13-03-03 Naslagwerk Regionale Structuur Warmte incl onderzoek groen gas

Groningen

NASLAGWERK REGIONALE

STRUCTUUR

Warmte

RES 1.0 Groningen

◆

Inhoudsopgave

Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1

2

Regionale vraagstukken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 Onder welke voorwaarden is geothermie in de provincie Groningen

Warmte gebouwde omgeving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4

aanvaardbaar?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28

De huidige en toekomstige warmtevraag. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4

In hoeverre draagt warmte tracé Eemsdelta bij aan regionale kansen?. . . . 28

Ruimtelijke spreiding van de vraag. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8

In hoeverre gaan we over de inzet van groen gas?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28

Eisen aan de gebouwde omgeving. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8

Op welke onderdelen van de warmtetransitie gaan we samenwerken? . . . 29

Scenario’s voor warmte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 De scenario’s. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11

3

4

De warmtefoto’s. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Gemeente Eemsdelta (Loppersum, Appingedam, Delfzijl). . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Gemeente Groningen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Gemeente Het Hogeland . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Gemeente Midden-Groningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Gemeente Oldambt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Gemeente Pekela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

5

Achtergrond Groningse bronnen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Overzicht bronnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Geothermie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Ondiepe bodemwarmte en Warmte-Koude Opslag (WKO) . . . . . . . . . . . . . . . . 31 Omgevingswarmte Water (aquathermie) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 Zonnewarmte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 Hernieuwbare gassen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Restwarmte bij industrie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38

Bijlage Groen gas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42

Gemeente Stadskanaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Gemeente Veendam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Gemeente Westerkwartier. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Gemeente Westerwolde. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

RES 1.0 Groningen

| 2

◆

Inleiding

Dit document is een naslagwerk waarin de achtergrondinformatie van de concept RES en de RES 1.0 is opgenomen. Het is daarmee een startpunt voor RES 2.0 maar ook geschikt als kennisbasis voor de warmtetransitie in onze regio.

Ter onderbouwing maar ook ter beantwoording van vele vragen rondom de warmte-

de periode van december 2020 tot begin januari 2021 met alle gemeenten de stand

transitie is door de RES organisatie veel informatie verzameld. Deze informatie is

van zaken en beleid rondom de warmtetransitie besproken en deze gegevens in dit

gebundeld in dit document.

document opgenomen. Bij dat laatste onderdeel is expliciet meegenomen hoe de

Naast informatie over de warmtevraag en potentie van de verschillende warmtebronnen

gemeenten hun inwoners gaan betrekken bij de warmtetransitie.

zijn ook een aantal verkennende scenario’s doorgerekend en is de stand van zaken

De stakeholders hebben input geleverd tijdens de webinar ‘Wat is een RSW?’ en

met betrekking tot de warmtetransitie vastgelegd in gemeentelijke foto’s. Hieruit

tijdens de bespreking van het hoofddocument RES 1.0. De opgehaalde informatie is

komt naar voren dat we als overheden al op velerlei terreinen rondom de warmte-

verwerkt in de RES 1.0.

transitie samenwerken en samen ideeën ontwikkelen. Er wordt door de overheden

Voor de ontwikkelde kennis rondom groen gas is een online kennissessie georganiseerd.

volop gebruik gemaakt van de door het Rijk en/of provincie geleverde instrumenten

Daarnaast is het opgeleverde rapport als bijlage 1 bij dit naslagwerk gevoegd.

en financiën voor de warmtetransitie (PAW, RREW, Maisvesta, NPG). Bovenal zijn onze inwoners door de hele provincie actief bezig met het ontwikkelen van plannen voor

Ten slotte

zowel individuele als collectieve alternatieven voor aardgas.

Wij leveren met dit document een kennisbasis voor iedereen in onze provincie die zich bezighoudt met de warmtetransitie. Daarnaast hopen we met de voorbeelden

Aanvullingen ten opzichte van concept RES

van samenwerking in onze regio, inwoners en bestuurders te inspireren om de

Op weg naar de RES 1.0 is de laatste stand van zaken over geothermie verwerkt en is

samenwerkingsverbanden verder uit te breiden.

een apart onderzoek naar de mogelijkheden van groen gas uitgevoerd. We hebben in

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 3

1

Warmte gebouwde omgeving

We laten in dit hoofdstuk zien dat de warmtevraag voor de gebouwde

De gebouwde omgeving heeft nu een energieverbruik van 24.400 TJ (klimaatmonitor,

omgeving een relevant deel van de totale energievraag van onze regio

jaar 2017). Dit is circa 27% van het totale energieverbruik (alle sectoren) in de provincie

is. Daarnaast stelt de warmtetransitie ons voor een extra grote uitdaging

Groningen.

vanwege de verspreiding en ouderdom van onze gebouwen. Figuur 1. Totale energieverbruik

Energieverbruik 2019

De huidige en toekomstige warmtevraag Totaal

Huidige warmtevraag De warmtevraag voor de gebouwde omgeving maakt een substantieel onderdeel uit van het totale energieverbruik. Deze warmtevraag bestaat uit verwarming en tapwater en wordt op dit moment nog nagenoeg geheel ingevuld met Gronings aardgas.

Totaal

energieverbruik

energieverbruik

Nederland

Groningen

1.986.354 TJ

90.888 TJ

In onderstaande tabel is het huidige energieverbruik opgesplitst in huidige gasgebruik en huidig elektriciteitsgebruik voor de gebouwde omgeving. We hebben hier onderscheid gemaakt in de woningen en overige gebouwen te weten gebouwen voor commerciëleen publieke dienstverlening (utiliteit).

Tabel 1. Huidig energieverbruik gebouwde omgeving Groningen Groningen

Aantal gebouwen

Energiegebruik in TJ

Wv Gas Miljoen m3

Wv Elektriciteit Miljoen KWh

Woningen

277.113

15.484

406,9

697,7

Overige gebouwen

36.519

8.943

151,3

1.156,7

totaal

313.632

Energieverbruik verdeeld in sectoren (% TJ) 8% 28% 33%

24.400

558,2

2% 5%

3%

1.854,4 28%

Cbs statline 2018, klimaatmonitor, jaartal 2017

Nederland

landbouw

27% 49%

hernieuwbare energie gebouwde omgeving

17%

mobiliteit industrie

Groningen

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 4

Het grootste deel van het energieverbruik van de woningen zit in gasgebruik i.e.

Toekomstige warmtevraag

warmtevraag. Dit is circa 85%. Bij de overige gebouwen (utiliteit: commerciële- en

Voor de toekomstige warmtevraag in 2030 wordt gekeken naar de groei van het

publieke dienstverlening) is dat slechts 55%. De daadwerkelijke warmtevraag zal van

aantal gebouwen (Primos), gecombineerd met de gemiddelde efficiëntieverbetering

jaar tot jaar verschillen omdat deze sterk afhankelijk is van de gemiddelde temperatuur

woning (NEV 2017) en de besparingen conform protocol monitoring energiebesparing

in de winter.

(ECN). Op basis daarvan is door NPRES de gasvraag berekend die vervolgens is omgezet in de warmtevraag (tapwater >60 ⁰C en ruimteverwarming).

Aandeel warmte gebouwde omgeving Gasgebruik

Warmtevraag gebouwde omgeving

Elektriciteitsgebruik

regio Groningen

2.454

4.068

13.030

4.875

Woningen

2017

woningen utiliteit

13.030 TJ 4.875 TJ

Totaal

17.905 TJ = 4,9 TWh

Prognose 2030

Overige gebouwen

Figuur 2. Aandeel gas en elektriciteit voor woningen en overige gebouwen (in TJ)

woningen utiliteit

11.354 TJ 4.351 TJ

Totaal

15.705 TJ = 4,3 TWh

Samenwerking

Gezamenlijke inkoop levert gestage groei groene energie aandeel De gemeenten Het Hogeland, Midden-Groningen, Westerkwartier, Delfzijl, Groningen, de provincie, Omgevingsdienst en Veiligheidsregio hebben grootschalige duurzame en lokale energie ingekocht voor hun eigen vastgoed. Met deze energie worden de 400 gebouwen, diverse bruggen en sluizen en straatverlichting van energie voorzien. Bij de inkoop is onder andere de voorwaarde verbonden dat er geen beslag mag worden gelegd op de huidige capaciteit groene energie. Dit betekent dat voor de benodigde 0,06 TWh nieuwe duurzame opwek lokaal moet worden gecreëerd. Daarnaast zijn voorwaarden aan de inkoop gesteld die ervoor moeten zorgen dat extra werkgelegenheid voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt wordt gecreëerd.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 5

Ontwikkelingen aardgasvrij Bij de inschatting van de warmtevraag wordt uitgegaan van de huidige gasvraag.

Gerealiseerde nieuwbouw

Echter een deel van de gerealiseerde nieuwbouw en een deel van de bestaande bouw in onze provincie is al aardgasvrij en maakt gebruik van andere warmtebronnen.

met aardgasaansluiting

Het gaat hierbij (bestaande bouw en nieuwbouw) om circa 1% van onze gehele

zonder aardgasaansluiting

gebouwvoorraad.

Monitoring aardgasvrij door Enexis

2377

2705

694

535

2018

2019

2954

231 2020

Het kan zijn dat door de mitigerende maatregelen in het kader van de gaswinningsproblematiek dit een verdere versnelling in besparing en aardgasvrije wijken van deze regio oplevert t.o.v. het landelijke gemiddelde. Zo is de piek van gasafsluitingen in 2018 het gevolg van het programma Nul op de Meter bij woningbouwcorporaties in het aardbevingsgebied. Daarnaast is het aantal woningen met zonnepanelen voor de regio Groningen 15,3% tegenover dit percentage voor heel Nederland 12,1%. Voor 2020 is deze versnelling nog niet in de cijfers over verwijderde gasaansluitingen of aardgasvrije nieuwbouw zichtbaar. Het betreft een overzicht van de gasverwijderingen bij particulieren waarbij de elektrische aansluiting op dat adres aanwezig blijft. Bovenstaande aantallen zijn exclusief aardgasvrije nieuwbouwwoningen.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 6

Pilots aardgasvrije wijken

In zeven Proeftuinen in Groningen worden 4.700 woningen aardgasvrij gemaakt (2030) In Loppersum gaat het om 373 gebouwen verspreid over drie dorpen. Naast een

Groningen wil voor de wijken Paddepoel en Selwerd 500 woningen aansluiten op het

beperkt warmtenet wordt tevens ingezet op individuele warmtepompen (lucht)

warmtenet van WarmteStad. In eerste instantie zijn er vanuit WarmteStad met name

gecombineerd met centraal gelegen Warmte Koude Opslag (WKO’s). Ook wordt verder

gebouwen met een collectieve verwarming en hoogbouw complexen aangesloten.

maatwerk zoals het gebruik van pelletkachels onderzocht. Een groot deel van de

In de tweede ronde zijn ook middelen toegekend voor het aardgasvrij maken van

gebouwen valt in de versterkingsopgave.

764 gebouwen in de wijk de Wijert.

In Appingedam gaat het om 398 gebouwen in de wijk Opwierde Zuid. Deze wijk valt

Oldambt en Delfzijl hebben een gezamenlijke pilot voor de dorpen Nieuwolda en

in de versterkingsopgave. Binnen de wijk wordt ingezet op individuele warmtepompen

Wagenborgen (1.200 woningen). Hiervoor wordt gekeken naar het invoeden van

(lucht).

groen gas vanuit een lokale mestvergister. Ook wordt er gekeken naar het gebruik van waterstof vanuit het nabijgelegen chemiecomplex te Delfzijl.

In Delfzijl gaat het om 860 woningen en vier gebouwen. Een deel van deze woningen valt binnen de versterkingsopgave. Deze woningen worden versterkt en daarmee ook

Pekela heeft voor de Boven Pekela en Doorsneebuurt een pilot in uitvoering

energiezuiniger gemaakt. Voor alle woningen geldt dat er een gezamenlijk traject

voor 603 woningen en gebouwen. De pilot richt zich op hybride oplossing van een

wordt doorlopen om tot een vervanger van aardgas te komen. Het gebruik van

warmtepomp en een ketel op groen gas. Ook voorziet het project in het aanbrengen

restwarmte vanuit bedrijven met een collectief netwerk behoort tot de alternatieven.

van isolatie.

In het in november 2020 afgesloten bestuursakkoord zijn voor het aardbevingsgebied middelen toegezegd voor een viertal extra proeftuinen. Het gaat hierbij om vier eerder afgewezen proeftuin aanvragen. De gemeenten Het Hogeland (1), Eemsdelta (2) en Midden-Groningen (1) krijgen de gelegenheid om hun proeftuin aanvragen te actualiseren en opnieuw in te dienen. Naar verwachting komt over de toekenning in het voorjaar 2021 uitsluitsel.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 7

Ruimtelijke spreiding van de vraag Samenwerking

De uitdaging voor verstedelijkte regio’s zijn anders dan die van landelijke gebieden. De provincie Groningen kan gezien worden als een landelijke provincie met relatief

Gezamenlijke aanpak verduurzamen gebouwen in krimpregio

weinig woningen per hectare. De regio kenmerkt zich door een grote hoeveelheid kleine kernen (buurtschappen, kleine dorpen) in het landelijk gebied en een beperkt aantal middelgrote kernen (grotere dorpen en kleinere steden).

In het oostelijke deel van onze Groningen werken de gemeenten Oldambt,

In het stedelijke gebied van de Gemeente Groningen staat circa 36% van de woning-

Pekela, Westerwolde, Midden-Groningen, Veendam en Stadskanaal, de provincie

voorraad. Daarnaast hebben de met name oostelijke gelegen gemeenten te maken

Groningen, woningbouwcorporaties en zorgpartijen samen aan het Regionaal

met krimp.

Woon- en Leefbaarheidsplan Oost-Groningen.

In figuur 4 is de bebouwingsdichtheid weergegeven. Hierbij zijn de overige gebouwen (utiliteiten) van de commerciële en publieke dienstverlening omgerekend naar woning-

Doel van het plan is om de (particuliere) woningvoorraad in Oost-Groningen

equivalenten. Een woningequivalent staat gelijk aan een (te verwarmen) oppervlakte

te verbeteren en toekomstgeschikt te maken. De projecten variëren van het

van 150 m2.

verbeteren en verduurzamen van woningen tot het (terug)kopen van woningen door woningcorporaties en zelfs sloop van sterk verouderde panden.

Figuur 4. Bebouwingsdichtheid van gebouwde omgeving in WEQ per hectare

Het project kenmerkt zich door een bottom-up benadering. Bewoners worden actief benaderd om mee te doen.

Eisen aan de gebouwde omgeving Wat je niet nodig hebt, hoef je ook niet op te wekken. Het isoleren van woningen is de eerste en de allerbelangrijkste stap in de energietransitie. In de regio Groningen heeft 49,8% van de woningen en 5% van de utiliteitsgebouwen een erkend energielabel. Ongeveer 10% (ca 30.000 gebouwen) van de gebouwen heeft een label A t/m A++ en ongeveer 7% een energielabel B (ca. 22.000 gebouwen). Voor slecht en matig geïsoleerde gebouwen (lager dan energielabel B) geldt dat de toepassing van laag- of midden temperatuur (LT/MT) warmte en all-electric oplossingen onvoldoende zijn om een gebouw comfortabel te verwarmen. Deze oplossingen vragen namelijk een hoge isolatiegraad in combinatie met vloer- en of muurverwarming.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 8

Zolang de isolatie van de woningvoorraad niet structureel verbeterd, is het gebruik Samenwerken

van lage temperatuurbronnen zoals aquathermie en lucht-warmtepompen op grotere schaal dus niet aan de orde.

Het Energieloket Groningen is voor alle Groningers (energieloketgroningen.nl)

In de regio zijn diverse samenwerkingsverbanden gestart die tot doel hebben het verduurzamen van woningen en gebouwen. Door gezamenlijk zaken op te pakken wordt kennis gebundeld en kostenvoordeel gehaald.

De Groninger gemeenten en provincie Groningen hebben samen Energieloket De meeste gemeenten hebben gebruik gemaakt van de RRE (Regeling Reductie Energie-

Groningen ontwikkeld. Het Energieloket van de Groninger gemeenten is het

gebruik) en maken inmiddels gebruik van de RREW (Regeling Reductie Energiegebruik

startpunt voor alle vragen van inwoners van de Provincie Groningen over

Woningen).Daarnaast zetten een aantal gemeenten een deel van de middelen van het

energiebesparing in woning en het opwekken van duurzame energie.

Nationaal Programma Groningen in, voor de verduurzaming van dorpen of wijken als onderdeel van een brede integrale aanpak voor het vergroten van de leefbaarheid.

Het Energieloket geeft informatie over isolatie, duurzame verwarming, zonne-

Met de ISDE subsidie zijn door particulieren en zakelijke subsidieaanvragers inmiddels

panelen, lokale initiatieven, subsidie, financiering, duurzame activiteiten in de

13.000 apparaten gesubsidieerd waarvan nagenoeg de helft is ingezet voor de

gemeenten en deskundige bedrijven. Het advies is gratis en onafhankelijk.

aanschaf van een warmtepomp (RVO; stand van zaken ISDE budget 2020).

Het Energieloket organiseert campagnes om te helpen met energie besparen, zoals de Warmtetour, Energie besparen met lokale initiatieven en inkoopacties voor isolatie en duurzame installaties. Het Energieloket wordt uitgevoerd door een consortium bestaande uit Natuur- en Milieufederatie Groningen, KAW, SLIM Wonen met Energie, Bouwend Nederland en Uneto-VNI in samenwerking met partners Buurkracht en de Groninger Energie Koepel (GrEK).

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 9

2

Scenario’s voor warmte

Om de alternatieve mogelijkheden voor aardgasvrije wijken en dorpen in beeld te

Afhankelijk van het gebruikte model, is niet alleen gekeken naar de eigenschappen

brengen zijn een aantal scenario’s doorgerekend. Deze scenario’s zijn bepaald aan

van de gebouwen en bebouwingsdichtheid maar ook naar de verwachte energetische

de hand van een bandbreedte beschikbaarheid van alternatieve warmtebronnen. De

prestaties, het bestaande elektriciteits- en gasnetwerk en kosten van de verschillende

belangrijkste conclusie is dat naarmate gebouwen verder uit elkaar staan en ook nog

technieken.

moeilijk te isoleren zijn, de betaalbare opties voor alternatieve bronnen beperkt zijn.

Het ETM (energietransitie) model van Quintel kijkt vooral naar buurtkarakteristieken, zoals woningtypologie en bouwjaar en maakt op basis hiervan - alsmede praktijk-

Modelberekeningen: vraag en aanbod van warmte in 2030

ervaring – een keuze voor een warmte systeem.

De vraag ligt voor hoe onze gebouwde omgeving in 2030 verwarmd gaat worden.

Het CEGOIA model van CE Delft optimaliseert de keuze voor een warmtetechnologie

Daarvoor is het belangrijk om voor de RES Groningen antwoord te kunnen geven op

op basis van totale keten-kosten. Daarmee legt dit model ten opzichte van het ETM

de volgende vragen:

model meer focus op de economische dan op technische haalbaarheid. De modeldoorrekeningen zijn uitgevoerd op CBS buurtniveau, dat wil zeggen dat iedere

◆

hoe ontwikkelt de huizen- en gebouwenvoorraad zich tot 2030?

woning in die buurt dezelfde voorkeursoptie toegewezen krijgt. Binnen de buurten

◆

hoe ontwikkelt het aanbod voor gas, restwarmte en geothermie zich tot 2030?

kunnen in de praktijk echter dusdanig grote verschillen tussen woningen bestaan dat bij nadere uitwerking bepaalde wijken of delen van de buurt een andere voorkeurs-

Voor de concept-RES Groningen zijn twee rekenmodellen gebruikt om de voorkeurs-

optie zouden hebben gekregen.

opties voor warmtetechnieken per CBS-buurt te verkennen (uitvoering in 2019/2020).

Met de modelberekeningen kan de indruk gewekt worden dat oplossingen voor het

Door de beschikbaarheid van de bronnen te variëren is inzicht verkregen in de impact

warmteprobleem relatief eenvoudig zijn. Dat is niet zo. Isoleren van de individuele

van de bronnen op de warmte-infrastructuur per buurt. Aan de vraagzijde is rekening

woningen, aanleggen of versterken van de infrastructuur, nieuwe opwek van bijvoor-

gehouden met de verandering van de woningvoorraad. Hiertoe hebben de gemeenten

beeld groen gas en oplossingen voor de opslag van warmte in de zomer voor een

hun mutaties in de woningvoorraad richting 2030 aangeleverd. De modelberekeningen

comfortabele verwarmde woning zijn knelpunten die om een oplossing vragen. Er is

geven voor de buurten of wijken de verschillende mogelijkheden aan, maar laten echter

technisch veel mogelijk en de ontwikkelingen gaan ook door. Maar de getoonde oplos-

nog geen definitieve keuze zien voor bepaalde warmtetechniek.

singen zijn veelal duurder dan het huidige gebruik van aardgas. Daarnaast hangen aan

In de Transitievisies Warmte (TVW) die de gemeenten opstellen in 2021 worden

verschillende oplossingen ook verschillende prijskaartjes omdat de infrastructuur nog

meer gedetailleerde berekeningen gemaakt en zullen, in overleg met de bewoners,

geschikt gemaakt moet worden of dat alternatieven beperkt voor handen zijn.

vervolgens de mogelijkheden verder per wijk of dorp worden uitgewerkt in wijk- of dorpsuitvoeringsplannen.

Ter ondersteuning van de werkgroep en de modelberekeningen zijn in eind 2019 en

De berekeningen die in het kader van de RES met de twee modellen zijn gemaakt zijn

begin 2020 twee sessies met alle overheden gehouden. Hierbij was ook Enexis bij

dus louter bedoeld als een eerste verkenning van mogelijkheden.

aanwezig. In de eerste brede sessie zijn gezamenlijk de bandbreedtes voor de contextscenario’s vastgesteld. In de tweede sessie zijn de resultaten van de modelberekeningen besproken.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 10

De scenario’s De scenario’s gaan uit van een bandbreedte in beschikbaarheid van groen gas (beperkt en ruim) en in beschikbaarheid van warmte (beperkt, ruim en onbeperkt). De gebruikte bronnen voor warmte zijn geothermie, industriële restwarmte en aquathermie (warmte uit oppervlaktewater, afvalwater of drinkwater).

Scenario

Bron

Beperkt

Ruim

Hybride

(Groen)gas

83 miljoen m3*

416 miljoen m3**

Warmtenetten

Geothermie

Geen

Potentiegebied >7,5 MWth (thermogis)

HT Restwarmte afval en energiesector

15% t.o.v. huidig

80% t.o.v. huidig

HT Restwarmte 20% t.o.v. chemische en overige huidig industrie

40% t.o.v. huidig

Transportleiding Eemsdelta***

Geen

Ja, 5 km zone meegenomen

LT restwarmte datacenters en TEO

Geen

arcgis.com Energie uit oppervlaktewater

Elektriciteit

O.b.v. Ruim gas O.b.v. Beperkt gas en en restwarmte restwarmte

Hieronder zijn de bandbreedtes voor de verschillende scenario’s aangegeven. Voor het scenario warmtenetten hebben we ook gekeken naar onbeperkte beschikbaarheid van warmte op basis van hypothetische bronnen. We hebben in de scenario’s de beschikbaarheid van waterstof als bron niet meegenomen. Waterstof zal naar alle waarschijnlijkheid in 2030 nog niet beschikbaar zijn voor de gebouwde omgeving. Waterstof als warmtebron is energetisch ongunstig en daarmee financieel zeer ongunstig in vergelijking tot de alternatieven. N.b. de restwarmte die vrijkomt bij de productie van waterstof is mogelijk voor 2030 al wel een mogelijke bron. Daarnaast wordt waterstof nu al gebruikt voor optimalisatie van het vergistingsproces voor de productie van groen gas.

All-electric

Groen gas van eigen bodem, geschaald uit Ontwerp Klimaat- en Energieakkoord Gasgebruik gebouwde omgeving 2030, uit Ontwerp Klimaat en Energieakkoord (8% groen) *** Verkenning naar mogelijke HT warmteleidingen van Eemshaven en Delfzijl naar stad Groningen *

**

Ontwikkelingen waterstof Groningen ontwikkelt zich de komende Jaren tot de waterstofregio van Nederland.

elektrolysers in de Eemshaven zodat groene waterstof kan worden geproduceerd.

Noord-Nederland is in 2019 benoemd als Europa’s eerste Hydrogen Valley. Bedrijven

Op dit moment zijn de meeste projecten nog in de pilot- of opstartfase. De komende

en overheden hebben in oktober 2020 hun investeringsplan waterstof Noord-

jaren zal daarom nog geen grote hoeveelheden waterstof worden geproduceerd.

Nederland gepresenteerd (mijntoekomstiswaterstof.nl). In het rapport worden

Opschaling wordt pas na 2025 verwacht. Ook dan nog zal de waterstof voornamelijk

de diverse projecten gepresenteerd. Zo ontwikkelen de Gasunie, Shell Nederland

naar de industrie gaan. Pas later mogelijk naar huishoudens. Wel zullen kleinschalige

en Groningen seaports plannen voor een megawindpark op zee en de bouw van

experimenten worden uitgevoerd zoals dat in Nieuwborgen.net gebeurt.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 11

Scenario hybride (hernieuwbaar gas en warmtepomp)

Figuur 5. Hybride bij scenario beperkt groen gas

In dit scenario wordt de gebouwde omgeving verwarmd met een warmtepomp in combinatie met een CV-ketel die gevoed wordt door een hernieuwbaar gas. Voorwaarde van deze optie is dat er voldoende hernieuwbare gassen aanwezig zijn. Op dit moment komt voor deze oplossing alleen groen gas in aanmerking. De beschikbaarheid van groen gas voor verwarming in onze regio is op dit moment echter nog zeer beperkt (zie bijlage; rapport groen gas). De verwachting is wel dat er richting 2030 meer groen gas beschikbaar zal zijn maar nog steeds in beperkte mate. Dit scenario vormt daarmee nog maar een beperkt alternatief voor de verwarming van de woningen in de RES Groningen. Waterstof zal, naar alle waarschijnlijkheid, in 2030 nog niet beschikbaar zijn voor de gebouwde omgeving. Ook is het daarna de vraag of en wanneer er voldoende beschikbaar komt om het op grote schaal in de gebouwde omgeving toe te passen. Bovendien is het gebruik van waterstof in de gebouwde omgeving energetisch ongunstig omdat er veel extra duurzaam opgewekte elektriciteit nodig is. Het kan in de toekomst echter een optie zijn voor nichetoepassingen zoals in monumentale panden, afgelegen gebieden of binnensteden. Over het algemeen geldt dat de keuze voor hybride op basis van groen gas voor 2030 vanuit technisch perspectief het meest eenvoudige is.

Het leidingwerk ligt er al en de woningen kunnen zonder al te veel aanpassingen comfortabel verwarmd worden met hybride warmtepompen en groen gas. Uitfasering van aardgas kan bovendien geleidelijk plaatsvinden. Groen gas als enige keuze is niet efficiënt omdat maar beperkt groen gas beschikbaar is. Wordt uitgegaan van een beperkte hoeveelheid groen gas in 2030, te weten dat wat in eigen regio kan worden geproduceerd, dan kan volgens de modelberekeningen tussen de 26% en 37% van de gebouwen (uitgedrukt als woningequivalenten1) in onze regio over op deze hybride vorm van een

Scenario warmtenetten

warmtepomp met als aanvulling voor de koudere perioden een CV ketel op groen

Wanneer gebouwen worden verwarmd met een warmtenet dan betekent dit dat de

gas. De voorkeur voor toepassing van deze hybride oplossingen ligt in zeer dun

gebouwen rechtstreeks warm water krijgen geleverd via een centraal gevoed leidingnet-

bebouwde gebieden en slecht te isoleren woningen (bijvoorbeeld monumentale

werk. Via een ontvangst-set en of een warmtewisselaar in de woning komt de warmte

panden). In onderstaande kaart is het resultaat van deze berekening geografisch

vervolgens in het eigen CV-systeem. Afhankelijk van de aanvoertemperatuur dient het

weergegeven. De zekere buurten zijn die buurten waarbij, onder de gestelde voor-

verwarmingssysteem hiervoor geschikt te zijn. Een relatief lage aanvoertemperatuur

waarden, beide modellen dezelfde uitkomst geven. De mogelijke buurten zijn die

vraagt om een goed geïsoleerde woning in combinatie met convectie radiatoren en of

buurten waarbij één van de twee modellen een voorkeur voor groen gas opleveren.

vloerverwarming.

1

Woningequivalent is eenheid voor de gebouwen op basis van een oppervlakte van 150 m2

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 12

Het aanleggen van een warmtenet vraagt om een relatief hoge investering in infra-

Zoals eerder aangegeven zijn warmtenetten een (technisch- en financieel haalbare)

structuur die gelet op het afnamepatroon niet continu wordt gebruikt. De relatief

oplossing voor met name dicht bebouwde gebieden door kortere afstanden tussen

hoge kosten worden overgeslagen naar de woningen. Warmtenetten zijn vanuit het

woningen (warmteverlies) en de vraag naar warmte per km2. Dat blijkt ook uit de

kostenoogpunt en de afzet van de warmte (afstand) het meest kansrijk in buurten

onderstaande uitkomst uit de berekeningen. De mogelijkheden voor warmtenetten

met een hoge bebouwings- en/of warmtevraagdichtheid. Zo kunnen er diverse

zijn met name gunstig voor de kernen waar ook HT warmte (geothermie en rest-

bronnen op worden aangesloten zoals industriële restwarmte of geothermie.

warmte) beschikbaar is en ook sprake is van voldoende verdichte bebouwing per

Daarmee is het ook mogelijk om het seizoen ritme te bedienen.

km2. De plaatsen Groningen, Delfzijl en ook Hoogezand komen daarbij in beide

Op dit moment lopen er diverse onderzoeken naar de haalbaarheid van warmte-

modellen naar boven als kernen die in potentie geschikt zijn voor een warmtenet.

netten. In een aantal gemeenten worden kleinschalige proeven gedaan met lokale

Deze plaatsen en potentiële buurten vertegenwoordigen, afhankelijk van het model,

warmtenetten. In de stad Groningen wordt een grootschalig warmtenet (4.000

tussen de 19% en 41% van de gebouwvoorraad.

aansluitingen) aangelegd. Vooralsnog bij gebouwen met een collectieve verwarmingsinstallatie en ook hoogbouwcomplexen. In de tweede fase worden mogelijk ook laagbouw woningen aangesloten (Aardgasvrije wijk Paddepoel en Selwerd te Groningen).

Figuur 7. Warmtenetten bij scenario ruim geothermie en restwarmte

Bij warmtenetten zijn industriële restwarmte en geothermie de eerste aangewezen HT (hoge temperatuur) bronnen. Daarnaast heeft LT (lage temperatuur) warmte uit oppervlaktewater potentie. Gekeken is in hoeverre de in 2030 ingeschatte restwarmte en de geothermie-potentie kansen kunnen bieden voor warmtenetten. Hierbij hebben we twee virtuele restwarmteleidingen in het model meegenomen (Delfzijl > Stad Groningen en Eemshaven > Stad Groningen). Figuren 6a en 6b. Aannames beschikbaarheid ruime restwarmte en geothermie

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 13

Dan blijkt dat, afhankelijk van het model er tussen de 37% en 57% van de gebouw-

Figuur 8. Onderscheid bronnen bij scenario ruim geothermie en restwarmte

voorraad in potentie gebruik zou kunnen maken van warmtenetten. Hierbij moet opgemerkt worden dat voor de LT (lage temperatuur) warmtenetten geldt dat de woningen wel geïsoleerd moeten zijn en voorzien van LT verwarmingssystemen. Figuur 9. Warmtenetten op basis van scenario onbeperkte warmte

Naast de bovenstaande berekening op basis van een inschatting van het warmteaanbod is er ook gekeken met de modellen waar warmtenetten überhaupt een kansrijke optie zou zijn. Dit is gedaan door uit te gaan van de aanwezigheid van onbeperkte warmte. Hiervoor is uitgegaan van aanvullende warmtebronnen als biomassa, zonthermie en aquathermie in combinatie met een warmtetransportnet. Samenwerking

Samenwerking Warmtestudie Eemshaven - Eemsdelta – Stad Groningen

financieel haalbaar kan zijn. Wel zijn er nog grote onzekerheden in de berekeningen.

Vanwege de beschikbaarheid van restwarmte vanuit de industrie in de Eemshaven en

Door de consortium-partners is besloten om naast de financiële consequenties ook de

Delfzijl is er een consortium gevormd om de haalbaarheid van uitkoppeling van de

directe- en afgeleide kansen (koppelkansen) in beeld te brengen. In deze regionale samen-

restwarmte naar de gebouwde omgeving te onderzoeken. Het consortium bestaat uit

werking wordt er integraal onderzocht of warmtelevering uit de Eemsdelta economisch

de gemeenten Groningen, Delfzijl, Appingedam en Het Hogeland, Empuls, Gasunie,

en qua ruimtelijke impact afgeleide kansen kan bieden. In 2020 en 2021 wordt hier

Groningen Seaports, Provincie Groningen en Warmtestad.

door de consortium partners verder aan gewerkt.

Vanuit het consortium is in de eerste fase van het onderzoek gekeken naar de kosten

Door deze regionale samenwerking wordt het voor de consortiumpartners mogelijk

voor de aanleg van een primair warmte tracé tussen Eemsdelta en het stedelijk gebied

een versnelling in gang te zetten naar de haalbaarheid van een warmtetransportleiding.

van de gemeente Groningen inclusief de distributie op wijkniveau. De eerste resultaten

Ook is het vanuit de samenwerking mogelijk om de bovenregionale vraagstukken bij

laten zien dat het aanleggen van een warmtetracé vanuit de Eemshaven technisch en

het Rijk te agenderen.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 14

Scenario All-electric In dit scenario worden woningen volledig elektrisch verwarmd, hoofdzakelijk met een warmtepomp. Het kan hierbij gaan om een lucht- of bodemwarmtepomp. Het verwarmen van een woning op deze manier is alleen mogelijk als de woning of het gebouw voldoende geïsoleerd is. Ook moet het warmteafgiftesysteem hiervoor geschikt zijn (lage temperatuur). Wanneer er geen warmtebronnen (restwarmte) in de buurt zijn en er onvoldoende of beperkt groen gas beschikbaar is dan is een elektrische oplossing vooralsnog de meest duurzame methode om een aardgasvrije woning te bereiken. Figuur 10. All-electric op basis van scenario beperkte warmte en groen gas

N.b.; het gebruik van pelletkachels zorgt ook dat woningen aardgasvrij worden. Hierbij merken we op dat de beschikbaarheid van biomassa voor pellets beperkt is en concurrerend is met groen gas. Tevens zijn er diverse discussies over de duurzaamheid van pelletkachels vanwege de uitstoot van fijn stof en CO2. Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 15

3

De warmtefoto’s

Op weg naar RES1.0 is in december 2020 een inventarisatie uitgevoerd

In de voorbereiding heeft men voor de oude gemeente Appingedam een model

bij alle gemeenten over de stand van zaken van hun warmtetransitie

met kaartlagen ontwikkeld voor de ondersteuning van de Transitievisie Warmte. De gemeente zal deze kennis actief gaan delen met andere gemeenten.

en duurzaamheidsbeleid. Deze foto geeft een beeld hoe de warmte-

Planvorming en uitvoering

transitie per gemeente wordt vormgegeven, op welke wijze bewoners

In de nieuwe gemeente Eemsdelta zijn er diverse projecten in planvorming of

en organisaties hierbij worden betrokken en wat de verwachtingen

uitvoering in de warmtetransitie.

van de gemeenten bij de RES zijn.

◆

In Appingedam is de versterking en de verduurzaming van de wijk Opwierde in volle gang. Fase 1 met 400 woningen is volop in de uitvoering en de voorbereidingen voor uitvoering van fase 2 met 600 woningen zijn reeds gestart. Na uitvoering zijn

Gemeente Eemsdelta (Loppersum, Appingedam, Delfzijl)

alle woningen aardgasvrij. ◆

In het dorp Krewerd hebben de bewoners de handen ineen geslagen om versterking, dorpsvernieuwing en energietransitie in een onlosmakelijk proces aan te pakken.

Interview op 22 december 2020

Onder de noemer Experiment Krewerd wil men alle 45 woningen oppakken.

Basisgegevens

◆

Onderzoek vindt nog plaats welke bron het meest geschikt is.

tot de gemeente Eemsdelta. Hiervoor zullen dus alle basisgegevens van de drie oorspronkelijke gemeentes moeten worden opgeteld. De drie gemeenten liggen allen in

In Loppersum wordt door de gemeente met PAW en NPG middelen een kleinschalig warmtenet aangelegd waar circa 60 woningen op worden aangesloten.

De gemeenten Loppersum, Appingedam en Delfzijl zijn op 1 januari 2021 samengevoegd ◆

De gemeente onderzoekt of een warmtenet gebaseerd op de restwarmte van

het aardbevingsgebied. Er is daarom voor de modelberekeningen rekening gehouden

industrieterrein Oosterhorn rendabel is voor delen van Delfzijl, Appingedam en

met een hoger dan gebruikelijk percentage sloop/nieuwbouw.

Farmsum. Een eerste onderzoek laat zien dat er kansen zijn om zo’n 3.000 huizen en honderd gebouwen op aan te laten sluiten. Maar vervolgonderzoek is noodzakelijk.

Beleidskader en plannen warmte

◆

In het project Nieuwborgen.net werken gemeenten Eemsdelta en Oldambt,

Transitievisie Warmte (TVW)

woningstichting, dorpsbelangen en bedrijven gezamenlijk een plan uit voor de

Naar verwachting zal de startnotitie voor het opstellen van de TVW in januari/februari

verduurzaming van de woningen en de inzet van groen gas in de dorpen Nieuwolda

door het college worden vastgesteld. De gedachte hierbij zal zijn om primair op CO2

en Wagenborgen. Gezamenlijk gaat het hier om 1.200 gebouwen.

besparing te sturen (aardgasarm) in plaats van aardgasvrij. Bij de totstandkoming van het TVW zullen stakeholders, woningbouwverenigingen en

Beleid Besparing

bewoners worden geïnformeerd. Participatie wordt verder in de wijkuitvoeringsplannen

Zowel Loppersum als Appingedam hebben duurzaamheidsbeleid waarbij het belang

vorm gegeven.

van besparing is verankerd. In Middelstum is, met behulp van NPG middelen, een demo woning opgestart die laat zien op welke wijze inwoners zelf aan de slag kunnen. De drie gemeenten doen allen mee met het energieloket Groningen en maken gebruik van de RRE regelingen.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 16

Bronnen en infrastructuur

Beleidskader en -plannen warmte

De gemeente Eemsdelta sluit op voorhand geen bronnen uit voor haar warmtetransitie.

Transitievisie warmte

Zij staat wel kritisch tegenover bronnen die op de langere termijn niet tot CO2 reducties

Met het document stap voor stap naar aardgasvrije wijken en dorpen die op

zullen leiden.

25 september 2019 in de raad is vastgesteld heeft Groningen haar Transitievisie

Er is in de gemeente Eemsdelta op het industrieterrein Oosterhorn hoge en lage

Warmte vastgesteld. Op hoofdlijnen zijn de wijken van de gemeente doorgerekend.

temperatuurrestwarmte voorhanden. De hoeveelheid is dusdanig dat dit een

In een eerder traject werden drie verschillende wijken in meer detail onderzocht.

regionale rol kan vervullen.

Het gaat om een relatief nieuwe wijk (Reitdiep circa 900 woningen) een naoorlogse

De gemeente voorziet op dit moment geen knelpunt met het elektriciteitsnet. Wel

wijk (Paddepoel circa 5.300 woningen) en een vooroorlogse wijk (Noorderplantsoen

voorziet zij in de binnen vier tot vijf jaar een verviervoudiging van het elektriciteits-

circa 2.000 woningen).

verbruik door elektrificatie van warmtevraag en mobiliteit.

Daarnaast zet de gemeente in op het aardgasvrij maken van de wijkvernieuwingswijken.

Verwachtingen RES

Planvorming en uitvoering

Voor de gemeente Eemsdelta is het van belang dat de RES een heldere duiding van

De gemeente zal zich de komende jaren voornamelijk actief bezig houden met het

de PBL analyse van de concept RES oplevert. Daarnaast heeft zij nodig dat de RES

aardgasvrij of aardgasvrij ready maken van de vijf wijkvernieuwingswijken. Daarnaast

met een lange termijn strategie komt ten aanzien van duurzame elektriciteit en

kent de gemeente tientallen bewonersinitiatieven

ruimtegebruik. Dit om te voorkomen de regio aanvullende eisen van het Rijk krijgt

De gemeente is met twee aardgasvrije proeftuinen gestart in de wijken De Wijert en

opgedragen. Mede daarom moet in de Groningse RES 1.0 duidelijk zijn hoe wordt

Selwerd/Paddepoel.

voldaan aan de Handreiking 1.1.

◆

In de wijken Paddepoel en Selwerd is gestart met de aanleg van een warmtenet door WarmteStad, het gemeentelijk warmtebedrijf. Hierna worden ook nog delen van Vinkhuizen en Kostverloren aangesloten. In totaal gaat het om 10.600 WEQ

Gemeente Groningen

(WEQ=woningequivalenten). Het project is al relatief kleinschalig project gestart in Paddepoel-Noord als een bewonersinitiatief (050 Buurtwarmte). Maar om het financieel rond te krijgen bleek het nodig om het project op te schalen en is door

Interview op 5 januari 2021

de gemeente met PAW middelen onderzoek gestart naar het aansluiten van 3.000

Basisgegevens

gebouwen (met name grondgebonden woningen in particulier bezit) in de wijken

Er zijn ten opzicht van de concept RES geen grote wijzigingen in de basisgegevens

Paddepoel, Vinkhuizen en Selwerd.

voorzien. Er zal het komend jaar in het kader van de transitievisie Warmte een

◆

In het Noorderplantsoen is een groep bewoners actief op zoek naar manieren om

nadere analyse op warmtevraag worden gemaakt. Vooralsnog kunnen parameters

te verduurzamen. Zij hebben zes jaar geleden de buurt coöperatie Groenste Buurt

uit klimaatmonitor worden gebruikt.

gevormd. Doel is de ecologische voetdruk te verminderen.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 17

◆

◆

De bewoners van het dorp Glimmen hebben onder de noemer duurzaam Glimmen

De aanleg van het warmtenet in het Noordwesten van de Stad is in 2017 gestart

een energieplan voor het dorp gemaakt waarin wordt beschreven hoe de inwoners

en gaat gefaseerd de komende jaren door zodat in 2025 ruim 10.000 woningen en

de weg naar klimaatneutraal zien. Tevens is men bezig met het oprichten van een

gebouwen hierop kunnen worden aangesloten. Enexis (elektriciteitsnet) is goed

stichting voor de exploitatie van een zonneweide.

aangehaakt bij de energietransitie van de gemeente Groningen.

In de dorpen Ten Post, Ten Boer en Woltersum onderzoekt de gemeente samen met haar bewoners in de dorpsvernieuwingstrajecten de koppelkansen voor de

Verwachting van de RES:

warmtetransitie met de versterkingsopgave.

Niet besproken.

Beleid besparing In het aardgasvrij ready maken zet de gemeente in op besparing. Nadere doelstellingen

Gemeente Het Hogeland

worden in het warmtetransitie plan verder vormgegeven. Met de woningbouwcorporaties is een masterplan afgesproken om haar bezit naar label B te brengen.

Interview op 16 december 2020

Inwoners kunnen gebruik maken van het energieloket en van de RRE en RREW subsidies.

Basisgegevens Beleid Lokaal eigendom/participatie

Het Hogeland verwacht dat als gevolg van de versterkingsopgave 2020 meer dan

De gemeente Groningen gaat na wat de mogelijkheden zijn voor eigenaarschap van

2300 huizen versterkt moeten worden. De wens is dat deze woningen verregaand

bewoners in de warmtetransitie. Daarbij wil zij de komende jaren experimenteren met

zullen worden verduurzaamd.

verschillende vormen (lokaal eigenaarschap, coöperatief warmtebedrijf of publiek

Voor de rest zijn geen wijzigingen in de prognoses naar 2030 te verwachten.

eigendom). Met haar model voor sociaal eigendom van opwek zon en wind kunnen de opbrengsten hiervan mogelijk ingezet worden bij de warmtetransitie bijvoorbeeld

Beleidskaders en plannen warmte

om zoveel mogelijk energie armoede tegen te gaan.

Transitievisie warmte Het plan van aanpak zal in maart worden geschreven vervolgens ter besluitvorming

Bronnen en infrastructuur

worden voorgelegd aan het college. Er zal een externe stakeholdersgroep worden

De gemeente Groningen heeft een onderzoek uit laten voeren naar de mogelijkheden

gevormd.

van de verschillende bronnen. In dit onderzoek zijn nog geen verdere keuzes gemaakt.

Hoe de participatie met bewoners er verder uit zal gaan zien is afhankelijk van

Gelet op de huidige beperkingen en belemmeringen voor hoge temperatuurbronnen

de keuze of dit samen met de bewonersparticipatie van de omgevingsvisie wordt

zoals geothermie en restwarmte wordt nu ook nadrukkelijker gekeken naar midden

opgepakt of afzonderlijk.

en lage temperatuurbronnen. Er wordt tevens meer onderscheid gemaakt naar

Het Hogeland werkt voor de totstandkoming samen met het WTCG.

collectieve en individuele oplossingen. Er wordt voor 2030 niet verwacht dat waterstof

Bij het opstellen van de TVW zal ook veel aandacht zijn voor de mogelijkheid dat alle

an sich een bron is voor verwarming.

inwoners deel uit kunnen maken van de energietransitie, en daar hopelijk ook van kunnen profiteren. Energiearmoede is een belangrijk thema voor de gemeente Het Hogeland.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 18

Planvorming en uitvoering ◆

De middelen voor de Proeftuin pilot Zuidwolde zullen waarschijnlijk binnenkort

bedrijven zoals Rixona, Friesland Campina Domo en industrie bij de Eemshaven.

worden toegekend door het programma aardgasvrije wijken (PAW). Hier wil men

Verbranding van biomassa is gelet op de discussies rondom de RWE centrale een

aan de slag met een lage temperatuur warmtenet waarbij 10 tot 30 woningen een

gevoelig onderwerp maar deze techniek wordt op voorhand niet uitgesloten.

cluster vormen en met een eigen bron zoals restwarmte van buurtsupermarkt

Als gevolg van de onzekerheid rondom de beschikbaarheid van groen gas wil men in

of koelhuizen van de visindustrie worden gevoed. Deze kleine clusters worden

de gemeente ook diverse lage temperatuur bronnen onderzoeken zoals in de proeftuin

dan gekoppeld aan een centrale ring. Onderdeel van de pilot is een uitgebreide

Zuidwolde. Ook wil men verder onderzoek naar de mogelijkheden van aquathermie

monitoring van wijze van gebruik van warmte per woning. Men verwacht hiermee

onderzoeken.

gerichte besparingsmaatregelen te nemen die tot een verwachte besparing van

De gemeente neemt ook deel aan een pilot met betrekking tot het hergebruik van

30% per huishouden zal leiden. Dit monitoringsprogramma wordt gefinancierd

voormalige NAM-locaties voor duurzame energie.

met middelen uit het waddenfonds. ◆

◆

Er vindt samen met de provincie nog onderzoek plaats naar mogelijke aftakking

Verwachtingen tav RES

van het eventuele warmte tracé Eemsdelta naar de stad. Dit onderzoek wordt ook

Samenwerking en gemeente overstijgende onderwerpen.

wel de sociale route genoemd.

◆

het in kaart brengen en daardoor samenwerking op gang brengen.

De coöperatie Energie Initiatief Kantens e.o. (EIK) werkt actief aan de verduurzaming

◆

gemeentelijke ambities zijn input voor RSW (Regionale Structuur Warmte).

van Kantens en omliggende dorpen zoals Stitswerd en Rottum. Er lopen diverse initiatieven van besparingsmaatregelen tot duurzame energieproductie. ◆

◆

Gemeente gaat over wat er achter de voordeur van haar inwoners gaat gebeuren. ◆

agenderend voor het Rijk:

In Onderdendam is in 2018 een aanvraag voor verduurzaming van het dorp

●

betaalbaarheid

afgewezen. De Groninger Energie Koepel (GrEK) is nu bezig met onderzoek naar

●

toewijzing groen gas

een wijkuitvoeringsplan voor dit dorp.

●

gebouw gebonden financiering

Samen met EBG/NAM wordt onderzoek gedaan naar hergebruik van NAM-locaties,

●

energiearmoede

en de koppelkansen die dat kan bieden in de warmtetransitie.

●

afdwingbaarheid warmtetransitie

Besparing De gemeente Het Hogeland is bezig met het opstellen van een duurzaamheidsvisie waarin naar verwachting doelstellingen voor besparing worden opgenomen. Op

Gemeente Midden-Groningen

dit moment loopt een project met RREW subsidie en is het energieloket actief om bewoners te ondersteunen bij hun verduurzamingsplannen. Een duurzaamheids-

Interview op 16 december 2020

lening is gekoppeld aan de starterslening. Met betrekking tot het eigen vastgoed wordt eerst nog gekeken naar welk vastgoed

Basisgegevens

de gemeente na de herindeling behoud en wat wordt afgestoten.

Er zijn geen wezenlijke wijzigingen in de basisgegevens te verwachten. Wel ligt de gemeente in het aardbevingsgebied. Dit kan betekenen dat in het kader van de

Bronnen en infrastructuur

versterking de verduurzaming van het woningenbestand een stevige impuls zal

Het Hogeland kent een aantal hoge temperatuur bronnen zoals restwarmte van

krijgen. Vooralsnog zijn de gegevens van de klimaatmonitor van toepassing

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 19

Beleidskaders en plannen warmte Transitievisie Warmte

Besparing

De gemeente Midden-Groningen heeft het plan van aanpak vastgesteld. Het PvA is

De gemeente Midden-Groningen heeft in haar duurzaamheidsvisie aangegeven dat zij

een procesplan met technische en sociaal maatschappelijke hoofdlijnen. Er is een

streeft naar 1,5% energiebesparing per jaar. In dat kader worden diverse acties binnen

extern bureau ingehuurd voor de uitvoering met een stevig team. In januari beginnen

de gemeente ondernomen.

de ophaalrondes om basiswaarden en uitgangspunten te verdiepen. Stapsgewijs

Zo gaat de uitvoering van de RRE regeling in december van start, wordt een aanvraag

worden dan stakeholders en bewoners betrokken. Daarnaast worden de technische

voor de RREW regeling samen met drie woningbouwcorporaties voorbereid (is inmiddels

mogelijkheden verder verkend. Men is van plan om de samenwerking met het WTCG

toegekend), start het free fridge project en is een duurzaamheidslening in kader van

(Warmte Transitie Centrum Groningen) aan te gaan.

het woonbeleid in voorbereiding. Voor het eigen vastgoed heeft de raad middelen beschikbaar gesteld en wordt in

Planvorming en uitvoering ◆

2021 een plan van aanpak geschreven waarbij gebruik zal worden gemaakt van een revolverend fonds.

In de Pilot Gorecht Noord is men met verschillende enthousiaste partijen een verkenning gestart naar de mogelijkheden voor het aansluiten van circa 1.000

◆

◆

woningen op een aan te leggen warmtenet gevoed met restwarmte van het bedrijf

Bronnen en infrastructuur

Eska. Men verwacht in 2021 tot een samenwerkingsovereenkomst te komen zodat in

De gemeente Midden-Groningen heeft nog alle opties open voor de bronnen. Zij onder-

2022 met de uitvoering gestart kan worden. Uiteindelijk zou de pilot uitgebreid kunnen

zoekt de mogelijkheden voor restwarmte van Eska (circa 65 C) in haar proeftuinproject.

worden met aansluiting van de gehele wijk (tot ongeveer 5.000 woningen). Financiering

Dit warmtenet vervangt dan gelijk de verwarming van het gemeentehuis en zwembad

van deze pilot is via NPG (Nationaal Programma Groningen) binnengehaald.

dat nu met biomassa wordt verwarmd. Men heeft hiervan geleerd dat de vergunning-

De pilot Steendam en Tjuchem is door een grote groep actieve bewoners in beide

verlening rondom biomassaprojecten complex is. Ook wordt nog breder naar warmte-

dorpen geïnitieerd. Hier lopen diverse initiatieven om beide dorpen (circa 250

netten gekeken.

woningen) energieneutraal te krijgen. Dit in combinatie met de benodigde

Voor een project met biogas en waterstof wordt samengewerkt met Delfzijl. Op grond-

versterkingsmaatregelen in beide dorpen. De gemeente heeft een aanvraag

gebied van Midden-Groningen geproduceerde hernieuwbare gassen worden dan

NPG gedaan. Zodra de toezegging definitief is zal een projectleider door de

toegepast in Wagenborgen van de gemeente Delfzijl.

gemeente worden aangesteld.

Bij de verdere uitwerking van de TVW zal Enexis worden betrokken zodat eventuele

De gemeente is samen met de Economic Board Groningen (EBG) een onderzoek

knelpunten in het elektriciteitsnet bij de planontwikkelingen kunnen worden voorzien.

gestart naar het mogelijke hergebruik van de 21 NAM locaties voor gebruik van

◆

◆

duurzame opwek. Omdat het Groningengasveld wordt verlaten zullen de putlocaties

Verwachtingen richting de RES

gesloten en geabandonneerd worden. Deze locaties hebben echter zowel een

Men verwacht duidelijke overzichten van wat gebeurt binnen de regio zodat men van

goede elektriciteit als gas infrastructuur en leveren daarom kansrijke opties voor

elkaar kan leren.

de energietransitie.

Agenderend richting Rijk waarbij een haalbare en betaalbare warmtetransitie en hoe

Samenwerking met Delfzijl vindt plaats waarbij eventuele productie en opslag van

om te gaan met energiearmoede belangrijke thema’s zijn. Concreet is al de vraag wie

biogas en waterstofgas op grondgebied van Midden-Groningen plaatsvindt ten

het risico en de financiën zou moeten dragen van een benodigd back-up systeem in de

behoeve van Wagenborgen.

pilot Gorecht Noord. Bijvoorbeeld als een of meerdere warmtebronnen wegvallen.

Naast deze plannen hebben ook diverse duurzaamheidsplatforms in de dorpen aangegeven actief te willen meedenken in de warmtetransitie.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 20

Gemeente Oldambt gesprek met de eigenaar van de biovergister en de provincie. Nu produceert de biovergister nog stroom. De biovergister is inmiddels niet meer gekoppeld aan

Interview op 2 december 2020

het agrarische bedrijf. De provincie heeft daar een vrijstelling voor afgegeven.

Basisgegevens

Daarnaast worden stappen gezet in de inzet van waterstof afkomstig van chemie-

Op korte termijn verwacht de gemeente een lichte groei vanwege de autonome

complex te Delfzijl voor de verwarming van enkele huizen.

ontwikkeling van groei van één-persoonshuishoudens. De groei is te verwachten met name in Scheemda en Winschoten. Na een stabilisatieperiode verwacht men dat over

De gemeente Oldambt is tevreden met de stappen die worden gezet en met de leer-

vijf tot tien jaar sprake zal zijn van enige krimp.

momenten uit deze proeftuin. Men is daarom ook van plan om een tweede aanvraag

Gegevens omtrent woningequivalenten en warmtevraag conform klimaatmonitor.

voor een proeftuin in te gaan dienen gericht op Winschoten Zuid (diverse potentiële bronnen voor warmtenet).

Beleidskader en plannen warmte

De gemeente Oldambt heeft geen nieuwbouwwijken (die aardgasvrij worden gebouwd)

Transitievisie Warmte

met uitzondering van Blauwe Stad.

Het plan van aanpak voor de TVW is af en is in samenwerking met WTCG en andere gemeenten tot stand gekomen. De eerste analyse voor warmteopties heeft plaats-

Beleid besparing

gevonden en in de spinsessie begin november hebben de kernpartners aan tafel

Onderdeel van de proeftuin is ook een verdere energiebesparing in het dorp Nieuwolda.

gezeten voor een eerste verkenning van de warmtetransitie. Met de kernpartners

Zo worden binnenkort hier 100 bespaartassen uitgedeeld.

wordt verder nagedacht over een duurzame samenwerkingsvorm.

Vanuit het samenwerkingsverband voor het Woon en Leefbaarheidsplan Oost-

De komende tijd wordt met inwoners en raad verkend wat voor ambities men wil

Groningen worden diverse verbeteracties aan de woningvoorraad uitgevoerd die tot

gaan formuleren. In Oldambt hebben ze een mooi startpunt hiervoor met de ervaringen

een woonlastenbesparing moeten leiden. Hier worden onder andere RRE en RREW

van hun proeftuinproject dat zij samen met Delfzijl hebben. Oldambt wil naast de

middelen voor ingezet.

analyse voor warmteopties ook een sociale analyse uitvoeren en de uitkomsten gaan

Alweer vijf jaar geleden is de gemeente Oldambt begonnen met het verduurzamen

verbinden met de verduurzamingsopgave.

van haar eigen vastgoed. Hiervoor is door de raad 1 miljoen euro beschikbaar gesteld.

Planvorming en uitvoering

Beleid participatie Warmte

◆

Oldambt en Delfzijl hebben een gezamenlijke pilot voor de dorpen Nieuwolda en

In ontwikkeling van TVW wordt procesparticipatie volledig meegenomen.

Wagenborgen (1.500 woningen) gehonoreerd gekregen voor proeftuin aardgasvrije

In proeftuinproject Nieuwolda is de gemeente samen met de inwoners op zoek naar de

wijken. Gezamenlijk wordt gekeken naar de mogelijkheden voor groen gas en

behoefte en invulling van lokaal eigendom van de warmtetransitie. Zo zou de groen

waterstof voor het aardgasvrij maken van 700 woningen in Nieuwolda (Oldambt)

gas bron (coöperatief) eigendom kunnen worden van het dorp. Met de Inwoners

en 800 woningen in Wagenborgen (Eemsdelta). De gemeente is in gesprek met

wordt het gesprek gevoerd of zij deze verantwoordelijkheid willen en kunnen dragen.

de inwoners over de verschillende rollen in dit project. Welke rol hebben/willen

Deze gesprekken en overwegingen uit het proeftuinproject zullen daarom belangrijke

de dorpsbewoners, welke rol de gemeente, welke andere partijen? Ook is men in

input zijn voor verdere invulling van het participatiebeleid van de gemeente Oldambt.

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 21

Gemeente Pekela

Bronnen en infrastructuur Op basis van een verkenning van de mogelijkheden van geothermie kwam Blijham in de naburige gemeente als potentiele bronlocatie voor de verwarming van Winschoten

Interview op 14 december 2020

Zuid naar voren. De gemeente wacht de verdere ontwikkelingen af over de spelregels van geothermie nabij het Groningenveld. Hierbij merkt de gemeente op dat activiteiten in

Basisgegevens

de ondergrond erg gevoelig liggen als gevolg van de negatieve effecten van zowel de

Er zijn geen grote ontwikkelingen te verwachten. Gegevens uit klimaatmonitor zijn

gaswinning als van de zoutwinning.

van toepassing.

HT (hoge temperatuur) restwarmte zit in Winschoten (2 bedrijven) en in Bad Nieuweschans. Het bedrijf in Bad Nieuweschans heeft aangegeven waarschijnlijk zelf de rest-

Beleidskader en plannen warmte

warmte te gaan gebruiken. De gemeente Oldambt heeft geen goede ervaringen met

Transitievisie warmte

de inzet van biomassa bij het zwembad in Winschoten doordat de bron in de woonwijk

De gemeente is nog bezig met een plan van aanpak voor de transitievisie warmte.

zat. Een eventuele toepassing in het buitengebied zou nog wel een optie zijn.

Zij werkt samen met de TCWG. Er is in de aanpak enige vertraging ontstaan door

WKO niet specifiek (evt in combi met andere bronnen nodig). Zonthermie, Aquathermie

de keuze van de gemeente Veendam en Pekela om de samenwerking tussen beide

misschien geen concrete plannen. MT/LT restwarmte zit in Winschoten Zuid; maar

gemeenten te beëindigen.

daar zit ook HT dus dit ligt niet voor de hand. Groen gas wordt als zeer kansrijk gezien. Maar nog niet uitgewerkt hoe lokaal kan

Planvorming en uitvoering

worden ingezet. Men hoopt dat het onderzoek vanuit de RES belangrijke input oplevert.

◆

De gemeente heeft een proeftuinproject in Boven Pekela en de Doorsneebuurt.

Waterstof is meegenomen in proeftuin maar wordt vooralsnog de komende tien jaar

Het gaat hierbij om 608 gebouwen (ca 11%) die via besparingen, zonnepanelen

niet als kansrijk gezien.

en hybride warmtepompen op individueel niveau en groengasproductie en duur-

De overige warmtebronnen worden niet op voorhand uitgesloten maar bieden in de

zame opgewekte elektriciteit aardgasvrij worden. Het project is geïnitieerd door

gemeente Oldambt waarschijnlijk weinig mogelijkheden.

bewoners uit het gebied die al jaren actief bezig zijn met de verduurzaming van hun woonomgeving.

Verwachtingen richting RES Van belang dat er meer duidelijkheid over de mogelijkheden van groen gas en

Beleid besparing

geothermie komt;

De gemeente Pekela doet mee aan het Regionaal Woon en Leefbaarheidsplan waar

Samenwerking en afstemming met buurgemeenten stimuleren. Op dit moment

besparing en verduurzaming van de woningvoorraad onderdeel van zijn.

geen regionale warmtebronnen met uitzondering van geothermie die op grond-

Zij doet mee aan het energieloket en aan de RRE en RREW regeling om huiseigenaren

gebied van buurgemeente zou komen.

te stimuleren en ondersteunen om energiebesparende maatregelen te nemen. Op het gebied van besparing van het eigen vastgoed wordt actie ondernomen als vervanging aan de orde is en besparingen zich terugverdienen.

Beleid participatie De gemeente Pekela verwacht dat het proeftuinproject als aanjager van meer bewonersinitiatieven kan dienen. Zij werkt een nader plan voor de mate en wijze van

Groningen

Naslagwerk

Regionale Structuur Warmte

| Terug naar inhoud

RES 1.0 Groningen

| 22

Gemeente Stadskanaal

participatie in de Transitievisie Warmte verder uit (bijvoorbeeld werken met ambassadeurs, sprintsessie en/of informatieavonden). Zij maakt gebruik van de Leerkring Participatie en Communicatie om zich hier goed op te kunnen oriënteren.

Interview op 7 december 2020

Bronnen en infrastructuur

Basisgegevens

De gemeente verwacht dat in haar gemeente met name gebruik zal worden gemaakt

In Stadskanaal zijn de komende jaren weinig ontwikkelingen op het gebied van

van hybride systemen. Uit de proeftuin zal blijken in hoeverre de gemeente zelfvoor-

woningbouw voorzien. Verwacht wordt, gelet op de beperkte krimp in deze gemeente,