. Andere toepassingen van waterstof als energiedrager zijn

lokale vergisters of meerdere centrale vergisters zijn meegenomen.

onder meer te vinden in de mobiliteit, de gebouwde omgeving en als ‘batterij’ om schommelingen in het aanbod van duurzame energie uit wind en zon op te vangen.

Waterstof

Maar vóór emissievrije waterstof grootschalig beschikbaar is en kan concurreren met

Rijksuniversiteit Groningen onderzocht de economische voorwaarden waaronder

fossiele brandstoffen, is er in de komende jaren een forse schaalvergroting nodig12.

waterstof kan worden geproduceerd en verhandeld. Zij concluderen dat groene waterstof pas rendabel is te produceren wanneer de prijs van aardgas langdurig hoog

Biogasproductie draagt 9% bij aan hernieuwbare energie in Groningen. E&E advies

is, bedrijven over hun gebruik van aardgas een hogere heffing gaan betalen en de

bepaalt deze biogasproductie op basis van het opgesteld vermogen en landelijk

voor waterstofproductie vereiste elektriciteit grotendeels met hernieuwbare energie

bekende gegevens. De biogasproductie vindt plaats bij RWZI’s, Stainkoeln II, Attero,

wordt opgewekt.

Suiker Unie en bij diverse covergisters. In covergisters wordt mest vergist met

In Wet- en regelgeving is Waterstof (nog) niet voor alle aspecten opgenomen in

co-substraten, zoals bv. mais, of afval uit de voedingsindustrie. Er zijn circa 15 land-

het huidige regelgevingskader (normen, voorschriften, vergunningsprocedures,

bouwbedrijven met een co-vergistingsinstallatie die biogas produceren . Vaak wordt

veiligheid, milieuregelgeving en ruimtelijke ordening). De regelgeving rond veiligheid

dit biogas in een WKK (warmtekrachtkoppeling) omgezet in elektriciteit en warmte.

en bijbehorende veiligheidseisen is momenteel nog gebaseerd op grootschalige inzet

De biogasproductie in covergisters wordt niet gerapporteerd.

van waterstof als industrieel gas en als grondstof in de chemie. Bij toepassing van

Afvalverwerker Stainkoel’n produceert in de stad Groningen stortgas uit afval. Op drie

waterstof als basis voor energie en de toepassing binnen het publieke domein zijn

locaties in de provincie Groningen wordt RWZI’s biogas geproduceerd uit rioolslib

de regels daardoor mogelijk relatief zwaar of volstaan (nog) niet.

(Garmerwolde, Scheemda en Veendam).

Waterstof reageert met zuurstof tot water, maar de reactie verloopt erg langzaam

13

onder normale temperaturen. Wanneer de reactie wordt versneld met behulp van een katalysator of een elektrische vonk, vindt deze plaats met explosieve snelheid. Er zal dus nog veel werk verricht moeten worden om de veiligheid te kunnen edepot.wur.nl/215430 11 https://www.tno.nl/aandachtsgebieden/ecn-part-of-tno/expertisegroepen/biomass-energy-efficiency/biomassa/ 12 ‘Integraal waterstofplan Noord-Nederland’ 13 Energiemonitor provincie Groningen 14 Potentieel Biogas WarmteAtlas RVO alle gemeentes samen 10

garanderen.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 36

Syngas Vergassing is vrij nieuw, er zijn nog maar weinig installaties operationeel. Syngas kan

Gasunie-dochters EnergyStock en Gasunie New Energy zijn bij Aardgasbuffer

alleen volgens deze definitie als hernieuwbaar worden gezien als de hoeveelheid

Zuidwending een demonstratieproject gestart waarmee ervaring kan worden

gebruikte biomassa per jaar minder groot is dan de aanwas. Groen gas uit biomassa

opgedaan met de omzetting van duurzaam opgewekte elektriciteit naar waterstof.

vergassing vormt een potentieel voor toepassingen waar elektrificatie nog moeilijk is,

Op de aarden wallen rondom de installatie zijn circa 8.500 zonnepanelen

zoals hoge temperatuur warmte voor de industrie of brandstoffen voor luchtvaart,

geïnstalleerd met een gezamenlijk vermogen van 2,4 MW. Hiervan is 1,4 MW

scheepvaart en zwaar wegtransport. Zonder extra kwaliteitsstappen is syngas niet

bestemd voor de verduurzaming van de eigen energievoorziening van de installatie.

15 geschikt voor het aardgasnet, het bevat geen CH4 maar wel H2, CO en een beetje CO2 .

1 MW wordt gebruikt om ervaring op te doen met de omzetting van groene

Er moet duidelijk worden wat wordt verstaan onder aardgaskwaliteit syngas. De ver-

stroom in groene waterstof. Daarvoor zijn op de installatie drie zeecontainers

brandingswaarde van syngas en aardgas verschillen met bijna een factor 3. Dus voor

geplaatst. Eén container bevat een elektrolyser waarmee water wordt gesplitst

dezelfde verbrandingswaarde heb je bijna 3x zoveel volume nodig als met aardgas.

in waterstof en zuurstof. De tweede bevat de benodigde elektronica en de derde

Dat heeft consequenties voor gassnelheid in leidingen, drukverlies en voor de branders.

een kleine compressor die vervolgens een zogenoemde tube trailers vult met waterstof. Met deze trailers kan de waterstof worden vervoerd naar afnemers in bijvoorbeeld de mobiliteit en industrie16.

Doordat er hoge temperatuur warmte (>70° C) wordt verkregen bij duurzame gassen, betekent dat dat de materialen die we nu gebruiken zoals PE en staal (niet bij waterstof) in principe geschikt zijn voor het vervoeren van waterstof en groen gas. Dat is positief, want er is veel maatschappelijk geld geïnvesteerd in het huidige gasnet en dat dit gasnet ook geschikt is voor nieuwe gassen zoals groen gas en waterstofgas

Meer weten?

betekent onder meer dat we het uitgebreide gasnet nog niet volledig hoeven af te

In opdracht van RES Groningen is een actualisatie opgesteld van groen gas en de

schrijven als we van het aardgas af gaan.

(on)mogelijkheden deze lokaal of regionaal in te zetten.

Het biedt zeker uitkomsten voor monumentale panden die niet goed te isoleren zijn

In opdracht van de Unie van Waterschappen heeft RHDV rapport uitgebracht :

en daarom ongeschikt lijken voor lage temperatuur verwarming, zoals warmtenetten

Duurzaamheid van productie van biogas op RWZI’s (15 februari 2021, Unie van

of all-electric.

Waterschappen). Noord Nederlandse bedrijven en overheden presenteerden op

Door de mogelijkheid tot opslag van duurzame gassen kan de mismatch tussen vraag

30 november 2020 een investeringsplan voor waterstof in Noord Nederland.

en aanbod van energie worden opgevangen.

(zie verder www.provinciegroningen.nl)

Bij de productie van waterstof komt veel warmte vrij. Hier ligt een kans om de duurzame elektriciteitsproductie in de buurt van de gebouwde omgeving om te zetten in waterstof, waarna de waterstof voor mobiliteit of industrie kan worden gebruikt, maar de warmte in de gebouwde omgeving kan worden toegepast.

https://www.tno.nl/en/focus-areas/energy-transition/expertise/biomass-energy-efficiency/a/

15 16

https://www.agbzw.nl/over-ons/hystock

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 37

Restwarmte bij industrie Techniek Restwarmte komt beschikbaar bij een verscheidenheid aan processen en activiteiten

Er zijn in de regio al diverse voorbeelden van het kleinschalig gebruik van industriële

van bedrijven. De warmte die niet wordt benut wordt vaak nog geloosd op het opper-

restwarmte. Zo wordt het zwembad in Bedum verwarmd door restwarmte van het

vlaktewater of naar de lucht via rookgassen of verdamping via koeltorens.

bedrijf Friesland Campina.

In sommige gevallen kan de restwarmte die vrij komt bij de industrie ook ingezet

De meer grootschalige projecten zijn nog in ontwikkeling (zie hoofdstuk warmtefoto’s)

worden voor verwarming van de gebouwde omgeving. Of dat kan is afhankelijk van

bij gemeenten.

de temperatuur, hoeveelheid en de beschikbaarheid. De temperatuur die vrij komt bij industriële processen kan erg uiteen lopen. In principe kan zowel hoge als lage

De grootste potentie van restwarmte zit bij de industrieclusters in de Eemshaven

temperatuur worden ingezet in de gebouwde omgeving. Voor bestaande bouw is

en in Delfzijl. Uit alle onderzoeken blijkt dat in potentie deze restwarmte voldoende

in het algemeen hoge en midden temperatuurwarmte het meest geschikt. Lage

is om de gehele provincie van warmte te voorzien. In onderstaande afbeeldingen

temperatuur is geschikt voor nieuwbouw maar kan ook met bijvoorbeeld een

is de kwalitatieve omvang voor beide industriegebieden gegeven. Zoals al eerder

elektrische warmtepomp worden opgewaardeerd naar hogere temperatuur niveaus.

aangegeven zijn door verschillende partijen onderzoeken gestart naar de technische

Naast restwarmte is er bij sommige productieprocessen ook aftapwarmte beschikbaar.

en financiële haalbaarheid alsmede de maatschappelijk toegevoegde waarde van

Dat is warmte die (bij)geproduceerd kan worden (in bijvoorbeeld een elektriciteits-

twee warmte tracés dwars door de provincie naar de stad Groningen.

centrale) waarbij bewust de keuze wordt gemaakt om minder elektriciteit te produceren en meer warmte te leveren. De warmteproductie gaat dan ten koste Bronnen Eemshaven

van de elektriciteitsproductie.

Huidige en/of potentiële bronnen In het kader van de modelberekeningen zijn de bedrijven die mogelijk restwarmte produceren in beeld gebracht. Een eerste indicatie van de potentie van de hoeveelheid warmte is in de warmteatlas van RVO weergegeven. In opdracht van de drie noordelijke provincies wordt onderzoek verricht om restwarmte potentieel beter in kaart te brengen op basis van vergunningen (koelwaterlozingsvergunning) en het gebruik van afvalwaterzuiveringsinstallaties. Op de warmtekansenkaart van de provincie Groningen wordt op basis van energieverbruik en input vanuit de omgevingsdienst (vergunningen) een inschatting gemaakt van het warmtepotentieel17.

17

https://rhk.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=395c387df53d4bae821276f8a1c5fcb1

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 38

Bronnen Oosterhorn

◆

Elektrificatie van de industrie De procesindustrie en de chemie bieden logische handvatten en mogelijkheden om de procesvoering om te bouwen van gasgestookt naar elektrisch aangedreven. Deze elektrificatie van processen biedt de mogelijkheid duurzaam opgewekte elektriciteit te gebruiken en zo CO2-emissie te reduceren. Vaak gaat dit gepaard met een energiebesparing en een vermindering van de hoeveelheid restwarmte.

◆

Biomassa Biomassa kan volgens het rapport een interessant perspectief bieden voor de industrie. Biomassa kan worden ingezet om elektriciteit en warmte mee te produceren maar reststromen kunnen ook worden ingezet worden als grondstof. De verbranding van biomassa voor elektriciteit en warmte wordt gezien als laagwaardig gebruik maar kan er wel voor zorgen dat meer stromen richting de Eemsdelta komen die uiteindelijk ook voor hoogwaardige toepassingen (bio cascadering) kunnen worden ingezet. De verbranding van biomassa zorgt voor een grote hoeveelheid aftapwarmte.

◆

Waterstof en elektrolysers

Beschrijving ontwikkeling bronnen (de potentie naar 2030.)

In de rapportage van de industrie tafel Noord Nederland speelt de productie van

De industrie in Noord-Nederland heeft zich verenigd in de Industrietafel Noord

groene waterstof een belangrijke rol, met name in het toekomstscenario voor

Nederland. Zij hebben als groep de koers bepaald voor het behalen van de klimaat

2050. De strategie is dat waterstof voornamelijk wordt ingezet als grondstof voor

en CO2 reductiedoelstelling zoals afgesproken in het akkoord van Parijs. In hun eind-

de industrie (dus niet als brandstof/energiedrager). Bij de productie van groene

rapport18 uit 2018 en de update uit 202019 schetsen zij vier ontwikkelingen die invloed

waterstof door middel van elektrolyse komt heel veel restwarmte vrij.

kunnen hebben op de hoeveelheid warmte die beschikbaar is in 2030 (en met een

Met deze ontwikkelingen in het achterhoofd hebben we bij de modelberekeningen

doorkijk naar 2050).

een reductie van de restwarmte aangehouden (zie scenario warmtenetten).

◆

Energie efficiëntie

Aandachtspunten/belemmeringen

Op korte en middellange termijn (5-10 jaar) wordt geschat dat binnen bestaande

◆

processen nog zo’n 20% efficiëntie verbetering te behalen is. Het is waarschijnlijk

mate van duurzaamheid van de bronnen (discussie rondom afkomst en toepassing biomassa)

dat door optimalisatie restwarmte ook sneller gebruikt kan worden in het eigen proces.

◆

lock-in zware industrie

◆

leveringszekerheid/ toekomstbestendigheid van de bronnen

◆

aansluiten van particuliere woningvoorraad (eigenaren zijn niet verplicht)

Eindrapport industrietafel Noord-Nederland, reductie CO2 emissie, december 2018

18

https://www.sb-eemsdelta.nl/wp-content/uploads/2020/05/Voortgang-Regioplannen-2017-2019-2030-

19

Industrietafel-Noord-Nederland-mei-2020_compressed.pdf

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 39

◆

lastige businesscase met laag rendement, lange terugverdientijd en veel risico’s door kosten aanleg en relatief korte periode van afname (vraag met name in de koudere maanden)

◆

Restwarmte zou een belangrijk aandeel kunnen leveren in de warmtevoorziening in de regio Groningen. Er is zoveel restwarmte beschikbaar in de Eemsdelta dat een transportleiding vanuit de Eemsdelta naar stad Groningen (met een hoge warmtevraag) tot de mogelijkheden behoort die worden onderzocht. Doordat verschillende bronnen worden aangesloten wordt de warmtevoorziening niet afhankelijk van één speler en daardoor minder kwetsbaar. Een dergelijk warmtesysteem zou ook kunnen worden gevoed met andere bronnen zoals geothermie of zonthermie. De industrie heeft ook de opgave meegekregen om in 2050 geen CO2 meer uit te stoten, waardoor de verwachting is dat ook de restwarmte op den duur volledig duurzaam is.

◆

Uit de eerste schetsen van de nieuwe warmtewet blijkt dat bij het aanleggen van een warmtenet ook een perspectief geschetst moet worden op welke wijze de geleverde warmte in 2050 volledig duurzaam is. Dit zorgt ook voor een extra stimulans voor de industrie om hun verduurzamingsstrategie gedetailleerder uit te werken naar 2050.

Meer weten? In Restwarmte, de stand van zaken van CE Delft is in 2019 een verkenning uitgevoerd over de kansen en barrières bij het gebruik van restwarmte. Het PBL heeft in mei 2020 een advies uitgebracht voor SDE++ subsidie waarin de verschillende kostenposten voor het gebruik van restwarmte uitgebreid zijn beschreven.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 40

Groningen

Contact: secretariaat@resgroningen.nl

Groen gas

EN HAAR BIJDRAGE AAN DE GRONINGSE ENERGIETRANSITIE Ruud Paap & Dirk Kuiken | Groene moleculen | 31.03.2021

1

Voorwoord Voor RES Groningen is onderzocht hoe groen gas kan bijdragen aan de regionale warmtetransitie. Daarin is onderscheid gemaakt in enerzijds de fysieke bijdrage; m.a.w. hoeveel groen gas kan gemaakt worden met de in Groningen aanwezige biogrondstoffen. Anderzijds is een eerste verkenning gedaan naar wat de lokale overheden kunnen doen om er voor te zorgen dat het lokaal geproduceerde gas ook lokaal wordt ingezet. Voor het onderzoek naar de hoeveelheden biogrondstoffen en de potentie daarvan in termen van energie is gebruik gemaakt van een eerdere studie die de New Energy Coalition voor Energiebeheer Nederland heeft uitgevoerd; Hernieuwbaar gas uit biomassa. De gebruikte gegevens dateren uit 2017, ondanks dat er voor een deel van de gegevens inmiddels actuelere informatie te vinden is hebben we besloten om toch de gegevens uit 2017 te gebruiken. Dat hebben we gedaan omdat:   

voor de data die uit de S2BIOM database komt nog geen actuelere gegevens zijn, de data uit 2017 een veel fijnmaziger beeld geven omdat er toen nog veel meer gemeenten waren en omdat de hoeveelheden in enkele jaren niet zeer substantieel veranderd zullen zijn.

Ook is gebruik gemaakt van de kennis van andere projecten en organisaties. Zo is in het kader van dit onderzoek o.a. gesproken met vertegenwoordigers van Wijnjewoude Energie Neutraal, Nieuwborgen, Rendo/N-tra, GasTerra, Ekwadraat, Jumpstart en Omrin. Via deze weg willen we al deze personen bedanken voor hun bijdrage.

2

Inhoudsopgave Voorwoord ................................................................................................................................................................. 2 Samenvatting ............................................................................................................................................................. 4 De potentie van groen gas in de warmtetransitie ............................................................................................ 4 Lokale productie lokaal gebruiken ................................................................................................................... 4 1 Inleiding .................................................................................................................................................................. 6 2 Regionale behoefte ................................................................................................................................................. 8 3 Hernieuwbare gassen ............................................................................................................................................. 9 3.1 Biogas ......................................................................................................................................................... 9 3.2.