Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
Tekst van het document
2023
2024
PO scholen meegedaan aan Kapot Sterk
27
28
PO deelnemers meegedaan aan Kapot Sterk
752
1034
PO scholen waar tienerwerk actief is
14
17
VO scholen waar jongerenwerk actief is
8
10
MBO scholen waar jongerenwerk actief is
0
2
= Basis Onderwijs
Jongerenrechtbank actief
1
1
= Middelbaar Beroeps Onderwijs
PO deelnemers Alleen jij Bepaalt
24
65
= Speciaal Onderwijs
Praktijkonderwijs deelnemers Alleen jij Bepaalt
5
15
= Voortgezet Onderwijs
VMBO-kader deelnemers Alleen jij Bepaalt
14
7
Cluster-4 deelnemers Alleen jij Bepaalt
30
10
Voorlichtingen die HALT verzorgd heeft op PO
150
144
Voorlichtingen die HALT verzorgd heeft op VO
75
80
Voorlichtingen die HALT verzorgd heeft op MBO
5
27
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
45
Versterken en uitbreiden Persoonsgerichte Aanpak (PGA) jonge aanwas en doorgroeiers Wat deden we? De lokale Persoonsgerichte Aanpak (PGA) is een integrale aanpak toegesneden op de persoon en diens systeem, waarbij een combinatie van bestuurlijke, strafrechtelijke, zorg- en overige interventies worden ingezet om overlast, criminaliteit en/ of maatschappelijke uitval te voorkomen of op zijn minst terug te dringen. De aanpak wordt uitgevoerd onder coördinatie van de PGA-experts. De doelgroep van PGA-jeugd bestaat grotendeels uit jonge aanwas en doorgroeiers in de (drugs)criminaliteit (12 tot 27 jaar).
Afbeelding 7: Procesregie bij de Persoonsgerichte Aanpak jonge aanwas en doorgroeiers met interventies en betrok ken uitvoerende organisaties.
Hierna lichten we zowel cijfermatig als met praktijkverhalen toe wat we het afgelopen jaar hebben gedaan.
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
46
De PGA-experts Jeugd richten zich sinds de start van GSPB op zowel de jonge aanwas (in de lokale PGA) als op de doorgroeiers (de Top X in het ZVHRU), waarbij er specifiek aandacht wordt besteed aan plofkrakers. Er gebeurt heel veel in de uitvoering: PGA-experts Jeugd komen bij iemand thuis, coördineren de begeleiding naar opleiding, passend werk, schuldhulp of huisvesting en onderhouden contact met politie, justitie en reclassering. Om jongeren en jongvolwassenen te helpen, is soms ook maatwerk nodig, bijvoorbeeld om passende huisvesting te vinden. Outreachend werken, motiveren en een positieve werkrelatie opbouwen zijn cruciale factoren voor een succesvolle aanpak. Door contact te leggen en vertrouwen op te bouwen proberen we iemand te bewegen naar hulpverlening en passende interventies. Veel partijen uit het sociaal, zorg- en veiligheidsdomein werken mee aan de PGA, waaronder woningcorporaties, Buurtteam, Samen Veilig Midden‑Nederland, verslavingszorg, GGZ, GGD, politie en reclassering.
Casus Als Omar (16 jaar) door de politie wordt aangemeld voor een Persoonsgerichte aanpak zijn er veel zorgen. Hij is veroordeeld voor verschillende straatroven, zorgt voor veel overlast in de wijk, spijbelt van school, hangt veel op straat en het lukt hem niet om een bijbaantje vast te houden. Moeder keurt het negatieve gedrag van haar zoon af en maakt zich veel zorgen. Ze heeft geen invloed meer op haar zoon, de aanzuigende werking van de straat is te groot. Omar houdt alle hulp af en gaat mondjesmaat naar de afspraken met zijn jeugdreclasseerder.
Jeroen (PGA-expert) gaat bij moeder en Omar thuis op bezoek. Hij legt contact, bespreekt de zorgen en maakt samen met de politie, jeugdreclassering en het gezin een plan om het negatieve gedrag te stoppen. Jeroen investeert veel tijd in een goede werkrelatie met Omar (gaat mee naar gesprekken op school en zoekt zowel Omar als moeder regelmatig thuis op). Als Omar belt is Jeroen er voor hem. Ondertussen betrekt hij (in afstemming met de jeugdreclassering) samenwerkingspartners. Leerplicht vanwege het verzuim, specialistische zorg voor de thuissituatie en een IPTA-coach van de gemeente voor een bijbaan. Daarnaast heeft Jeroen regelmatig contact met school. Samen zoeken ze naar een andere school die beter aansluit bij Omar. Na een jaar ziet Omar zijn leven er een stuk positiever uit: Hij zit op een nieuwe school, doet eindexamen en er zijn veel minder conflicten in de thuissituatie. Omar heeft recent (met behulp van de IPTA-coach) een bijbaan gevonden. Ook de politie is tevreden over Omar. Hij komt veel minder in beeld. Het komende half blijft Jeroen betrokken, om de positieve gedragsverandering te bestendigen en om Omar verder los te weken van negatieve contacten op straat. Moeder is trots op haar zoon en ook Omar is blij met de positieve veranderingen in zijn leven.
De proeftuin biedt ruimte om te werken aan methodische vernieuwing. Er wordt ingezet op het betrekken van de informele cirkel en het werken vanuit de levensloop en leefwereld van de jongere. De ontwikkeling van de werkwijze komt tot stand met inbreng van de betrokken reclasseringswerkers en PGA-experts. Het proces en de in de proeftuin te behalen resultaten worden gevolgd door een actieonderzoeker. Op dit moment zijn er 19 personen (TopX en lokale PGA) opgenomen in deze proeftuin, die loopt tot eind 2025. De Re-Integratie Officier (RIO) speelt een centrale rol in het ondersteunen van specifiek die gedetineerden die zijn doorgegroeid in criminaliteit. Door samen te werken met verschillende partners richt de RIO zich op de belangrijke leefgebieden: zingeving en motivatie, huisvesting, werk, schulden en zorg. Tijdens en na de detentie biedt de RIO intensieve begeleiding, bouwt een vertrouwensband op en zorgt voor praktische ondersteuning, zoals solliciteren en contact met werkgevers. Het doel is om meer stabiliteit te bereiken, recidive te verminderen en een succesvolle re-integratie te realiseren, met de deelnemer altijd centraal. De RIO’s hebben nu zo’n 70 jongeren in de aanpak.
Inzet Re-Integratie Officieren • 3 Re-integratie Officieren • 71 Totaal aantal gedetineerden aangemeld voor RIO-traject Waarvan in 2024:
De proeftuin Multidisciplinair Toezicht (MDT) is een project van de gemeente samen met (jeugd)reclasseringsorganisaties. Hierin werkt een multidisciplinair team van reclasseringswerkers en PGA-experts nauw met elkaar samen om de jonge aanwas en doorgroei van jongeren tot 27 jaar in (drugs)criminaliteit tegen te gaan. Samen kijkt de tandem van een (jeugd)reclasseerder en PGA-expert wat er nodig is bij de begeleiding van de jongere, waarbij de betrokkenheid van de (jeugd)reclassering ervoor zorgt dat forensische expertise eerder en intensiever ingezet kan worden. Door de gezamenlijke inzet is het mogelijk om sneller de “plusjes” van MDT te kunnen inzetten.
Screening
3
Coördinatie
47
Monitoring
7
Afgesloten
15
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
47
We ontwikkelen nieuwe activiteiten op het gebied van werk, sport en opleiding als dat nodig is en ontsluiten zoveel mogelijk bestaand aanbod voor onze doelgroep. Het is belangrijk dat we het aanbod zowel in de persoonsgerichte aanpak als direct aansluitend aan de detentieperiode kunnen inzetten. In de beginfase van GSPB is een aantal nieuwe initiatieven opgestart met als doel onze doelgroepen werkfit te maken en uit te laten stromen naar regulier werk. We monitoren de inspanningen en opbrengsten van deze initiatieven en stellen indien nodig de afspraken bij. Recentelijk is de samenwerking met het WerkgeverServicePunt (WSP) van de gemeente opgezocht en werken we aan het ontsluiten van bestaand werkaanbod voor onze doelgroep, matching op maat en gaan we inventariseren of er nog ontbrekend aanbod is. De interventie verzorgd door kickboksschool Colosseum Gym (CG) is dit jaar geëvalueerd en wordt doorontwikkeld. In eerste instantie was de doelstelling gericht op het behalen van een erkend ROC-sportdiploma. Dit is nog steeds mogelijk, alleen bleek deze doelstelling niet voor alle deelnemers weggelegd. De interventie richt zich nu ook op een bredere doelstelling, namelijk het verstevigen van (sociale) vaardigheden die nodig zijn om deel te nemen aan het werkzame leven.
De trainers werken aan het veranderen van gedrag, zoals op tijd leren komen, houden aan afspraken, respectvol omgaan met anderen. Dit leidt ertoe dat het contact met ouders verbetert, het beter gaat op school en dat er werk wordt gezocht en gevonden. Om uitstroom naar passend werk te vergroten heeft Colosseum Gym in samenwerking met de gemeente een aantal business-to-business events georganiseerd. Dit moet nog zijn vruchten afwerpen en er zal ook in 2025 jaar weer op ingezet worden. Gedurende 2024 namen 16 deelnemers deel aan de interventie CG, de meesten trainen nog steeds. Er zijn 3 kandidaten positief
uitgestroomd (PGA-aanpak positief afgerond), 2 zijn gestopt door privéomstandigheden en 2 zijn voortijdig gestopt.
en benadrukt dat hij zelf de baas is over zijn toekomst. Dit gaf hem de benodigde focus om actief aan de slag te gaan.
De IPTA-coaches (IPTA staat voor integrale persoonsgerichte toeleiding naar arbeid) zijn vooral gericht op de (risico)jongeren in de leeftijd tussen de 16 en 27 jaar die geen werk of opleiding hebben. Deze interventie is bedoeld om de kans op recidive (herhaling van strafbaar gedrag) te verminderen. IPTA-kandidaten stromen uit als zij tenminste 6 maanden lang positieve resultaten behalen op school, bij een werkgever of ander soort dagbesteding, en er geen grote instabiliteit (meer) is op andere leefgebieden.
Inmiddels is hij met succes aan het werk als brandwachter en zet hij zich nog steeds in voor een stabiele toekomst. Deze casus laat zien hoe persoonlijke begeleiding, duidelijkheid en het benoemen van iemands potentie kunnen bijdragen aan een positieve ommekeer in iemands leven.
Casus A. (26) kwam in beeld bij de IPTA-coach via Werk en Inkomen vanwege zijn bijstandsuitkering en eerdere problemen met justitie. Uit het kennismakingsgesprek bleek dat hij zich in een turbulente fase van zijn leven bevond en worstelde met zijn toekomstperspectief. Tijdens een gesprek gaf hij aan: “Ik sta op een kruispunt in mijn leven. Ik word ouder, ben net vader geworden en wil iets veranderen. Maar als jij met een goed plan komt, ben ik bereid om eraan te werken.” De IPTA-coach heeft toen duidelijk gemaakt dat hij zélf de initiatiefnemer was en twee maanden kreeg om na te denken over wat te doen, en geen delicten meer. Maar ook dat de IPTA-coach dan daadkracht zou tonen en naar middelen zoeken om dit voornemen te kunnen ondersteunen. Dit motiveerde hem om serieus na te denken over zijn toekomst. A. gaf uiteindelijk aan dat hij graag als brandwachter aan de slag wilde. Dit doel gaf hem een helder perspectief en de motivatie om zijn leven om te draaien. Door hem te ondersteunen met concrete stappen en middelen, werd hij in staat gesteld zijn ambities te realiseren. Er werd ingezoomd op zijn verantwoordelijkheden als jonge vader
Inzet IPTA-coaches • 3 IPTA-coaches • 100 Totaal aantal jongeren aangemeld voor IPTA-traject • 86 jongeren daadwerkelijk deelgenomen IPTA-traject Waarvan in 2024: Nog in traject
Succesvol uitgestroomd
Voortijdig beëindigd
39 8 opleiding
23 betaald werk
16
Bij 16 jongeren is het traject voortijdig beëindigd om uiteenlopende redenen, waaronder emigratie naar het buitenland, verhuizing naar een andere stad, onvoldoende motivatie om het traject voort te zetten, psychische klachten, verslavingsproblematiek die het dagelijks functioneren belemmert of het vinden van werk buiten het traject om. Vanuit GSPB wordt een aantal interventies voor jonge aanwas en doorgroeiers bij andere organisaties gefinancierd. Zo zijn in 2024 zijn de jeugdreclasseringsorganisaties SAVE, Leger des Heils en de William Schrikker Stichting (WSS) op basis van een landelijke subsidie gestart
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
48
met drie nieuwe trajecten speciaal voor jonge aanwas en doorgroeiers. Het gaat om: • KansRIJK, waarbij kennis en expertise van de jeugdreclassering kan worden ingezet nog voordat er sprake is van een strafrechtelijk kader • JR Plus, met extra begeleidingsuren om toezicht te houden binnen een bestaand strafrechtelijk kader; en • Straatkracht, een nieuwe intensieve werkwijze binnen een bestaand strafrechtelijk kader voor jongeren van 12 tot en met 23 jaar, gericht op het ondersteunen van jongeren in het weg bewegen van een (georganiseerde) criminele en gewelddadige context, naar een positief, veiliger en prosociaal leven. De jeugdreclasseringsorganisaties werken hierbij nauw samen met de experts van de persoonsgerichte aanpak van de gemeente Utrecht. De organisatie We All Al Amal is per januari 2024 gestart met het bieden van extra en gerichte ondersteuning aan jongeren met een migratieachtergrond en een verstandelijke beperking die doorgroeien in criminaliteit. De persoonlijk begeleiders van We All werken aan vertrouwen om in contact te komen met zowel de jongere als zijn familie. Vandaaruit start het werken aan perspectief om hen op positieve wijze deel te laten nemen aan de samenleving.
Vernieuwend bij de begeleiding is dat er een gedragswetenschapper en een islamitisch geestelijk verzorger betrokken zijn, zowel ter ondersteuning van de persoonlijk begeleiders als voor de jongere zelf. In 2024 is deze vorm van begeleiding en ondersteuning 5 keer ingezet.
Wat zien we gebeuren? In de praktijk komen we regelmatig tegen dat een deel van de jongeren die vaker vast heeft gezeten, lastig te bereiken is voor hulp en ondersteuning. Ze zijn wantrouwend, zorgmijdend en hebben geen of lage motivatie om in gesprek te gaan. Ze hebben het vertrouwen in de overheid verloren. Dan is het toch belangrijk om aansluiting te blijven zoeken en in gesprek te komen over hun toekomst. Om bij deze jongeren toch een positieve verandering te bewerkstelligen en hun criminele carrière te doorbreken, is dus een lange adem nodig, waarbij er niet snel losgelaten wordt. Het succes van onze aanpak staat of valt met het kunnen bieden van perspectief. Een van de grootste beschermende factoren om crimineel gedrag tegen te gaan, en tegelijkertijd een van de grootste knelpunten is huisvesting. Een deel van de (ex-)gedetineerden heeft Beschermd Wonen nodig, waar wachtlijsten voor zijn, of maakt gebruik van de maatschappelijke opvang waar al veel druk op staat. De bezuinigingen in het sociaal domein hebben daarom ook effect op de uitvoering van GSPB. Voor jonge aanwas en doorgroeiers gaan we de belangrijkste nten en oplossingsrichtingen inventariseren in 2025. Lokale PGA Caseload Jeugd
Top-X ZVHrU Caseload Jeugd
Top-X ZVHrU Caseload volwassenen tot 27 jaar
55
49
40
40
2023
2024
2023
2024
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
49
Als jongeren/jongvolwassen instromen in de PGA zijn op verschillende leefgebieden zorgen. Zie grafiek 12 voor zicht op deze leefgebieden bij jongeren en jong volwassenen in de aanpak. Op de leefgebieden Sociaal netwerk, Houding, gedrag en vaardigheden en Tijdsbesteding komen de meeste zorgen voor. Ook zijn er vaak zorgen rondom Justitie en politiecontacten en over het uitblijven van Werk en Opleiding. In vergelijking met de instroom uit 2023 valt op dat het aantal jongeren met acute problematiek iets is toegenomen: van 2 (van de 34) jongeren in 2023 naar 8 (van de 22) jongeren in 2024. Op de leefgebieden worden er in de PGA-interventies ingezet (als het Colosseum; FC Utrecht Inside/outside; IPTA coaches), maar ook intensief samengewerkt met (gemeentelijke) partners (als W&I, Buurteams, JoU, 3RO en SVMN). In het afgelopen jaar zijn er mede hierdoor 23 jongeren positief afgesloten in de lokale PGA. Grafiek 11 hieronder geeft hier een illustratie van.
Uit kwalitatieve analyse van de afgesloten dossiers komt het volgende naar voren: • Positief afgesloten | Bij het grootste deel van deze jongens zien we dat ze bij afsluiten van het dossier, niet meer negatief in beeld komen, hun houding (o.a. jegens politie) veranderd is en er geen nieuwe politiemutaties óf recidive is. Een groot deel van deze jongens heeft werk, volgt een opleiding (of een combinatie van beiden). • Negatief afgesloten | Bij vijf jongeren is de aanpak negatief afgesloten. Ze zijn vaak niet gemotiveerd en willen (ondanks zeer veel inspanning) geen contact. Ze voldoen niet aan de criteria van het ZVHRU, waardoor een opschaling niet mogelijk is. • Opgeschaald naar ZVHRU | Er zijn in het totaal 9 jongeren opgeschaald naar het ZVHRU. Bij deze jongeren is er sprake van recidive en/of een toename van zorgen op de leefgebieden (ondanks de ingezette interventies).
Grafiek 11: Afgesloten casuïstiek 2024 9
Overdracht naar Zorg- en Veiligheidshuis
23
Positief
4
Verhuisd naar andere gemeente
5
Negatief
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
50
Hieronder een grafiek van belangrijke onderwerpen uit het leven van deze cliënten die we monitoren.
Grafiek 12: Beginmeting leefgebieden jongeren en jongvolwassenen (12-27 jaar), 2023 – 2024 Sociaal netwerk 2024 (n=22) 2023 (n=34) Houding, gedrag en vaardigheden 2024 (n=22) 2023 (n=34) Tijdsbesteding 2024 (n=22) 2023 (n=34) Justitie en politie 2024 (n=22) 2023 (n=34) Werk en opleiding 2024 (n=22) 2023 (n=34) (Huiselijke) relaties 2024 (n=22) 2023 (n=34) Financiën 2024 (n=22) 2023 (n=34) Geestelijke gezondheid 2024 (n=22) 2023 (n=34) Probl. middelengebruik en versl. 2024 (n=22) 2023 (n=34) Huisvesting 2024 (n=22) 2023 (n=34) Identiteit 2024 (n=22) 2023 (n=34) Lichamelijke gezondheid 2024 (n=22) 2023 (n=34)
8
Niet
Beperkt
5
8 9
6
3 2 17 4 1
4 12
7 11 1 3 4 2 2 3 8 11 8 3 1 6 7 5 3 1 3 4 2 3 11 11 7 6 1 4 3 1 8 4 4 8 10 4 3 5 5 3 2 5 1 1 8 11 10 8 6 11 4 2 8 2 2 5 12 5 1 7 9 2 3 10 10 10 3 1 13 1 2 11 4 17 4 7 1 3 2 17 4 1 25 3 2 4 17 21 2 29 2 3 14 4 3 1 23 1 10 7
0 Acuut
4 8
2 3 3
3
5
Voldoende
Krachtenbundeling voor veiligheid
Ervaringen van onze ketenpartners
Stel, je hebt als professionals op het gebied van veiligheid verschillende specialiteiten, maar hetzelfde doel: de drugscriminaliteit onder jongeren verminderen. Wat is er dan logischer dan het bundelen van de krachten. Lees hier meer over hoe de gemeente Utrecht, Jeugdreclassering en twee andere reclasseringsorganisaties dat doen via het project Multi Disciplinair Toezicht. Lees meer: Krachtenbundeling voor veiligheid
Voor de uitvoering van het programma ‘Grenzen stellen, perspectief bieden’ werkt de gemeente samen met een groot aantal bevlogen professionals in de stad. Binnen deze samenwerking ligt de focus op die gebieden waar jongeren extra vatbaar kunnen zijn voor jeugdcriminaliteit en waar de veiligheid en leefbaarheid onder druk staat. We weten dat het tijd kost om bij deze jongeren tot een duurzame gedragsverandering te komen. Maar we laten niet los. Eén van onze samenwerkingspartners is Rob Spaan die in zijn functie als regiomanager bij Samen Veilig Midden Nederland een waardevolle bijdrage levert aan een veilige en leefbare stad.
4
10
15
Volledig
20
25
30
Terug in maatschappij dankzij voetbal Het project FC Utrecht Inside PI Nieuwegein bereidt Utrechtse gedetineerden voor op een terugkeer in de samenleving met een baan, zodat ze structuur in hun leven krijgen, legaal een inkomen verdienen en de criminaliteit achter zich kunnen laten. Hoofd detentie en re-integratie Ed Deij: “Investeren in mensen die leren om vooruit te komen en een beter leven te leiden, is waardevol.”
‘Delict-gedrag van jeugdigen kunnen wij niet los zien van hun gezins- en sociale omgeving waarin jeugdigen opgroeien.’ Aldus Rob Spaan van SAVE Lees meer 3 vragen aan | gemeente Utrecht
“Een nieuw leven oppakken is ingewikkeld en het zal niet iedereen lukken. Vergelijk het maar met de natuur: met FC Utrecht Inside planten we zaadjes waarvan een deel opkomt en het zal redden. Ik hoop dat het er zoveel mogelijk zijn.”
35
Lees meer Terug in maatschappij dankzij voetbal
Niet geregistreerd
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
51
3.4 Pijler doorbreken criminele geldstromen
Stadsbrede inzet Drugsgerelateerde criminaliteit is niet gebonden aan thema’s, specifieke gebieden of gemeentengrenzen. Een deel van de inzet om de ontwrichtende effecten van drugsgerelateerde criminaliteit tegen te gaan is dan ook stadsbreed. Hierbij zetten we, waar nodig, het bestuurlijk instrumentarium in om de ontwrichtende effecten van drugsgerelateerde criminaliteit tegen te gaan en ernstige verstoringen van de openbare orde in onze wijken te herstellen.
Grafiek 13: Pandsluitingen 14
Opiumwet 13b
4
Horecaverordering
Art. 2.46 APV
2
Art. 2.47 APV Autobranche
3
24
5 2
Art. 3.4 APV 80 Illegaal sekswerk 1 Omgevingswet
2
Art. 175 Gemeentewet Art. 174 Gemeentewet Art. 174a Gemeentewet
5 3
0 1 11 2023 (t/m sept)
2024
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
52
Wat deden we?
Preventie en Weerbaarheid
• We hebben 876 keer met het Bestuurlijk Utrecht Interventie Team (BUIT) locaties gecontroleerd, waarvan 392 keer op de ondermijningsthema’s die hieronder worden uitgelicht. In bovenstaande grafiek is te zien hoe het bestuurlijk instrumentarium stadsbreed is ingezet. • In 2024 zijn er 39 explosies geweest in Utrecht. Een significante stijging ten opzichte van het totaal van 21 in 2023. Hoewel niet iedere explosie een motief heeft gerelateerd aan ondermijnende criminaliteit, hebben de explosies of het aantreffen van explosieven een maatschappelijke impact. Als gemeente Utrecht zijn we betrokken bij het landelijke netwerk dat zich buigt over de gevolgen van explosies en het voorkomen ervan. • Per 1 januari 2024 heeft de burgemeester de bevoegdheid, op grond van artikel 174a Gemeentewet, om ook bij een beschieting van een pand of het gebruik van een wapen tegen een pand een pand te kunnen sluiten. • Als eerste gemeente van Nederland is de mogelijkheid in de APV opgenomen die het mogelijk maakt voor de burgemeester om op te treden bij het aantreffen van technische hulpmiddelen, zoals bakens en spionageapparatuur, in het geval het aannemelijk is dat deze middelen gebruikt worden om strafbare feiten mee te plegen. • Er zijn afgelopen jaar in tientallen gevallen een last onder dwangsom opgelegd vanwege drugshandel.
Preventie en weerbaarheid is een belangrijk thema vanuit GSPB richting onze bewoners, ondernemers en professionals. De kern zit hem in het bewuster maken van wat er op het gebied van ondermijning kan spelen in hun buurt of werkveld én het vergroten van de meldingsbereidheid. Periodiek organiseren we bijeenkomsten op dit thema. Andere keren wordt er aandacht aan het thema besteed als onderdeel van de geprioriteerde thema’s: vastgoed, financiële logistiek en transport & logistiek. • Er zijn 525 Knock & Talk gesprekken gevoerd in verschillende wijken en naar aanleiding van verschillende incidenten. Tijdens deze gesprekken gaan we in gesprek met inwoners en ondernemers over signalen van ondermijnende criminaliteit en de mogelijkheden om deze signalen te melden. • In 2024 zijn 17 bijeenkomsten georganiseerd voor en met bewoners of professionals uit de stad, waarbij we 679 bewoners en professionals hebben bereikt.
Wat zien we gebeuren? Over de impact van explosies in de stad In 2024 zijn er aanzienlijk meer explosieven afgegaan, zowel in de provincie als in onze stad. Volgens de politie wordt vaak zwaar, professioneel vuurwerk gebruikt, zoals cobra’s. Vaker gaan er meermaals explosieven af in dezelfde straat. Dit heeft grote impact voor omwonenden. In G4-verband delen we kennis en informatie over explosies bij woningen en bedrijven als manier om te intimideren. Bij ruim de helft van de explosies is geen link met criminaliteit, maar is sprake van ruzie.. We weten van controleacties samen met de politie dat er in de Utrechtse wijken explosief materiaal wordt verborgen. Bijvoorbeeld ook om plofkraken mee te plegen. Schuurtjes en garageboxen zijn hiervoor aantrekkelijke plekken vanwege de beperkte sociale controle. Het opslaan van zwaar explosief materiaal midden in een woonwijk is een reëel veiligheidsrisico. Daarom organiseren we met partners regelmatig integrale controles.
Afbeelding 7: Knock & Talk gesprekken 2023
2024
182
525
Knock & Talk gesprekken gevoerd
Knock & Talk gesprekken gevoerd
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
53
Vastgoed Wat deden we? • In 2024 hebben we deelgenomen aan de nieuwe campagne van M., die zich richt op de kwetsbare huurder. We doen dit in samenwerking met een groot deel van de Utrechtse woningbouwcorporaties. Naast het feit dat we hierin samen optrekken met nieuwe partners, draagt dit ook bij aan de bewustwording en mogelijk ook de meldingsbereidheid in de stad. • We werken aan de relatie met woningbouwcorporaties. In dit kader zijn er onder meer gesprekken geweest over ondermijning in brede zin, over samenwerking op dit thema en meer specifiek ook over garageboxen naar aanleiding van controles in het kader van plof kraken. De samenwerking tussen de gemeente en woningbouwcorporaties is essentieel om ondermijning in de vastgoedsector effectief aan te pakken. Het doel is om signalen van criminele activiteiten sneller op te merken, de veiligheid en leefbaarheid in wijken te waarborgen en samen sterker op te treden tegen criminele invloeden in de woningmarkt. Dit draagt bij aan een veiligere stad en een meer integere vastgoedsector. • We hebben een training voor sociaal beheerders van de Utrechtse woningcorporaties georganiseerd over het signaleren en melden van signalen van ondermijnende criminaliteit. Sociaal beheerders kunnen een belangrijke schakel zijn als het gaat om signaleren van misstanden bij huurwoningen. Alle corporaties waren goed vertegenwoordigd.
We hebben hierin samen opgetrokken met politie en Stichting M (voorheen: Meld Misdaad Anoniem). De reacties van de deelnemers waren positief. Zo gaf iemand aan dat ze signalen had geleerd die haar bekend voorkwamen, maar waarvan ze nu besefte dat er misschien meer speelde. We gaan hier vervolg aangeven. Zie ook het praktijkverhaal.
Wat zien we gebeuren? • Uit onderzoek (2020)1 is gebleken dat ongeveer 40.000 woningen en 10.000 bedrijfspanden zijn benut voor het faciliteren van ondermijnende criminaliteit. Uit recent onderzoek2 blijkt dat 41% van het crimineel vermogen wordt witgewassen via vastgoed. Afgelopen jaar bleek dat ook Utrechtse garageboxen worden gebruikt als opslag locatie voor auto’s en explosieven voor plofkraken. Landelijk werden in woningen ook drugslabs ontdekt. Onlangs bleek dat criminelen die gelinkt kunnen worden aan drugshandel op grote schaal hypotheekfraude hebben gepleegd en daarmee woningen hebben opgekocht3. Tot slot wordt vastgoed misbruikt voor het aanbieden van illegale diensten zoals illegaal sekswerk of illegale kansspelen.
De gemeente vertelde over de Utrechtse aanpak van ondermijnende criminaliteit en het herkennen van signalen van criminele of verdachte situaties. De politie presenteerde actuele cijfers en vertelde hoe zij meldingen afhandelen. Meld Misdaad Anoniem legde uit wat ‘anoniem melden’ inhoudt en hoe deze onafhankelijke organisatie meldingen doorgeeft aan de politie zonder dat de melder bekend wordt. Het programma werd afgesloten met een trainer/acteur. Hij liet de sociaal beheerders nadenken over hun zichtbaarheid en herkenbaarheid. Draag je je bedrijfskleding ook in je vrije tijd? En wat plaats je op sociale media? Hij gaf ook tips om beter weerbaar te zijn tegen agressie of intimidatie. Het grote aantal deelnemers liet zien dat er behoefte was aan deze informatie en aan het delen van ervaringen.
Bijeenkomst sociaal beheerders woningcorporaties Criminelen hebben vastgoed nodig voor hun illegale praktijken. Zij gebruiken soms huurwoningen om wapens en cash of andere spullen op te slaan, voor drugshandel of voor illegaal sekswerk. Sociaal beheerders van woningcorporaties kunnen een belangrijke schakel zijn bij het signaleren van het misbruik van huurwoningen. Door hun werk zijn ze persoonlijk ook interessant voor criminelen. Daarom organiseerde de gemeente speciaal voor deze medewerkers een bijeenkomst.
1 Kruize, P., Gruter, P. (2020). ‘Criminele gebouwen’ De faciliterende rol van woningen en bedrijfsruimten bij ondermijnende criminaliteit in Nederland en vier EU-landen. 2 Europol: vastgoed geliefd bij witwassende Europese criminelen 3 Crimineel netwerk kocht honderden woningen via listige hypotheekfraude
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
54
Grafiek 14: Percentage woningen aangekocht met ongeregistreerd vermogen (2018)
10,3%
10,1%
10,9%
11,9% 9,0%
10,3%
14,5% 7,1 %
11,5%
12,1%
7,4% 8,6%
Utrecht
Nederland Bron: Zicht op Ondermijning
Grafiek 15: Percentage verblijfsobjecten in bezit van eige naar met een veroordeling in de afgelopen 10 jaar (2022)
3,1%
3,2%
2,5%
3,3% 3,7%
1,8% 1,9%
1,5% 3,9 %
2,2%
2,5% 1,3%
Utrecht
Nederland Bron: Zicht op Ondermijning
Financiële logistiek Wat deden we? In 2024 hebben we op een projectmatige manier gebouwd aan een beeld op criminele geldstromen. Er is gewerkt aan o.a. onderstaande projecten: • Als witwasgevoelige sector hebben we vijf kantoren van een Money Transfer Organisation (MTO) gecontroleerd. Ter voorbereiding op deze controles hebben we verschillende gesprekken gevoerd met de brancheorganisatie voor MTO’s (NVGTK) om meer specifieke kennis op te doen over de werking van de betaaldienst in deze branche. Tijdens de controles constateerden we verschillende onregel matigheden, zoals een grote hoeveelheid paspoorten en inlogcodes voor de betaaldienst die voor iedereen beschikbaar waren. Deze controles hebben vervolgens geleid tot integrale casuïstiek binnen het RIEC - samenwerkingsverband. De waargenomen misstanden zijn gedeeld met de verantwoordelijk toezichthouder, De Nederlandsche Bank (DNB). De werkwijze rondom de aanpak is tevens uitgeleerd aan het RIEC, zodat andere gemeenten in de regio Midden‑Nederland gebruik kunnen maken van dit kennisfundament. • Op initiatief van de gemeente Utrecht is er binnen het Financieel Expertise Centrum (FEC) – waarin financiële opsporingsdiensten-en toezichthouders samenwerken – samen met de G4-steden voor het eerst een project gestart waarbij gemeenten actief deelnemen.
Dit project richt zich op het verkrijgen van inzicht in de MTO-sector vanuit het perspectief van een opsporingsdienst, de toezichthouder en het beeld in de praktijk. Doelstelling is om zo (landelijk) barrières te kunnen opwerpen om crimineel misbruik van de MTO-sector tegen te gaan.
• We zijn, samen met politie, gestart met het bestuurlijk controleren van goudhandelaren. Uit het fenomeenbeeld malafide goudhandel van de voormalige Nationale Samenwerking tegen Ondermijnende Criminaliteit (NSOC) en de Quickscan van het RIEC Midden‑Nederland blijkt dat dit een witwasgevoelige branche is. De mogelijkheid om het instrument van de DOR controles in te zetten, is hierin uitermate van belang. Het biedt ons de kans om zicht te verkrijgen op de administratieve werkelijkheid in een onderneming en om die werkelijkheid af te zetten tegen de waargenomen bedrijfsvoering ter plaatse. Bij de controles die zijn uitgevoerd bleek dat het merendeel van de ondernemers (ongeveer 60%) het Digitaal Opkopers Register niet op orde hadden, werden er grote stapels geld aangetroffen en bij één ondernemer werden valse inscripties ingeslagen. Deze controles hebben vervolgens geleid tot integrale casuïstiek binnen het RIEC - samenwerkingsverband. Wat zien we gebeuren? • Door actief te investeren in de (integrale) samenwerking met veiligheidspartners is zijn we als gemeente beter in staat om systeem barrières te ontwikkelen, gericht toezicht te vergroten, te handhaven met lef, en leren wij kennis-en expertise actief uit. • Met behulp van de analyse van de Financial Intelligence Unit (FIU) vormen we de komende periode meer beeld op de problematiek in een andere Utrechtse sector.
Op basis van deze inzichten wordt een nieuwe projectmatige aanpak vormgegeven.
Interventies vastgoed • 5 Bewustwordingssessies georganiseerd • 146 Deelnemers bewustwordingssessies • 2 MMA campagnes op het thema Vastgoed • 14 Controles BUIT in het kader van Vastgoed • 14 Bibob zaken over Vastgoed • 4 Bibob zaken over 2.47 APV Vergunningsplicht
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
55
Afbeelding 8: MTO’s (2023 – 2024)
3
Controledagen georganiseerd
arrow-right
26
MTO’s gecontroleerd
Grafiek 16: Witwassen in aantallen bekend bij de politie
arrow-right
3
RIEC-casussen opgestart
40 30
38 2021
32
27
29 25
20
Praktijkverhaal: Aanpak witwasgevoelige sector De gemeente heeft de aanpak van criminele geldstromen geprioriteerd in ‘Grenzen stellen, perspectief bieden’. Er is in 2024 aandacht besteed aan de aanpak van witwassen met behulp van geldtransactiekantoren. Uit onderzoek is gebleken dat er in deze sector een verhoogd risico is op witwassen.
10
Afbeelding 9: Goudhandelaren (2024)
Controle van de Utrechtse Money Transfer sector -
0 2020
2
Controledagen georganiseerd
arrow-right
7
Goudhandelaren gecontroleerd
arrow-right
2021
2022
2023
2
RIEC-casussen opgestart
2024 Bron: Politie
Grafiek 17: Afpakken/waardebeslag 3M
€ 2.930.817 € 2.593.416
1M
€ 2.046.172
€ 2.048.079
2M
29
€ 952.059
Bij de aanpak om criminele geldstromen te doorbreken heeft de gemeente medio 2023 en in de loop van 2024 meerdere bestuurlijke controles uitgevoerd in de Utrechtse Money Transfer-sector (MTO’s). Daarbij werden diverse misstanden waargenomen. Inspecteurs van het Bestuurlijk Utrechts Interventieteam (BUIT) werden vooraf getraind door de Nederlandse Vereniging voor Geldtransferkantoren (NVGTK) in het herkennen van een afwijkende, potentieel malafide, bedrijfsvoering. Hierdoor waren zij konden zij misstanden goed herkennen. Lees hier verder: Controle van de Utrechtse Money Transfer sector
0 2020
2021
2022
2023
2024 Bron: Politie
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
56
Transport en logistiek Tabel 3: DOR controles DOR controles
2023
2024
Ondernemers bij start van het jaar
235
240
Uitgevoerde fysieke controles
18
31
Uitgevoerde digitale controles
173
78
Overtredingen geconstateerd
1
10
LOD’s opgelegd
0
2
Grafiek 18: Schatting straatwaarde per drugs
Wat deden we? • Binnen Zicht op Ondermijning is een nieuw onderzoeksthema gestart ‘Zicht op Logistieke Knooppunten’, waar in een samenwerkings verband van partners (o.a. SKC, Politie, Douane, div. mainport autoriteiten en gemeenten) werken aan een datagedreven beeld bij ondermijning via logistieke knooppunten. Utrecht is hierop aangesloten. In november 2024 is een eerste beeld opgeleverd waarin logistieke knooppunten in beeld zijn gebracht. • De komende periode worden op basis van data een aantal onderzoeksvragen beantwoord, waaruit een beeld bij ondermijning op deze knooppunten kan worden gedestilleerd. Vervolgens kijken we, samen met partners, hoe we hierop kunnen interveniëren. • In 2024 hebben we samen met partners binnen het RIEC-samen werkingsverband vier integrale verkeerscontroles gericht op onder mijning georganiseerd. Wat zien we gebeuren? Kijkend naar de ontwikkelingen op het gebied van ondermijning, waaronder de problematiek rondom ondermijning in de zorg, en het feit dat we als gemeente minder handelingsperspectief hebben op het gebied van transport en logistiek, kiezen we ervoor om bij deze portefeuille aan te sluiten bij de inspanningen van andere partners met een groter handelingsperspectief.
€25M €20M €15M €10M €5M
Afbeelding 10: Controles Transport en Logistiek Controles
2
Integrale controles.
3
8
Bedrijven gecontroleerd.
• Gemeente
Verkeerscontroles, met als resultaat:
1 Persoon met gemeentelijke uitkering werkend aangetroffen controlestraat.
• Politie
• Belastingdienst
14 Aanhoudingen.
€ 89.000 Aan openstaande boetes geïnd.
110 Bekeuringen.
13 Voertuigen in beslag genomen.
7 WOK meldingen. 2 Voertuigen staande i.v.m. handel verdovende middelen.
0 2014 Amfetamine
2015
2016
Cannabis
2017 Cocaïne
2018
2019
Ketamine
2020 MDMA
2021
2022
Methamfetamine
2023
2024
Som 2,3,4-MMC
Dit jaar zijn voor het eerst rioolwatermetingen gedaan in Leidsche Rijn en Vleuten-De Meern. Het figuur over analyse drugsgebruik is inclusief Leidsche Rijn en Vleuten-de Meern, waardoor de straatwaarde hier iets hoger is dan deze grafiek laat zien.
Landelijk wordt er gewerkt aan de aanpak van drugscriminaliteit rondom havengebieden. Als stad met een belangrijke binnenhaven voor overslag van containers blijven we met TMA Logistics (voorheen Container Terminal Utrecht (CTU)) in gesprek over signalen van ondermijnende criminaliteit.
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
57
Focusgebieden Praktijkverhaal: Lees hier een artikel uit het Algemeen Dagblad over een pandsluiting. De burgemeester heeft het pand voor zes maanden gesloten. Autobedrijf dat op bijzondere uren werd bezocht, blijkt illegale goktent: ‘Ideaal pand, lekker uit de loop’ | Utrecht | AD.nl
Dat het de goede kan opgaat, gaf de ondernemersvereniging vorig jaar al aan in deze krant. Het bedrijventerrein moet echter van ver komen, de e eigenaar van een autobedrijf lacht als hij het verhaal hoort. ”Er is zo altijd wel iets te vinden. Maar als je het over de hele linie bekijkt, is het er hier flink frisser op geworden. Nieuw Overvecht wordt langzaam weer een normaal bedrijvenpark, waarvan 95 tot 99 procent van de ondernemers gewoon deugt.’’
Op basis deze van deze sluiting hebben we een Knock & Talk gesprek georganiseerd op BTNO om op een laagdrempelige manier met ondernemers het gesprek hierover aan te gaan. We hebben tijdens deze actie 30 ondernemers gesproken. Wat deden we? Op Amsterdamsestraatweg: • Door Bureau Broekhuizen is een onderzoek gedaan naar meldings bereidheid op de Amsterdamsestraatweg. We hebben 6.000 adressen op en om de Amsterdamsestraatweg een brief gestuurd. We hebben via social media en met onze Ondermijningsbus op de markt ook aandacht gevraagd voor het invullen van de vragenlijst. In totaal hebben we van 1.150 mensen antwoorden op de vragenlijst opgehaald. Het onderzoek naar meldingsbereidheid is daarmee ook een interventie geweest om met de bewoners en ondernemers van de Amsterdamsestraatweg in gesprek te zijn over signalen van ondermijnende criminaliteit. We hebben een beter beeld gekregen van het mechanisme dat specifiek op de ASW van invloed is op de meldingsbereidheid. De uitkomsten nemen we vervolgens mee in onze communicatie en verdere inzet op de ASW. • Op de Amsterdamsestraatweg zijn 61 controles vanuit BUIT uitgevoerd om de effecten van drugsgerelateerde criminaliteit tegen te gaan. Ook zijn er 48 Knock & Talk-gesprekken gevoerd.
Op bedrijventerrein Nieuw Overvecht: • Om een goed beeld te krijgen van de effecten van de vergunningplicht voor de autobranche heeft er in 2024 een uitgebreide evaluatie plaatsgevonden. Onderdeel van de evaluatie was onder andere een uitvraag aan ondernemers, waaraan 31 ondernemers hebben deelgenomen. De evaluatie laat zien dat we voorzichtige stappen de goede kant op zetten, waarbij de vergunningplicht een belangrijke bijdrage heeft gehad. Op basis van deze evaluatie heeft de burgemeester het voornemen geuit om de vergunningplicht op BTNO te verlengen. Op BTNO zijn 186 controles vanuit BUIT uitgevoerd, waarvan 133 in het kader van de vergunningsplicht. Ook zijn er 179 Knock & Talk gesprekken gevoerd op het bedrijventerrein. Er zijn 4 panden gesloten voor exploiteren zonder vergunning. • Tijdens verschillende bijeenkomsten met ondernemers en vastgoedeigenaren is het specifiek gegaan over mogelijke signalen van ondermijnende criminaliteit en waar zij terecht kunnen om deze signalen te melden.
Informatiebrief september 2024: “Beste ondernemer, De gemeente wil de veiligheid en leefbaarheid van Bedrijventerrein Nieuw Overvecht verbeteren en crimineel gedrag tegengaan…. Met deze brief informeren we u over het vervolg van de vergunningplicht”. Zie Informatiebrief ondernemers plan verlengen vergunningplicht BTNO.
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
58
3.5 Tot slot Wat zien we gebeuren? We zien dat een gebiedsgerichte aanpak niet alleen een lange adem vergt, maar dat het ook van belang is dat ervaren knelpunten op andere thema’s dan ondermijning van belang zijn om op te pakken. Om op die manier te werken aan vertrouwen in de gemeente. Dat vraagt inzet en afstemming met andere afdelingen en partners om dit onder de aandacht te brengen.
Vooruitblik tussentijdse evaluatie 2025
ASW
BTNO
BTNO vergunningplicht
• 48 Knock & Talk gesprekken gevoerd • 7 acties/bijeenkomsten meldingsbereidheid • 288 Ondernemers en bewoners bereikt • 3 MMA meldingen ontvangen • 61 BUIT controles
• 179 Knock & Talk gesprekken gevoerd • 5 acties/bijeenkomsten meldingsbereidheid • 245 Ondernemers en bewoners bereikt • 0 MMA meldingen ontvangen • 186 BUIT controles
• 111 Vergunningsaanvragen Waarvan: - 86 Verleend - 3 Geweigerd - 13 Buiten behandeling gelaten - 7 In behandeling - 2 Nieuw • 133 BUIT controles i.h.k.v. vergunningsplicht • 18 Autobedrijven verhuisd/gestopt • 16 Nieuwe autobedrijven op BTNO
Lees meer over acties op de Amsterdamsestraatweg gericht op de aanpak ondermijning en het onderzoek meldingsbereidheid.
We werken toe naar een tussentijdse evaluatie van Grenzen stellen, perspectief bieden eind 2025. We willen hierbij de vraag beantwoorden wat het beeld is van de problematiek anno 2025 en wat we leren van de voorgaande jaren Deze review kan worden gebruikt voor de nieuwe collegeperiode na de verkiezingen 18 maart 2026. Hoe doet Utrecht het? Hoe staat het met de effecten van de drugscriminaliteit in de stad? Wat is het probleem? Hebben we verschil gemaakt met onze inspanningen in het kader van GSPB/PmG? Wat kan minder (= niet effectief gebleken = stoppen) wat kan meer (= extra interventies)? Inclusief aandachts- verbeterpunten voor de samenwerking met onze partners. Uitkomsten van deze evaluatie worden meegenomen in de volgende voortgangsrapportage van de Veiligheidsagenda 2023 – 2026.
Lees meer over de acties op de Bedrijventerrein Nieuw Overvecht gericht op de aanpak ondermijning en de verplichte vergunning voor de autobranche.
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
59
4
Vergroten digitale veiligheid en online weerbaarheid 4.1 In het algemeen Het Openbaar Ministerie en de Nationale Politie publiceerden medio 2024 het Cybercrimebeeld Nederland 2024. Hieruit blijkt dat cybercriminelen steeds vaker datadiefstal en -handel inzetten als afpersingstactiek. Een opvallende trend is dat de helft van de verdachten 25 jaar of jonger is. Het rapport onderstreept het belang van samenwerking tussen publieke en private partijen voor een systemische aanpak van deze dreiging. Daarnaast laat het Cybersecuritybeeld Nederland 2024 (CSBN 2024) zien dat de digitale dreiging voor Nederland groot en veelzijdig is, met aanvallen van statelijke (door overheden gesteunde groepen of instanties die cyberaanvallen uitvoeren voor spionage, sabotage of geopolitieke invloed) en criminele actoren als belangrijke risico’s.
De geopolitieke spanningen, economische crises, of conflicten leiden o.a. tot cyberaanvallen of een verhoogde digitale kwetsbaarheid en vragen om voortdurende aandacht voor en aanpassing van de strategie. Storingen kunnen leiden tot grootschalige uitval, wat de noodzaak benadrukt van een brede aanpak om digitale risico’s te beheersen. Het vergroten van de weerbaarheid tegen digitale criminaliteit of uitval is belangrijker dan ooit. Utrechtse bewoners en ondernemers moeten zich bewust zijn van digitale risico’s, weten hoe te handelen en het nemen van concrete stappen is dan het begin. In het voorjaar van 2024 stelde het college het Uitvoeringsprogramma Vergroten digitale weerbaarheid vast dat op 1 februari 2024 ter informatie met uw raad is gedeeld. Hieronder staat welke activiteiten uit het uitvoeringsprogramma we in 2024 uitvoerden.
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
60
Afbeelding 11: inzet digitale weerbaarheid 2024
4.2 Wat deden we in 2024?
180 onderwijs- en jeugdprofessionals waren aanwezig op het congres ‘Van straat naar scherm’.
1 VR game ontwikkeld om onder nemers in mkb de impact van cybercrime te laten ervaren. De game en bijbehorend nagesprek is met 65 ondernemers gedaan.
3 scholen hebben met de groepen 6,7 en 8 deelgenomen aan voorlichtingen door politie over digitale criminaliteit, online grenzen en digitale balans.
7 voorlichtingsbijeenkomsten zijn georganiseerd waarin senioren in kleine groepjes zijn bereikt om hen digitaal weerbaar te maken.
3
Slachtoffer aankoopfraude, 65 jaar: “Als m’n fiets gestolen is doe ik wel aangifte, maar nu niet. Hier heb ik zelf een handeling gedaan waardoor ik zelf die gegevens heb verstrekt. Ik heb nooit iemand m’n fietsensleutel gegeven.”
7
1 17 17
17 studenten hebben nagedacht over hoe ondernemers bereikt kunnen worden met de interventie ‘Cybercheck’.
Op vele plekken en met diverse partners organiseerden we trainingen, campagnes en bijeenkomsten voor de verschillende doelgroepen. We gingen verder met de ontwikkeling van Stadsmakers Digitale Veiligheid. Zij hebben nu hun eigen voorlichtingsreeks, genaamd Stadsmakers on Tour, en zijn betrokken bij voorlichtings- en trainingsactiviteiten. We lieten onderzoek doen naar de aangiftebereidheid, met als doel adviezen te krijgen hoe we deze kunnen vergroten. Het onderzoek richtte zich op aan- en verkoopfraude omdat deze vorm het meest voorkomt. We zijn in overleg met o.a. politie hoe we de uitwerking op kunnen pakken.
12
17 Utrechtse organisaties (waaronder onderwijs instellingen, ziekenhuizen, cybersecuritybedrijven, de provincie, vervoers maatschappijen, politie en de Veiligheidsregio Utrecht) die hebben meegedacht over de doorontwikkeling van de community voor cyberweerbaarheid.
In opdracht van het ministerie van J&V startten we met het ontwikkelen van het dashboard Zicht op gedigitaliseerde criminaliteit, als onderdeel van Zicht op ondermijning. Dit dashboard moet gemeenten en andere betrokkenen een beter beeld geven van de lokale trends en ontwikkelingen van onder andere slachtoffer- en daderschap van digitale criminaliteit. Het dashboard komt naar verwachting voorjaar 2025 online. We stemden regelmatig af met andere G4 collega’s om op thema’s samen op te trekken, bijvoorbeeld in het verbeteren van onze lokale informatiepositie of bestuurlijk instrumentarium.
12 Utrechters die een diepte-interview hebben gehad over aan- en verkoopfraude.
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
61
Kinderen, jongeren en ouders/verzorgers Drie scholen namen in 2024 met groep 6, 7 en 8 deel aan het Mobiel Media Lab (MML) van de politie. Dit is een opvallende vrachtwagen van de politie die in het hele land wordt ingezet met als doel in gesprek te gaan met mensen over verschillende veiligheidsthema’s. In het MML vertelden de wijkagenten meer over de online wereld en werd aansluitend een Kahoot quiz gespeeld over digitale veiligheid. In de klas kregen de leerlingen voorlichting over online grenzen. In de Week van de Mediawijsheid is extra aandacht besteed aan ‘de digitale balans’ in het MML. Er werd thema’s besproken als schermgebruik en de balans tussen on- en offline zijn. Hierdoor worden kinderen bewust van hun onlinegedrag en krijgen ze informatie over wat ze moeten doen als ze online met iets te maken krijgen.
Cybercrimebus langs basisschool in West Wendy van Hees, Politie, wijkagent Oog in Al: ‘Vanwege een casus in West, waarbij meisjes in de basisschoolleeftijd werden toegevoegd in een Whatsapp-groep door een onbekende en persoonlijke vragen kregen, zijn we met de Cybercrimebus langsgegaan bij meerdere basisscholen in de wijk. Dit deden we samen met onze partners van de gemeente. In de bus spelen kinderen een escaperoom, waar zij keuzes maken over online grenzen en gedragingen. Na afloop voeren we een gesprek over de gemaakte keuzes en waarom zij zo gekozen hebben. De meiden vertelden over hun ervaringen met groepschats, en wat er speelt op het gebied van de online leefwereld, op de school en in de wijk. Tot slot deelden we concrete tips over wat de leerlingen kunnen doen om te voorkomen dat ze in groepschats worden toegevoegd en wat ze kunnen doen als dit wel gebeurt. Voor ons is dit een goede manier om aangehaakt te blijven bij wat er speelt op de school en in de wijk.” Quote van een van de meiden: ‘Mijn ouders kijken soms over mijn schouder mee als ik op social media zit. Goede controle kan soms problemen voorkomen.’
Op 19 november organiseerden we het congres ‘Van straat naar scherm: kinderen en jongeren digitaal weerbaar’. We deden dit met meerdere partners in de stad die met de digitale weerbaarheid van Utrechtse jeugd bezig zijn: JoU, DOCK, Bibliotheek Utrecht, PCOU Willibrord en de pedagogische opleidingen van de Hogeschool Utrecht en de Marnix Academie. Ruim 180 jeugd- en onderwijsprofessionals konden kennis maken met verschillende initiatieven op het gebied van digitale weerbaarheid. We hadden het over kansen en hoe we krachten konden bundelen en netwerken vormen. Tijdens het congres bespraken we ‘de digitale opvoeding’ en de rol en taak Utrechtse jeugd- en onderwijsprofessionals hierin. In inspirerende workshops besteedden we aandacht aan actuele thema’s zoals cyberpesten, filterbubbels en mediagebruik. De sessies boden handvatten en inzichten om samen te werken aan een veiliger en bewuster digitaal klimaat voor onze jeugd van 0 tot 24 jaar. Uit de evaluatie bleek dat er behoefte is aan dit soort evenementen om op de hoogte te blijven van de laatste ontwikkelingen op dit gebied. Zie ook Aftermovie congres ‘van straat naar scherm’. Keynote spreker Freek Zwanenberg van Bureau Jeugd en Media onderstreepte het belang van een gezamenlijke aanpak: “We dragen allemaal bij aan de digitale opvoeding van onze kinderen. Laten we ons samen ontfermen over hun toekomst.”
Omschrijving foto: Kinderen krijgen les in het Mobiel Media Lab
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
62
Utrechtse Online Coalitie Er is een Utrechtse Online Coalitie (UOC) opgezet. Hierin werken partijen uit de stad (o.a. jongerenwerk, welzijn, bibliotheek, politie, gemeente, onderwijs, Vreedzaam en Mediateam) onder actieve belangstelling van diverse ministeries (BZK, SZW) en de NCTV aan een online aanpak. Hiertoe ontwikkelen we een gezamenlijke visie, werken we samen in concrete projecten en ontmoeten we elkaar regelmatig voor kennis- en productuitwisseling. De UOC is ontstaan vanuit de aanpak Utrecht Zijn We Samen 2.0. Zie ook hoofdstuk 2.
Senioren
De Stadsmakers Digitale Veiligheid gaven met hun eigen voorlichtingsreeks: Stadsmakers on Tour weerbaarheidstrainingen aan senioren. Ook Capgemini verzorgde bijeenkomsten, samen met GeluksBV. Tijdens deze voorlichtingen leren senioren over de kansen en risico’s van de onlinewereld. Ze leren hoe zij phishing kunnen herkennen, hoe ze veilige wachtwoorden maken en wat ze moeten doen als ze slachtoffer worden van bijvoorbeeld bankhelpdeskfraude. De opgedane kennis wordt gelijk getest met de video’s van Echt of Nep?, een interactieve film voor senioren. We werken met kleine groepen en kunnen zo zoveel mogelijk vragen beantwoorden. Zo leert men het meest.
Voor veel ouderen zijn onderwerpen als phishing, vriend-in-nood-fraude, spoofing en digitale babbeltrucs moeilijk te begrijpen. Om extra aandacht te vragen voor deze thema’s deden we in april mee met de landelijke campagne senioren en veiligheid. We verspreidden informatieboekjes van de campagne op locaties waar senioren samenkomen.
Ondernemers Met parkmanagement Lage Weide en Centrum Management Utrecht organiseerden we twee bijeenkomsten om ondernemers te vertellen over wat digitale criminaliteit is en vooral welke maatregelen zij kunnen nemen om zichzelf hier zo goed mogelijk tegen te beschermen. Hiermee bereikten we 76 ondernemers. Daarnaast ontwikkelden we samen met Platform Veilig Ondernemen (PVO) Midden‑Nederland een VR-experience. In de VR-beleving, vooral gericht op ondernemers uit het midden- en kleinbedrijf en zzp ers, maak je als ondernemer keuzes op je virtuele werkdag, die invloed hebben op digitale veiligheid. Uiteindelijk word je gehackt, met alle gevolgen van dien. In een gesprek na afloop van de beleving hadden we het over de gemaakte keuzes met betrekking tot digitaal veilig werken. We deden de VR-game meerdere malen, onder andere in november tijdens de Cybersec Netherlands, de grootste cybersecurity vakbeurs van Nederland. Hier deden ruim 120 mensen de game. Met een aantal van hen, vooral kleinere ondernemers, is toen ook een nagesprek gevoerd. Op dit moment onderzoekt PVO of de game zijn doel bereikt bij ondernemers. Afhankelijk van de uitkomsten wordt het doorontwikkeld.
Omschrijving foto: Weerbaarheidstraining bij de Speler in Noordwest
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
63
Tot slot vernieuwden we de website over veilig digitaal ondernemen. Op deze pagina staan vormen van criminaliteit die veel voorkomen bij ondernemers, tips en een overzicht van geplande bijeenkomsten in Utrecht. Deze pagina vervangt de eerdere website van het Cybernetwerk Utrecht. Ondernemer na het spelen van de VR-game: “Je ervaart hoe het is om gehackt te worden.... Dat is een doel treffende manier om iets nieuws te leren.”
Omschrijving foto: De VR-game wordt gespeeld tijdens Cybersec Netherlands.
Plegers
Utrechtse community voor cyberweerbaarheid
Criminoloog Joran de Jong, gespecialiseerd in jeugdgeweld, straat cultuur en social media, verzorgde in het kader van vakbekwaamheid een kennissessie voor zo’n 80 betrokken jeugd- en politieprofessionals over de online leefwereld. De straatcultuur van jongeren verplaatst zich meer en meer van de offline naar online wereld. Jongeren zijn actief op diverse platformen, met name Snapchat en Telegram, waar zij het contact met elkaar onderhouden, maar waar zij ook in straattaal en via “onschuldige” emoji’s (illegale) producten en diensten aanbieden. Daarin wordt onder andere de relatie tussen online leefwereld en drugscriminaliteit en online fraude duidelijk zichtbaar. Het is dus belangrijk dat betrokken professionals goed kennis hebben van de zich constant veranderende online straatcultuur. In 2025 doen we onderzoek om te komen tot een lokaal beeld van Utrechtse plegers van digitale criminaliteit.
De Utrechtse community voor cyberweerbaarheid (hierna: community) is in 2019 opgericht. De community bestaat uit organisaties die een bijdrage leveren aan de Utrechtse samenleving en zonder commercieel belang mee willen denken én werken om Utrecht als stad meer weerbaar te maken. Onderwijsinstellingen, ziekenhuizen, cybersecuritybedrijven, de provincie, vervoersmaatschappijen, politie en de Veiligheidsregio Utrecht nemen deel. In 2024 scherpten we de missie en visie van de community aan om de samenwerking en doel te verhelderen met elkaar. We organiseerden drie bijeenkomsten om informatie uit te wisselen en casussen te bespreken op over leveranciersmanagement, duurzaamheid en ethiek en producten voor het mkb. Per bijeenkomst waren er 15 tot 20 organisaties. Tevens gingen we in werkgroepen aan de slag gegaan met het ontwikkelen van producten voor het mkb, bijvoorbeeld het cyberstart-pakket. In 2025 gaan we met deze werkgroepen door met als doel meer praktische handleidingen te ontwikkelen om mkb/zzp’ers weerbaarder te maken tegen digitale criminaliteit.
Omschrijving foto: Een chatgesprek op Telegram waarin in straattaal (potentiële) geldezels worden opgeroepen.
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
64
Crisisbeheersing De NIS2 (Network and Information Security directive) is een Europese richtlijn voor het vergroten van digitale weerbaarheid en het beperken van de gevolgen van cyberincidenten in de Europese Unie (EU). De nationale vertaling van deze Europese NIS2-richtlijn is de Cyberbeveilingswet (hierna Cbw). Deze bepaalt welke organisaties ‘essentieel’ of ‘belangrijk’ zijn en welke maatregelen zij op het gebied van digitale veiligheid moeten treffen. Het gaat hierbij om aanbieders van dienstverlening in sectoren die van vitaal belang zijn voor de maatschappij en economie. De wet lag in de zomer van 2024 ter consultatie voor bij betrokkenen. Het Cbw heeft gemeenten aangemerkt als ‘essentieel’. De wet heeft daarmee niet alleen impact op de eigen organisatie, maar ook op de huidige crisisstructuur en organisaties uit de stad. Daarom hebben we samen met Amsterdam, Rotterdam en Den Haag als G4 gemeenten gereageerd op de concept wet. De reactie is hier te lezen.
Omschrijving foto: Community-bijeenkomst in RAUM met presentatie van TNO
4.3 Wat zien we gebeuren? Het is en blijft lastig om een volledig zicht te krijgen op de omvang van digitale criminaliteit, o.a. doordat de aangifte- en meldingsbereidheid laag is. Dit heeft verschillende redenen: slachtoffers denken dat politie niets met de aangifte doet, ze schamen zich of denken dat het hun eigen schuld is. Of het schadebedrag vinden ze niet dusdanig dat ze moeite nemen om aangifte te doen. Onderzoek naar de aangifte bereidheid van (de veel gerapporteerde) aan- en verkoopfraude heeft een aantal inzichten opgeleverd voor politie en gemeente, bijvoorbeeld het geven van adviezen met het oog op technische aspecten van online aangifte doen of communicatie over het nut van aangifte doen. In 2025 worden deze inzichten opgepakt en zo mogelijk uitgevoerd. De 12-maandsrapportage van de Veiligheidscoalitie Midden Nederland laat een afname -42% op cybercrime zien. Deze sterke daling is deels te verklaren door een wijziging in de zogenaamde maatschappelijke klassen van de politie. Door het toevoegen van nieuwe klassen wordt online fraude in het huidige beeld beter geregistreerd. Voorheen werden online fraude-incidenten nog weleens bij cybercrime geteld en nu is dat recht getrokken. Daarom zijn we terughoudend met de vergelijking met voorgaande jaren.
Fraude (zowel online als offline) is gestegen met 14%, waarvan de drie meest voorkomende vormen van online fraude samen met 7% stegen (fraude met betaalproducten, fraude met onlinehandel en ID-fraude).
De cijfers geven over het algemeen geen goed beeld van de omvang. Wel kunnen we iets zeggen over de verschijningsvormen van digitale criminaliteit. Dit kan op basis van een nadere (handmatige) analyse van politie. Uit de aangiftes over 2024 blijkt dat het vaakst aangifte werd gedaan van aan- en verkoopfraude. Van deze vorm van digitale criminaliteit wordt relatief vaak aangifte gedaan. Bankhelpdeskfraude is de op twee na meest veelvoorkomende vorm van digitale criminaliteit, de impact was echter veel groter. Van deze laatste fraudevorm was het totale schadebedrag over 2024 bijna € 900.000, gemiddeld bijna € 6.000. Ter vergelijking; het gemiddelde schadebedrag van aan- en verkoopfraude was € 470. Kijkend naar de verdachten van digitale criminaliteit in 2024 is 45% jonger dan 25 jaar. Dit sluit aan bij het landelijk beeld, zoals dat in eerdergenoemd Cybercrimebeeld Nederland 2024 naar voren kwam. Tot slot, in 2024 hebben diverse mondiale ontwikkelingen de lokale en gemeentelijke aanpak van digitale criminaliteit, onveiligheid en weerbaarheid beïnvloed. Ten eerste hebben geopolitieke spanningen geleid tot een intensivering en verbreding van digitale aanvallen door statelijke actoren, wat de noodzaak voor versterkte lokale cyber beveiligingsmaatregelen heeft benadrukt.
Daarnaast hebben criminelen wereldwijd nieuwe technologieën, zoals kunstmatige intelligentie, ingezet om geavanceerdere cyberaanvallen uit te voeren. Tot slot heeft de toenemende verwevenheid van digitale infrastructuren ertoe geleid dat cyberaanvallen op internationale schaal ook lokale gemeenschappen kunnen raken, wat de noodzaak van een geïntegreerde aanpak van digitale weerbaarheid op lokaal niveau verder onderstreept.
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
65
5
Financiën Op de volgende pagina vindt u de tabel met de financiële voortgang over 2024.
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
66
6
x1000
Voortgangsrapportage Veiligheidsagenda 2024
67
Bijlage 1 Beschrijving criminaliteits- en overlastcijfers Wat ziet de politie aan criminaliteit in 2024? De totale geregistreerde criminaliteit daalt in 2024 licht (met 1%) t.o.v. 2023. Sommige typen delicten namen toe, anderen daalden. Toename • Geregistreerde autokraak steeg met 14%. Met name in West (toename met 66% (van 261 naar 434) en in Binnenstad (stijging met 61% (van 355 naar 571). • Het totaal aantal geweldsmisdrijven stijgt met 6% in zeven van de tien wijken. Binnenstad heeft hoogste cijfers (van 560 naar 580), in Zuidwest is een daling van 10% (van 213 naar 192). • Het aantal door de politie geregistreerde gevallen van huiselijk geweld stijgt met 2%. Zuidwest, Noordwest en Overvecht zijn de wijken met in absolute zin de meeste registraties van huiselijk geweld. In Noordwest en Overvecht is een stijging van resp. 35% (van 31 naar 42) en 33% (van 42 naar 56). Zuidwest laat een afname zien van 11% (van 53 naar 47 geregistreerde gevallen). Afname • Het aantal geregistreerde woninginbraken daalt met 22% in 2024. In Noordoost daalt het aantal registraties het sterkst (met 63%, van 80 naar 30). In Leidsche Rijn, Zuidwest en Noordwest neemt het aantal registraties woninginbraak juist toe, met resp. 17%, 15% en 10%. • Geregistreerde zakkenrollerij daalt met 17%. In januari en februari is er sprake van een toename t.o.v.