Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

de overlast(beleving) afneemt en er minder grote excessen zijn. In de tweede helft van 2024 zien we na de zomer een toename van overlastmeldingen en (gewelds)incidenten onder Syrische jongeren. Het gaat hierbij vrijwel altijd om onderlinge conflicten en er wordt zelden verklaard of aangifte gedaan.

Afbeelding 2: Resultaten Stedelijke aanpak Vrijwillig teruggekeerd naar land van herkomst:

Doorgereisd:

5

30

waarvan:

waarvan:

4

3

3

3

1

begeleid door Meldpunt voor perspectief

nazorg ontvangen

ontvangen zorg in het buitenland

in (asiel) procedure

verblijfstatus ontvangen

18 doorverwezen naar gespecialiseerde zorg

1 terugkeertraject cliënt TBS-kliniek

medische escort en nazorg bij gedwongen uitzetting

2

8 overgedragen aan het COA vanwege lopende procedures

1

overgedragen aan VBL/DT&V

11 aangemeld voor PGA

62

Gescreend in de koudweerregeling, waar persoonsgerichte interventies op zijn uitgezet

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

26

Stedelijke aanpak Detentie en Terugkeer In 2024 boden we opnieuw ondersteuning aan Utrechtse gedetineerden. We werkten daarbij nauw samen met de Dienst Justitiële Inrichtingen en de reclassering. Belangrijke uitgangspunten bij Detentie en Terugkeer | gemeente Utrecht zijn de integrale samenwerking vanaf de start van detentie en de gezamenlijke inzet op gedetineerden met een hoog risico op recidive. We zijn dus niet alleen gericht op gedetineerden die zelf bij de gemeente aankloppen voor hulp, maar ook anderen. In 2024 keerden 546 Utrechters uit verschillende justitiële inrichtingen terug naar onze stad. Daarvan is 95% man. 157 van hen is onder de 27 jaar (29%). Wat deden we? Onze Frontoffice Detentie en Terugkeer bood begeleiding en ondersteuning bij praktische regelzaken aan mensen met een hulpvraag rondom hun re-integratie. Zoals bij het aanvragen van een identiteitsbewijs, het zoeken naar een baan of dagbesteding, het opstarten van (schuld)hulpverlening of het inplannen van een gesprek met een zorgaanbieder. De inzet voor gedetineerden met een hoog risico op terugval in criminaliteit liep via de persoonsgerichte aanpak (PGA) of via één van onze Re-Integratie Officieren (RIO’s). Zie voor meer informatie hierover hoofdstuk 3.

De burgemeester krijgt een melding van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) als er een gedetineerde vrijkomt, met een reëel risico om een ernstig gewelds- en/of zedendelict te begaan

(art 18b-meldingen). Ook krijgt zij meldingen over degenen die naar Utrecht terugkeren na een veroordeling van een ernstig geweld- en/of zedendelict. Deze BIJ-meldingen (Bestuurlijke Informatievoorziening Justitiabelen) toetsen we op de kans op maatschappelijke onrust. In 2024 ging het om in totaal 63 BIJ-meldingen en 3 art. 18b-meldingen. Wat zien we gebeuren? Een succesvolle terugkeer naar onze stad verkleint de kans op terugval in criminaliteit, vooral als de ex-gedetineerde zelf gemotiveerd is een andere weg in te slaan. Het vergroten van motivatie is een basis voor het maken van andere keuzes en het afstand nemen tot criminaliteit. Daarom besteden we tijdens detentie aandacht aan zaken als het zoeken naar een baan, maar ook aan het belang van het werken aan motivatie, herstel en zingeving. We zijn in Utrecht een pilot gestart voor huisvesting van acht gedetineerden bij ‘huisvesting de sleutel tot een succesvolle re-integratie is’. Zie: Raadsbrief Voortgang Detentie en Terugkeer. In 2024 kregen zeven ex-gedetineerden een (tijdelijke) woonplek via deze pilot huisvesting na detentie. Hiervoor gelden strikte criteria. Degenen die een woonplek kregen, geven aan dat de woonplek hen nu rust geeft om hun basis te verstevigen en criminaliteit achter zich te kunnen laten. Zij zijn dankbaar voor deze kans en zetten zich in om positieve keuzes voor hun toekomst te maken.

We kunnen per jaar acht woonplekken aan deze doelgroep blijven toewijzen.

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

27

2

Tegengaan excessen door maatschappelijke onrust 2.1 In het algemeen De oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten leiden tot grotere (inter)nationale spanningen. Spanningen die we ook terugzien in het landelijke politieke klimaat en die zich uiten in toenemende maatschappelijke onrust in de stad. Ook in 2024 steeg het aantal (complexe) demonstraties in de stad. Het conflict in het Midden-Oosten maakte veel los en dat was zichtbaar in demonstraties. De incidenten rondom de voetbalwedstrijd Ajax en Maccabi Tel Aviv en de reactie van politici hierop hadden eveneens hun weerslag op de Utrechtse samenleving. Er is veel geïnvesteerd in gesprekken in de stad om ervoor te zorgen dat iedereen zich veilig en verbonden blijft voelen in Utrecht. Toen FC Utrecht in de wedstrijd tegen Go Ahead Eagles Europees voetbal misliep, leidde dit tot grootschalige rellen en confrontaties met de politie. De driehoek en FC Utrecht troffen daarop maatregelen om de veiligheid in en rondom het stadion te verbeteren en betrokken relschoppers aan te pakken.

In een snel veranderende wereld zien we grote uitdagingen en risico’s als gevolg van onder andere klimaatverandering, energietransitie, digitalisering, geopolitieke spanningen en oorlogsdreiging die ook Utrecht kunnen raken. We realiseren ons dat de crises van de toekomst iets anders vragen aan voorbereiding. Zowel van de overheid als van de samenleving. Hier zetten we verdere stappen in. Er is in Nederland nog steeds sprake van een substantiële terroristische dreiging. Zowel vanuit jihadistische hoek als vanuit het rechts-terroristische milieu gaat geweldsdreiging uit, die zich ook in Utrecht kan uiten. Ten slotte gaat er een dreiging uit van een kleine groep anti-institutioneel-extremisten (soevereinen) die bereid zijn om geweld te gebruiken. De NCTV heeft het dreigingsniveau voor Nederland dan ook gehandhaafd op substantieel (niveau 4 van 5).

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

28

2.2 Wat deden we in 2024? Ruimte voor demonstraties Ontwikkelingen in de samenleving ziet men terug in het aantal demonstraties en de wijze waarop ze verlopen. Het aantal demonstraties dat we het afgelopen jaar faciliteerden groeide fors, van 380 naar 522. Veruit de meeste demonstraties verliepen zonder problemen, maar we zien dat ook de complexiteit van demonstraties in het afgelopen jaar flink toe nam.

Grafiek 2: Demonstraties per jaar 600

522

500

445

400

398

371

380

300

221 200 100 0 2019

2020

2021

2022

2023

2024

Het grootste deel (zo’n 450) waren demonstraties met een laag risico (zogenoemde categorie A). Er waren 37 demonstraties met enig risico (categorie B) en acht demonstraties (categorie C) met hoog risico. Van ongeveer 30 demonstraties kon van tevoren het risico niet worden ingeschat, omdat ze niet waren aangemeld via een kennisgeving of op andere wijze bekend waren. Hieronder vallen bijvoorbeeld ook de protesten bij de Universiteit Utrecht in mei.

Bij een aantal demonstraties was sprake van grote (verkeers)hinder of werd er scherp stelling genomen in het maatschappelijke debat. Op die momenten investeerden we samen met organisatoren, politie en Openbaar Ministerie extra in de voorbereiding, om demonstraties die mogelijk schuren of tegenreacties konden oproepen, te beschermen. Dat betekende extra inzet van capaciteit van betrokken veiligheidspartners tijdens de demonstraties.

Bij demonstraties categorie A namen collega’s van THOR af en toe vanuit de verbinding polshoogte om na te gaan bij organisatoren of alles goed liep. Bij B en C was er een risico op een onveilig verloop van de demonstraties vanwege mogelijke verstoring van de openbare orde, door mogelijk vijandige reacties van publiek of door een tegendemonstratie met risico op geweld. De als geclassificeerde B en C demonstraties zijn in nauw overleg met de organisatoren, politie, Openbaar Ministerie en andere betrokken (overheids)organisaties voorbereid, zodat deze zo veilig en ongestoord mogelijk konden verlopen.

Eveneens moesten we meer dan voorheen rekening houden met verschillende scenario’s die zich tijdens of na een demonstratie voor kunnen doen. Zo ontstond er tijdens een demonstratie op het Domplein spontaan een groot Syrisch feest en werd er tijdens de demonstratie van de Rave voor de Rafelranden een pand gekraakt waar vervolgens een illegaal feest werd gegeven.

Het demonstratieklimaat is volop in beweging en het afgelopen jaar faciliteerden we uiteenlopende vormen van demonstraties en protestacties. Dit varieerde van de klassieke, statische demonstraties op het Jaarbeursplein, via dynamische protesten met grote aantallen door de Binnenstad, tot protestacties waarbij de toegang tot een complex werd geblokkeerd of gebouwen werden bezet.

Uitgangspunt is dat we alle demonstraties faciliteren, desnoods met aanvullende voorwaarden of beperkingen. Helaas moesten we in 2024 de uitzonderlijke stap zetten om de organisator van een demonstratie te adviseren de demonstratie niet door te laten gaan, omdat op basis van de beschikbare informatie de veiligheid van de demonstranten niet kon worden gewaarborgd. Kijk hier naar de reactie van de burgemeester op de gebeurtenissen rondom de afgelasting van de onderwijsdemonstratie.

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

29

In 2024 werden we opnieuw geconfronteerd met protestacties binnen in gebouwen of publieke plaatsen. Zoals de demonstraties bij de Kromhoutkazerne en de studentenprotesten van 7, 8 en 15 mei 2024 (raadsbrieven). Over het verloop van studentenprotesten hebben we uitvoerig gesproken met de raad. Aan een aantal van de aangenomen moties en toezeggingen wordt op dit moment nog uitvoering gegeven omdat voorrang is gegeven aan het faciliteren en beschermen van demonstraties zelf. De toename van het aantal complexe demonstratie drukt namelijk flink op de capaciteit van de gemeente en politie.

In contact met de stad De huidige ontwikkelingen in onze samenleving en de rest van de wereld onderstrepen het belang van onze aanpak Utrecht zijn we samen (UZWS), waarbij we samen met onze partners investeren in preventie, signalering en de persoonsgerichte aanpak. In 2024 ontwikkelden we onze aanpak tegen schadelijke polarisatie en extremisme verder, door het bevorderen van deskundigheid en het uitbreiden van onze netwerken zoals met Eritrese, Palestijnse en Israëlische gemeenschappen, waardoor we nog beter in verbinding staan met diverse groepen in de stad. Zo kunnen we nog beter signalen opvangen. Ook zetten we de Utrechtse Online Coalitie op, waarmee we onze online aanpak verder ontwikkelden (zie ook hoofdstuk digitale weerbaarheid). Voor de financiering van een depolarisatie-app, waarmee mensen op anonieme wijze met elkaar in gesprek kunnen gaan over tegenstelde opvattingen, (CIVINC) hebben we geld ontvangen van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Verder vroegen we bij de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) opnieuw versterkingsgelden aan. Deze zijn inmiddels zijn toegekend voor 2025 (615.403 euro) en 2026 (556.717 euro).

Blijven leren In 2024 leerden we 46 Utrechtse professionals signalen van radicalisering en/of omgaan met extreme idealen te herkennen. Het netwerk van professionals dat radicalisering kan herkennen en daarnaar kan handelen komt daarmee op 224 personen. Ook hebben 21 professionals de training ‘omgaan met extreme idealen’ gevolgd, 365 gemeente­ ambtenaren een workshop over anti-institutioneel extremisme en 85 eerstelijnsprofessionals in de stad een voorlichting over radicalisering in het algemeen en/of anti-institutioneel gedachtegoed specifiek. De ­trainingen en voorlichtingen droegen bij aan de stijging in aantal kwalitatief goede signalen van radicalisering. Dat waren er 163 in 2024. Het aantal personen in de persoonsgerichte aanpak radicalisering was 31.

Schadelijke polarisatie Wanneer polarisatie niet langer uitsluitend gaat over tegenstellingen tussen opvattingen, maar er een kloof ontstaat door hoe we over elkaar denken, zien we dat als een schadelijke vorm van polarisatie. Schadelijke polarisatie is een complex fenomeen dat zich niet geïsoleerd laat aanpakken.

Wat deden we om polarisatie in Utrecht tegen te gaan? We ondernamen de volgende acties en activiteiten om polarisatie in Utrecht tegen te gaan (motie 309 (2024)). Vanuit Utrecht investeren we al lange tijd in de aanpak van polarisatie door te investeren in verbinding en deskundigheidsbevordering, onder ander via bondgenotenaanpak. Naast bondgenotenoverleggen in de wijken hebben we een stedelijk, strategisch bondgenotenoverleg met de driehoek. Bij het Jongerenwerk Utrecht en DOCK geven we workshops over schadelijke polarisatie. Deze investering betaalt zich uit op momenten dat het spannend dreigt te worden. Ook hebben onze bondgenoten en professionals hun kennis en kunde met ons ingezet bij bijvoorbeeld het filmpje van het college om polarisatie tegen te gaan. Ook hebben we samen met sleutelfiguren bijvoorbeeld aandacht besteed aan de gebeurtenissen in Amsterdam na de voetbalwedstijd tussen Ajax en Macabbi Tel Aviv alsmede de reactie van politici daarop (zie paragraaf 1.10).

Uit gesprekken met professionals en bondgenoten kwam naar voren dat veel onderwerpen, deels van buiten de invloed van de gemeente Utrecht, onze bewoners raken. Zoals het eerdergenoemde Israël–Palestina conflict, de energietransitie, het woningtekort en de toeslagenaffaire. Lokaal horen we dat onderwerpen als het parkeerbeleid, de omgang met omstreden sprekers en demonstraties eveneens voor verdeeldheid kunnen zorgen.

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

30

Andere activiteiten in 2024 rondom de aanpak van schadelijke polarisatie zijn het ontwikkelen van een werkwijze voor meer verbinding in een buurt, het bijdragen aan (internationaal) onderzoek en dialogensessies en schoolgesprekken met studenten over polarisatie.

Omschrijving foto: Impressie bondgenotenoverleg

Investeren in veiligere voetbalwedstrijden en evenementen FC Utrecht is belangrijk voor de stad en voetbal moet een mooi en sportief feest zijn. Helaas zien we nog regelmatig dat tijdens en rondom wedstrijden ongeregeldheden ontstaan en dat (grootschalige) inzet van politie nodig is. En ook dan kunnen nog steeds ernstige excessen ontstaan, zoals op 26 mei 2024. Er was toen sprake van grof supportersgeweld, binnen en buiten het stadion, zoals massale veldbetreding door supporters, gooien van objecten op het veld en het belagen van veiligheidspersoneel. Dit ging buiten het stadion door toen mensen de politie bekogelden met stenen, zwaar vuurwerk en metalen voorwerpen en politievoertuigen belaagden en vernielden. Daarbij moest de Mobiele Eenheid van de politie massaal optreden, zijn politiemensen gewond geraakt en werden zelfs meerdere waarschuwingsschoten gelost. Direct na het geweld van 26 mei is veelvuldig en intensief overleg gevoerd tussen de leden van de driehoek en FC Utrecht en zijn er maatregelen getroffen. Er zijn fysieke maatregelen getroffen in en rondom het stadion. De eerste wedstrijd van het nieuwe seizoen is zonder supporters gespeeld en de supporters van Go Ahead Eagles mochten niet aanwezig bij de wedstrijd van hun club tegen FC Utrecht. Ook is er een strafrechtelijk onderzoek gestart en heeft het Openbaar Ministerie 57 verdachten vervolgd.

Bestuursrechtelijk zijn er 56 lasten onder dwangsom opgelegd aan personen die betrokken waren bij het geweld van 26 mei. Civielrechtelijk hebben FC Utrecht en de KNVB ruim 50 (landelijke) stadionverboden opgelegd aan betrokkenen.

We werken in Utrecht al langere tijd intensief met onze partners samen om de jaarwisseling zo feestelijk en veilig mogelijk te laten verlopen, maar ondanks een brede aanpak heeft ook deze avond en nacht wederom een forse inzet van al onze veiligheidspartners gevraagd. Hoewel er geen sprake was van een toename in de incidenten, waren deze wel grimmiger dan voorheen (zie hoofdstuk 1.4 jaarwisseling Zuidwest). Het aantal autobranden tijdens de jaarwisseling was beduidend hoger in de stad dan in de afgelopen jaren. Het is nog onduidelijk wat de verklaring is voor deze stijging. De komende periode bekijken we met onze partners naar wat nodig is om het aantal (gewelds)incidenten terug te brengen. Samen met de G4 zetten we ons in voor een landelijk verbod op vuurwerk. De incidenten onderstrepen wat ons betreft de noodzaak voor nieuwe tradities. Daar zijn we deze jaarwisseling mee begonnen. Het was de eerste jaarwisseling na het burgerberaad en hun adviezen voor mens, dier en milieu en een afsteekverbod van vuurwerk zijn overgenomen door de raad en verder uitgewerkt. Voor zo’n 40 activiteiten van Utrechters in de eigen buurt is subsidie verleend. Er was een lichtroute en goed bezocht centraal aftelmoment.

Afbeelding 3: Bestuurlijk instrumentarium

Het afgelopen jaar hebben we verder gewerkt aan een brede aanpak van voetbal waarbij de nadruk ligt op de manier van samenwerking tussen alle betrokken partners, inclusief andere steden, het rijk, FC Utrecht en de KNVB. Ook hebben we de PGA-Voetbal doorontwikkeld als integrale werkwijze om hardnekkige patronen van aan voetbal gerelateerde overlast (en criminaliteit) te doorbreken bij een aantal notoire probleemsupporters. Verder werkten we aan de pilot digitale meldplicht, die naar verwachting in 2025 begint.

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

31

Naar aanleiding van voetbal gerelateerde incidenten en openbare orde incidenten rondom de jaarwisseling is in 2024 60 keer een last onder dwangsom opgelegd, waarvan drie voor de jaarwisseling en 57 voor voetbal gerelateerde incidenten Daarnaast zijn 17 waarschuwingsbrieven verstuurd om herhaling van openbare ordeverstoringen tegen te gaan. Het betrof één waarschuwingsbrief voor de jaarwisseling, de overige brieven zijn verstuurd in het kader van voetbal. In 2024 zijn 10 gebiedsverboden opgelegd en is er 23 keer een lichte bevelsbevoegdheden opgelegd aan individuen die de openbare orde verstoorden. De gemeenteraad van Utrecht nam in haar vergadering van 27 juni jl. de motie M246 ‘Blijf zoeken naar bestuursrechtelijke mogelijkheden Utrecht’, ingediend door CDA en VVD, aan. De motie ziet expliciet op het betrekken van de noodbevelsbevoegdheid van art. 175 Gemeentewet en riep het college op hierbij gebruik te maken van de subsidiemogelijkheden van het citydealproject ‘lokale weerbaarheid cybercrime’. Er is een subsidie-aanvraag gedaan bij het CCV voor het uitvoeren van een verkenning naar de mogelijkheden van artikel 175 Gemeentewet. Deze subsidie is toegekend. De uitvoering gebeurt in 2025.

Maatregelen bij dreiging

Samen met stad voorbereiden op crises

Sinds 2023 zien we een toename van het aantal aanslagen met explosieven in (woon)wijken op woningen, bedrijven en andere objecten. Deze aanslagen hebben een grote impact op slachtoffers en de directe omgeving.

Het aantal piketmeldingen dat bij het crisispiket van OOV is binnengekomen steeg in 2024 met bijna 20% ten opzichte van de twee voorgaande jaren.

Grafiek 3: Piketmeldingen per jaar In 2024 waren er negen sluitingen vanwege plaatsing van explosieven, een beschieting of de aanwezigheid van zwaar illegaal vuurwerk. Een besluit tot een tijdelijke sluiting wordt niet lichtvaardig genomen. Bij iedere situatie van (dreigend) excessief geweld tegen een pand vindt een grondige afweging van belangen plaats. Doel van een pandsluiting is wegnemen van het gevaar. Bij de overweging om een pand te sluiten is van belang in hoeverre de openbare orde is geschaad of dat er nog sprake is van een dreiging. Het sluiten van een pand maken we zichtbaar op het pand, waarmee we proberen herhaling van geweld te voorkomen. Op het gebied van bewaken en beveiligen werkten we door aan een robuustere samenwerking met politie en Openbaar Ministerie. Waar nodig namen we als onderdeel van veel verschillende interventies (on)zichtbare maatregelen. Dat deden we onder andere bij een inter­ nationale militaire bijeenkomst in Karel V hotel in mei.

470

393

388 350

340

2021

2022

311 2019

2020

2023

2024

60

32

37 25 38

34

104 29 51 29

De meest voorkomende meldingen waren geweldsincidenten, branden, explosies, demonstraties en suïcides. Er waren drie GRIP-incidenten in Utrecht (vrijkomen nikkelpoeder bij IQatalyst, brand in bedrijfsgebouw Strijkviertel en een flatbrand aan de Tafelbergdreef). Dit zijn incidenten waarbij gecoördineerde inzet van hulpdiensten en van de gemeente nodig is. Omschrijving foto: Impressie brand bedrijfsgebouw Strijkviertel

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

32

Als gevolg van de klimaatverandering, energietransitie, geopolitieke spanningen en (hybride) oorlogsdreiging bereidden we ons verder voor op mogelijke situaties van maatschappelijke ontwrichting. Er is veel geïnvesteerd in het creëren van bewustwording (zowel bij medewerkers als bij partners), het aanpassen van crisisplannen, het opstellen van handelingsperspectieven en het organiseren van trainingen en oefeningen.

2.3 Wat zien we gebeuren? We zien de afgelopen jaren de spanningen in de samenleving toenemen. Het vraagt dan ook steeds meer inspanning om ervoor te zorgen dat de situatie in de stad veilig en leefbaar blijft en excessen te voorkomen. Dit lukt niet altijd. Bij demonstraties zien we soms de emoties bij voor- en tegenstanders flink oplopen en het afgelopen jaar heeft dit dan ook enkele keren geleid tot confrontaties en inzet van de Mobiele Eenheid van de politie. We blijven ons inzetten om in verbinding te zijn met mensen in de stad om de vrijheid van meningsuiting ruim baan te geven, om ervoor te zorgen dat mensen in de stad zich veilig en verbonden voelen en om maatschappelijke spanningen en polarisatie te voorkomen.

Loekie doet een onderzoekie: “Waar moet ik heen als het luchtalarm gaat?”. Omschrijving foto: Oefening distributie nooddrinkwater In het najaar van 2024 is de landelijke aandacht voor het versterken van de weerbaarheid van de Nederlandse samenleving sterk toegenomen. Enerzijds naar aanleiding van waarschuwingen van hoogwaardigheidsbekleders van de NAVO en Defensie (Hybride oorlogsvoering neemt toe: ‘Legt bommetje onder de samenleving’). Anderzijds door de Tweede Kamerbrief van 6 december 2024 over de weerbaarheidsopgave tegen militaire en hybride (oorlogs)dreigingen. Omdat Utrecht voorloper is rondom het versterken van veerkracht, droegen we bij aan diverse nationale en regionale bijeenkomsten, waaronder het congres Nationale Veiligheid over geopolitieke en hybride dreiging en het eerste congres Veerkrachtige Crisisbeheersing van het NIPV. We oefenden ook met een scenario grootschalige stroomuitval in de Benelux door sabotage en met het distribueren van nooddrinkwater.

Op 11 november zond de NPO de documentaire Black-out uit, waar de gemeente Utrecht ook een bijdrage aan leverde. De collegeretraite in het najaar stond in het teken van geopolitieke spanningen en hybride dreigingen. Met het stedelijk veiligheidsnetwerk, waarin de grote organisaties uit de stad vertegenwoordigd zijn, spraken we over de wijze waarop de huidige geopolitieke ontwikkelingen de maatschappelijke stabiliteit in Nederland beïnvloeden en hoe we met elkaar samenwerken in de voorbereiding op en tijdens crises.

Verder worden we in ons land voor het eerst in decennia geconfronteerd met toegenomen oorlogsdreiging. In de hiervoor genoemde kamerbrief van 6 december 2024 beschrijft het kabinet de dreiging en de opgave die dit met zich meebrengt. Ook de gemeente zal in samenwerking met bewoners, bedrijven en instellingen in de stad zich moeten voorbereiden op risico’s die deze dreiging met zich meebrengt. Deze risico’s zijn langduriger en grootschaliger dan de risico’s waarop we ons tot nu toe hebben voorbereid. Zoals gezegd hebben we de eerste stappen in de voorbereiding gezet. Ook de komende jaren zullen we verder werken aan de opgave om de weerbaarheid en veerkracht in de stad te versterken.

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

33

3

Tegengaan ontwrichtende effecten van drugsgerelateerde criminaliteit 3.1 In het algemeen Utrecht speelt een centrale rol in de (inter)nationale cocaïnehandel. Geweld wordt niet geschuwd, beschietingen en explosies vinden ook in onze stad plaats. Het is onvoorstelbaar hoeveel geld er in deze wereld omgaat en met hoeveel ontwrichting dit gepaard kan gaan. Als stad moeten we weerbaarder worden tegen deze druk.

Grafiek 6: Aantal delicten bezit harddrugs in Utrecht (politie)

Grafiek 8: Aantal delicten bezit softdrugs in Utrecht (politie)

120

120

100

100

80

80

60

60

Uw raad heeft eind december 2021 de pijlers van de aanpak vastgesteld. Vanwege de grote zorgen over de ontwrichtende effecten van drugsgerelateerde criminaliteit in onze stad, startten we begin 2022 met de opbouw van een integrale aanpak met tientallen partners in het veiligheids-, zorg en sociaal domein. Dit in nauwe samenhang met de regionale samenwerkingsverbanden zorg- en veiligheidshuis en het

40

40

Grafiek 4: Aantal delicten handel harddrugs in Utrecht (politie)

Grafiek 5: Aantal delicten handel softdrugs in Utrecht (politie)

Grafiek 7: Aantal delicten vervaardigen harddrugs in Utrecht (politie)

Grafiek 9: Aantal delicten vervaardigen softdrugs in Utrecht (politie)

120

120

120

120

100

100

100

100

80

80

80

80

60

60

60

60

40

40

40

40

20

20 0

62

71

82

61

62

72

0

20

20 66

0

52

34

48

90

91

12

14

15

14

20

0

43

28

28

25

59 120

2019 2020 2021 2022 2023 2024

Bezit harddrugs

Bezit softdrugs

20

20 12

0

2019 2020 2021 2022 2023 2024

4

5

1

0

0

3

0

46

33

15

11

6

18

2019 2020 2021 2022 2023 2024

2019 2020 2021 2022 2023 2024

2019 2020 2021 2022 2023 2024

2019 2020 2021 2022 2023 2024

Handel harddrugs

Handel softdrugs

Vervaardigen harddrugs

Vervaardigen softdrugs

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

34

RIEC (Regionale Informatie en Expertisecentrum voor georganiseerde criminaliteit). Onze integrale aanpak in Utrecht heeft als belangrijkste uitgangspunt de titel van de nota: grenzen stellen en perspectief bieden (GSPB). ‘Grenzen stellen en perspectief bieden’ gaan hand in hand, ze zijn beiden nodig om criminaliteit duurzaam te doorbreken. Het aantal drugsdelicten in Utrecht steeg dit jaar licht in vergelijking met 2023. De schatting straatwaarde laat een lichte daling zien ten opzichte van 2023. In de vergelijking van het rioolwateronderzoek met vorig jaar (2023) moet worden meegenomen dat de meting dit jaar voor het eerst inclusief Leidsche Rijn en Vleuten-de Meern is.

Na Rotterdam heeft Utrecht van de G4 het hoogste percentage jonge verdachten van handel in drugs. Dit percentage is voor Utrecht wel gedaald van 39% in 2020 naar 26,3% in 2022. Of de problematiek ook daadwerkelijk is afgenomen, vraagt meer onderzoek. Politieregistraties van drugshandel zijn sterk afhankelijk van de inzet van (gebiedsgerichte) handhavings- en recherchecapaciteit. Aanvullend hierop geeft de politie aan het beeld te hebben dat jonge verdachten van drugshandel zich steeds meer bezighouden met andere lucratieve vormen van georganiseerde criminaliteit, zoals bankhelpdeskfraude of explosies. In 2024 waren er 39 explosies in Utrecht. Een significante stijging ten opzichte van de 21 in 2023. Met onze integrale aanpak willen we onze

Afbeelding 4: Analyse drugsgebruik in Utrecht o.b.v. rioolwatermetingen (2024) Inclusief Leidsche Rijn en Vleuten-de Meern Cannabis

€ 56.248

€ 52.854

straatwaarde per dag.

straatwaarde per dag.

De aanpak is gestoeld op twee pijlers: het doorbreken van criminele carrières (voorkomen jonge aanwas en voorkomen doorgroei in criminaliteit) en het doorbreken van criminele geldstromen.

Grenzen Stellen, Perspectief Bieden

Criminele carrières

Cocaïne

straten veiliger maken, de toekomst van onze jeugd beschermen en drugscriminaliteit in onze gemeente verminderen. Dit is geen makkelijke opgave en vraagt een lange adem. Ook in 2024 werkten we, samen met tal van partners, onverminderd hard verder aan het behoeden van onze jongeren voor een carrière in de misdaad, het verstoren en waar mogelijk aanpakken van criminele activiteiten en aan het weerbaarder maken van onze inwoners en ondernemers.

Preventie en weerbaarheid

€ 20.530.647

€ 19.291.648

straatwaarde per jaar in 2024.

straatwaarde per jaar in 2024.

Criminele geldstromen

Persoonsgerichte aanpak (PGA)

Bestuurlijk instrumentarium en aanpak

Controles, onderzoek en informatiepositie

Preventie en weerbaarheid

Bron: KWR

Grafiek 10: Verdachten vervaardiging van soft- en/of hard­ drugs en de handel in harddrugs in percentages in G4 (2022) 60 50 40 30

Utrecht t/m 23 jaar

Rotterdam 24 - 45 jaar

Den Haag 46 - 64 jaar

65+ jaar

2,5

22,7

54,8

19,9

2,7

21,6

55,7

20,0

2,0

16,7

52,4

29,0

2,5

17,5

0

53,8

10

26,3

20

Amsterdam Bron: ZoO

Risico op crimineel gedrag

Jonge aanwas

Doorgroeiers

Beroeps Criminelen

Kwetsbare locaties en branches

Veilig wonen en ondernemen

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

35

Afbeelding 5: Grenzen stellen, perspectief bieden Meerjarige aanpak tegen de ontwrichtende effecten van drugsgerelateerde criminaliteit

Doorbreken Criminele carrières

Doorbreken Criminele geldstromen

Kernwaarden • Grenzen stellen en perspectief bieden gaan hand in hand • Gelijktijdige focus met partners • Samen met de stad • Inzetten op motivatie • Weerbaarheid versterken

Aanpak

Interventies

Aanpak

Interventies

• Focus op jonge aanwas, doorgroeiers en criminele families • Personen in kaart brengen • Intensieve persoonsgerichte aanpak, vasthouden en niet loslaten

• Extra inzet jongerenwerk • Werk, sport, opleiding • Multidisciplinair Toezichtteam met o.a. reclassering • Jeugdagenten

• Onderzoek naar criminele verdienmodellen • Gefocuste inzet kwetsbare gebieden • Nieuwe allianties aangaan • Zichtbaar en gericht bestuurlijk optreden

• Pilot Rabobank • Onderzoek verdachte transacties • Knock & Talk gesprekken • Voorlichting en training weerbaarheid en meldingsbereidheid • Controles en handhaving bij probleempanden en bedrijven

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

36

Niet alleen in Utrecht, ook landelijk is volop aandacht voor het tegen­ gaan van drugsgerelateerde criminaliteit. Landelijk is hiervoor het programma Preventie met Gezag (PmG) opgezet. Hieruit wordt onder andere de gemeente Utrecht financieel ondersteund bij deze opgave, en hier vindt ook kennisontwikkeling op gezamenlijke thema’s plaats (zoals op school en veiligheid, criminele families, en specialistisch jeugdwerk). In deze voortgangsrapportage maken we een selectie van GSPBonderwerpen die we onder de aandacht willen brengen. Eerst informeren we over een aantal ontwikkelingen. Vervolgens gaan we nader in op de voortgang binnen de pijler criminele carrières en de pijler criminele geldstromen. Tot slot informeren we over de tussentijdse evaluatie van de aanpak eind 2025.

3.2 Actuele ontwikkelingen Aanpak plofkraken Vanuit crimineel perspectief is het plegen van plofkraken lucratief, omdat er veel geld mee kan worden verdiend. Maatschappelijk gezien werkt het fenomeen plofkraken zeer ontwrichtend op de leefbaarheid en veiligheid van wijken en bewoners. Met name in Utrecht zijn netwerken actief, die in vooral Duitsland plofkraken plegen. Vanuit een brede aanpak plofkrakers zijn we bezig deze daders beter in beeld te krijgen en te voorkomen dat mensen beginnen met deze criminele activiteiten. Dit doen we door het criminele verdienmodel te verstoren én in te zetten op de plegers. Als een plofkraker in detentie zit, maken we afspraken over hoe we daar vanuit de gemeente en onze samenwerkingspartners mee omgaan. Het uitgangspunt is om in contact te blijven en aan de slag te gaan met het voorbereiden op terugkeer. Daarmee willen we voorkomen dat ze in hun oude gedrag terugvallen. Hoe de aanpak

van plofkrakers in de praktijk werkt, is terug te zien in de Reportage Een Vandaag. Het plegen van plofkraken heeft een aanzuigende werking op jongeren. Criminelen benaderen jongeren actief om mee te doen. Vaak zijn dit jongeren in een kwetsbare situatie. Vuurwerk en explosieven worden opgeslagen in huizen en garageboxen, wat zorgt voor risico’s voor omwonenden. Ze rijden levensgevaarlijk hard met Duitse huurauto’s over Nederlandse en Duitse wegen. Bij het plegen van plofkraken worden vaak technische hulpmiddelen gebruikt, zoals locatiebepalings­ apparatuur, waaronder bakens, en spionageproducten, bijvoorbeeld verborgen camera’s. Ze doen aan witwassen, maken misbruik van bonafide ondernemers en gebruiken de buit om zich in te kopen in de harde drugswereld. De gemeente werkt in de aanpak nauw samen met OM, politie en andere partners binnen de samenwerkingsverbanden van het RIEC en het Zorg- en Veiligheidshuis. Dat doen we als één overheid. We stellen grenzen en bieden perspectief. Een aanpak die een lange adem nodig heeft.

Aanpak plofkraken Gezamenlijke aanpak plofkraken werpt zijn vruchten af “Utrecht steekt tijd en moeite in opgepakte plofkrakers, en dat heeft effect: ‘Ze maken andere keuzes”. Garageboxen zijn aantrekkelijke plekken voor het verbergen van materialen voor het plegen van plofkraken. Daarom voert de gemeente samen met partners regelmatig en met succes controles uit. Zo troffen we bij een dergelijke controle explosieven-pakketten en gestolen auto’s aan. “Herhaalde aandacht en het verstoren van het ‘bedrijfsproces” plofkraken helpt,” ziet ook Henriëtte van Ooijen, officier van justitie voor de aanpak plofkraken. Er zitten behoorlijk wat Utrechtse plofkrakers vast in zowel Nederland als Duitsland. Cijfers laten zien dat het aantal gepleegde plofkraken vlak over de grens van Duitsland flink zijn afgenomen in 2024. Hoewel we tegelijkertijd ook een verplaatsing zien naar andere gebieden. Daar is aandacht voor. De intensieve samenwerking en begeleiding waar het gaat om Utrechtse plofkrakers is onderdeel van de gezamenlijke Utrechtse aanpak plofkraken. Er wordt veel geïnvesteerd in contact met (ex) gedetineerde plofkakers om een plan te maken om hen een beter perspectief na detentie te bieden. Weg uit de criminaliteit.

Eén van de betrokken politierechercheurs zegt over de aanpak: “Na bijna twee jaar kun je wel zeggen dat deze manier van samenwerken bevalt en veel beter past bij een aanpak die op lange termijn effect heeft. Maar we zijn er nog niet, we blijven verbeteren en innoveren, net als criminelen.” Lees meer: Gezamenlijke aanpak plofkraken werpt zijn vruchten af.

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

37

Uitgelicht Een toekomstperspectief zonder criminaliteit Na je vrijlating terugkeren in het criminele circuit? Of een intensief begeleidingstraject volgen om dat te voorkomen en weer deel te nemen aan de maatschappij? De vroegere plofkraker M. koos na een celstraf van vier jaar voor dat laatste. “Ik ben blij dat ik de kans heb gekregen om weer op het rechte pad te komen.” M. is jong, 24 nog maar. Je kan bijna niet geloven dat hij een kleine tien jaar geleden al kluizen weghaalde bij filialen van de Jumbo en de Plus. Op zijn zeventiende leert hij hoe je een plofkraak pleegt. Daar is niet zo heel veel voor nodig, weet hij: een gasfles, een snelle auto, een chauffeur en een goedgevulde geldautomaat, dat zijn de belangrijkste ingrediënten. “Geld was alles voor mij,” vertelt hij. “Ik dacht alleen maar aan mijn zakken vullen.” Tunnelvisie Die gedachte komt niet uit de lucht vallen, M. heeft meerdere redenen voor zijn tunnelvisie. Een veilige thuishaven ontbreekt. Zijn vader kampt met een posttraumatische stressstoornis en de twee zijn als water en vuur, botsen vaker frontaal. In gezelschap van vrienden uit de buurt is het leven beter. Chillen, blowen, muziek luisteren. Maar de verhalen over discriminatie en ongelijkheid die hij van zijn vrienden hoort, maken M. duidelijk dat de maatschappij niet bepaald op hem zit te wachten.

“Een oudere vriend stuurde twee precies dezelfde sollicitatiemails: eentje met een Nederlandse naam, de andere met een Marokkaanse. Alleen de zogenaamde Nederlander kreeg een uitnodiging om te komen praten. En die verhalen bleef ik maar horen, daardoor kreeg ik het gevoel kansloos te zijn voor een goede baan en mijn zelfbeeld werd alsmaar negatiever.”

Criminele circuit Het alternatief lonkt steeds nadrukkelijker: met weinig inspanningen veel geld maken in het criminele circuit. Niet als een sukkeltje voor de kruimels gaan, maar als een raket voor de taart. Dat doet M. dus, en een poos neemt hij het er goed van. Totdat hij in Duitsland na een plofkraak tegen de lamp loopt en een celstraf aan zijn broek krijgt. In de gevangenis ontdekt hij hoe moeilijk het is om buiten het criminele circuit te blijven. “Via via vroegen jongens die ik kende om tips voor plofkraken en of ik weer mee kon doen na mijn vrijlating.” Op een dag staat P. voor zijn neus, Re-integratieofficier (RIO) bij de afdeling Openbare Orde en Veiligheid van de gemeente Utrecht. M. is niet enthousiast, maar de RIO weet hem over te halen om vijf minuten te luisteren naar zijn aanbod: het volgen van een intensief begeleidingstraject waarmee M. na zijn vrijlating de kans krijgt een nieuw bestaan op te bouwen. Lijst met eigenschappen M. houdt de boot af en de RIO vertrekt zonder toezegging. Maar zijn bezoek zet M. aan het denken. “Ik ging onder meer een lijstje maken met positieve en negatieve eigenschappen van mezelf… Met de positieve was ik snel klaar. Toen heb ik P. gebeld en gezegd dat ik wilde meewerken.” Eenmaal buiten moet M. helemaal opnieuw beginnen, of het nou om een opleiding gaat, het krijgen van een uitkering of het vinden van werk.

Je merkt hoe hij zijn stinkende best doet, hoe hij van instantie naar instantie gaat om weer in het systeem te passen, hoe vermoeid hij is, hoe hij het er soms bij laat zitten en hoe P. hem dan toespreekt. “Het moeilijkste was dat ik geen plek voor mezelf had en vaak bij vrienden of kennissen overnachtte. Daar hoorde ik dan weer verhalen over kraken die veel geld hadden opgeleverd en dacht ik: misschien had ik toch mee moeten gaan.”

Steun en toeverlaat De ervaren RIO is zijn steun en toeverlaat. “Ik ken het hardnekkige gedragspatroon van jongens in het criminele circuit, dat voortkomt uit hun minderwaardigheidsgevoel,” zegt de begeleider. “Het draait allemaal om de vraag wie je bent en wilt zijn, daarom zijn bezigheden die voor zingeving zorgen belangrijk en ik probeer daar als begeleider een steentje aan bij te dragen.” De RIO is dag en nacht bereikbaar, zeven dagen per week. M. hoeft maar te bellen en P. rijdt als dat nodig is direct naar hem toe. “Ik heb vertrouwen in hem, maar iedere tegenslag kan voor een terugval zorgen, dus snel handelen is belangrijk.” Dat was ook een keer heel hard nodig toen de vrienden van M. hem probeerden over te halen om ‘weer mee te doen met een plofkraak’. M. heeft direct naar de RIO gebeld toen dit gaande was en had dat nodig om sterk te blijven en niet met hen mee te gaan. Ambassadeur Met M. gaat het goed. Hij heeft inmiddels een woning, zo belangrijk voor stabiliteit. Sinds kort heeft hij ook een Verklaring Omtrent het Gedrag, een belangrijke voorwaarde voor hem om aan de slag te kunnen gaan met het werk dat M. wil gaan doen. En M. heeft inmiddels ook een vriendin. De RIO: “Ik zie van dichtbij de vooruitgang. Hij is een voorbeeld voor de jongeren in zijn omgeving, gaat als ambassadeur over zijn ervaringen vertellen op scholen en werkt aan een podcast. M.

komt van ver, ik ben trots op hem.”

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

38

Wat deden we? • Vanuit de gemeente worden nu ongeveer 50 personen begeleid die eerder in aanraking zijn gekomen met politie en justitie voor het plegen van een plofkraak. Zij krijgen ondersteuning tijdens hun detentieperiode, bij het regelen van praktische zaken, zoals het tijdelijk (opzeggen) van lopende abonnementen om te voorkomen dat schulden verder oplopen, het starten van een opleiding of werk en het vinden van huisvesting. • Uw raad stemde tijdens de raadsvergadering van 27 januari 2025 – en als eerste gemeente in Nederland – in met het opnemen van een nieuw artikel in de APV, waarbij kan worden opgetreden tegen het gebruik van technische hulpmiddelen, zoals bakens, bij het plegen en voorbereiden van plofkraken • Afgelopen jaar werden met verschillende partners integrale garage­ boxacties gehouden, waarbij o.a. explosieven en drugs zijn aan­ getroffen. Dit heeft geleid tot sluiting van een aantal garageboxen door de burgemeester. Het AD heeft hierover een artikel gepubliceerd. • Voor de plofkrakers die uit onze stad komen, nemen de gemeente en samenwerkingspartners hun verantwoordelijkheid richting de Duitse autoriteiten. We delen actief onze kennis en expertise op gebied van repressie en preventie met andere regio’s in Duitsland, zoals Noordrijn-Westfalen.

• Om het straf- en detentieproces van Utrechtse plofkrakers in Duitsland te volgen, zijn er belemmeringen vanuit wet- en regelgeving. We onderzoeken mogelijkheden om meer zicht te krijgen (informatie-uitwisseling) op de strafoplegging en de detentieduur in Duitsland.

Tabel 1: Plofkraken Bijna alle plofkraken door Nederlandse verdachten hebben plaatsgevonden in Duitsland. Plofkraken

2023

2024

Nederlandse verdachten totaal aangehouden voor plofkraken

135

96

Aantal verdachten uit Midden‑Nederland

5

32

Aantal verdachten met een woon- of verblijfplaats in Utrecht

39

16

Debat over kwalitatief goede interventies Het afgelopen jaar is landelijk veel debat geweest over de effectiviteit van interventies om jeugdcriminaliteit te voorkomen en tegen te gaan. Het ‘Landelijk kwaliteitskader effectieve jeugdinterventies voor preventie van jeugdcriminaliteit’ was hier onder andere de aanleiding voor. De gemeente Utrecht stond samen met bijna alle andere gemeenten die deelnemen aan het landelijke programma Preventie met Gezag (PmG) op het standpunt dat alle interventies die worden ingezet zoveel mogelijk beproefde en wetenschappelijk onderbouwde interventies zijn. Waar dat niet mogelijk is, zorgen we altijd dat interventies (tussentijds) worden getoetst aan recent onderzoek. Kennis over werkzame onderdelen over risico- en beschermende factoren voor afglijden in criminaliteit wordt hierin verwerkt. De gemeente Utrecht kijkt ook naar de lokale behoefte en ervaring. Dat betekent dat niet altijd op voorhand al onderzoek is gedaan naar effectiviteit. Er zijn tot dusver nog te weinig evidence based interventies ontwikkeld of beschikbaar. Daarom vraagt dit om verantwoorde innovatie. Daarbij is het niet alleen belangrijk doorwrocht beleid te maken op wat werkt, maar ook vooral om de uitvoering te verbeteren en te versterken wie werkt. Een voorbeeld is het traject dat we samen met Colosseum Gym ontwikkelden en nu doorontwikkelen.

Een ander voorbeeld zijn de preventieve interventies die we op scholen aanbieden.

Met partners, waaronder Halt en JoU, zetten we een kwaliteitsslag in door relevante wetenschappelijke aanbevelingen over effectiviteit én inzichten uit de praktijk te vertalen naar het Utrechtse aanbod. Later in deze rapportage lichten we dit verder toe.

Ondermijning in de Zorg Dat georganiseerde criminaliteit ook in de zorg verweven zit, werd duidelijk uit het Eenheidsondermijningsbeeld van de politie Midden‑Nederland en verschillende voorbeelden die afgelopen jaar in de media verschenen. De gevolgen van ondermijning in de zorg zijn schrijnend; er gaan veel zorggelden verloren zonder dat de juiste zorg geleverd wordt en mensen die zorgbehoevend zijn krijgen dus deze benodigde zorg niet. Kwetsbare doelgroepen als ouderen, gehandicapten of jongeren worden onbekwaam behandeld. Voorbeelden zijn verkeerd handelen bij fixaties, verkeerd reageren in noodsituaties en fouten maken in het toedienen van medicatie. Hierdoor ontstonden meermaals risicovolle situaties. Er waren ook misstanden, zoals pesten en treiteren van cliënten. In onze stad speelde bijvoorbeeld onlangs een voorbeeld van een onderzoek in relatie tot zorgfraude waar bij een instap een grote hoeveelheid harddrugs werd aangetroffen. Dit leidde tot een sluiting van de burgemeester, maar laat ook de verwevenheid van criminele netwerken in drugshandel en de zorg zien. In het kader van de aanpak plofkraken zien we een link tussen deze vorm van criminaliteit en criminelen die een zorgbedrijf oprichten.

Bij partners zijn zorgen over banden tussen criminelen en bemiddelingsbureaus en signalen dat kwetsbare doelgroepen, zoals jongeren maar ook vreemdelingen, geronseld worden voor criminele activiteiten. Er zijn signalen dat geld wordt witgewassen door ongediplomeerde zorgmedewerkers zwart uit te betalen en werden eind januari 2025 verdachten aangehouden vanwege verdenking van het witwassen van 1 miljoen euro aan zorggelden. De zorgsector blijkt daarmee een interessante sector waar steeds meer criminele inmenging is. Dat komt doordat criminelen merken dat

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

39

er snel geld verdiend kan worden, dat het oprichten van zorgbedrijven de mogelijkheid biedt om crimineel verdiend geld van bijvoorbeeld drugshandel wit te wassen en dat werken met kwetsbare jongeren de gelegenheid biedt om deze jongeren te ronselen voor criminele activiteiten, bijvoorbeeld het uithalen van drugs uit containers in de haven van Rotterdam. Criminele ZZP’ers verklaren in de rechtbank dat ze hun leven hebben gebeterd en iets willen terugdoen voor de maatschappij. Vanuit de aanpak zorgfraude gaat veel aandacht naar op een juiste manier besteden van zorggelden, maar de aanpak van ondermijning in de zorg is breder. Het gaat over de verwevenheid van criminele netwerken in de volledige zorgketen. Van het toetreden tot zorg met valse certificaten en kwalificaties, tot het niet/slecht leveren van zorg en hier veel geld mee verdienen. Van het onbedoeld faciliteren van criminele activiteiten middels subsidies en vastgoedtransacties, tot het misbruik van het zorgsysteem als witwasconstructie. Criminele netwerken maken in de volle breedte dankbaar gebruik van de weeffouten in het complexe zorgsysteem. Daarom maakt burgemeester Dijksma de problematiek rondom ondermijning in de zorg landelijk bespreekbaar. Samen met ministeries en andere partners zijn we in gesprek en over concrete acties die we doen om deze problemen aan te pakken.

Als gemeente hebben we een belangrijke rol op het gebied van zorg. Ook in 2025 brengen we in kaart waar we als gemeente kunnen bijdragen om misstanden in de zorgsector te voorkomen.

In een groot onderzoek door onder meer de Inspectie Gezond­ heidszorg en Jeugd (IGJ) naar malafide bemiddelingsbureaus in de zorg, zijn bij één bureau ruim 60 zzp’ers gevonden die zonder juiste papieren in de zorg werkten. Lees verder in dit nieuwsbericht: Uitzendbureau stuurde zzp’ers met vals diploma de zorg in, 15 aangiftes.

Bericht Openbaar Ministerie:

Eerste beeld van de effecten en ervaringen - Met deze evaluatie zijn de eerste resultaten in kaart gebracht. Dit is gedaan door een eigen informatiebeeld, een informatierapport van de politie en een ervaringsonderzoek van een onafhankelijk adviesbureau. Uit ervaringsonderzoek van een onafhankelijk adviesbureau is eén van de uitkomsten dat ondernemers zich – voorzichtig – positief uiten over de vergunningplicht en gunstige veranderingen zien.

Bedrag van 1,5 miljoen witgewassen met zorgfraude: OM eist 22 maanden, 23-10-2024.

Praktijkverhaal:

Vergunningplicht Bedrijventerrein Nieuw Overvecht (BTNO) Op basis van een uitgebreide bestuurlijke rapportage wees de burgemeester in april 2022 de autobranche op BTNO aan voor een vergunning­plicht. Deze maatregel is in 2024 geëvalueerd en de conclusie is dat er stappen zijn gezet in de goede richting voor wat betreft veiligheid en leefbaarheid. Er zijn ondernemers vertrokken, uit eigen beweging of na het stoppen van de vergunningprocedure. Er is minder openbare ordeproblematiek en ook de ervaringen van de meeste ondernemers zijn positief. Tegelijkertijd zijn er nog teveel zorgen over de kwetsbaarheid van het gebied en de mensen die er werken of komen en zijn er aanwijzingen van criminele inmenging op het bedrijventerrein. Daarom is de burgemeester voornemens om het aanwijzingsbesluit voor de vergunningplicht te verlengen en zo de vergunningplicht te borgen in de bredere aanpak die eveneens wordt voortgezet in het gebied. De raad is hierover geïnformeerd via deze brief op 21 november 2024. Hierin valt verder te lezen dat we ook andere stappen zetten om gezamenlijk de leefbaarheid, veiligheid en het ondernemersklimaat te verbeteren op het bedrijventerrein.

Vergunningplicht autobedrijven Bedrijventerrein Nieuw Overvecht werkt Op Bedrijventerrein Nieuw Overvecht (BTNO) werden in 2024 de positieve effecten merkbaar van de vergunningplicht voor autobedrijven. Deze bestuurlijke maatregel is sinds 2022 van kracht. De politie en gemeente zien dat er minder misstanden zijn op het bedrijventerrein. Dit blijkt ook uit de evaluatie door DSP-groep van de vergunningplicht. Voor dit onderzoek organiseerden we onder andere drie bijeenkomsten met ondernemers en leden van Ondernemersvereniging Nieuw Overvecht en Keurmerk Veilig Ondernemen. Ondernemers geven aan dat de vergunningplicht het ondernemersklimaat op BTNO heeft verbeterd door een eerlijker speelveld te creëren, doordat malafide bedrijven worden geweerd. Bijna 80% van de ondernemers steunt een verlenging van de vergunningplicht. Om de veiligheid en leefbaarheid in het gebied verder te vergroten, richtten we onze inzet en communicatie in 2024 ook op het weerbaarder maken van ondernemers, werknemers en vastgoedeigenaren. We stimuleren mensen vooral melding te doen van verdachte of illegale situaties. We werken daarbij samen met Meld Misdaad Anoniem.

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

40

“Criminele ondernemers krijgen de vergunning niet. Sommige garages doen aan witwassen – dat is niet goed. Dus het zorgt voor veiligheid.” “Ik had liever gehad dat er iemand langs kwam, mij uitlegde wat er nodig is qua stukken, mij een termijn had gegeven, dan had ik alles in één keer kunnen leveren en was het veel sneller gegaan.”

Tijdens dit congres is een podcast gemaakt, waarin we vertellen wat vernieuwend en krachtig is aan de Utrechtse aanpak. Zoals het samenwerken met een veelheid aan partners. Of hoe wij bij de preventiekant niet alleen inzetten op zorg, dagbesteding, huisvesting en voorkomen dat iemand crimineel wordt, maar ook op het behoeden van jongeren/ jongvolwassen die al een beetje in ‘de fuik’ van criminele organisaties aan het zwemmen zijn. Jongeren waarvan wij denken dat wij ze met vereende krachten uit de fuik kunnen trekken. Beluister deze podcast.

“Nu het er is zou het zonde zijn als hij zo snel weer wordt beëindigd, maar ik vind eigenlijk dat het voor alle bedrijven moet gelden.” Lees meer: Vergunningplicht autobedrijven Bedrijventerrein Nieuw Overvecht werkt

Ervaringen delen over Grenzen Stellen, Perspectief Bieden De ervaringen die Utrecht de afgelopen jaren op deed met de integrale aanpak van drugscriminaliteit deelden we met professionals binnen en buiten de stad. In 2024 waren we gaststad voor het landelijke SBO-congres ‘Ondermijning en georganiseerde criminaliteit’. Op 18 ­september deelden we in het Spoorwegmuseum met ruim 240 vakgenoten onze aanpak van ondermijnende criminaliteit met ons programma Grenzen Stellen, Perspectief Bieden. We namen de congresbezoekers met inspirerende presentaties mee in lopende projecten binnen de pijlers criminele carrières en criminele geldstromen. Op de tweede congresdag lieten we de praktijk zien tijdens bezoeken op locatie aan de Amsterdamsestraatweg en Bedrijventerrein Nieuw Overvecht. We bezochten de ASW hub/ De Straatmakers, Colosseum Gym en 030Office.

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

41

3.3 Pijler doorbreken criminele carrières

Wat deden we? Samen met onze samenwerkingspartners en het Zorg- en Veiligheidshuis regio Utrecht (ZVHRU) zetten we gezamenlijk in op doorgroeiers in criminaliteit en justitiabelen met een hoog veiligheidsrisico. In deze aanpak werken we enkele thema’s nog verder uit, zoals veiligheid voor onze medewerkers, risicotaxatie- en duiding en handelingsperspectief. Denk daarbij bijvoorbeeld aan wat voor werk of dagbesteding we deze doelgroep kunnen bieden. Na een zorgvuldige voorbereiding ging in 2024 de uitvoering van de aanpak Ernstig Overlastgevende en Criminele Families (EOCF) van start. Met deze aanpak willen we crimineel gedrag van families verstoren, overlast verminderen en voorkomen dat dit gedrag overgedragen wordt aan kinderen en kleinkinderen. Dit gebeurt door een stedelijk team van veiligheids- en zorgpartners in het ZVHRU. Het team richt zich in de beginfase op een pilotfamilie, verspreid in verschillende wijken van de stad. Het is een lerende aanpak waarin we werkenderwijs ontdekken op welke manier we op basis van integrale plannen en scenario’s grenzen kunnen stellen aan crimineel gedrag en perspectief kunnen bieden binnen gesloten familienetwerken. We liepen in de uitvoering tegen de grenzen van de regelgeving rondom het uitwisselen van persoonsgegevens aan en werkten daarom op basis van individuele plannen van aanpak.

We verwachten met de inwerkingtreding van de nieuwe Wet Gegevensdeling echter meer ruimte te krijgen voor een meer familiesystemische benadering. De lessen uit de praktijk gebruiken we om een methodische aanpak te ontwikkelen op het integraal werken met gesloten familienetwerken. Landelijk participeren we in een lerend netwerk met gemeenten die ook een vergelijkbare aanpak ontwikkelen.

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

42

Wat zien we gebeuren?

Preventie en weerbaarheid

We hebben in onze aanpak niet alleen met jonge aanwas te maken. Er zijn ook jongeren die verder in de fuik raken, doorgroeien in criminaliteit en die tot de georganiseerde misdaad gaan behoren. Soms schuwen ze daarbij het toepassen van ernstig geweld niet. Ze vormen een hoog risico voor de veiligheid vanwege het netwerk waar ze toe behoren, de verhardheid in hun gedrag en de mate van geweld die ze zijn bereid om te gebruiken. Daar komt bij dat ze ook de beschikking hebben over macht, geld en middelen om tot extreem geweld en liquidatie over te gaan.

Wat deden we? In september startte de pilot ‘Vroegsignalering en Preventieve aanpak’. Het project richt zich op het in de praktijk ontwikkelen van een aanpak voor kinderen in de basisschoolleeftijd met een risicovolle ontwikkeling. Zij hebben een extra steun in de rug nodig voor een goede toekomst. De pilot vindt plaats in de wijk Overvecht en wordt uitgevoerd door het Buurtteam Jeugd & Gezin, in samenwerking met Spoor030 (specialistische jeugdzorg). Belangrijkste partners in het project zijn de basisscholen in Overvecht, de politie en het jongerenwerk Utrecht (JoU). De verwachting is dat jaarlijks 30 kinderen en hun ouders/verzorgers ondersteuning krijgen vanuit de pilot. EPIC, een landelijk onderzoeksconsortium, doet actieonderzoek naar de implementatie en het gebruik van de screener binnen dit project. De nieuwe inzichten worden gebruikt om passende behandelmethoden voor kinderen, hun ouders/verzorgers en hun gezin te ontwikkelen.

In de regio Utrecht hebben we te maken met een aantal kopstukken uit de georganiseerde misdaad die momenteel vastzitten (bijvoorbeeld vanuit de strafzaak Marengo en 26Koper). Deze ‘doorgroeiers’ komen op enig moment weer vrij. Daar krijgen we als gemeente ook de detentiemeldingen van. Er zijn regelmatig zorgen over de (aanstaande) terugkeer van deze justitiabelen met een hoog veiligheidsrisico in de samenleving. Daarom ontwikkelen we samen met onze samenwerkingspartners en het Zorg- en Veiligheidshuis hier een werkwijze voor.

De gemeente heeft in 2024 een ronde gemaakt langs 17 VO-scholen, 4 MBO-instellingen, 2 grote onderwijskoepels voor VO en partnerorganisaties. Dit gebeurde in het kader van de evaluatie van het convenant ‘Veilig in en om school in Utrecht’. Ook vanuit de actualiteit was er aanleiding voor deze gesprekken, zoals de zorgen over de jeugd- en drugscriminaliteit in en rond scholen en de vraag in hoeverre scholen zich daarvan bewust zijn en ook adequaat mee om kunnen gaan, en een aantal incidenten op Utrechtse scholen (zoals online dreigementen, dreigende situaties en aanwezigheid van (nep)vuurwapens).

In de gesprekken met scholen en samenwerkingspartners hebben we de actuele situatie en behoefte van scholen opgehaald op het brede terrein van veiligheid. We zien dat sociale veiligheid, incidenten en signalen van jeugdcriminaliteit in scholen nauw met elkaar samenhangen. De belangrijkste onderwerpen die scholen en bovengenoemde partners benoemen, zijn het verhogen van de deskundigheid in het onderwijs op het signaleren, begeleiden en melden van risicoleerlingen en jeugdcriminaliteit, werken aan korte lijnen en een goede samenwerking met (veiligheids)partners (Politie, JoU en Halt) en een kwalitatief aanbod van interventies en instrumenten voor criminaliteitspreventie, begeleiding en ondersteuning. In 2025 starten we met een pilot School en Veiligheid, waarin ruimte is voor drie scholen (VO en MBO) om deel te nemen. De pilot zal zich richten op een betere signalering en begeleiding van risicoleerlingen en leerlingen die al in de criminaliteit zitten. In 2024 hebben we een handelingskader voor omgaan met incidenten opgesteld voor het onderwijs, en een table top georganiseerd met schoolbesturen over handelen in crisissituaties. In samenwerking met HALT is er een jongerenrechtbank georganiseerd op een school in Vleuten-De Meern, één van de focuswijken van GSPB. Met een tweede school zijn we verkennende gesprekken aan het voeren.

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

43

Wat zien we gebeuren? Vanuit GSPB is een uitgebreid lesaanbod ‘veilig en weerbaar’ voor leerlingen en docenten beschikbaar, met als doel kinderen en jongeren sterk en weerbaar te maken tegen drugs- en online criminaliteit. Scholen door de hele stad hebben lessen en andere interventies ingezet (zie ook onderstaande kaart). Het aanbod van de lessen is voornamelijk klassikaal, maar er zijn ook preventieve interventies voor risicoleerlingen toegevoegd. Hierbij willen we zoveel mogelijk vraaggericht werken als partner van de school, in plaats van aanbodgericht. Ook kijken we kritisch naar de inhoud van voorlichtingen: deze moet goed aansluiten bij de leeftijd en de belevingswereld van de doelgroep. Het onderwerp moet relevant zijn voor het grootste deel van de klas. Andere belangrijke overwegingen bij het inzetten van klassikale voorlichting zijn mogelijke schadelijke neveneffecten. Maak je leerlingen niet juist nieuwsgierig naar criminaliteit met de les, en heeft het inzetten van een ervarings­ deskundige (ex-crimineel) voor de klas wel het gewenste effect? Of romantiseer je daarmee juist het beeld van een crimineel leven? We zijn terughoudend met de inzet van ex-criminelen (zogenaamde ervaringsdeskundigen) voor leerlingen en studenten omdat er geen wetenschappelijk bewijs is voor effectiviteit.

In 2025 zullen we deze kwaliteitsslag van het aanbod van interventies en instrumenten voor criminaliteitspreventie, begeleiding en ondersteuning voortzetten.

Utrechtse jongeren komen soms al heel jong in aanraking met (drugs-)criminaliteit. Ze zien het op straat of in hun omgeving. Ze worden soms zonder het zelf te weten gevraagd mee te doen. De jongeren hebben mogelijk een romantisch beeld van het leven als drugscrimineel. De gemeente en veiligheidspartners willen met het onderwijsprogramma Kapot Sterk de jonge jeugd bewust maken van de minder aantrekkelijke kanten van een loopbaan in de drugscriminaliteit. Lees hier verder: Kapot Sterk lessen leren kinderen omgaan met groepsdruk en verleidingen

Jongerenwerkers kunnen een belangrijke rol spelen bij het snel signaleren van risico’s en problemen op het gebied van een veilige leefomgeving van jongeren. Onze samenwerkingspartner Stichting Jongerenwerk Utrecht (JoU) is er voor alle Utrechtse jongeren tussen de 10 en 23 jaar. Lees hier hun verhaal Jongerenwerkers dagelijks actief op scholen en in de wijk

Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024

44

Kaart 1: Overzicht van Scholen in Basis- en Voortgezet Onderwijs en Middelbaar beroepsonderwijs met minimaal 1 interventie in 2024

Tabel 2: Prestaties interventies preventie en weerbaarheid

Het kaartje geeft een overzicht van scholen waar interventies zijn aangeboden in 2024. Het gaat om de interventies: • Kapot Sterk, voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs • Schooljongerenwerk op voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs en Tienerwerk op basisscholen

Interventies en preventies

• Halt, met voorlichtingen op alle schoolniveaus, waaronder ook de lessen van Leerlingalert en individuele interventies op voortgezet onderwijs • Alleen Jij bepaalt wie je bent, een individuele interventie voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs en 1e en 2e klas van het voortgezet onderwijs