Startnotitie Islamitische begraafplaats.pdf
Tekst van het document
4.4
Potentiële locaties
In deze paragraaf zijn de mogelijke locaties voor een bijzondere begraafplaats opgenomen. Deze opsomming is tot stand gekomen na overleg met de intern betrokkenen en gebaseerd op meest kansrijke opties, te weten gronden van de gemeente met de bestemming begraafplaats.
4.4.1 Locatie Hamlaan De initiatiefnemers refereren in het begin van deze verkenning aan de locatie Hamlaan. Daar is in 2014 naar aanleiding van een wens van de gemeente geprobeerd een algemene begraafplaats te realiseren en de exploitatie in handen te geven van een marktpartij. De ontwikkeling van een algemene begraafplaats in deze opzet bleek, zonder crematorium, uiteindelijk (economisch) niet haalbaar. Meer hierover in bijlage E. Maar omdat de locatie in het vigerend Bestemmingsplan de planologische bestemming begraafplaats heeft, is door de initiatiefnemers gewezen op de mogelijkheid om hier de gewenste Islamitische begraafplaats te realiseren. Het terrein heeft weliswaar de bestemming begraafplaats, maar het ís nu geen begraafplaats. Het is niet als zodanig aangewezen door het college en er zijn geen basisvoorzieningen als gebouwen en nuts aanwezig. Er is daarnaast momenteel geen behoefte of noodzaak om het areaal begraafplaatsen in de gemeente Utrecht uit te breiden (dit bleek al bij het sluiten van het dossier Hamlaan als ontwikkellocatie tot de vijfde algemene begraafplaats van de gemeente en dit blijkt uit de volgende paragraaf). Vanuit het oogpunt van efficiënt en duurzaam grondgebruik ligt het meer voor de hand 22
om in de grondbehoefte te voorzien door te kijken of op een bestaande begraafplaats een daarvoor beschikbaar terreindeel is te gebruiken.
4.4.2 Locatie begraafplaats Tolsteeg Tolsteeg is één van de vier algemene begraafplaatsen van de gemeente en een deel is niet meer actief in gebruik als begraafplaats. In 2012 heeft de gemeente intern het Inkrimpplan algemene begraafplaatsen opgesteld. De aanleiding was de duidelijke afname in de hoeveelheid begravingen. In de jaren ‘60 van de vorige eeuw vonden op de algemene begraafplaatsen in Utrecht jaarlijks nog 1.400 begrafenissen plaats. Dit aantal is door de sterk toegenomen behoefte aan cremeren afgenomen tot nog maar 300 tot 325 begrafenissen per jaar. Er ontstaat daardoor leegstand op de algemene begraafplaatsen en deze wordt structureel geacht. De vier gemeentelijke begraafplaatsen beschikken daarom dus over een overcapaciteit aan beschikbare graven. Deze overcapaciteit is direct beschikbaar voor een ander gebruik (structurele herbestemming). Deze beschikbare capaciteit is er vooral en aaneengesloten op de algemene begraafplaats Tolsteeg. Dat is ter plaatse ook duidelijk zichtbaar; een groot - op het oog leeg - terreindeel is beschikbaar om in te begraven. Het maaiveld is ingericht met gras en bomen. Ondergronds zijn er - tot circa twee meter beneden maaiveld - nog wel veel bijeengebrachte en oorspronkelijke graven met menselijke botresten.
Het is technisch mogelijk deze botresten uit de grond te halen en op zorgvuldige wijze elders op de begraafplaats te bewaren (conform de regelgeving in de wet op de lijkbezorging). Dit beschikbare terreindeel heeft verder de volgende indicatieve kenmerken:
De bruto oppervlakte bedraagt circa 10.700 m2. Met bruto wordt bedoeld dat daarin de algemene delen als de taluds, paden en bomen zijn meegerekend; De netto oppervlakte bedraagt circa 6.400 m2. Met netto wordt de effectieve oppervlakte om in te begraven bedoeld. Naar de maatstaven zoals gemeente Utrecht in de praktijk toepast, kunnen er op deze netto oppervlakte 1.000 graven worden uitgegeven15. Wanneer deze ‘Utrechtse maatstaven’ zouden worden versoepeld, dan is het mogelijk circa 1.400 graven uit te geven16. Naar verwachting neemt de beschikbare oppervlakte (de overcapaciteit) in de komende decennia nog toe.
In de wet op de lijkbezorging is er in 1 artikel een verwijzing opgenomen over de oppervlakte van een (deel van) begraafplaats. De vrij vertaalde interpretatie van artikel 28 is dat een kerkelijke begraafplaats minimaal voldoende groot is om de leden van die kerk daarop te begraven17. Aan dit wetsartikel kan in deze situatie als volgt rekenkundig invulling worden gegeven:
Er zijn 43.000 moslims in gemeente Utrecht, dat is 12% van de bevolking (zie bijlage G2). De effectieve netto oppervlakte van het beschikbare deel op Tolsteeg is 6.400 m2, dat is 10% van de totale netto oppervlakte algemene begraafplaatsen in Utrecht (zie bijlage A).
15 Er wordt in dit geval dus gerekend met 6,3 m2 per graf. Daarbij is onder meer rekening gehouden dat graven goed bereikbaar zijn, met
de landelijke richtlijnen dat de onderlinge afstand tot graven minimaal 30 cm bedraagt en dat de hedendaagse kistafmetingen 2,42 meter x 1,01 meter bedragen. 16 Dit komt overeen met 4,5 m2 per graf. 17 Wat de wetgever feitelijk zegt is dat wanneer x% van de bevolking van een gemeente aangesloten is bij een kerk, dan heeft die kerk
recht op een eigen begraafplaats met een oppervlakte van ten minste x% van het totale areaal (gemeentelijke) begraafplaatsen.
23
Hiermee wordt geconcludeerd dat wanneer het beschikbare deel van begraafplaats Tolsteeg ingezet wordt als ‘kerkelijke’ begraafplaats voor de moslims in gemeente Utrecht, er in beginsel voldaan wordt aan artikel 28 van de wet op de lijkbezorging.
4.4.3 Locatie begraafplaats Soestbergen Deze gemeentelijke begraafplaats heeft de status van Rijksmonument en beschikt nog maar over beperkte uitgiftemogelijkheden. Daarom is deze begraafplaats niet geschikt om er gedeeltelijk een Islamitische begraafplaats van te maken. Er zijn op Soestbergen geen grote aantallen graven aaneengesloten vrij, zoals bijvoorbeeld op begraafplaats Tolsteeg. Om die reden kunnen er wel individuele graven aan moslims worden uitgegeven, maar geen apart gedeelte (in eigen beheer) worden gegeven.
4.4.4 Locatie begraafplaats Kovelswade Op de gemeentelijke begraafplaats Kovelswade zijn op het aparte Islamitische grafveld 744 Islamitische (kinder- en volwassenen) graven beschikbaar. Daarvan zijn er momenteel 483 in gebruik en dus nog 261 uit te geven. Er is de komende jaren geen mogelijkheid dit areaal uit te breiden. Het is weliswaar technisch mogelijk om het Islamitische grafveld af te sluiten van het algemene deel van de begraafplaats en er een aparte toegang naartoe te aan te leggen. Daarmee zou het in gebruik of zelfs eigendom kunnen worden overgedragen aan een Islamitische beheerorganisatie. Maar dit vergt dan een relatief grote investering voor 'slechts' maximaal 261 nog resterend uit te geven graven. Bovendien dienen alle rechthebbenden op de bestaande graven akkoord te gaan met deze verandering. Het strekt daarmee tot de aanbeveling deze wijziging niet door te voeren. Bovendien is het wenselijk dat er een Islamitisch grafveld onder beheer van de gemeente in stand wordt gehouden, ten behoeve van de moslims die er voor kiezen niet te worden begraven op de mogelijk te realiseren Islamitische begraafplaats.
4.4.5 Locatie begraafplaats Daelwijck Net zoals op begraafplaats Kovelswade beschikt de gemeentelijke begraafplaats Daelwijck over een volledig ingericht Islamitisch veld. Deze is recent in gebruik genomen en heeft daarom nog relatief veel (185) vrije grafplekken beschikbaar. Net zoals op begraafplaats Kovelswade is het technisch mogelijk dit deel af te schermen en het een eigen toegang te verlenen. Daartoe dient dan wel een extra afslag van de Floridadreef en een brug over het water te worden gerealiseerd. Gezien de geringe grafcapaciteit op het Islamitische vak is deze investering echter niet aan te bevelen. Net als bij Kovelswade wordt met dezelfde argumenten daarom aanbevolen dit niet te doen.
24
5. Uitgangspunten In dit hoofdstuk zijn op basis van de resultaten van de verkenning enkele uitgangspunten geformuleerd waarop de Islamitische begraafplaats kan worden gerealiseerd. Deze dienen nog in de verdere uitwerking te worden getoetst op juistheid, volledigheid en juridische haalbaarheid.
Beoogd houder (exploitant) De wet op de lijkbezorging gebruikt de term ‘houder’ voor de exploitant van een begraafplaats. a. De houder heeft een aantoonbaar diepgeworteld netwerk en maatschappelijke relevantie in de gemeente Utrecht; b. Het initiatief dient aantoonbaar gedragen te worden door de Utrechtse islamitische gemeenschap; c. De houder is bij voorkeur een ‘kerkgenootschap’ of, in lijn met de geest van de wet op de lijkbezorging, een religieuze organisatie; d. De houder heeft geen commercieel belang en past geen verdienmodel toe; e. De houder heeft een aantoonbaar transparant, door de overheid toetsbaar, en solide financieel beleid om de begraafplaats te exploiteren.
Locatie f.
De beoogde locatie voor de Islamitische begraafplaats is een daarvoor beschikbaar deel op de algemene begraafplaats Tolsteeg; g. De beoogde locatie wordt uitgeven in erfpacht.
Lokale voorziening h. De houder behartigt de belangen van de moslims die woonachtig zijn binnen de gemeente Utrecht; i. De gemeente spreekt de voorkeur uit dat de houder geen onderscheid maakt in Islamitische stroming of land van herkomst en dat geen moslim uit de gemeente Utrecht wordt uitgesloten; j. De houder zet zich in om langdurig te voorzien in voldoende begraafcapaciteit zodat ook komende moslimgeneraties in de gemeente Utrecht gebruik kunnen maken van de Islamitische begraafplaats.
Uitwerkingsplan k. De gemeente stelt in een co-creatie met de beoogd houder een uitwerkingsplan op; l. In het uitwerkingsplan worden afspraken gemaakt over hoe wordt omgegaan met, of invulling gegeven wordt aan, de volgende aspecten: - De inrichting en de fysieke begrenzing van de Islamitische begraafplaats; - Het beheer en het onderhoud van de Islamitische begraafplaats; - De voorbereiding en de fysieke uitvoering van de uitvaartwerkzaamheden; - Het contact en de communicatie met de doelgroep en de omliggende buurt; - De verantwoordelijkheid over de duur van de aangeboden termijn van grafrust; 25
-
De uitvoering van de administratieve taken; De verdeling en de dekking van de eenmalige en structurele kosten; De financiële zelfstandigheid van de houder; De situatie op de lange termijn waarin door de houder eventueel niet meer kan worden voldaan aan de uitvoering van afspraken, verplichtingen en/ of exploitatie.
m. De afspraken tussen de gemeente en de houder zijn in beginsel gebaseerd op een groeimodel, waarin: - De houder steeds meer groeit naar zelfstandigheid en de gemeente steeds meer ‘loslaat’; - De mogelijkheid er is om tussentijds te evalueren en bij te sturen, bijvoorbeeld wanneer toekomstige generaties van de doelgroep andere eisen of wensen heeft; - De afstemming groeit in efficiency, verwachtingen en probleem-signalerend en probleemoplossend vermogen.
26
BIJLAGE A: De begraafplaatsen in gemeente Utrecht Hieronder zijn alle, voor zover bekend, 10 algemene en bijzondere begraafplaatsen in de gemeente Utrecht benoemd en zo mogelijk kort toegelicht.
De algemene begraafplaatsen (in eigendom en beheer van de gemeente), van groot naar klein 1. Algemene begraafplaats Tolsteeg (Maansteenweg 1 in Hoograven) De bruto oppervlakte bedraagt 83.037 m2. Dit is inclusief algemene delen als bebouwing, toegang, wegen en paden, structureel groen en bomen, taluds en oppervlaktewater. De netto oppervlakte bedraagt 16.265 m2. Dit is het effectieve deel van de begraafplaats om in te begraven. De begraafplaats is in 1934 gerealiseerd. Op deze begraafplaats staat een aula en het kantoor voor de begraafplaatsbeheerders. 2. Algemene begraafplaats Daelwijck (Floridadreef 11 in Overvecht) De bruto oppervlakte bedraagt 58.944 m2. De netto oppervlakte bedraagt 10.923 m2. De begraafplaats is in 1967 in gebruik genomen. Op deze begraafplaats is een Islamitisch grafvak, met een netto oppervlakte van 1.848 m2. 3. Algemene begraafplaats Soestbergen (Gansstraat 167 in Oost) De bruto oppervlakte bedraagt 58.571 m2. De netto oppervlakte bedraagt 21.403 m2. De begraafplaats is in 1830 in gebruik genomen en heeft thans de status van rijksmonument. Deze begraafplaats heeft een speciaal grafvak voor Oud-Katholieken. 4. Algemene begraafplaats Kovelswade (Koningsweg 47 in Oost) De bruto oppervlakte van de gehele begraafplaats bedraagt 57.830 m2. De netto oppervlakte daarbinnen bedraagt 16.773 m2. De begraafplaats stamt uit 1901.
Deze begraafplaats heeft sinds de jaren ’80 een Islamitisch grafvak, met een netto oppervlakte van 3.604 m2. De som van de netto, effectieve, begraafoppervlakte bedraagt 65.363 m2.
Uitzonderlijke situatie: locatie Hamlaan
Het terrein is in eigendom van de gemeente. Het terrein heeft de bestemming begraafplaats, maar het ís geen begraafplaats.
27
De bijzondere begraafplaatsen 5. RK begraafplaats St. Barbara (Prinsesselaan 2).
6. RK parochiële begraafplaats Mariakerk (Pastoor Boelenslaan 11, De Meern).
7. RK begraafplaats Vleuten (Pastoor Ohllaan 34a, Vleuten). De oppervlakte bedraagt 4.300 m².
8. Protestantse begraafplaats De Meern (Zandweg 148, De Meern).
9. PK begraafplaats Vleuten (Europaweg 18, Vleuten). De oppervlakte bedraagt 3.100 m².
10. Joodse begraafplaats (Zandpad 2). Deze particuliere begraafplaats is nog steeds in gebruik. De begraafplaats is een rijksmonument en stamt uit 1808. Er staan circa 800 grafstenen. De eigenaar is het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap en het beheer wordt uitgevoerd door de Stichting Joodse Begraafplaats.
28
BIJLAGE B: Processtappen behoefte aan Islamitische begraafplaats Onderstaand is chronologisch weergegeven op welk moment welke stap is genomen om zo mogelijk te komen tot een Islamitische begraafplaats in gemeente Utrecht.
April 2004:
Stichting BIBIN (Bijzondere Islamitische Begraafplaatsen In Nederland), Utrecht wordt opgericht, ingeschreven in de Kamer van Koophandel. De activiteit is “Het realiseren van bijzondere islamitische begraafplaatsen met eeuwigdurend grafrecht”.
April – juni 2014:
Aanbesteding ontwikkeling algemene begraafplaats Hamlaan. BIBIN toont interesse, maar schrijft niet in.
1 december 2014:
De gemeente vraagt BIBIN of het interesse heeft in de ontwikkeling en exploitatie van een algemene begraafplaats, zonder aula en/ of zonder rouwcentrum.
16 februari 2015:
BIBIN voert overleg met de gemeente over de locatie Hamlaan. Er wordt gesproken over enerzijds de wens van de gemeente om te komen tot een algemene begraafplaats en anderzijds de wens van BIBIN tot de ontwikkeling van een Islamitische begraafplaats. De ambitie van BIBIN sluit niet aan op de eis van de gemeente.
10 juli 2017:
Raadsbrief Beëindigen ontwikkeling begraafplaats Hamlaan (referentie 1922555/1705171501-PT).
Ondanks het uitgebreide aanbestedingstraject zijn potentiële marktpartijen er uiteindelijk niet in geslaagd een haalbaar plan te maken voor het realiseren van een openbare (algemene) begraafplaats aan de Hamlaan. Mocht er in de toekomst toch sprake zijn van nieuwe inzichten of nieuwe initiatieven voor een openbare (algemene) begraafplaats dan blijft dat mogelijk. Het plan van BIBIN voor een Islamitische begraafplaats sloot niet aan bij de wens van de buurt en gemeenteraad voor een openbare (algemene) begraafplaats.
27 januari 2019:
Raadsfractie DENK stelt schriftelijke vragen over Islamitische begraafplaatsen Utrecht (SV 2019, nr. 18). Een vraag luidt: “Wat moet BIBIN doen om een Islamitische begraafplaats (op de Hamlaan of elders) met eeuwige grafrust in Utrecht te realiseren? Welke stappen moeten daarvoor genomen worden en binnen welke termijn kunnen ze dit realiseren?”
20 februari 2019:
Het college beantwoordt de vragen van DENK, waaronder: “Het oprichten, exploiteren en onderhouden van bijzondere begraafplaatsen is geen gemeentelijke taak. Eeuwige grafrust, betekent ook eeuwig zorgdragen voor het graf. Het college staat open voor initiatieven van partijen die een bijzondere begraafplaats in Utrecht willen oprichten, exploiteren en onderhouden. BIBIN kan een gedetailleerd initiatiefvoorstel met een concrete locatie aanleveren. Daarna wordt dit getoetst en bekeken welke procedure (i.r.t. bestemmingsplan, draagvlak etc.) nodig is”. 29
18 juni 2019:
E-mail van de gemeente aan de initiatiefnemer voor een Chinese begraafplaats op locatie Hamlaan (de heer Van den Oosten).
26 maart 2020:
5 april 2020:
De Tweede Kamer verwerpt de motie van DENK. De motie is een verzoek om met gemeenten in gesprek te treden om op korte termijn locaties te realiseren waar begraven kan worden met eeuwige grafrust. Brief van SMUO aan de burgemeester.
8 april 2020:
Een Chinese begraafplaats behoort helaas niet tot de mogelijkheden. De Hamlaan is bestemd voor een openbare/ algemene begraafplaats, wat betekent dat iedereen (ongeachte komaf of religie) er begraven kan worden. Nu er geen partij gevonden is die hier een algemene begraafplaats (zonder crematorium) kan exploiteren heeft dit gebied een parkachtige invulling gekregen. Op dit moment zijn er diverse maatschappelijke functies waarvoor een locatie wordt gezocht en daarvoor wordt ook naar het gebied bij de Hamlaan gekeken. De gemeente is daarom niet voornemens dit terrein te verkopen aan een private partij (voor een begraafplaats of anderszins). Als u voor een andere locatie een initiatiefvoorstel heeft, zal dit worden getoetst en wordt bekeken of een bestemmingswijziging op die locatie mogelijk is. Op de bestaande begraafplaatsen zijn er ook mogelijkheden voor Chinese graven. Als men een eigen vak wil, is daar op Tolsteeg en Daelwijck ruimte voor.
SMUO doet een beroep op de gemeente Utrecht voor het creëren dan wel mogelijk maken van islamitische rustplekken met eeuwige grafrust in Utrecht, zodanig dat islamitische overledenen met alle zorg hier begraven kunnen worden. De Islamitische gedeelten op de gemeentelijke begraafplaatsen in Utrecht voldoen niet aan de voorwaarden voor een islamitische begrafenis omdat deze, ondanks de grafrechten voor onbepaalde tijd, geen eeuwige grafrust bieden. SMUO is bereid een bijdrage te leveren in instrumenten en middelen voor zover dat nodig is.
BIBIN mailt de burgemeester.
BIBIN heeft kennisgenomen van het feit dat het Gemeentebestuur inmiddels welwillend is geworden voor het realiseren van een Islamitische begraafplaats in Utrecht. Gelet op de huidige behoefte en de grote urgentie zou BIBIN, mede namens de Utrechtse moskeeën, graag op korte termijn met de gemeente een gesprek hierover willen voeren.
15 april 2020: De burgemeester mailt naar BIBIN en naar SMUO.
Er zijn ook andere belangstellenden. Wij hebben recht voor onbepaalde tijd. 30
Eeuwige grafrechten kunnen niet worden toegezegd, eeuwigheid bestaat niet. “Uiteraard staat het u, en andere islamitische organisaties, vrij om grond te kopen en de gemeente te vragen in het bestemmingsplan toe te laten dat op deze grond wordt begraven. Op voorhand is daarbij niet te zeggen of deze toestemming kan worden verleend. Ook is op voorhand niet te zeggen of de eis om op die grond eeuwige grafrechten uit te geven zal worden getolereerd”.
21 april 2020: Islamitisch Cultureel Centrum Moskee Omar Al Farouk stuurt een mail naar de burgemeester.
Eeuwig afgekochte grafrechten zijn duur. Wij doen een beroep op de gemeente Utrecht om de prijzen voor eeuwige grafrecht te verlagen. Indien dit niet haalbaar is, dan is het verzoek vanuit de moslimgemeenschap om een stuk grond beschikbaar te stellen, zodat de moslims begraven kunnen worden met eeuwige grafrechten.
21 april 2020: SMUO mailt naar de burgemeester.
Ik wil u als onze burgervader vragen ons te ondersteunen of begeleiden bij de realisatie van onze behoefte.
24 april 2020: Eerste begraving op de Islamitische begraafplaats Zuidlaren (gemeente Tynaarlo). 24 april 2020: Raadsbrief update corona, met aanvullende informatie over Islamitisch begraven. Het college meldt aan de raad:
Op alle Utrechtse begraafplaatsen kan het grafrecht verleend worden voor onbepaalde tijd. Als de rechthebbende van een grafrecht voor onbepaalde tijd overlijdt en is begraven blijft het recht in stand als de erfgenamen dat recht op hun naam laten overschrijven. Het recht vervalt dus als de overschrijving niet plaatsvindt. Ook bestaat de mogelijkheid de stoffelijke resten op een later tijdstip te verplaatsen. Van die mogelijkheid wordt nu al gebruik gemaakt. Wij zijn van mening dat wij voldoende aanbod hebben voor een ieder die langdurige grafrust wenst. Wij zullen daarom geen noodverordening instellen die (tijdelijk) eeuwige graven op de algemene begraafplaatsen mogelijk maakt. Wel zullen wij de mogelijkheden onderzoeken om particuliere initiatieven te ondersteunen en zullen daarop later schriftelijk bij u terugkomen. Op de begraafplaatsen Kovelswade (Utrecht Oost) en Daelwijck (Overvecht) zijn islamitische grafvakken aangelegd. De graven liggen in de voor moslims gewenste richting. Op de grafvakken staat een bord met een islamitische gebedstekst, tot stand gekomen in samenwerking met islamitische uitvaartorganisaties. Bij de uitvaart worden islamitische uitvaartrituelen ondersteund.
Zo is er meestal sprake van begraven kort na het overlijden (minimaal 36 uur), wordt ruimte geboden aan het zelf in het graf leggen van de overledene en mogen de nabestaanden het graf zelf sluiten met medewerking van de begraafplaatsmedewerkers.
28 april 2020: BIBIN reageert op de mail van de burgemeester van 15 april jl.
BIBIN koopt de grond en zorgt voor het onderhoud en beheer van de begraafplaats. 31
7 mei 2020:
De burgemeester reageert op de mail van SMUO van 21 april jl. en op de mail van BIBIN van 28 april jl.
12 mei 2020:
Wij zijn van mening dat wij voldoende aanbod hebben voor een ieder die langdurige grafrust wenst. Er zijn Islamitische delen op 2 algemene begraafplaatsen en grafrechten voor onbepaalde tijd kunnen worden verleend. Wij hebben, naar aanleiding van uw en andere vragen namens islamitische organisaties en vragen uit de gemeenteraad, toegezegd dat wij de mogelijkheden zullen onderzoeken om particuliere initiatieven te ondersteunen. Zodra hierover meer duidelijkheid is, zullen wij daarop schriftelijk bij u terugkomen en uiteraard is er dan ook de mogelijkheid voor een gesprek.
Brief van Milli Görüs Amsterdam aan het college. De brief is algemeen en waarschijnlijk aan meerdere gemeentes verstuurd. De briefschrijver wil:
14 mei 2020:
Maar de medewerking van de gemeente is in deze cruciaal. Wij hopen op uw steun.
Dat de uitgifte van eeuwigdurend grafrechten op de bestaande algemene begraafplaatsen mogelijk wordt gemaakt. Daarnaast dient te worden gezocht naar de denkbare oplossing dat een islamitische begraafplaats in eigen beheer wordt gesticht. Hiervoor wordt de ondersteuning van de gemeente bij het vinden van geschikte locatie(s) in de regio en uw (planologische) medewerking gevraagd. De stichting beschikt over de financiële middelen hiervoor.
De burgemeester reageert per mail op de brief van 12 mei jl. van Milli Görüs.
Wij zijn van mening dat wij voldoende aanbod hebben voor een ieder die langdurige grafrust wenst. Er zijn Islamitische delen op 2 algemene begraafplaatsen en grafrechten voor onbepaalde tijd kunnen worden verleend. Wij hebben, naar aanleiding van uw en andere vragen namens islamitische organisaties en vragen uit de gemeenteraad, toegezegd dat wij de mogelijkheden zullen onderzoeken om particuliere initiatieven te ondersteunen. Zodra hierover meer duidelijkheid is, zullen wij daarop schriftelijk bij u terugkomen en uiteraard is er dan ook de mogelijkheid voor een gesprek.
15 mei 2020:
De Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen (LOB) stuurt een brief aan de minister van Binnenlandse Zaken met het dringende advies om het systeem van uitgifte van graven voor onbepaalde tijd te handhaven en niet de weg vrij te maken om graven uit te geven met eeuwigdurende grafrechten.
18 mei 2020:
De burgemeester reageert op de mail van 21 april jl. van Moskee Omar Al Farouk.
Wij zijn van mening dat wij voldoende aanbod hebben voor een ieder die langdurige grafrust wenst. Er zijn Islamitische delen op 2 algemene begraafplaatsen en grafrechten voor onbepaalde tijd kunnen worden verleend. Het is mogelijk om financiële bijstand te krijgen wanneer de kosten voor een begrafenis in Nederland niet door de nabestaanden gedragen kunnen worden. Deze betaling, die wordt gedaan als bijzondere bijstand, bedraagt maximaal €3.000 en voorziet maximaal in een graf voor tien jaar. 32
28 mei 2020:
De raad bespreekt motie 91 (Een Islamitische begraafplaats met eeuwige grafrust in Utrecht).
10 juni 2020:
De gemeente stelt geen aparte regeling in waarbij grafrechten goedkoper dan anders worden aangeboden.
De motie gaat er vanuit dat eeuwige grafrust in Utrecht niet mogelijk is. Er zijn initiatiefnemers die bereid zijn om een islamitische begraafplaats te realiseren in Utrecht door een stuk grond te kopen, mits de gemeente(raad) hier ruimte voor geeft.
Wethouder Diepeveen overlegt met de voorzitters van:
Milli Görüs Utrecht; Islamitisch Cultureel Centrum Moskee Omar Al Farouk; Ulu moskee; SMUO.
11 juni 2020:
Wethouder Diepeveen overlegt met BIBIN.
18 juni 2020:
Mr. Van der Putten meldt dat hij de belangen van BIBIN behartigt en richt zich tot de raad:
Het verzoek wordt ingediend ‘om hulp bij de wens om in Utrecht een bijzondere begraafplaats van en voor moslims aan te leggen’, conform artikel 38 in de wet op de lijkbezorging. De reden is de wens tot ‘eeuwigdurende grafrust’. Dit is ‘alleen mogelijk wanneer zij over eigen begraafplaatsen beschikken’. Want de eigenaar van een begraafplaats is niet beperkt door het moeten toepassen van grafrechten voor bepaalde of onbepaalde tijd, zoals bij algemene begraafplaatsen het geval is. Bij vol eigendom van de grond kan onbeperkte grafrust worden gegarandeerd.’ Van der Putten treedt graag op korte termijn in overleg met het college om een voorstel aan de raad te kunnen voorbereiden.
22 juni 2020:
De brief van Van der Putten van 18 juni jl. is aan de raad aangeboden (raad 9 juli).
23 juni 2020:
Het college besluit: 1. Een startnotitie op te stellen, waarin de mogelijkheden, belangen en randvoorwaarden voor het realiseren van een islamitische begraafplaats in eigen beheer in Utrecht verder worden verkend en waarin tenminste de volgende elementen aan bod komen: a. De wettelijke kaders b. De haalbaarheid van een initiatief c. Locatieonderzoek bestaande en nieuwe locaties d. De rol van de gemeente in de periode na de besluitvorming over de startnotitie 2. De raad te informeren met bijgevoegde brief. Een projectleider wordt aangesteld om de startnotitie te maken. De startnotitie wordt in oktober 2020 naar de raad gestuurd. Bij het maken van de startnotitie 33
worden de initiatiefnemers betrokken. Daarnaast zal worden gezocht naar een brede vertegenwoordiging van de moslimgemeenschap. 24 juni 2020:
Raadsbrief Islamitisch begraven (kenmerk 7705204).
1 juli 2020:
Wethouder Diepeveen heeft gesprekken heeft gevoerd met de initiatiefnemers. De wens om te worden begraven op een Islamitische begraafplaats neemt toe, met name bij de jongere generaties. Voorwaarde is dat er voor elke moslim die dat wenst een betaalbaar graf is dat nooit wordt geruimd. Men voelt zich op de algemene begraafplaatsen onvoldoende vrij om rouwrituelen te uiten naar islamitisch gebruik. Er is de wens om een eigen gebedsruimte, bewassingsruimte en bezoekruimte op een begraafplaats te hebben. Om dit te realiseren willen de initiatiefnemers een particuliere islamitische begraafplaats in eigen beheer oprichten. De initiatiefnemers stellen dat de gemeenschap voldoende financiële middelen beschikbaar zal stellen om een particulier initiatief te realiseren en in de toekomst te onderhouden. De initiatiefnemers zijn: (de voorzitters) Milli Görüs Utrecht, de Omar Farouq moskee, de Ulu moskee en Samenwerkingsverband Moskeeën Utrecht en Omgeving (SMUO) die 15 moskeeën in Utrecht en omgeving vertegenwoordigt; BIBIN, die zich inzet voor het overal in Nederland realiseren van bijzondere islamitische begraafplaatsen, in samenwerking met plaatselijke moskeeën. De vertegenwoordigde moskeebesturen nemen deel aan een breder overleg van voorzitters van moskeeën in/rondom Utrecht. Zij zeggen te willen werken aan vergroting van het draagvlak.
We hebben een eerste stap gezet om ons breed te informeren over de wensen van initiatiefnemers en de in het geding zijnde particuliere en publieke belangen. Wij willen samen met de initiatiefnemers een onderzoek starten naar de haalbaarheid van het realiseren van een particuliere islamitische begraafplaats in Utrecht. Initiatieven moeten aantoonbaar gedragen worden door de Utrechtse islamitische gemeenschap. Ook dienen de diverse scenario’s voor het bepalen van potentiële locaties te worden overwogen, waarbij een variant kan zijn dat gebruik wordt gemaakt van ontstane ruimte op de algemene begraafplaatsen. Wij willen u in oktober 2020 de startnotitie sturen.
BIBIN stuurt een presentatie over BIBIN naar de griffie t.b.v. de raadsvergadering van 9 juli. In de presentatie is onder meer opgenomen:
Algemene begraafplaatsen, inclusief de Islamitische delen daarvan, garanderen niet de eeuwige grafrust. BIBIN heeft als doel het verwerven en exploiteren van islamitische begraafplaatsen in Nederland. BIBIN heeft de ambitie dat in 2030 in iedere provincie minimaal één islamitische 34
9 juli 2020:
begraafplaats is gerealiseerd. BIBIN heeft de beschikking over financiële middelen waarmee direct een aanbetaling kan worden gedaan voor de realisatie van een begraafplaats in Utrecht. Door de grote achterban en de landelijke bekendheid van BIBIN is een inzamelingscampagne ten behoeve van de grondaankoop gegarandeerd succesvol. De kennis en ervaring om deze acties te organiseren is in ruime mate aanwezig bij BIBIN. BIBIN beschikt over een uitgebreid netwerk van moskeeën en islamitische koepelorganisaties binnen Nederland. BIBIN zorgt ervoor dat iedere locatie zelfvoorzienend is. Iedere locatie wordt ondersteund met een jaarlijkse contributie van de lokale moskeeën. Elke begraafplaats krijgt een eigen rouwcentrum. In dit rouwcentrum worden de uitvaartdiensten verzorgd. Wordt een rouwcentrum op locatie niet toegestaan, dan wordt aan een lokale moskee uit die regio alle benodigde materiaal ter beschikking gesteld om de uitvaartdienst te verzorgen. Op de begraafplaatsen worden de paden voorzien van koepels met daarop zonnepanelen, de opbrengst hiervan komt ten goede van de begraafplaats. De raad (commissie Stad en Ruimte) is geïnformeerd over de brief van Mr. Van der Putten van 18 juni jl. (20/LIS32). De brief is als ingekomen stuk toegevoegd aan de raadsvergadering van 9 juli 2020. Afdoeningsadvies: ter afdoening in handen stellen van het college.
De raad ontvangt een afschrift van het antwoord.
23 juli 2020:
De gemeente reageert (kenmerk 7778587) aan Mr. Van der Putten n.a.v. zijn brief van 18 juni als volgt:
Uw brief is door de gemeenteraad ter beantwoording in handen van het college gesteld. Op 11 juni jl. heeft wethouder Diepeveen overleg gevoerd met BIBIN. De wethouder heeft ook met andere initiatiefnemers en met uitvaartorganisaties gesproken. De uitkomsten van die gesprekken zijn aan de raad (raadsbrief 25 juni 2020, kenmerk 7705204) aangeboden. Wij starten in nauwe samenhang met de initiatiefnemers een onderzoek naar de haalbaarheid van het realiseren van een particuliere islamitische begraafplaats in Utrecht. Wij zullen hiertoe contact opnemen met BIBIN.
24 juli 2020:
Mr. Van der Putten mailt aan de gemeente dat hij niet akkoord is met de reactie van de gemeente van 23 juli jl. op zijn brief van 18 juni jl.
27 juli 2020:
SMUO nodigt wethouder Diepeveen uit voor overleg.
26 augustus 2020:
Wethouder Diepeveen en de projectleider van de gemeente overleggen met SMUO en Milli Gorus.
28 augustus 2020:
De projectleider van de gemeente Utrecht en SMUO en Milli Gorus ontmoeten elkaar op begraafplaats Tolsteeg. 35
4 september 2020:
De projectleider voert overleg met de Ulu Moskee.
7 september 2020:
E-mail met brief aan Mr. Van der Putten, in reactie op zijn e-mail van 24 juli jl.
14 september 2020:
E-mail reactie van Mr. Van der Putten.
18 september 2020:
De projectleider overlegt met Mr. Van der Putten en BIBIN.
18 september 2020:
De projectleider overlegt met SMUO, de Ulu moskee en Milli Görüs.
19 september 2020:
De projectleider stuurt een e-mail naar Mr. Van der Putten en BIBIN.
21 september 2020:
Mr. Van der Putten mailt de projectleider.
30 september 2020:
De projectleider overlegt met BIBIN en Mr. Van der Putten op begraafplaats Tolsteeg.
8 oktober 2020:
De projectleider bezoekt de Islamitische begraafplaats in Zuidlaren.
8 oktober 2020:
Het samenwerkingsverband SMUO, Milli Gorus Utrecht, Diyanet Ulu Moskee en Moskee Omarul Farouk dient de Projectbrief/ het Werkdocument Islamitische Begraafplaats Utrecht, met de ondertitel Eeuwigdurende grafrust voor moslims, in. De Projectbrief wordt ondersteund met intentieverklaringen van moskeeën.
12 oktober 2020:
De projectleider bezoekt het kantoor van BIBIN in De Meern.
14 oktober 2020:
BIBIN dient een Presentatie en het Ondernemersplan in.
5 november 2020:
SMUO geeft ter verduidelijking aan dat de doelgroep bestaat uit de moslims uit de gemeente Utrecht.
36
BIJLAGE C: Kenmerken islamitische begraving en begraafplaats In deze bijlage is geprobeerd zo nauwkeurig mogelijk weer te geven wat de essenties en kenmerken zijn van de Islamitische begraafrituelen en Islamitische begraafplaatsen. Als bronnen hiervoor is een aantal websites gebruikt. Er is geprobeerd zo nauwkeurig en compleet mogelijk om te gaan met de verkregen informatie. Deze informatie is niet getoetst door een deskundige op dit gebied.
Eeuwige grafrust Het is belangrijk te begrijpen dat in de Islam de dood niet wordt gezien als het einde van het leven, maar als een overgang. Bij de dood wordt slechts het lichaam gescheiden van de ziel. De ziel gaat naar de tussenwereld en functioneert verder zonder lichaam. Om te kunnen horen, zien en denken is het (aardse) lichaam niet meer vereist. Het kan worden vergeleken met dromen tijdens het aardse leven. De grafperiode - de periode waarin het lichaam is begraven - is de tussenwereld tussen het aardse leven en het hiernamaals. In de grafperiode wacht men op de Dag des Oordeels. De ziel zal na de grafperiode terugkeren naar haar herschapen lichaam in het graf (er is sprake van wederopstanding). Na de wederopstanding zal de ziel met lichaam worden beoordeeld voor alle daden die de overledene heeft verricht tijdens het aardse leven. Uit dit oordeel volgt voor het lichaam en de ziel de hel of de hemel. De dood is daarmee dus geen einde, maar een overgang. Om die reden mag het stoffelijk overschot niet worden gecremeerd en is oneindige grafrust dus van groot belang. Het is daarom niet toegestaan het stoffelijk overschot op te graven, samen te voegen met en ander stoffelijk of te ruimen.
Zo snel mogelijk begraven Het begraven van het stoffelijk overschot gebeurt zo snel mogelijk, het liefst binnen 24 uur. Het uitgangspunt is namelijk dat de ziel ‘lijdt’ zo lang het niet is begraven.
Ieder een eigen graf Elk lichaam wordt in een eigen graf begraven. De graven zijn daarom één-diep.
Het graf Het graf is bij voorkeur bekelderd met betonnen platen of bekisting. Het graf ligt richting Mekka. De overledene wordt op de rechterzijde begraven, met zicht op Mekka. Zo mogelijk wordt hierom een spleet in het graf aangebracht en daarom dienen de wanden stevig te zijn. De begraving vindt plaats in een naadloze lijkwade (geen kleren en geen kist).
Voorzieningen op de begraafplaats Op de begraafplaats dient, bij voorkeur, de beschikking te zijn op:
een eigen gebedsruimte; een bewassingsruimte; een bezoekruimte; 37
een tafel (tableau) bij de ingang van de begraafplaats, als markering voor de plek waar in de nabijheid van het stoffelijk overschot wordt gebeden. Na het gebed wordt het stoffelijk overschot naar het graf gebracht. Een waterkraan, zodat de bezoekers zich kunnen wassen voorafgaand aan het gebed. De begraafplaats is alleen voor moslims en vormt één (Islamitisch) geheel. De begraafplaats is afgescheiden van niet-Islamitische begraafplaatsen of grafvelden en bij voorkeur omheind. Een bord bij de ingang geeft aan dat het een Islamitische begraafplaats betreft.
Grafbedekking Grafbedekkingen zijn sober en vormen geen verwijzing naar een aardse status of een succesvol leven. Iedere moslim is namelijk gelijk. De plaats op de begraafplaats kent evenmin een onderscheid in status of voorkeur.
Kosten De kosten zijn in beginsel eenmalig en alleen bedoeld voor het begraven en de grafbedekking. Omdat geen rekening wordt gehouden met een ruiming in de toekomst en dus ook geen grafrechten hoeven te worden verlengd en de grafbedekking slechts sober is en daarom makkelijk, wanneer de situatie zich voordoet of wanneer daar behoefte aan is, kan worden hersteld, wordt er geen geld gereserveerd of afspraken daarover gemaakt voor de toekomst. Het eventuele beheer is niet toegewezen aan 1 persoon, maar is een collectieve verantwoordelijkheid. Het begrip ‘rechthebbende’ past dan ook niet in de Islamitische cultuur. Begraven is een eenmalige actie. De voorkeursvolgorde voor het betalen van de eenmalige kosten voor begrafenis is: 1. De overledene betaalt zelf; de kosten worden gedekt uit het vermogen van de overledene. 2. De nabestaanden (de wettelijke erven) betalen voor de begrafenis. 3. De moslimgemeenschap draagt de kosten.
38
BIJLAGE D: Begraaf(plaatsen)beleid gemeente Utrecht De vigerende gemeentelijke regelgeving is voor het laatst in 2016 vastgelegd en vastgelegd in de Beheerverordening gemeentelijke begraafplaatsen Utrecht. Uit deze regelgeving zijn ten behoeve van deze startnotitie de volgende onderdelen van belang: Conform artikel 7 kan de burgemeester toestemming geven om een stoffelijk overschot, zie artikelen 16 en 17 van de wet, binnen 36 uur na het overlijden begraven. Er worden grafrechten verleend op een particulier graf voor de duur van 10 jaar of voor onbepaalde tijd. De in eerste instantie verleende termijn van 10 jaar kan op tijdig verzoek telkens voor de duur van 5 of 10 jaar worden verlengd (artikel 15). De gemeente stelt als verdere voorwaarden voor het in standhouden van het graf of de grafbedekking dat:
er een levende rechthebbende bekend is. Overschrijven dient binnen 6 maanden plaats te vinden en in beginsel een familielid te zijn. Alleen bij uitzondering kan hiervan worden afgeweken (artikel 17); de grafbedekking wordt onderhouden. Bij structurele nalatigheid wordt de grafbedekking mogelijk verwijderd (artikel 21).
In de gemeente Utrecht is de (on)mogelijkheid van uitgifte van grafrechten voor onbepaalde tijd de afgelopen decennia een aantal maal gewijzigd18. Sinds 2017 is het (weer) wel mogelijk om een grafrecht voor onbepaalde tijd te kopen. Het tarief van een grafrecht voor onbepaalde wordt jaarlijks vastgesteld. De tarieven voor 2020 zijn:
begraving in een nieuw particulier graf plus grafonderhoud voor onbepaalde tijd: € 12.032 begraving in een nieuw particulier kindergraf plus grafonderhoud voor onbepaalde tijd: € 5.405
Bij vervallen grafrechten wordt ten minste een jaar voorafgaand aangekondigd dat de gemeente voornemens is het graf te ruimen (artikel 24). Specifiek ten aanzien van de delen van de begraafplaats die in gebruik zijn door kerkgenootschappen, kan het college afwijkende regels afspreken met het bestuur van het kerkgenootschap inzake de grafbedekkingen, de openstelling en de inrichting van het begraafplaatsgedeelte voor het kerkgenootschap (artikel 25). In het Uitvoeringsbesluit Beheerverordening gemeentelijke begraafplaatsen Utrecht is dit als volgt nader gespecificeerd: “Een afgescheiden gedeelte van de begraafplaats Soestbergen valt onder toezicht van het Oudkatholiek kerkgenootschap in Utrecht. Hier mag slechts worden begraven na toestemming van dit kerkgenootschap. Voor het begraven en de grafbedekking gelden de tarieven en voorschriften van de algemene begraafplaatsen”.
18 Tot 1965 zijn alle grafrechten voor onbepaalde tijd uitgegeven. In de periode 1965 – maart 1987 was er geen mogelijkheid voor uitgifte
van grafrechten voor onbepaalde tijd. In de periode maart 1987 tot en met 2012 was het weer wel mogelijk. In de periode 2013 t/m 2016 niet, maar sinds2017 is het weer wel mogelijk om een grafrecht voor onbepaalde tijd te verwerven.
39
BIJLAGE E: Procesverloop Hamlaan Hieronder is het procesverloop van de mogelijke ontwikkeling van een begraafplaats op de locatie Hamlaan opgenomen. Deze tekst is overgenomen uit de Raadsbrief van 10 juli 2017.
Maatschappelijke wens begraafplaats ‘Hamlaan’ – 2005 Bewoners van de wijken Vleuten, De Meern en Leidsche Rijn hebben in het verleden het belang aangegeven van een openbare begraafplaats aan de westzijde van Utrecht.
Vaststelling Stedenbouwkundig Programma van Eisen (SPvE) Hamlaan door de raad –oktober 2009 De inpassing van een begraafplaats zonder crematorium passend binnen de eisen van het landinrichtingsplan Haarzuilens was een bestuurlijke wens. Voor de begraafplaats is de haalbaarheid onderzocht, zowel betreft het ontwerp, de capaciteit en de bodemgesteldheid. In het kader hiervan is een concept SPvE opgesteld en vrijgegeven voor consultatie. Het SPvE had als doel een ruimtelijke afweging te maken waarbinnen alle functies (recreatie en begraafplaats) een plek zouden krijgen. Ook werd de ontwikkelpotentie inzichtelijk gemaakt op basis van de stichtingskosten en exploitatiekosten. Op 1 oktober 2009 heeft de gemeenteraad het SPvE ‘Hamlaan’ vastgesteld en is de marktconsultatie gestart.
Amendement openbare begraafplaats Hamlaan (A30, 2012) In 2012 is naar aanleiding van een amendement uit de gemeenteraad besloten ‘de reservering plankosten Rijnenburg’ in het MPG vrij te laten vallen ten gunste van de realisatie (bouwrijp maken) van de openbare begraafplaats aan de Hamlaan’.
Start aanbesteding Hamlaan – 18 april 2014 Na vaststelling van het bestemmingsplan Haarzuilens, waarin de functie ‘begraven’ was opgenomen, is er op 18 april 2014 gestart met de aanbesteding van een openbare begraafplaats en Aula/ Rouwcentrum. Geïnteresseerde partijen konden zich tot 23 juni 2014 inschrijven. Na sluiting van de inschrijftermijn waren er geen inschrijvingen. Belangrijkste redenen voor het ontbreken van inschrijvingen waren, zo blijkt uit navraag bij partijen:
Het ontbreken van de mogelijkheid tot cremeren in het plan. De verplichte combinatie van een rouwcentrum en openbare begraafplaats.
Gewijzigde aanbesteding Hamlaan – oktober 2014 Naar aanleiding van de eerste aanbesteding en de commissiebrief van 28 oktober 2014 is gekeken of de realisatie van een begraafplaats zonder rouwcentrum wel haalbaar was. De partijen die voorafgaand aan de aanbesteding of daarna interesse hadden getoond, zijn daarom op 1 december 2014 nogmaals aangeschreven. Aan hen is de vraag gesteld of zij ook geïnteresseerd waren in de ontwikkeling van een openbare begraafplaats zonder rouwcentrum. Van de vier benaderde partijen 40
hebben er 2 positief gereageerd namelijk Islamitische begraafplaats BIBIN (Nieuwegein) en Barbara uitvaartverzorging (Utrecht). Het plan van BIBIN voor een Islamitische begraafplaats sloot niet aan bij de wens van de buurt en gemeenteraad voor een openbare begraafplaats. De andere partij was Barbara Uitvaartverzorging. Tijdens de planontwikkeling zijn verschillende scenario’s onderzocht. Er is onderzocht of een gefaseerde ontwikkeling van de openbare begraafplaats mogelijk was. Ook zijn de mogelijkheden voor natuurbegraven bekeken. Dit heeft echter voor de initiatiefnemer niet geleid tot een acceptabele financiële exploitatie van een openbare begraafplaats. Tijdens het traject hebben zich nog andere geïnteresseerden gemeld. Hun ideeën sloten niet aan bij de oorspronkelijke wens van de buurt en gemeenteraad voor een openbare begraafplaats.
41
BIJLAGE F: Wet op de Lijkbezorging De landelijke regelgeving inzake begraven en begraafplaatsen is vastgelegd in de Wet op de Lijkbezorging. In de wet is een aparte paragraaf gewijd aan bijzondere begraafplaatsen, in de artikelen 37 t/m 42. Deze zijn hieronder cursief weergegeven geciteerd. Daaronder zijn deze eventueel toegelicht. Verder zijn de artikelen 27 en 43 tot en met 47 van belang wanneer een (bijzondere) begraafplaats wordt gesloten.
Bijzondere begraafplaatsen Artikel 37 1.
Een bijzondere begraafplaats kan slechts worden aangelegd en in stand gehouden door een kerkgenootschap dan wel door een privaatrechtelijke rechtspersoon of een natuurlijk persoon.
2.
Onder kerkgenootschap wordt mede verstaan een onderdeel daarvan of een rechtspersoon, in het leven geroepen door een of meer kerkgenootschappen of onderdelen daarvan.
Interpretatie en toelichting: De initiatiefnemers zijn conform artikel 37 in de gelegenheid om een bijzondere begraafplaats te realiseren en te gebruiken.
Artikel 38 Een kerkgenootschap is gerechtigd tot het hebben van één of meer kerkelijke begraafplaatsen tot een zodanige uitgestrektheid, als overeenkomt met een redelijk deel van de grond, welke in de gemeente voor begraafplaatsen bestemd is. De gemeenteraad kan aan een kerkgenootschap op zijn verzoek toestaan, meer of grotere begraafplaatsen te hebben, onverminderd het recht van de andere kerkgenootschappen, bedoeld in de eerste volzin.
Interpretatie en toelichting: Het genoemde recht van een kerkgenootschap is een oud recht, wat in de Begraafwet van 1869 al is opgenomen19. Dat de grootte van het kerkgenootschap ter plaatse bepalend is voor de grootte van de (bijbehorende) kerkelijke begraafplaats, blijkt uit de Memorie van Toelichting bij de wet uit 1869: Gezien de beperktheid van de oppervlakte, welke in vele gemeenten voor begraafplaatsen beschikbaar is, wordt de bij dit artikel toegekende aanspraak voor elk kerkgenootschap beperkt tot zodanig deel van het voor begraafplaatsen in de gemeente bestemde arsenaal, als in verband met de 19 Artikel 14 van de Begraafwet 1869: “Bijzondere begraafplaatsen kunnen worden aangelegd met verlof en onder toezigt van
burgemeester en wethouders der gemeente, waarin de daarvoor bestemde grond is gelegen. Verlof tot het aanleggen eener bijzondere begraafplaats ten behoeve der leden van eene kerkelijke gemeente wordt aan het bestuur dier gemeente niet geweigerd, dan wanneer de aangewezen plaats niet aan de voorschriften der wet voldoet. Ingeval burgemeester en wethouders weigeren het aanleggen eener bijzondere begraafplaats te vergunnen, kan hij, die daartoe verlof vroeg, tegen die weigering bij Gedeputeerde Staten bezwaren indienen. Van het besluit van Gedeputeerde Staten is binnen eene maand hooger beroep bij Ons toegelaten”.
42
plaatselijke sterkte van dat kerkgenootschap redelijk is te achten.” (pagina 12 Memorie van Toelichting 11256). Een kerkgenootschap dat over een eigen begraafplaats beschikt, kan daarop zijn eigen regels – bijvoorbeeld over de duur van de grafrust – toepassen. Deze regels kunnen daarmee afwijken van de gemeentelijke regelgeving op een algemene begraafplaats. Mede vanwege de historie van dit wettelijk recht, is het wenselijk dat de gemeente bij een dergelijk verzoek een positieve en constructieve grondhouding hanteert en op doelmatige wijze medewerking verleent aan het te doorlopen proces om te komen tot een bijzondere begraafplaats. Dit houdt echter niet in, en daartoe stelt de wet ook geen richtlijnen voor, dat de gemeente grond beschikbaar dient te stellen. Om aanspraak te maken op een specifieke (minimale) fysieke omvang van een bijzondere begraafplaats, dient derhalve aan twee voorwaarden te worden voldaan: 1. De aanvrager dient een kerkgenootschap te zijn. Om formeel tot kerkgenootschap te kunnen worden beschouwd dient de organisatie: a. Geregistreerd te zijn in het handelsregister (artikel 5 van de Handelsregisterwet 2007). Het register wordt bijgehouden door de Kamer van Koophandel. Een uitzondering hierop is de situatie dat het kerkgenootschap deel uitmaakt van een groter verband van kerkgenootschappen.
Dan dient het hoogste aggregatieniveau daarvan te worden geregistreerd. b. Een statuut (of een codex, kerkorde, reglement of leefregels) te hebben. Het statuut bevat de religieuze grondslag, de geloofsleer of geloofsbelijdenis van het kerkgenootschap, regels omtrent het lidmaatschap, procedures voor de aanstelling en het ontslag van de leidinggevende personen of colleges en voorschriften over de financiële huishouding. 2. De aanvrager dient aantoonbaar te maken hoeveel leden het heeft, om aanspraak te kunnen maken op een zodanige uitgestrektheid, als overeenkomt met een redelijk deel van de grond, welke in de gemeente voor begraafplaatsen bestemd is. a. Wanneer bijvoorbeeld 5% van de inwoners van een gemeente lid is van het kerkgenootschap van de aanvrager, dan heeft dat kerkgenootschap recht op een bijzondere begraafplaats met een oppervlakte van (minimaal) 5% van het totaal areaal grond in die gemeente met de bestemming begraafplaats. b. De totale hoeveelheid (aantal en oppervlaktes) van de grond in de gemeente met de bestemming begraafplaats dient dus bekend te zijn.
Artikel 39 1.
Voor zover een kerkgenootschap geen gebruik maakt van de bevoegdheid, bedoeld in artikel 38 wordt op zijn verzoek door burgemeester en wethouders een deel van de gemeentelijke begraafplaats te zijner beschikking gesteld.
2.
De gemeente blijft belast met het beheer, het onderhoud en de administratie. Over de inrichting, de afscheiding en het gebruik van genoemd deel der begraafplaats, alsmede over de toepassing van de artikelen 35, 43 en 44, wordt overleg gepleegd met het kerkgenootschap.
43
Interpretatie en toelichting: Wanneer de aanvrager geen bijzondere begraafplaats opricht (omdat het daarvoor bijvoorbeeld geen grond heeft kunnen verwerven), dan dient een deel van de algemene begraafplaats beschikbaar te worden gesteld aan het kerkgenootschap. Op die aparte delen is wel de begraafplaatsregelgeving van de gemeente van toepassing. Ook artikel 39 rust op een oud recht, reeds opgenomen in de Begraafwet van 1869 20. Op twee algemene begraafplaatsen in Utrecht zijn velden ingericht voor Islamitisch begraven. Wanneer een islamitisch geloofsgenootschap een begraafplaats wenst met eeuwige grafrust, dan is dat niet te realiseren op basis van artikel 39.
Artikel 40 1.
Voor het aanleggen of uitbreiden van de bijzondere begraafplaats wordt slechts de grond gebruikt, die daartoe door de gemeenteraad is aangewezen.
2.
Burgemeester en wethouders kunnen maatregelen voorschrijven, welke nodig zijn teneinde de grond geschikt te maken om als begraafplaats te dienen.
3.
Indien het kerkgenootschap geen eigenaar van de benodigde grond is, dragen burgemeester en wethouders desgevraagd zorg, dat het kerkgenootschap de grond, mede gelet op de staat, waarin deze ingevolge het tweede lid moet verkeren, op redelijke voorwaarden in eigendom kan verwerven. Kunnen burgemeester en wethouders en het kerkgenootschap niet tot overeenstemming komen, dan bepalen gedeputeerde staten op verzoek van een van hen of beide de voorwaarden.
Interpretatie en toelichting: De gemeenteraad moet de bestemming begraafplaats dus hebben verleend. Er mag namelijk niet worden begraven in grond die niet de bestemming begraafplaats heeft21.
Artikel 41 Voor het in gebruik nemen van de bijzondere begraafplaats of van een deel daarvan is de toestemming van burgemeester en wethouders nodig. Deze toestemming wordt slechts geweigerd, indien niet aan de wettelijke voorschriften is voldaan.
20 Artikel 19 in de Begraafwet van 1869: “De algemeene begraafplaatsen worden zóó aangelegd, dat, op verlangen van het bestuur eener
kerkelijke gemeente die geen eigen begraafplaats bezit, de lijken van de leden dier kerkelijke gemeente in een afzonderlijk, uitsluitend voor hen bestemd gedeelte kunnen worden begraven. Ieder zoodanig gedeelte heeft een afzonderlijken ingang, behoudens dat één hoofdingang, die voor de geheele begraafplaats kan dienen. De inrigting van elk dezer gedeelten wordt door het gemeentebestuur geregeld, na daarop het bestuur van de betrokken kerkelijke gemeenten te hebben gehoord.” 21 Wet op de Lijkbezorging, artikel 23, lid 1: “Begraving geschiedt op een begraafplaats”.
44
Artikel 42 1.
Van de besluiten van de gemeenteraad, onderscheidenlijk van burgemeester en wethouders, genomen ingevolge deze paragraaf, staat voor belanghebbenden beroep bij gedeputeerde staten open. De uitspraak van gedeputeerde staten kan door Ons worden geschorst en vernietigd wegens strijd met het recht of het algemeen belang.
2.
Indien de gemeenteraad, onderscheidenlijk burgemeester en wethouders, nalatig blijven een besluit te nemen, bepalen gedeputeerde staten op verzoek een termijn, binnen welke zulks alsnog dient te geschieden. Is zulk een besluit voor afloop van deze termijn niet genomen, dan worden de gemeenteraad, onderscheidenlijk burgemeester en wethouders, geacht afwijzend te hebben beschikt.
Gesloten begraafplaats Artikel 27 1. De houder van een begraafplaats houdt een register van alle daar begraven lijken, met een nauwkeurige aanduiding van de plaats waar zij begraven zijn. 2. Het in het eerste lid bedoelde register is openbaar. 3. Het register van een bijzondere begraafplaats wordt bij opheffing van die begraafplaats overgebracht naar het archief van de gemeente waarin die begraafplaats was gelegen.
Artikel 43 1. Een begraafplaats kan worden gesloten. 2. Voor een gemeentelijke begraafplaats nemen burgemeester en wethouders het besluit daartoe. 3. Van de sluiting van een andere begraafplaats wordt terstond mededeling gedaan aan burgemeester en wethouders.
Artikel 44 Indien op een begraafplaats gedurende tien jaren geen begraving meer heeft plaats gehad, kunnen burgemeester en wethouders de begraafplaats gesloten verklaren. De begraafplaats wordt alsdan geacht met ingang van de dag na die van de laatste begraving te zijn gesloten. Deze dag wordt in het besluit van burgemeester en wethouders vermeld.
Artikel 46 1. Op een gesloten begraafplaats worden geen lijken begraven. 2. De begraafplaats blijft, onverminderd het bepaalde in de artikelen 29-31 en 66, gedurende twintig jaren onaangeroerd liggen. 3. De grond mag, indien het een particulier graf betreft, met toestemming van de rechthebbende, gedurende tien jaren na afloop van de in het tweede lid genoemde termijn, of, indien toepassing is gegeven aan artikel 31, vierde lid, na afloop van de krachtens die bepaling gestelde termijn slechts tot bezaaiing of beplanting worden gebruikt, mits niet 45
dieper dan 0,5 m wordt gegraven. Gedeputeerde staten kunnen vergunning verlenen tot uitgraving ter meerdere diepte. 4. Een particulier graf, gelegen op een gesloten begraafplaats, wordt, voor zover in het onderhoud behoorlijk wordt voorzien, onaangeroerd gelaten.
Artikel 47 Een begraafplaats houdt op dit te zijn, indien de grond die bestemming heeft verloren en zich daarin geen graf bevindt.
46
BIJLAGE G: De initiatiefnemers en de Utrechtse moslimgemeenschap In deze bijlage zijn de organisaties die actief bijdragen aan de initiatieven behandeld. Het merendeel van deze informatie is vekregen van de websites van deze organisaties. Eerst is weergegeven welke gegevens er bekend zijn over het aantal moslims in gemeente Utrecht.
G1.
Aantal moslims in gemeente Utrecht
Gemeente Utrecht houdt geen gegevens bij van de inwoners en hun kerkelijke gezindte of geloofsovertuiging. Het is dus niet bekend hoeveel moslims er in Utrecht zijn. Maar daar is wel een indicatie van te geven op basis van de resultaten van landelijk onderzoek door het CBS en het SCP. Daarnaast is gebruik gemaakt van cijfers uit de BRP. De moslimpopulatie in Nederland is zeer divers en bestaat uit vele stromingen. Van de Turkse- en Marokkaanse Nederlanders geeft 89% aan soennitisch te zijn. Sinds 2010 bedraagt het aandeel van de Nederlandse bevolking van 15 jaar en ouder dat zich rekent tot de Islam gemiddeld 4,9%22. Er zijn 54 gemeenten waar het aandeel volwassen moslims per gemeente boven dit landelijk gemiddelde van 4.9% ligt. Dit geldt onder meer voor Utrecht, met een aandeel van 9,9%23. Op een totaal aantal inwoners van 358.000, zijn er dan dus circa 35.000 moslims van 15 jaar en ouder in de gemeente Utrecht. De gemeente Utrecht heeft, ten behoeve van deze startnotitie, hier zelf ook rekenkundig onderzoek naar gedaan en komt met de volgende hoeveelheden mosliminwoners, ongeacht leeftijd, in de gemeente Utrecht: Marokkaanse moslims: 29.490 Turkse moslims: 12.188 Surinaamse moslims: 699 Somalische moslims: 728 Totaal:
43.105 (alle leeftijden). Dit is 12% van de bevolking.
NB: Dit is exclusief Utrechters met een migratieachtergrond uit andere islamitische landen als Afghanistan, Pakistan, Irak, Iran en Indonesië.
G2.
Aantal overleden moslims uit gemeente Utrecht per jaar
Het sterftecijfer, het aantal overledenen per 1.000 inwoners per jaar, in gemeente Utrecht bedraagt circa 5,3. Dat betekent dat wordt geschat dat jaarlijks circa 230 Utrechtse moslims overlijden. Deze schatting wordt onderbouwd met de volgende geregistreerde sterfgevallen naar migratieachtergrond in gemeente Utrecht in 2018 en 2019:
22 Dit aandeel staat in de volgende verhouding ((cijfers over 2017):
niet kerkelijk: 51% Rooms-Katholiek: 24% Nederlands-Hervormd: 6% Protestants: 6% Anders (waaronder Joods en Boeddhistisch): 6% Islam: 5% Gereformeerd: 3% 23 Bron: CBS, gebaseerd op de Enquête beroepsbevolking in de periode 2010 t/m 2015, waarin de vragen naar kerkelijke gezindte en bezoek aan religieuze diensten zijn opgenomen.
47
2018
2019
Marokkaans: Turks: Surinaams/Antilliaans/Arubaans: Overig niet-westers:
84 36 35 26
92 27 56 39
Totaal:
181
214
NB: Niet alle inwoners met een Marokkaanse, Turkse of overig niet-westerse migratieachtergrond zijn moslim.
G3.
Stichting BIBIN
BIBIN staat voor Bijzondere Islamitische Begraafplaatsen In Nederland. BIBIN is in Utrecht gevestigd. Volgens de statuten van de organisatie is een eerdere bestaande stichting op 8 april 2013 gewijzigd. In deze nieuwe statuten is opgenomen: 2.1.
De doelstelling van de stichting is: het realiseren van bijzondere islamitische begraafplaatsen met eeuwigdurend grafrecht en verder al hetgeen hiermee in de ruimste zin verband houdt, daartoe behoort en/of daartoe bevorderlijk kan zijn.
2.2.
De stichting zet zich in voor moslims die Nederland als hun land zien en in Nederland willen worden begraven. Zij hebben de islamitische identiteit en willen – ongeacht hun afkomst – in Nederland hun eeuwige grafrust vinden.
2.3.
De stichting tracht dit doel onder meer te bereiken door het zoeken naar geschikte locaties en met gemeenten in overleg te treden om gronden te kopen en daarop de begraafplaats(en) aan te leggen.
BIBIN streeft ernaar om de uitvaart en begrafenis conform de islamitische normen en waarden te verzorgen. Ze wil de rechten van de overledene beschermen door eeuwigdurend grafrecht te garanderen. Ook willen wij nabestaanden begeleiden gedurende het rouwproces. Verder streeft BIBIN om in Nederland begraving binnen 24 uur mogelijk te maken. BIBIN is eigenaar / beheerder van de Islamitische begraafplaats in Zuidlaren, gemeente Tynaarlo. Het vraagstuk van ‘eeuwigheid’ wordt op de website van BIBIN als volgt verwoord: “De wettelijke term onbepaalde tijd is hetzelfde als het woord eeuwigdurend. Eeuwigdurend komt niet voor in de wet. De term eeuwigdurend wordt in de wetgeving echter niet gebruikt en daarom heeft BIBIN ook voor onbepaalde tijd gekozen. Aangezien BIBIN een eigen begraafplaats beheert, kan BIBIN de graven zo lang mogelijk in stand houden. Dit betekent dat het graf blijft bestaan zo lang de begraafplaats blijft bestaan.”
G4.
SMUO
SMUO staat voor Samenwerkingsverband Moskeeën Utrecht en Omgeving. Het samenwerkingsverband is in 2017 tot stand gekomen en het doel van de samenwerking is het bevorderen van de bestuurlijke, organisatorische, strategische en financiële samenwerking tussen moskeeën in de regio Utrecht. SMUO heeft 15 leden (15 aangesloten moskeeverenigingen), allen
48
met een Marokkaanse achtergrond. SMUO heeft ook een aantal informele partners, waaronder een aantal Turkse organisaties. De 15 aangesloten moskeeën zijn: Uit Utrecht: 1. 2. 3. 4. 5.
Islamitisch Cultureel Centrum Leidsche Rijn (ICCLR) / Moskee Leidsche Rijn, Pratumplaats 3 Islamitische Stichting Lombok / Assoenna Moskee, Justus van Maurikstraat 2 Moskee Essalaam / Islamitische Vereniging Hoograven, Camminghaplantsoen 50a Moskee Sayidina Ibrahim / Islamitische Vereniging Kanaleneiland, Attleeplantsoen 37 Moskee Abi Bakr Issiddik, Berlagestraat 100